Новы нумар


Bömelburg, Hans-­Jürgen. Frühneuzeitliche Nationen im ostlichen Europa. Wiesbaden, 2006 (Ірына Сынкова)


HANS-JÜRGEN BÖMELBURG. Frühneuzeitliche Nationen im östlichen Europa. Das polnische Geschichtsdenken und die Reichweite einer humanistischen Nationalgeschichte (1500-1700). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006. – 559 S.

Калі толькі бярэш у рукі гэты важкі том, бегла праглядаеш змест і навуковы апарат, адразу адчуваеш — гэта сур’ёзная грунтоўная праца. Першае ўражанне пры больш уважлівым знаёмстве з кнігай Ганса-Юргена Бёмельбурга толькі пацвярджаецца. Яна, безумоўна, прыцягвае сваёй сістэмнасцю выкладання, яснасцю і дакладнасцю тэзаў, абгрунтаванасцю аргументацыі. Структура кнігі досыць празрыстая і адпавядае паступоваму раскрыццю вызначанай у тытуле тэмы ў сінхранічным і дыяхранічным вымярэнні.

Асноўная тэма даследавання вызначаецца ў першым раздзеле: развіццё польскай гістарычнай думкі ранняга Новага часу, яе месца і значэнне ў палітычнай культуры названага перыяду. У гэтым кантэксце вылучаюцца галоўныя пытанні: якім чынам у творах польскіх гуманістаў асэнсоўвалася мінулае свайго народа (у тым ліку праблема яго паходжання) і як на гэта паўплываў працэс станаўлення нацыі Новага часу. Пад пільную ўвагу трапляе сувязь паміж палітычнай камунікацыяй і нацыянальна-гістарычнай канструкцыяй у польскай дзяржаве XVI-XVII ст. Разгляд перыяду ахопам больш за два стагоддзі (у дадатак да пазначанага ў тытуле часавага прамежку аўтар закранае таксама і гістарычныя творы XV ст. — Вінцэнта Кадлубка, Яна Длугаша, якія складаюць своеасаблівы пралог да творчасці гісторыкаў-гуманістаў) дазваляе аўтару паказаць дынаміку змен.

У першым раздзеле кнігі змяшчаецца таксама кароткі крытычны агляд даследчых парадыгмаў і канцэпцый у польскай гістарыяграфіі ХХ ст., ад характарыстыкі школы Станіслава Кота і да навуковых падыходаў у апошнія дзесяцігоддзі на мяжы ХХ-ХХІ ст. Аўтар супастаўляе тэндэнцыі ў замежнай гістарычнай навуцы з дамінантнымі кірункамі польскай. Так пад уплывам звонку ў польскай гістарыяграфіі схема gens - natioз 80-х г. паступова выцясняецца канцэптам „гістарычнай” або „нацыянальнай свядомасці”, звязаным з гісторыяй ментальнасцяў.

Метадалогію свайго даследавання Г.-Ю.Бёмельбург пазначае як камбінаваную, у якой важнае месца займае параўнальны аналіз польскай і замежнай гуманістычнай гістарыяграфіі, а таксама найноўшыя еўрапейскія распрацоўкі ў галіне „новай духоўнай гісторыі” (або гісторыі камунікацыі сярэдняга ўзроўню) і ў даследаваннях гістарычнай памяці.

Раздзелы з другога да шостага паступова разгортваюць шырокую панараму эвалюцыі гістарычнай думкі ў Польшчы ад канца XV ст. да канца XVII ст. Гістарычная карціна, што паўстае ў творах гуманістаў, уяўляе сабой важную частку сацыякультурнага працэсу, яна актыўна ўзаемадзейнічае з сістэмай палітычнай камунікацыі.

