Новы нумар


Błaszczyk, Grzegorz. Dzieje stosunków polsko-litewskich. Tom II. Od Krewa do Lublina. Część I. Poznań. Poznan, 2007 (Віталь Галубовіч)


BŁASZCZYK, GRZEGORZ. Dzieje stosunków polsko-litewskich. Tom II. Od Krewa do Lublina. Część I. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007. 936 s.

Чарговы том даследавання вядомага польскага гісторыка Гжэгажа Блашчыка, прысвечаны ўзаемаадносінам Польшчы і ВКЛ, можна адразу назваць важкім унёскам у навуку. Сам факт з’яўлення серыі такіх выданняў сведчыць пра назапашанне гістарыяграфіяй дастаткова вялікай колькасці як вузкаспецыяльных даследаванняў, так і канцэптуальных падыходаў, падсумаванне ды верыфікацыя якіх робіцца падмуркам для абагульняльных прац. Гэты том даследавання гісторыі польска-літоўскіх дачыненняў пачаткова меркавалася прысвяціць падзеям ад Крэўскай да Люблінскай уніі, але працу, па прызнанні аўтара, не ўдалося вытрымаць у запланаваных памерах: „Паколькі выявілася, што гэты амаль 200-гадовы этап так багаты на падзеі, што іх не ўдалося закрануць цалкам у адным томе” (7). Такім чынам, Г. Блашчык знайшоў мэтазгодным падзяліць увесь перыяд 1385-1569 г. на дзве часткі. Рэцэнзаваны том храналагічна ахоплівае толькі 1385-1492 г.

У структуры працы вылучаецца чатыры раздзелы (першыя два амаль роўныя па аб’ёме — прыблізна па 250 старонак, трэці — амаль 270 і апошні — 130), першы з якіх ахоплівае 1385-1400 г. Тут аўтар вылучае часам неадназначныя па назве пункты: Ці існавала літоўская дзяржава пасля 1385г.?; Крэўскі перыяд у 1385-1400 г.; Войны 1385-1399 г.; Хрост Літвыў 1387 г.; Ядвіга і унія. Напэўна, не з’явілася б гэтая кніга, калі б адмоўным быў адказ на пытанне пра існаванне самастойнасці Літвы пасля Крэва. Г. Блашчык вылучае фармальны і фактычны бакі справы, прычым перавагу аддае другому, што ў палітычным жыцці мае вядомы прыярытэт (31-32). Не зважаючы на два вялікія крызісы ў адносінах, якія мелі месца ў 1389-1392 г. і ў канцы 1390-х г., увесь вылучаны перыяд (1385-1400 г.) аўтар называе часам „згоднага супрацоўніцтва палякаў і ліцвінаў” супраць супольнага ворага — крыжакоў (104-105). Дэталёвы агляд вайсковых канфлікатаў (105-186) дазволіў зрабіць аўтару выснову, што найбольш прынцыповы характар мелі не ўнутраныя супярэчнасці, а войны з крыжакамі (186). Пры ўсім жаданні выглядаць аб’ектыўным Г. Блашчыку не заўсёды гэта ўдаецца, бо чытача не пакідае ўражанне, што паўсюдна галоўныя дзейныя асобы — палякі. Адчуваецца ўзнёсласць аўтара, калі ён апісвае польскую выправу ў 1390 г. на чале з Ягайлам на тэрыторыю Княства Літоўскага. Палякам прыпісваецца ледзь не літоўскі патрыятызм, калі яны ў тым жа 1390 г. баранілі Вільню ад крыжакоў і (не ў прыклад ліцвінам з русінамі, якія падступна здрадзілі і аддалі „крывы” замак Вітаўту) не здалі вылучаную ім для абароны частку ўмацаванняў сталіцы (148). Самі вайсковыя дзеянні 1390-1392 г. называюцца „польска-крыжацкай” вайной, але, па сутнасці, праўда заключалася ў тым, што і палякі, і немцы саўдзельнічалі ў своеасаблівай грамадзянскай вайне ў ВКЛ, пры гэтым невядома, хто больш яе інспіраваў: палякі, літоўцы ці крыжакі. У гэтым жа рэчышчы разгортваецца выкладанне прычынаў і абставінаў хрысціянізацыі Літвы. Заслуга ў ажыццяўленні гэтай місіі канчаткова прыпісваецца палякам, пры саўдзеле чэхаў і немцаў (199, 237). Альтэрнатыўныя версіі літоўскіх гісторыкаў Г. Блашчык лічыць ці „непраўдападобнымі”, ці „арыгінальнымі” і, напэўна, таму непрымальнымі (193-196). Падкрэсліваецца заслужаная роля ордэнаў у справе пашырэння хрысціянства (199-207), толькі аўтара не насцярожвае, што ці не палова місій была заснавана на тэрыторыі пражывання змешанага балцка-славянскага насельніцтва, або, як у Берасці, на зямлі, здаўна хрысціянізаванай русінамі. Адсюль незразумелая пазіцыя Г. Блашчыка ў адносінах да славянаў, якія, напэўна, прымалі каталіцтва пасля 1387 г., але не карысталіся літоўскай мовай. Здаецца, роля мясцовага славянскага элемента як пасярэдніка ў працэсе хрысціянізацыі балтаў мусіла быць немалой. Ролю польскай каралевы Ядвігі ў адносінах з Літвой Г. Блашчык вызначыў наступным чынам: на рэальныя справы княства Ядвіга ўплывала мінімальна, а яе тытул „вялікая княгіня літоўская” быў фікцыяй (241-243); адзінае, у чым відавочны быў яе ўдзел — гэта спрыянне хрысціянізацыі краіны, дзе, дарэчы, сама каралева ніколі і не была (243-247).

