Новы нумар

Беларускі Гістарычны Агляд - 1995 Т.2 Сш. 1

Boockmann, Hartmut. Der Deutsche Orden. Zwölf Kapitel aus seiner Geschichte (Генадзь Сагановіч)

Жніўня 9, 1995 |


BOOCKMANN, HARTMUT. Der Deutsche Orden. Zwölf Kapitel aus seiner Geschichte (Нямецкі ордэн. Дванаццаць разьдзелаў ягонай гісторыі). — München, 1994. 319 S.

Пяру Гартмута Бокмана, прафэсара сярэднявечнай i новай гісторыі з унівэрсытэта імя Гумбальдта ў Бэрліне, належыць шэраг грунтоўных дасьледаваньняў, якія ў Нямеччыне шматразова перавыдаюцца[1]. Гэтая кніга таксама летась была выдадзена ўжо чацьверты раз (упершыню пабачыла сьвет у 1981 г.). Прысьвечаная аднаму з трох вялікіх крыжовых ордэнаў, яна напісаная ў жанры нарысаў, чытаецца лёгка i зь цікавасьцю. Нягледзячы на тое, што кніга навукова-папулярная, аўтар забясьпечыў яе салідным навуковым апаратам, спаслаўшыся на апублікаваныя крыніцы, шматлікія нямецкія й польскія дасьледаваньні, у тым ліку зусім новыя.

Як i пазначана ў падназьве, праца складаецца з дванаццаці разьдзелаў (плюс сьпіс усіх вялікіх магістраў, дзьве мапы, імянны й геаграфічны паказальнікі), у якіх пасьлядоўна асьвятляецца гісторыя Нямецкага ордэна з моманту яго стварэньня ў Палестыне да нашых часоў. У Нямеччыне гэты Ордэн быў нанова адкрыты на пачатку XIX ст., калі дайшло да актыўнага дасьледаваньня й папулярызацыі яго гісторыі, у выніку чаго ён стаў адным з кутніх камянёў прускае дзяржаўнае ідэалёгіі. У Польшчы ж наадварот, фармаваўся выключна нэгатыўны стэрэатып Ордэна, які зрабіўся цэнтральным у нацыянальнай гістарычнай візіі заходняга суседа. Прафэсар Бокман паставіў мэту трактаваць гісторыю Ордэна нэйтральна, без скрайніх ацэнак. I дасягнуў яе. Як адзначыў Юрген Эйсэн у Frankfurter Allgemeine Zeitung, гэтая праца, якую аўтар пісаў, «здымаючы эмацыйныя перабольшаньні, бурачы легенды й вызваляючы падзеі ад туману нацыянальнай містыфікацыі, можа ўспрымацца ўпартымі абаронцамі “патрыятычнага” скарэньня гісторыі як ледзяны душ».

Больш за дзьве траціны аб’ёму кнігі Бокман прысьвяціў падзеям XIII-XIV ст., самаму важнаму й лепшаму пэрыяду ў гісторыі Ордэна, калі той ажыцьцяўляў заваяваньне й калянізацыю Прусіі, вёў войны зь Літвой i г.д. Адносна Прусіі гісторык сярод іншага падкрэсьліў, што без дапамогі касьцёла Ордэн ня здолеў бы пасьпяхова праводзіць хрысьціянізацыю краю, паказаў жорсткасьць i бязьлітаснасьць, зь якой ажыцьцяўлялася місія.

Акурат акрэсьленыя часы пэўна ж найбольш цікавяць i беларускага чытача, паколькі менавіта тады кантакты паміж землямі Беларусі й немцамі былі асабліва інтэнсіўныя. Ордэнскія ўладаньні аддзяляла ад межаў Беларусі ўсяго некалькі міляў.

Так званыя Litauerreisen (слова Reise першапачаткова азначала барацьбу, вайну) разглядаюцца ў асобным сёмым разьдзеле: «Крыжовыя паходы Нямецкага ордэна супраць літоўцаў» (S. 150-169). Аўтар спачатку апавядае, як зьявілася Літоўская дзяржава, параўноўваючы стварэньне манархіі Міндоўга з тым, што ўдалося зрабіць францкім князям Хлодвігам на сямсот гадоў раней. Падкрэсьлівае, што на палітычныя перамены ў Літве мелі пэўны ўплыў суседзі. Міндоўг уваходзіў у самыя шчыльныя сувязі з Ордэнам. Далей агульнавядомыя падзеі гісторыі рэгіёну ад Міндоўга да нашчадкаў Гедыміна выкладаюцца надзвычай сьцісла i безь якіх-колечы арыгінальных трактовак. Пытаньне выклікаюць хіба што некалькі тэзаў па праблеме наварочваньня паганскай Літвы да хросту. У прыватнасьці, сцьверджаньне аўтара, што сярод падданых літоўскіх князёў хрысьціяне «зьяўляліся хутчэй перашкодай для хрысьціянізацыі Літвы, чымся гэтаму спрыялі» (S.153). Думаю, нашмат важнейшае для нежаданьня далучыцца да каталіцкага касьцёлу было тое, што й Ордэн, i Польшча супраць Літвы ваявалі, аб чым, зрэшты, кажа й сам Бокман.