Стаўленне польскіх пісьменнікаў-гуманістаў і наогул адукаванай часткі грамадства да сярэднявечнай гістарычнай карціны паказана ў другім раздзеле. Аўтар заўважае, што „польская гістарычная думка ранняга Новага часу не ведала сучаснага падзелу гісторыі на тры эпохі і не мела ўяўлення пра medium aevum”. Аднак характэрнае для гуманізму выразнае вылучэнне антычнасці прыводзіла да ўмацавання ў свядомасці гістарычнай перспектывы і імкнення вызначыць у ёй сваё месцазнаходжанне. Змена мовы, стылю мыслення, карціны свету і ўспрымання гісторыі, якая адбылася пад уплывам гуманізму, прывяла да выцяснення сярэднявечнай традыцыі. У XVI ст. не было надрукавана ніводнага сярэднявечнага гістарычнага твора, і сувязь з папярэдняй эпохай падтрымлівалася толькі праз чытанне рукапісаў, што, безумоўна, абмяжоўвала ўздзеянне сярэднявечнай гістарычнай карціны на грамадства. Апроч таго, гэтая сувязь селектыўная—выбіраюцца толькі некалькі аўтараў, перадусім „Польская хроніка” Вінцэнта Кадлубка і „Аналы” Яна Длугаша. Першая, напрыклад, адыграла ролю для фармавання канцэпту „непераможнай Польшчы” ў гуманістычнай гістарыяграфіі. Што да другой, то яна захоўвала сваю значнасць у якасці першакрыніцы для ўсіх польскіх гісторыкаў ранняга Новага часу.

Паварот да гуманістычнай гістарыяграфіі стымулявалі прадстаўнікі палітычнай эліты, бо гістарычная карціна, пададзеная ў больш сучаснай форме, мела важнае значэнне і для знешнепалітычных мэтаў (стварэння вобраза дзяржавы), і для ўнутраных (аргументацыя ў палітычных дыскусіях).

Бёмельбург вылучае некалькі этапаў рэканструявання мінулага ў перыяд ранняга Новага часу: першая палова XVI ст. (раздзел 3), другая палова XVI ст. да канца 80-х г. (раздзел 4), 1587-1667 г. (раздзел 5), апошняя трэць XVII ст. (раздзел 6). Гістарычная карціна на кожным з іх акцэнтавала новы змест і звярталася да асобнай часткі грамадства. Для гістарычных твораў гэтага перыяду аўтар падкрэслівае дзве характэрныя рысы: 1) адзінства антычнай і сучаснай геаграфіі і гісторыі; 2) цыцэраніянства, якое ў Польшчы захавалася даўжэй, чым у Заходняй Еўропе.

Значныя штуршкі для ўласнага развіцця польская гістарычная літаратура атрымала з боку італьянскай і нямецкай гістарычнай думкі. З аднаго боку, былі пазычаны некаторыя формы і прыёмы замежнай гістарыяграфіі, з другога — польскія пісьменнікі палемізавалі з заходнімі аўтарамі і тым самым актывізавалася ўласная гістарычная думка. Так, напрыклад, створанае Энеем Сільвіем урывачнае і часткова негатыўнае ўяўленне пра Польшчу было ўспрынята ўсёй Еўропай і дзейнічала доўгі час. І ў асяроддзі польскай палітычнай эліты выспела ідэя стварэння новага гістарычнага твора, які паказваў бы палітыку польскіх каралёў у выгадным асвятленні. Супраць нямецкай гуманістычнай канцэпцыі „вялікай Германіі” (К. Цэльтыс, А. Кранц і інш.) польскія гісторыкі высоўваюць канцэпцыю „сарматызму”, пры гэтым абедзве ідэі грунтаваліся на гістарычных і геаграфічных уяўленнях антычнасці. Першыя гуманістычныя польскія канцэпцыі (М. Мяхоўскага, Дэцыя) былі досыць блізкімі да нямецкіх гуманістычных узораў першай трэці XVI ст.

Для гісторыкаў-гуманістаў, якія арыентаваліся на антычныя ўзоры, было вельмі важным знайсці пункты судакранання ўласнага мінулага з грэка-рымскай старажытнасцю. Але польская гісторыя не мела непасрэднай сувязі з антычнай гісторыяй (у адрозненне ад італьянскай, французскай, іспанскай і нямецкай). Выхадам з гэтага было прыстасоўванне гоцкай, сармацкай ці вандальскай ранняй гісторыі; гэтыя версіі канкуравалі ў першай палове XVI ст. Пакуль (не без уплыву Длугаша) не перамагла сармацкая канцэпцыя.

Паступова ў польскіх гуманістычных творах размяжоўваюцца паняцці Скіфіі і Сарматыі, якія першапачаткова ўжываліся як сінонімы. Абазначэнне „Скіфія” пачало ўжывацца толькі для ўсходніх суседзяў — Масковіі і тэрыторый, заселеных татарамі, а Польшча і Літва заставаліся адзінымі спадкаемцамі „славутых сарматаў”.