Наступны раздзел кнігі атрымаў назву „Перыяд стабілізацыі і супрацоўніцтва 1401-1428 г. (пад знакам Вялікай вайны)”. Вылучаныя для асвятлення пункты маюць традыцыйны змест: Віленска-радамская унія 1401 г., Вайна з крыжакаміў 1401-1404 г., Вялікая вайна ў 1409-1411 г., Гарадзельская унія 1413 г., Войны з крыжакамі ў 1414-1427 г., Замежная палітыкасупрацоўніцтва бакоў, Чэшскі эпізод 1422-1427 г., Працяг войнаў наўсходзеў 1404-1428 г. Дэталёвая характарыстыка прычыны і зместу польска-літоўскага пагаднення 1401 г. прывяла Г. Блашчыка да кампраміснага пункту гледжання на сутнасць Віленска-Радамскай уніі. Прычынамі апошняй названа аслабленне пазіцыі Вітаўта ў выніку паразы на Ворскле ў 1399 г., смерць каралевы Ядвігі і нестабільнасць улады Вітаўта ў сувязі з прэтэнзіямі на вялікакняскую пасаду з боку Свідрыгайлы (250-258). Аўтар схіляецца да думкі літоўскага гісторыка Я. Адамуса, паводле якой унія была „не рэвалюцыяй, а эвалюцыяй” (279), бо не належала да найважнейшых падзей у адносінах двух народаў, але разам з тым вызначыла накірунак іх будучага развіцця (282-283). Вайна з крыжакамі ў 1401-1404 г., на думку Г. Блашчыка, не адыграла важнай ролі ў польска-літоўскіх адносінах (295). А вось самі вынікі вайны, замацаваныя ў мірным пагадненні 1404 г., былі „досыць карыснымі “для Польшчы, у той час як для Літвы — адмоўнымі (297). Асаблівую значнасць для польска-літоўскіх адносінаў мела Вялікая вайна 1409-1411 г., да якой імкнуліся ўсе зацікаўленыя бакі канфлікту. Непасрэднай прычынай вайны стала жамойцкае пытанне і паўстанне на Жамойці, а яе інспіратарам быў Ягайла (367). У гэтым пункце найбольш цікавыя агляд і крытыка гістарыяграфіі па спрэчных пытаннях гісторыі Грунвальдскай бітвы: велічыня армій праціўнікаў, якасць узбраення, кіраўніцтва, хада бітвы (317-349). Галоўны акцэнт Г. Блашчык зрабіў на пытанні пра так званы „манеўр” арміі Вітаўта і яго інтэрпрэтацыі польскімі, літоўскімі, беларускімі гісторыкамі (326-347). Польскі гісторык схіляецца да версіі аб уцёках літоўскай арміі з поля бітвы, адмаўляючы рацыі літоўскай гістарыяграфіі, якая салідарна даказвае наяўнасць плана ўяўнага адступлення арміі Вітаўта (345). Перамогу