Вайна Ордэна супраць Літвы, адзначае нямецкі гісторык, была нармальным «разьдзелам гісторыі позьнесярэднявечнага рыцарства, але гэтаксама й часткай палітычнай гісторыі тагачаснай паўночна-усходняй Эўропы». Яна ўвасабляла справу, дзеля якой рыцары й зьявіліся ў гэтым рэгіёне — змаганьне супраць паганцаў, i наогул зьяўлялася натуральным элемэнтам рыцарскага вобразу жыцьця. Мэнталітэт высакародных рыцараў, удзельнікаў крыжовых паходаў, яскрава паказаны ў творах тагачасных паэтаў Освальда Волькенштайна i Пятра Зухэнвірта, якія адначасова сьведчаць i пра малаплённасьць ды непрывабнасьць «рэйзаў» для самога Ордэна. Форма вайны, якую вялі яго кантынгенты, засталася бадай такой самай, як i апісаная для XIII ст. Генрыхам Латышом ды Пятром Дусбургам. Дасьледчык спыняецца й на тым, якіх сродкаў вымагалі «рэйзы» ад гасьцей Ордэна, што прыходзілі з розных зямель Нямеччыны, Заходняй i Паўднёвай Эўропы. Каб паказаць цяжкасьці й няўдачы, якія маглі чакаць удзельнікаў крыжовых паходаў, Бокман апавядае пра зімовую выправу 1344-45 г., знакамітую сваім складам (удзельнічала мноства першых асобаў эўрапейскай эліты) i сарваную капрызамі надвор’я (S.160-161).

Гаворачы пра спэцыфічныя для сумежжа трох рэлігіяў прынцыпы палітыкі (пакуль папская була дасягала таго, каму легімітавала крыжовы паход супраць няверных, гэты абаронца хрысьціянства мог заключыць саюз з паганымі, часам нават скіраваны супраць хрысьціян), аўтар адзначае, што лепшымі майстрамі гэткай тактыкі былі літоўскія князі. Як паганцы, яны мянялі веру ў залежнасьці ад сытуацыі: пры патрэбе маглі перахрысьціцца ці то паводле лацінскага, ці паводле грэцкага абраду. Вітаўт у канцы XIV ст. зьмяняў веру пяць разоў!

Пры ўсёй збалансаванасьці ацэнак у кнізе спатыкаюцца й неаб’ектыўныя трактоўкі. Прыкладам, прафэсар Бокман цьвердзіць, што прускі Ордэн заняпаў не ў выніку паразы ад Кароны й Вялікага Княства, але з прычыны ўнутраных пераменаў у самой Прусіі (S.179). Значэньне бітвы пад Танэнбэргам (Дуброўнаю) тут, думаю, відавочна зьменшана. Шкада, што ў цэлым разьдзеле пра паходы на Літву нават не згаданыя русіны, продкі сучасных беларусаў. Быццам Літва XIV ст. была монаэтнічнай літоўскай дзяржавай. На справе этнічныя літоўцы пад час самай напружанай вайны з Ордэнам складалі меншасьць насельніцтва Літоўскай дзяржавы, i гэтая барацьба вялася супольна. Удзел русінаў у вайне з крыжакамі быў асабліва значны ў Беларускім Панямоньні, на землях Чорнай Русі. Праўда, нямецкага гісторыка цяжка дакараць у падобным «незаўважаньні» русінскага (беларускага) элемэнту Вялікага Княства, бо яно даўно стала традыцыйным для заходняй гістарыяграфіі, a беларускія дасьледчыкі не зрабілі яшчэ бадай нічога сур’ёзнага для рэвізіі ролі Беларусі ў Вялікім Княстве наогул i ў падзеях 1410 г. у прыватнасьці.

Генадзь Сагановіч (Менск)


[1] Гэта, у прыватнасьці, Das Mittelalter (1989), Die Stadt im spaten Mittelalter (1995), Einführung in die Geschichte des Mittelalters (1992), JohannesFalkenberg, der Deutsche Orden und die polnische Politik (1975).

Наверх

Ekdahl, Sven. Die Schlacht bei Tannenberg 1410 (Генадзь Сагановіч)

Жніўня 8, 1995 |


EKDAHL, SVEN. Die Schlacht bei Tannenberg 1410. Quellenkritische Untersuchungen. Band 1: Einführung und Quellenlage. — Berlin, 1982. XX.378 S.