У развіцці паняцця Сарматыі прыкметнае змяшэнне вучонага і палітычнага дыскурсу, што тлумачыцца шчыльным кантактам паміж рознымі сацыяльнымі слаямі Кракава, звязанымі з універсітэтам, капітулам, гарадской элітай, каралеўскім дваром.

Сармацкая канцэпцыя мела не толькі знешне-, але таксама і ўнутрыпалітычнае значэнне: „Сарматыя” і „сарматы” выступалі як свядома створаныя шырокія паняцці для пазначэння ўсёй тэрыторыі і насельніцтва, падуладных Ягелонаўскай дынастыі. З дапамогай гэтых паняццяў стваралася інтэграваная канцэпцыя гісторыі, актуальная для ўсяго ягелонаўскага дзяржаўнага саюзу, якая да таго ж надавала дынастыі дадатковую легітымнасць.

Аднак у самой Малой Польшчы з гэтай канцэпцыяй канкуравала прапястаўская гістарыяграфія. У Мазовіі, Прусіі, Літве, на Русі паўставалі свае ўласныя гістарычныя канцэпты, звязаныя з іншымі лініямі традыцыі.

Унутрыпалітычная і рэфармацыйная барацьба ў XVI ст. спрыяла развіццю грамадскай думкі. На працягу аднаго пакалення, паміж 1530 і 1570 г., канстытуявалася грамадскасць, якая рознымі шляхамі (праз друкаваную публіцыстыку альбо праз распаўсюджаныя ў спісах творы) стварала асновы агульнадзяржаўнай камунікацыі ўнутры Кароны, дзейнічала як афіцыйна (у сойме і трыбунале), так і ў неафіцыйных арбітражных утварэннях.

Узрастанне нацыянальнай самасвядомасці і ролі польскай мовы прывяло да сółснавання параў канкурэнтных паняццяў на лацінскай і польскай мовах: Polonia Polska для польскага каралеўства, Sarmatia Sarmacja як геаграфічна-палітычнага абазначэння для кантынуума польска-славянскай гісторыі, Respublica Rzeczpospolita „як абазначэнне для польскай дзяржаўнасці і формы праўлення” (97).

Станаўленне нацыянальна-гістарычнага канона звязваецца з дзейнасцю Марціна Бельскага і Марціна Кромера. Пры гэтым польскамоўная хроніка першага ўздзейнічала пераважна на польскую і таксама на ўсходнеславянскую грамадскасць, а лацінамоўныя творы другога выконвалі рэпрэзентацыйную задачу ў Еўропе.

У другой палове XVI ст. сармацкая канцэпцыя атрымала далейшае развіццё ў творах С. Сарніцкага, Э. Глічнера, К. Варшэвіцкага, В. Дэмбалецкага, М. Стрыйкоўскага, А. Гваньяіні, што прывяло да стварэння аддаленай ранняй гісторыі і інтэграванага сармацка-літоўска-польскага апавядання.

Польская гістарычная думка адлюстравала таксама складанае перапляценне манархічных уяўленняў, якія дамінавалі на працягу XVI-XVII ст., з ідэямі рэспубліканізму. У глыбіні ранняй гісторыі вышукваліся аргументы для падтрымкі тэзіса аб „спрадвечнай польскай свабодзе”.

Наступны этап звязаны з праўленнем каралёў з дынастыі Вазаў (1587-1667). За гэты час у прыдворнай гістарыяграфіі ўсталяваўся культ Ягелонаў, сваяцтва з якімі павінна было служыць легітымацыі новай дынастыі. Падкрэсліванне прамой пераемнасці паміж дынастыямі выразна вылучае папулярныя ў першай палове XVII ст. творы А. Збылітоўскага, К. Мяскоўскага, С. Грахоўскага.

Каталіцкія традыцыі дынастыі Вазаў спрыялі таксама ўзмацненню ў гэты перыяд канфесійнай нагрузкі гістарычных твораў. Распаўсюджванне ў Польшчы твораў Юстуса Ліпсіуса паскорыла рэцэпцыю макіявелізму і неастаіцызму (у гістарыяграфіі — у форме „тацытызму”). У контррэфармацыйным рэчышчы адбылося таксама пранікненне асобнага жанру — хрысціянскія настаўленні князям („княжацкія люстэркі”), якія часта складаліся езółтамі, як твор Р. Беларміна De officio principis, прысвечаны каралевічу Ўладзіславу.