польскі гісторык лічыць агульным здабыткам палякаў, літоўцаў, русінаў, настойваючы менавіта на такім парадку падзелу лаўраў (368). Найважнейшай з уній паміж „Крэвам і Люблінам” — Гарадзельскай — прысвечана ў рэцэнзаваным выданні амаль 60 старонак (368-426). Прычынамі уніі Г. Блашчык называе крыжацкую пагрозу, дэманстрацыю крыжакам адзінства Польшчы і Літвы, прыналежнасць апошняй да хрысціянскай цывілізацыі, а літоўскага баярства да еўрапейскага рыцарства, імкненне да збліжэння Польшчы і Літвы; узмацненне пазіцый Вітаўта ў Літве (374-375). Персанальная ж адказнасць за ініцыяванне уніі ўскладаецца асабіста на Ягайлу: „…. Гарадзельская унія з’яўляецца, у першую чаргу, справай польскага караля” (376). На падставе аналізу гарадзельскіх пастановаў Г. Блашчык звяртае ўвагу на супярэчнасці паміж формулай аб інкарпарацыі Літвы ў склад Польшчы і іншымі запісамі, якія, наадварот, спрыялі ўзмацненню літоўскай дзяржаўнасці (426). Тлумачыцца гэта неабходнасцю выступаць фармальна адзіным фронтам перад знешняй пагрозай. Пастановы 1413 г. сталі грунтоўным падмуркам для будучага вайскова-палітычнага супрацоўніцтва, якое рэалізавалася ў наступныя гады. Войны з крыжакамі 1414, 1419 і 1422 г. пачаліся з ініцыятывы Польшчы і Літвы, але мелі розныя вынікі для хаўруснікаў. Мельненскі мір 1422 г. амаль цалкам рэалізаваў мэты княства ў вайне, у той час як для палякаў ён не быў істотным (438-439). У кнізе шмат месца аддаецца характарыстыцы замежнай палітыкі Польшчы і ВКЛ (442-490). Супрацоўніцтва на міжнароднай арэне было важным фактам у адносінах і набывала самыя розныя формы: ад дыпламатычнай дапамогі да супольнай знешняй палітыкі (489). Аб’ядноўваць намаганні Польшча і Літва пачалі з часоў Крэўскай уніі, але датычылася гэта пераважна адносінаў з крыжакамі. Паводле Г. Блашчыка, прыкладам супрацоўніцтва і адзінства пазіцый Ягайлы і Вітаўта была палітыка адносна Чэхіі (490-494). У апошнім пункце другога раздзела дадзена характарыстыка ўсходняй палітыкі Вітаўта і памеры ўдзелу польскага кантынгенту ў яго вайсковых экспедыцыях (494-502). Сумарныя вынікі намаганняў вялікага князя ў першай трэці XV ст. вызначаюцца як нетрывалыя і ілюзорныя.