Пра бітву пад Танэнбэргам (Грунвальдам, Дуброўнай, Żalgiris) гісторыкі пісалі i пішуць мабыць больш, чым пра якую іншую баталію сярэднявечнай Эўропы. Вырасла сапраўдная гара літаратуры з даволі адрознымі трактоўкамі падзей[1]. Значэньне памяці пра бітву было настолькі вялікае, што яна даўно ператварылася ў сымболь i інструмэнт ідэалягічнай прапаганды. Увага да Грунвальду асабліва ўзрастала ў гады першай i другой сусьветных войнаў. Прыкладам, калі другую бітву пад Танэнбэргам немцы выйгралі (разгром расейскай арміі ў жніўні 1914 г.), гэта было ўспрынята як рэванш за 1410 г., як сымбалічная сатысфакцыя. У Польшчы i былым СССР з часоў вайны супраць фашысцкай Нямеччыны перамога пад Грунвальдам прапагандавалася як найвялікшы трыумф усей славяншчыны над немцамі. У асьвятленьні тых далёкіх падзей ніколі не бракавала спэкуляцый, асабліва ў публіцыстыцы. Але грашылі ёю й вучоныя.

I вось гісторык з трэцяга боку швэд Свэн Экдаль адважыўся разабраць згаданую масу літаратуры, прасачыць вытокі танэнбэргскай праблематыкі i гісторыю яе вывучэньня, a галоўнае — скрануць дасьледаваньні з мейсца, прапанаваць падставы для рэвізіі поглядаў i ацэнак. Манаграфіі-сынтэзы тыпу «Вялікай Вайны» С.М.Кучынскага[2] — гэта простая сума ведаў па асобных аспэктах бітвы, канстатацыі зьнешніх фактаў. Яны не даюць адказу на шэраг спэцыяльных пытаньняў. А, як адзначае аўтар, «асноўнае пытаньне, якое паўстае перад дасьледчыкам бітвы пад Танэнбэргам, гучыць: чаму войска Нямецкага Ордэна прайграла вырашальную бітву, i чаму польска-літоўская армія яе выйграла»? У чым прычыны гэтага? Як суадносіліся патэнцыялы двух бакоў?

Швэцкі гісторык паставіў на мэце дасьледаваньне грунтоў, крытычны аналіз крыніцаў, што ў выніку i павінна прывесьці да іншай візіі, да стварэньня новай сынтэзы. «Матэрыялы крыніц мусяць быць дасьледаваны, а атрыманыя вынікі па магчымасьці непасрэдна прыцягнутыя да бітвы» (S.69). Свэн Экдаль тут ідзе за вядомай скандынаўскай крытычнай школай (яе знакаміты прадстаўнік — гётэборгскі прафэсар Эрык Лёнрот (Erik Lonnroth), якому й прысьвечана гэтая праца), i, як падаецца, бліскуча дасягае сваёй мэты. Праўда, кніга зьяўляецца толькі першым томам цэлага твору. Пра зьмест другога мы можам пакуль мець толькі імглістыя ўяўленьні: аўтар адно сьцісла сыгналізуе, што гэта будуць чатыры спэцыяльныя дасьледаваньні плюс выданьне важнай крыніцы, ды адзначае, што ягоны першы том — толькі этап на шляху да вырашэньня задачаў, пастаўленых перад аўтарам.

Кнігу складаюць чатыры галоўныя раздзелы: 1) Архівы i бібліятэкі, 2) Пісьмовыя крыніцы, 3) Матэрыялы мапаў, 4) Археалягічныя крыніцы, а таксама дадаткі. Паколькі найбольш важныя паведамленьні храністаў пра бітву ўжо надрукаваны, Экдаль засяродзіўся на пошуках карэспандэнцыі, актаў i рахункаў у тых архівах, у якіх можна было чакаць значных знаходак. Асноўная частка матэрыялаў выяўлена ім у Дзяржаўным архіве Караляўца (Staatsarchiv Königsberg, цяпер — Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz у Бэрліні). Ha другім месцы па значнасьці — былыя ордэнскія архівы Гданьска, Эльбланга i Торуні, затым ідуць зборы Інфлянцкага ордэна i нямецкага магістра, i нарэшце — архіўныя фонды Польшчы ды Літвы. Сабраны корпус крыніцаў надзвычай багаты. Аўтар пры гэтым агаворваецца, што зусім не меў задачай праглядзець усе архіваліі, у якіх можна знайсьці нейкія згадкі пра Танэнбэрг.