Гістарычная памяць польскай шляхты абапіралася на спецыяльныя тэхнікі запамінання, характэрныя і для эліты іншых краін, аднак з некаторымі асаблівасцямі. Завучванне на памяць паслядоўнасці правіцеляў, пачынаючы з Леха, суправаджалася падкрэсліваннем, што здаўна існавала практыка выбрання валадара і традыцыя „мяккага кіравання”. Такая тэхніка служыла на карысць не толькі дынастычнай памяці, але таксама дзяржаўнай і нацыянальнай. Асобнае значэнне мела шчыльная сувязь паміж прыватнай (сямейна-генеалагічнай) і публічнай (грамадскай, дзяржаўна-нацыянальнай) гістарычнай памяццю, што, на думку Бёмельбурга, было яскравай асаблівасцю грамадскага жыцця ў Польшчы ў адрозненне ад іншых еўрапейскіх краін.

У адукацыйнай сістэме таксама зацвердзіліся прыёмы запамінання, калі з дапамогай панегірычных, рытарычных і драматычных практыкаванняў глыбока ўкаранялася дынастычна-нацыянальная гістарычная памяць.

Пасля 1660 г. галоўны кірунак польскай гістарычнай думкі трывала захоўваў пафас дыскурсу свабоды і сувязь з нацыянальна-каталіцкай канцэпцыяй выбранасці, што, на думку аўтара, паказвала асаблівы шлях развіцця, які не меў паралеляў з іншымі нацыянальнымі гістарыяграфіямі. Аднак разам з гэтым у Польшчу пранікалі таксама некаторыя новыя заходнееўрапейскія плыні (напр., канцэпцыі ў духу правідэнцыялізму Басюэ).

Вельмі цікавым падаецца сёмы раздзел, які вызначае ступень распаўсюджанасці польскай гістарычнай думкі ў розных супольнасцях польска-літоўскага дзяржаўнага аб’яднання. У папярэдніх раздзелах развіццё польскай гістарыяграфіі было паказана ў кантэксце палітычных працэсаў пераважна на фоне каралеўскага двара, цэнтральных дзяржаўных установаў, сталічнага шляхецкага асяроддзя. Таму аўтар падымае пытанне пра тое, наколькі глыбока магла пранікнуць гуманістычная гістарычная карціна, якая адпавядала поглядам польскай эліты, у розныя слаі насельніцтва, улічваючы шматканфесійнасць, рознаэтнічнасць і падзеленнасць грамадства на саслоўі. Пры гэтым разглядаюцца не ўсе, а толькі асобныя саслоўі, канфесіі і рэгіёны.

На прыкладзе некалькіх твораў „гарадской гістарыяграфіі” (Ю. Б. Зімаровіца з Львова, Я. Юркоўскага і М. Галінскага з Кракава) Бёмельбург паказвае моцны ўплыў на іх „шляхецкай” (і адначасова агульнадзяржаўнай) гістарыяграфіі. Прычыны гэтага ён бачыць у пранікальнасці міжстанавых бар’ераў і ў існаванні асяроддзя, прасякнутага адначасова „бюргерскай” і „шляхецкай” ідэнтычнасцю.

Што да розных канфесійных падыходаў, тут Бёмельбург абмяжоўваецца параўнаннем пратэстанцкай і каталіцкай гістарычнай думкі. Ён звяртае ўвагу на аднолькавы ўдзел гісторыкаў гэтых двух хрысціянскіх кірункаў у стварэнні польскай агульнадзяржаўнай гістарыяграфіі. У галоўных пазіцыях гістарычнай карціны і канцэпцыі паходжання іх погляды супадаюць.

Пранікненне ідэй польскай гістарыяграфіі, звязанай з палітычным цэнтрам дзяржавы, у іншыя рэгіёны мела розныя вынікі. У Мазовіі канкурэнцыя агульнадзяржаўнай і мясцовай гістарычных канцэпцый прывяла да загасання ўласнай традыцыі. У Літве пад уплывам польскай гістарычнай думкі ўзніклі змешаныя („гібрыдныя”) канцэпцыі (М. Стрыйкоўскі, А. Гваньіні). Яны адлюстроўвалі інтэграцыйныя настроі часткі шляхты гэтых зямель, зацікаўленай у дзяржаўным аб’яднанні з Польшчай. На землях Русі (украінскіх і беларускіх) з праваслаўным і уніяцкім насельніцтвам доўгі час захоўвалася старая гістарычная традыцыя ад часоў Кіеўскай Русі. Аднак і тут таксама паступова распаўсюджваліся сінкрэтычныя польска-рускія канцэпцыі. Асобны выпадак — Прусія, дзе яшчэ да пранікнення польскіх гістарычных твораў існавала ўласная гуманістычная гістарыяграфія.