Найбольшы раздзел кнігі — трэці. Атрымаў ён і неардынарную назву Sturm und Drangperiode 1429-1440 г. (Эпоха штурму і ціску)”. У раздзеле вылучаюцца наступныя пункты: Каранацыйная завіруха; Вітаўт і унія; Луцкая вайна ў 1431 г.; Вайна з крыжакамі ў 1431-1435 г.; Грамадзянская вайна ў Літве ў 1432-1438 г.; Гарадзенская унія 1432 г.; Базельскі сабор 1433-1435 г.; Герой ці здраднік? Слова пра Ўладзіслава Ягайлу; Свідрыгайла ды Польшча і палякі; Жыгімонт Кейстутавіч і план антыпольскай кааліцыіў 1437-1440 г. Г. Блашчык цалкам слушна называе „найбольш драматычным этапам” польска-літоўскія адносіны ў 1429—1440 г. (505). Пачатак дзесяцігоддзя канфліктаў распачынае славутая справа з каранацыйнымі прэтэнзіямі Вітаўта. Хаця ідэя аб каранацыі „нарадзілася ў галаве” Жыгімонта Люксембургскага ў 1428 г., Вітаўт палічыў яе сваёй і паслядоўна імкнуўся рэалізаваць. Каранацыйная эпапея была толькі праявай супярэчнасцяў у бачанні перспектываў Гарадзельскай уніі: палякам залежала на захаванні існуючага з 1413 г. становішча, а літоўцам на рэвізіі пастановаў у накірунку ўраўнання статусу Польшчы і Літвы ў межах саюза (580). У сваіх сінтэзах Г. Блашчык вельмі ўдала спалучае праблемна-храналагічнае выкладанне матэрыялу з характарыстыкай асобных дзеячаў. У гэтым выпадку аўтар падаў крытычны агляд гістарыяграфіі і ўласныя развагі, прысвечаныя постаці Вітаўта, па шэрагу праблемаў: стаўленне да уніі з Польшчай; „сепаратызм” і „макіявелізм” вялікага князя; палякі ў атачэнні Вітаўта і яго прыхільнікі ў Польшчы (584—615). Важнай нам здаецца наступная выснова польскага гісторыка: „У пазнейшы перыяд гісторыі Вітаўта (пасля атрымання спадчыны Кейстута) так склалася, што яго асабістыя планы найчасцей супадалі з нацыянальным інтарэсам Літвы, хаця і не без выключэнняў. Адсюль яго заслуга перад літоўскай дзяржавай і народам” (590). Тры наступныя пункты прысвечаны тром войнам 1431—1438 г. Сярод гэтых канфліктаў, бадай, найбольшы інтарэс у кантэксце тематыкі даследавання выклікае вайна 1431 г. як „выключны эпізод у гісторыі польска-літоўскіх адносінаў” (649). У сваю чаргу, грамадзянскую вайну 1432—1438 г. польскі даследчык называе „тыповай феадальнай вайной за ўладу ў ВКЛ за пасаду ў Вільні”, але адначасова „праявай суперніцтва русінаў і ліцвінаў за ўраўнанне абедзвюх груп з прававога і веравызнаўчага пункту гледжання” (692). У ацэнцы Гарадзенскай уніі 1432 г. Г. Блашчык схіляецца да погляду У. Пічэты, які сцвярджаў, што ў параўнанні з Гарадзельскай уніяй Гарадзенская была менш карыснай для літоўскага баярства, паколькі пытанне пра самастойнасць Літвы было вырашана толькі на час (да смерці Жыгімонта Кейстутавіча) (702). Акрамя вышэйпамянёнай характарыстыкі Вітаўта, у трэці раздзел кнігі ўвайшлі яшчэ два персанальныя падраздзелы, прысвечаныя Ягайлу і Свідрыгайлу (709—733). Роля першага ў гісторыі Літвы польскім гісторыкам ацэньваецца станоўча: «Калі маем выбіраць з двух скрайніх азначэнняў „герой ці здраднік”, то Ўладзіслава Ягайлу можна назваць толькі „героем”» (718). Цікава было б таксама даведацца ад аўтара, ці можна назваць „героем” князя Свідрыгайлу з не вельмі ўдалым лёсам. Нарэшце, апошні пункт раздзела прысвечаны польска-літоўскім адносінам у час умацавання ўлады Жыгімонта Кейстутавіча і асабліва яго планам стварэння антыпольскай