Другі разьдзел з гістарыяграфічным аналізам пісьмовых сьведчаньняў самы значны, можна сказаць — галоўны: ён займае палову кнігі (S.107-307). Аўтар разглядае наратыўныя крыніцы ад пасланьняў, датаваных 15 ліпенем 1410 г., да «Аналаў» Яна Длугаша другой паловы XV ст. Сярод самых раньніх i найбольш важных — лісты Ягайлы з поля бітвы, іншая карэспандэнцыя 1410 г. (у прыватнасьці, ліст Генрыха фон Плаўэна ад 11 лістапада), а таксама Cronica conflictus (захаваўся сьпіс сярэдзіны XVI ст.), якую раней зусім нізка ацэньваў С.М.Кучынскі. На думку С.Экдаля, яе напісаў польскі падканцлер Мікалай Тромба адразу пасьля ліста Плаўэна, у канцы 1410 — пачатку 1411 г. У лік найбольш дакладных i верагодных сьведчаньняў гісторык уключае таксама ліст невядомага аўтара да вялікага магістра (недатаваны, але мяркуецца, што напісаны адразу пасьля 1411 г.), працяг хронікі Посільге i дзьве францускія сярэднявечныя хронікі (SaintDenis ды Monstrelets). Згаданае пасланьне да вялікага магістра было выяўлена i апублікавана Экдалем яшчэ на пачатку 1960-х гадоў, што сталася тады сапраўднай падзеяй[3]. Дасьледчык заўважыў, што асноўны зьмест ліста (напамінак аб галоўнай памылцы рыцараў пад Танэнбэргам) супадае з апісаньнем бітвы ў Хроніцы канфлікту, i прыйшоў да высновы, што адступленьне Вітаўтавага крыла было сьвядомым, характэрным для ўсходнеэўрапейскай тактыкі манэўрам, а не ўцёкамі.

Поруч з ваеннымі дзеяньнямі Свэн Экдаль паказвае разьвіцьцё i мэтады мэтанакіраванай прапаганды як з боку Ордэна, так i яго пераможцаў. Гісторыку ўдалося выявіць у архіве i зьмясьціць у дадатку да працы частку прамовы польскага пасла Андрэя Ласкара (1411 г.), які пераконваў папу, што Ягайла вёў справядлівую вайну супраць Ордэна. Наогул, аналізу праблемы «справядлівай вайны» (bellum iustum), надта актуальнай пасьля бітвы, у разьдзеле надаецца асаблівая ўвага. Ордэнскія ўлады абвінавачвалі Польшчу, што ў вайне тая карысталася дапамогай паганцаў. Гэтак, Генрых фон Плаўэн пісаў у згаданым лісьце, што саюзьнікамі Ягайлы былі «усялякія няверныя татары, … русіны, валахі, жамойты i ліцьвіны» (S.196). Між тым Аўгусьцін ды іншыя айцы царквы не санкцыявалі выкарыстаньня паганцаў у вайне супраць хрысьціянаў. Наадварот, ix «справядлівая» вайна скіроўвалася акурат супраць паганых i несапраўдных хрысьціянаў. Адсюль рабілася выснова, што вайна Ягайлы i Вітаўта была несправядлівай. Палякі са свайго боку сцьвярджалі адваротнае: гэта нямецкія рыцары вялі несправядлівую вайну, гэта яны — несапраўдныя хрысьціяне. Экдаль аб’ектыўна аналізуе палемічныя лісты абодвух бакоў на Канстанцкі сабор, адзін з самых буйных міжнародных кангрэсаў сярэднявечнай Эўропы, на якім польскі пункт гледжаньня на бітву i яе прычыны прадстаўляў Павал Уладковіч, а нямецкі — дамініканін Ёган Фалькенбэрг, прыхільнік скрайніх поглядаў на барацьбу з нехрысьціянамі.

Пасьля аналізу картаграфічных матэрыялаў i рэканструкцыі пабаявішча аўтар дае падрабязны агляд археалягічных дасьледаваньняў гістарычнага поля. Раскопкі на ім пачаліся ў 1958-1960, 1962 г. (з 1979 г. ix рэгулярна праводзіла экспэдыцыя нядаўна памёршага А.Надольскага, але гэта ўжо не магло патрапіць у кнігу). Хоць яшчэ ў 1783 г. каля вёскі Танэнбэрг былі выяўлены масавыя пахаваньні. Напярэдадні вялікага юбілею (550 гадоў перамогі) трэба было выбраць мейсца для помніка. Археолягам даручылі выявіць руіны знакамітай ордэнскай капліцы, узведзенай Генрыхам фон Плаўэнам у 1411 г. на полі бітвы. Аб мейсцы яе знаходжаньня тады вялі вострыя спрэчкі вядомыя польскія гісторыкі С.Гэрбст i С.М.Кучынскі. Новы помнік стаў там, дзе, на думку апошняга, у часе сечы знаходзіўся i блізка чаго загінуў Ульрых фон Юнгінген. Гэта прыкладна 500 м на паўночны ўсход ад руінаў капліцы.