У апошнім раздзеле, які адначасова з’яўляецца і своеасаблівым заключэннем, аўтар разглядае асноўныя этапы эвалюцыі польскай гістарыяграфіі XVI-XVII ст. у кантэксце агульнаеўрапейскіх працэсаў, супастаўляючы асноўныя канцэпты нацыянальнай гістарычнай думкі Польшчы і іншых краін Заходняй Еўропы. У цэлым, падсумоўвае Бёмельбург, польская гістарыяграфія паміж 1500 і 1650 г. y сваім развіцці, канцэптах і спосабах тлумачэння рухалася ў кірунку агульнаеўрапейскіх тэндэнцый, а часам нават ішла наперадзе. Славутая канструкцыя сармацкага паходжання заняла месца ў адным шэрагу з падобнымі гуманістычнымі канцэпцыямі этрускаў-італьянцаў, германцаў-немцаў, галаў-французаў, брытаў-англічан, готаў-шведаў, гельветаў-швейцарцаў, батаваў-нідэрландцаў.

Створаная польскімі пісьменнікамі гуманістычная гістарычная карціна спаборнічала з гістарычнымі канструкцыямі гуманістаў іншых краін (перадусім нямецкіх гісторыкаў). Ядром нацыянальнай гісторыі розных еўрапейскіх народаў станавіліся матывы аўтахтоннасці і прынцыповай аўтаномнасці гістарычнага развіцця. Уяўленне пра універсальную манархію і культурны трансфер мінімізуецца альбо пераносіцца ў аддаленую і палітычна не актуальную эпоху (напрыклад, пазычанне сарматамі культурных дасягненняў старажытных грэкаў).

Узнікненне нацыянальна-гістарычнай міфалогіі часта ішло побач са стварэннем нацыянальных стэрэатыпаў іншых народаў. Так, у польскай гістарычнай карціне ранняга Новага часу не было месца для „нямецкай свабоды”. Паводле П. Пясецкага, немцам уласцівае імкненне да „тыранічнай” абсалютнай улады, у той час як палякі ўжо пры Пястах імкнуліся да „мяккага праўлення” і захавання „польскіх свабодаў”. Палеміка паміж гісторыкамі часта засланяла прынцыповае падабенства многіх цэнтральных канцэптаў розных гістарычных карцін.

Польская гістарычная карціна ранняга Новага часу была глыбока ўцягнута ў палітычную камунікацыю, і гістарычная аргументацыя шырока ўжывалася рознымі групоўкамі польска-літоўскага дзяржаўнага аб’яднання, у адрозненне ад нямецкай гістарычнай карціны, якая заставалася ў межах вузкага кола адукаванай грамадскасці.

Паводле Бёмельбурга, гістарычная памяць для польскай эліты не звязвалася ні з выключным кроўным прынцыпам, ні з саслоўнымі і нацыянальнымі межамі, што рабіла яе адкрытай для ўлівання з боку іншых саслоўяў і іншаэтнічнай шляхты. Менавіта ў камунікатыўнай значнасці гістарычнай думкі і ў яе геаграфічным (а не дынастычным, моўным ці этнічным) абгрунтаванні польскія эліты разглядаюцца як раннія сучасныя „супольнасці памяці” грамадзянска-дзяржаўнага ўзору.

Кніга нямецкага гісторыка, багатая на канкрэтны матэрыял, таксама стварае своеасаблівую гістарычную карціну — выяву польскай гістарыяграфіі на розных этапах двухстагоддзевай эпохі. Думаецца, што яна можа зацікавіць з розных аспектаў, перадусім з пункту гледжання крыніцазнаўства, гістарыяграфіі, сучасных падыходаў у гістарычнай навуцы. Хоць трэба адзначыць, што творы большасці польскіх гісторыкаў, згаданых у кнізе Бёмельбурга, досыць добра вядомыя беларускім навукоўцам. У такіх выпадках можа зацікавіць, бадай, толькі сам падыход нямецкага даследчыка да іх разгляду — вычытванне ў гістарычных творах культурна-палітычнага кода, звязанага з працэсам афармлення нацыянальнай самасвядомасці. Як падаецца, больш новых магчымасцяў для выкарыстання ў беларускай гістарыяграфіі дае знаёмства з заходнееўрапейскімі аўтарамі XV-XVII ст. Большасць з іх (за выключэннем Энея Сільвія Пікаломіні) пакуль застаецца па-за межамі навуковай літаратуры па беларускай гісторыі пры іх сур’ёзным крыніцазнаўчым патэнцыяле.