кааліцыі. На думку Г. Блашчыка, ініцыятарам кааліцыі быў сам літоўскі князь, мэтай дзейнасці якога быў зрыў уніі з Польшчай (774). Прычынамі забойства Жыгімонта Кейстутавіча ў 1440 г. называюцца „яго пагрозы адпомсціць за супраціў антыпольскай і антыунійнай палітыцы вялікага князя” (774). Апошні раздзел кнігі атрымаўся і найменшым (775-906). Называецца ён „Зрыў і аднаўленне уніі 1440-1492 і складаецца з пяціпраблемныхблокаў: Зрыў унііў 1440-1447г.; Спрэчкі пра землі, правы і прывілеі ў 1447-1453 г.; Літва і 13-гадовая вайна;Іўсёжзбліжэнне… (польска-літоўскія адносіны ў час Казіміра Ягелончыка). Пастановы Гарадзенскай уніі былі сарваныя праз абранне Казіміра Ягайлавіча 29 чэрвеня 1440 г. (779). Толькі на пачатку 1442 г. новы ўладар стабілізаваў сваё становішча ў краіне (784). Вялікае Княства Літоўскае да 1444 г. жыло незалежным ад Польшчы жыццём, і толькі пасля смерці польскага караля Ўладзіслава ІІІ пачаўся складаны працэс збліжэння пазіцый, у выніку якога паўстала „персанальная унія дзвюх дзяржаваў: Польшчы і Літвы пад кіраваннем Казіміра Ягайлавіча” (812). Г. Блашчык адзначае, што 1447-1453 гады прайшлі пад знакам „спрэчак за зямлю, правы і прывілеі”. З’езды 1448, 1451, 1453 г. не прынеслі вырашэння тэрытарыяльных прэтэнзій бакоў, хаця і прывялі да ўсведамлення патрэбы ў кампрамісе, які б абапіраўся на тагачасныя рэаліі (844). У 1453 г. скончыліся непаразуменні юрыдычнага характару, якія працягваліся шэсць гадоў. Казімір Ягайлавіч 30 чэрвеня пацвердзіў правы і прывілеі Польскага Каралеўства, якія не ўтрымлівалі палажэнняў „пра польскія правы на Літву і Валынь” (845-846). Такім чынам, знікла падстава да супярэчнасцяў паміж Казімірам і палякамі. Больш за тое, перамог не толькі ён асабіста, але і літоўцы (849). Крытычна паставіўся польскі гісторык да пазіцыі ВКЛ у 13-гадовай вайне. Нейтральнасць Літвы ў вайне Польшчы з крыжакамі была абумоўлена тэрытарыяльнымі і палітычнымі спрэчкамі з палякамі, а таксама сяброўствам з ордэнам, які разглядаўся як супрацьвага Польшчы. Такая палітыка сталася памылковай: княства нічога не атрымала, акрамя ўзмацнення пазіцый заходняга суседа на Балтыцы (877). Поруч з фактамі супрацоўніцтва ў гады вайны некаторыя дзеянні Літвы кваліфікуюцца як агрэсія: інспіраванне татарскіх наездаў на Падолле (878). У адзнацы польска-літоўскіх адносінаў у 1447-1492 г. Г. Блашчык не схільны, услед за Ф. Папэ, ацэньваць іх вельмі аптымістычна (905). Разам з тым, дыялог двух народаў працягваўся, і асаблівую ролю ў ім адыгрывалі каралеўскі двор, польска-літоўскія шлюбы, каталіцкі касцёл і Кракаўская акадэмія, а таксама асабіста манарх, які ўмела лагодзіў супярэчнасці (906).

Маштаб кнігі Г. Блашчыка выглядае выразней асабліва на тле дасягненняў айчыннай гістарыяграфіі. Мноства датаў, падзей і дробных, але істотных нюансаў, датычных не толькі польска-літоўскіх адносінаў, але і іншых аспектаў гісторыі ВКЛ, змешчаных у працы польскага гісторыка, застаюцца незаўважанымі нават у абагульняльных працах беларускіх гісторыкаў. Сціпласць даробку беларусаў нескладана заўважыць і па спісе літаратуры. Напрыканцы хочацца толькі пажадаць хутчэйшага з’яўлення працягу аўтарскай версіі гісторыі дачыненняў палякаў і літоўцаў, можа, з большым удзелам беларусаў і ўкраінцаў.

Горадня

Віталь Галубовіч

Наверх

Tags: , , , ,