Цікава, што ў выяўленых масавых пахаваньнях (а наканечнікі дзідаў, арбалетныя балты, сьляды ўдараў сякучай зброі на касьцях сьведчаць, што гэта загінутыя над час бітвы) большасьць шкілетаў належаць мужчынам ва ўзросьце ад 20 да 25 гадоў (S.341).

Праца Свэна Экдаля, найгрунтоўнейшая і, здаецца, беззаганная з пункту гледжаньня навуковага, стала несумненна важным крокам наперад у дасьледаваньні вялікай бітвы сярэднявечнай Эўропы. Аднак яна можа неадназначна ўспрымацца ў коле гісторыкаў, бо вымагае пэўных рэвізіяў. Швэцкі дасьледчык рэпрэзэнтуе асобны, адрозны i ад польскай, i ад крыжацкай традыцыі пункт гледжаньня на вайну 1409-1411 г. i на Танэнбэрг у прыватнасьці. Аб’ектыўна яго адкрыцьці на карысьць трэцяга боку. Яны дазваляюць па-новаму ацаніць ролю Вялікага Княства Літоўскага. Экдаль, напрыклад, акцэптуе выяўленае ім жа сьведчаньне гуманіста Энэа Сільвіа аб тым, што польскае войска ўступіла ў бітву толькі пасьля паразы Вітаўтавага крыла (S.244). Грунтоўная крытыка С.М.Кучынскага — да апошніх гадоў аднаго з галоўных польскіх знаўцаў Грунвальду — атрымала ў дасьледаваньні самадастатковае значэньне (S.314-316, 341-357 etc.). Аргумэнтавана аспрэчваюцца разьлікі польскага гісторыка адносна колькасьці войска, ацэнкі стратаў, рэканструкцыя маршруту, мапы поля бітвы i г.д. Спасылаючыся на вынікі раскопак, Экдаль абвяргае даўнюю, шырока распаўсюджаную тэзу Кучынскага пра «воўчыя ямы», якую апошні выказваў ca спасылкай толькі на Хроніку Быхаўца. Гэты беларуска-літоўскі летапіс крытычна аналізуецца швэцкім гісторыкам асобна. Важнае мейсца ў кнізе займае таксама разьвянчаньне «Аналаў» Длугаша як аб’ектыўнай крыніцы. Яшчэ ў працы «Die Banderia Prutenorum des Jan Długosz — eine Quelle zur Schlacht bei Tannenberg 1410» (Göttingen, 1976) С.Экдаль паказаў, што Длугаш перабольшвае веліч польскай перамогі i зьмяншае значэньне войска Вялікага Княства. Між тым, пад уплывам Длугаша знаходзілася ўся польская гістарыяграфія. Не дзіўна, што сучасны польскі знаўца грунвальдзкай праблематыкі прафэсар М.Біскуп лічыць асноўныя рэвізіі С.Экдаля недастаткова аргумэнтаванымі[4].

Даводзіцца шкадаваць, што такая важная кніга, якую ніяк не залічыш да выдавецкіх навінак, да апошняга часу была недаступная беларускім гісторыкам з элемэнтарнай прычыны — яна проста адсутнічала ў кнігазборах Беларусі. Дзякуючы зычлівасьці самога аўтара цяпер «Die Schlacht bei Tannenberg» ёсьць прынамсі ў бібліятэчцы БГА.

Генадзь Сагановіч (Менск)


[1] Несумненна, найбольш гістарычных дасьледаваньняў па гэтай тэме выдаецца ў Польшчы. Да гадавіны бітвы, у 1990 г. тут зьявіліся дзьве бібліяграфіі (Mierzwa W. Bibliografia grunwaldzka, Olsztyn; Baranowski H., Czarciński I. Bibliografia bitwy pod grunwaldem i jej tradycji, Toruń), якія ўключаюць адпаведна па 1162 i 1173 пазыцыі. A ў 1991 г. з ініцыятывы Польскай Акадэміі навук пачаў выходзіць спэцыяльны часопіс «Studia frunwaldzkie».

[2] Kuczyński S.M. Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-1411. Кніга выйшла ў Варшаве ў 1955 г. i пяць разоў перавыдавалася.

[3] Ekdahl S. Die Flucht der Litauer in der Schlacht bei Tannenberg // ZfO, 12 (1963).

[4] Гл. пр: Biskup М. Wielka Wojna Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim (1409-1411) w świetle najnowszych badan//Ekspansja niemieckich zakonów rycerskich w strefie Bałtyku od XIII do połowy XVI w. — Toruń, 1990. S.177,178 i інш.