Праца Г.-Ю. Бёмельбурга—прыклад грунтоўнага, дбайнага даследавання. Аднак звяртаюць на сябе ўвагу некаторыя асаблівасці выкладання, якія можна было б разглядаць як недахопы канцэпцыі, калі б за гэтым не стаяла традыцыя нямецкай (ці наогул заходнееўрапейскай) гістарыяграфіі. Так, напрыклад, тэрміналагічна не адлюстроўваецца істотная розніца паміж дзвюма палітычнымі структурамі: 1) саюзнымі адносінамі паміж Польскім каралеўствам і ВКЛ да 1569 г., 2) федэратыўнай дзяржавай Рэччу Паспалітай. У абодвух выпадках ужываецца паняцце „Польшча-Літва” (Polen -Litauen) або „польска-літоўскае дзяржаўнае аб’яднанне” („polnisch-litauischer Staatsverband”).

Часам узнікае ўражанне, што згадванне „літоўскага” кампанента адбываецца механічна і не напаўняецца канкрэтным зместам. Нічога не змяніла і асобная частка, прысвечаная „рэгіёнам”. Калі і вызначаюцца нейкія ўплывы і ўзаемадзеянні, то яны датычацца толькі аднаго боку: размова ідзе пераважна толькі пра ўплывы польскай гістарычнай думкі на астатнія нацыянальныя традыцыі (як „маргінальныя” адносна гэтай „цэнтральнай”). Аднак культуралагічныя даследаванні падказваюць, што міжкультурныя сувязі звычайна прыводзяць да ўзаемнага ўздзеяння.

Такую пазіцыю нямецкага даследчыка можна патлумачыць уплывам польскай гістарыяграфіі (як гуманістычнай, так і сучаснай), якую ён доўгі час вывучаў. Адсюль, відавочна, і з’явіўся гэты кірунак назірання: погляд з Захаду на Польшчу, за якой „штосьці” яшчэ невыразна мітусіцца. Нават у нарысе, прысвечаным „Літве”, ніяк не паказваецца спецыфіка гэтай дзяржавы, яе асаблівы палітычны і культурны склад. Тут трэба таксама дадаць, што не былі прыцягнуты ў патрэбнай ступені напрацоўкі сучасных гісторыкаў Беларусі, Украіны, Літвы (краін — спадкаемцаў Вялікага Княства Літоўскага).

Не зусім апраўданым падаецца выкарыстанне толькі геаграфічна-палітычнай тэрміналогіі XVI-XVII ст. і адмаўленне ад сучаснай ідэнтыфікацыі. Так, напрыклад, словы Беларусь (Weißrussland), „беларускі” (Weißrussisch) амаль не ўжываюцца (за выключэннем некалькіх выпадкаў у першым і сёмым раздзелах). Калі кніга разлічана на нямецкамоўнага чытача, то для яго, відавочна, так і застанецца нявызначанай сувязь паміж сучаснай Беларуссю і гістарычнай „Літвой”.

Аднак ва ўзнікненні такой сітуацыі, безумоўна, ёсць доля віны і з боку беларускай гістарыяграфіі, якая дагэтуль не стварыла выразнай гістарычнай карціны свайго аддаленага мінулага ў вонкавым („экспартным”) варыянце. І дасягненні нашых даследчыкаў пакуль маюць пераважна ўнутранае „спажыванне”. Відавочным застаецца да сёння і недахоп у нашай гістарычнай навуцы твораў, прысвечаных беларуска-еўрапейскім культурным сувязям у перыяд Сярэднявечча і ранняга Новага часу, а таксама даследаванняў вобраза Беларусі ў заходнееўрапейскіх крыніцах. У гэтым кірунку перад нашымі гісторыкамі яшчэ ляжыць велізарнае поле плённых пошукаў, на якім зроблены толькі некалькі крокаў. І знаёмства з кнігай Г.-Ю. Бёмельбурга магло б таксама падштурхнуць для такіх штудыяў.

Мінск

Ірына Сынкова

Наверх

Tags: , ,