Наверх

Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII w. (Генадзь Семянчук)

Жніўня 7, 1995 |

Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVII1 wieku. Spisy / Opracowali Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba. — Kórnik: Biblioteka Kórnicka, 1994.- 255 S.
Пачынаючы з 1985 г. Інстытут гісторыі Польскай Акадэміі Навук i бібліятэка ў Курніку выдаюць фундамэнтальную сэрыю «Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XIV-XVIII w. Spisy». Яе галоўным рэдактарам зьяўляецца праф. Антоні Гансяроўскі. На сёньня пабачылі сьвет 17 кніг гэтай сэрыі. Менавіта апошняя, пазначаная томам XI, сталася адзінаю, прысьвечанаю Вялікаму Княству Літоўскаму. Такім чынам, па словах А.Гансяроўскага, «нарэшце удакладніўся тытул усёй сэрыі, бо ВКЛ разам з Каронай стваралі Рэч Паспалітую».
Згаданыя выданьні ўяўляюць зь сябе храналягічныя сьпісы асоб, якія займалі розныя ўрадавыя i адміністрацыйныя пасады ў Кароне i ў ВКЛ, галоўным чынам ад XIV да XVIII ст. У навуковым значэньні падобных прац, здаецца, нікога ня трэба пераконваць. Гэта своеасаблівыя выданьні гістарычных крыніц.
Аўтары тому, Генрых Люлевіч i Анджэй Рахуба, даволі вядомыя i прызнаныя спэцыялісты, якія даўно пасьпяхова працуюць над гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага[1] . Першы зь ix апрацаваў «Сьпіс» з XIV ст. да 1632 г., другі — з 1633 да 1795 г.
Як вынікае з уступу, падставовым корпусам крыніцаў для выкананьня гэтай працы зьявілася Літоўская Мэтрыка, як у вэрсіі арыгінальнай, што захоўваецца ў Расейскім Дзяржаўным Архіве Старажытных Актаў у Маскве, так i ў копіях, рэестрах ды сыгілятах з Галоўнага Архіву Старажытных Актаў у Варшаве. Аўтары адзначаюць, што прадоўжыць падобныя дасьледаваньні трэба ў фондах архіваў Менску, Вільні i Санкт-Пецярбургу. Арыгінальны архіўны матэрыял дапаўняецца друкаванымі крыніцамі i літаратурай генэалягічнага ды бібліяграфічнага характару.
Прапанаваны польскімі вучонымі сьпіс адміністрацыі ВКЛ не зьяўляецца першай працай такога кшталту. Больш за сто гадоў таму выйшла манаграфія Юзафа Вольфа пра сэнатараў i дыгнітараў ВКЛ ад 1386 да 1795 г.[2] Аднак праца Ю.Вольфа, ня гледзячы на яе вартасьці, патрабавала значных удакладненьняў. Кнігу Г.Люлевіча i А.Рахубы ні у якім разе нельга лічыць дадаткам да працы свайго папярэдніка з XIX ст. Гэта арыгінальнае й вельмі грунтоўнае самастойнае дасьледаваньне.
Аўтары паспрабавалі максымальна поўна ахапіць сьвецкія й духоўныя, цывільныя й вайсковыя адміністрацыйныя пасады ВКЛ. Усяго ў альфабэтным парадку разгледжаны выканаўцы 50 кіраўнічых намінацый, агульнай колькасьцю 1589 пазыцый. У гэтым ліку харужых вялікіх (земскіх) — 26, харужых надворных (дворных) — 25, чашнікаў (чэсьнікаў) — 48, генэралаў артылерыі — 22, генэралаў-інспэктараў — 4, гетманаў вялікіх (найвышэйшых) — 28, гетманаў палявых (дворных) — 28, інстыгатараў — 25, канцлераў — 23, канюшых (канюшых дворных) — 32, крайчых — 44, кухмістраў — 36, лоўчых гаспадарскіх (лоўчых вялікіх) — 36, лоўчых надворных — 17, маршалкаў надворных (дворных) — 39, маршалкаў дворскіх (гаспадарскіх) — 181, мечнікаў — 28, мернікаў гранічных — 7, мастаўнічых — 3, абозных вялікіх — 28, абозных палявых (вайсковых) — 10, пісараў дэкрэтавых (задворных асэсарскіх ці задворных дэкрэтавых) — 14, пісараў двароў i воласьцяў гаспадарскіх — 8, пісараў палявых — 25, пісароў скарбавых — 63, пісараў вялікіх літоўскіх — 210, піўнічых (падчашых надворных) — 19, поштмагістраў (генэральных дырэктараў поштаў) i генэральных адміністратараў — 14, падчашых — 44, падканцлераў — 23, падкаморых — 27, падконных (надконных) — 8, падканюшых — 16, падскарбіяў дворных (падскарбіяў надворных) — 41, падстоліх — 59, духоўных рэфэрэнтаў — 26, сьвецкіх рэфэрэнтаў — 27, рэгентаў вялікай канцылярыі — 24, рэгентаў меншай канцылярыі — 22, сакратароў вялікіх духоўных — 13, сакратароў вялікіх сьвецкіх — 6, скарбных літоўскіх (гаспадарскіх) — 28, сьпіжарных i карэнных — 9, стольнікаў — 44, стражнікаў вялікіх — 17, стражнікаў палявых (вайсковых) — 19, віцэінстыгатараў — 15, войскіх — 6.
Усьлед за аўтарамі кнігі адзначым, што ідэалам падобнага дасьледаваньня быў бы ўлік усіх кіруючых пасадаў, якія ўтрымлівалі ў тытуле формулу «Вялікае Княства Літоўскае» (напрыклад, каморнікі), функцыянэраў вышэйшых органаў канцылярыі (мэтрыкантаў, сакратароў пячаткі, пісараў рэфэрэнтскіх судоў), скарбу (пісары й рэгенты) i войска (судовыя пісары, судзьдзі, рэгенты, станоўнічыя).
Усе кнігі гэтай сэрыі (сьпісы адміністратараў Рэчы Паспалітай) маюць адзіную ўнутраную структуру. Пасады ў ix пададзены ў альфабэтным парадку, пры гэтым ужываецца яе аўтэнтычная назва. Да кожнага тытулу дадаецца кароткая інфармацыя пра гісторыю пасады i магчымыя зьмены назвы. Асобы пададзены ў храналягічным парадку. Для кожнай названы тытул, які яна мела на час намінацыі, даецца дата гэтай намінацыі (наколькі магчыма ўдакладняецца інфармацыя аб тым, каму пасада надавалася), ці першая згадка аб прызначэньні на гэтую пасаду. Далей зьмяшчаецца інфармацыя пра апошнюю падобную згадку, якая даволі часта адпавядала або авансаваньню на наступную пасаду, або адмове ці сьмерці ўрадніка.
Кніга мае грунтоўны індэкс асобаў. У ім у альфабэтным парадку пададзены прозьвішчы ўсіх, названых у «сьпісе». Кожную пазыцыю складаюць прозьвішча, імя, інфармацыя пра герб, назвы адміністрацыйных пасадаў, якія асоба займала, а для часу да Люблінскай уніі называюцца таксама дзяржавы ды намесьніцтвы, якімі яна валодала. Напрыклад: «Пазьняк Ян Францішак, герба “Гжымала”, пісар гродзкі жмудзкі 1659-1663, пісар дэкрэтавы (1660-1664) Nr.731; пісар земскі віленскі 1663; падваявода віленскі 1663; памёр 12.09.1667» (S.231).
Дасьледаваньне Г.Люлевіча i А.Рахубы «Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII wieku» — чарговая значная праца польскіх калегаў па гісторыі i Беларусі. Яна папаўняе кола падручнай даведачнай літаратуры, так неабходнай навукоўцам.

Генадзь Семянчук (Горадня)


[1] Гл. напрыклад: Lulewicz Н. Skład wyznaniowy senatorów świeckich WKL za panowania Wazów // PH.T.68 (1977), Z.3; Metryka Litewska, Księga sigillat 1709-1719 / Oprać. A.Rachuba. — Warszawa, 1987, i інш.

[2] Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego, 1386-1795. — Kraków, 1885.

Сьлюнькова, Інэса. Малавядомая карта верхняга цячэньня Заходняй Дзьвіны XVI ст. (Расьціслаў Боровы)

Жніўня 6, 1995 |

СЬЛЮНЬКОВА, ІНЭСА М. Малавядомая карта верхняга цячэньня Заходняй Дзьвіны XVI ст. // Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі адраджэньня. 36. арт. — Менск, 1994. С.179-184.

У гэтым артыкуле маскоўскага гісторыка архітэктуры І.Сьлюньковай можна вызначыць два разьдзелы — атрыбутыўна-крыніцазнаўчы i аналітычна-апісальны. Апошні ўяўляе зь сябе спробу кароткай архітэктурнай характарыстыкі зьмешчаных на дасьледаванай мапе гарадоў (Полацак, Віцебск, Сураж, Вяліж, Белы) пэрыяду Інфлянцкай вайны, г.зн. таго часу, калі, на думку аўтара, яна й была «складзеная ў стане рускага войска» (С. 179). Незразумела, праўда, чаму І.Сьлюнькова называе зусім спрошчаныя умоўныя азначэньні, звычайныя значкі, што не нясуць аніякай дакумэнтальнасьці (усе гарады пазначаны кружком), — «аксанамэтрычнымі малюнкамі гарадоў» (гл. заўвагу 2).

Магчыма для Белага, Суража i Вяліжа гэтыя малюнкі i ўяўляюць якую цікавасьць як крыніца па гісторыі ix архітэктурнага аблічча, але гэтага ня можна сказаць пра Віцебск i Полацак, — гарады, што маюць багатую i намнога больш верагодную іканаграфію XVI-XVII ст.

У першым разьдзеле артыкула сярод дробных недакладнасьцяў адзначу «спасылку на малюнак С.Пахалавіцкага», памылкова прыпісаную В.Чантурыі (гл. заўвагу 3). На згаданай старонцы ў кнізе В.Чантурыі[1] сапраўды ёсьць два фрагмэнты аксанамэтрычнага пляна Полацка, выкананага С.Пахалавіцкім (1579), а таксама «Выява Полацка на мапе канца XVII — пачатку XVIII ст.», што ўласна i зьяўляецца павялічаным фрагмэнтам мапы, якую апісвае І.Сьлюнькова. Гэты подпіс у В.Чантурыі зьмешчаны не непасрэдна пад малюнкамі, а на полі, што, відаць, i ўвяло аўтара артыкула ў зман.

На жаль, аўтар не падае аніякага апісаньня скарыстанага ім дакумэнта (памеры, матэрыял, пазначэньні i г.д.), задаволіўшыся адно спасылкаю на я го месцазнаходжаньне ды згадаўшы, што гэтая мапа «анатаваная як літаграфія XIX ст. з арыгінала XVII ст.». У гэтым жа месцы І.Сьлюнькова піша: «Прыведзеная мапа адсутнічае ў працы Б.Рыбакова, асобна прысьвечанай тэме рускай картаграфіі (гл.: Рыбаков Б. Русские карты Московии XV — начала XVI в. — Москва, 1974). Тым ня менш, аўтар пераканаўча сьведчыць пра існаваньне адзінай мапы Полацкай зямлі 1566 або 1570 г.» (С.61). Да гэтага сьцьверджаньня ўласна й зводзіцца ўся навуковая крытыка крыніцы, i на ім жа грунтуецца як датаваньне, гэтак i гіпотэза пра паходжаньне крыніцы (XVI ст., рускага паходжаньня, складзена ў «рускім войску»).

А цяпер пра сапраўднае датаваньне гэтай мапы. Яна ўяўляе зь сябе графічную частку дакумэнта пад назвай: «Чертеж и описание, 1701 г. декабря 11, учиненное стольником Максимом Цызыревым, начав от Витепска вверх до вершин Двины реки, с показанием сел, деревень, лесов и судов по оной реке ходящих». З тэксту відаць, што экспэдыцыя, дакладней рэкагнасьціроўка праводзілася «по указу великого государя… Петра Алексеевича и по приказу… боярина и воеводы Петра Самойловича Салтыкова (тагачасны ваявода Смаленска. — Р.Б.)». Пры чым, усё гэта трэба было «сделать тайным обычаем». Апісаньне мапы займае 4 аркушы, i пачынаецца яно не «ад Віцебска ўверх», але ад вытокаў ракі — «…от Ржевы во 120 верстах…», i даведзена да Полацка.

I гэтая мапа, i яе апісаньне цалкам надрукаваны ў кнізе А.Сапунова «Река Западная Двина» (Витебск, 1893)[2]. У заўвазе 1 на С.501 таксама гаворыцца, што «Арыгінал захоўваецца ў бібліятэцы Маскоўскага Галоўнага Архіву Міністэрства замежных спраў. Упершыню «чарцёж» быў надрукаваны ў «Этнаграфічным зборніку» (Вып.V, С.55-71). Затым… «апісаньне» было надрукавана ў Памятнай кніжцы Віцебскай губэрні на 1888 г. (без малюнка)».

Улічваючы заўвагу І.Сьлюньковай пра тое, што скарыстаны ёю дакумэнт з фондаў Бібліятэкі Расейскай Акадэміі навук анатаваны там як «літаграфія XIX ст.», можна дапусьціць, што гэта «чарцёж» ca згаданага вышэй «Этнаграфічнага зборніка», паколькі ў працы А.Сапунова ў левым верхнім куце мапы ёсьць яго назва i дата, узятыя з тэксту «апісаньня».

Застаецца канстатаваць, што крыніцазнаўчая база беларускай гістарыяграфіі знаходзіцца, на жаль, у зародкавым стане. Даведнікі, бібліяграфія, навуковыя апісаньні i тэматычныя каталёгі па розных відах дакумэнтальных крыніц, у тым ліку па мапах, практычна не выдаваліся. Можна спадзявацца, што цяперашнія захады беларускіх дасьледчыкаў дазволяць пазьбягаць такіх прыкрых памылак хоць бы на рэдактарскім узроўні.

Расьціслаў Баравы (Менск)


[1] Чантурия В. История архитектуры Белоруссии. — Минск, 1985. С.56.

[2] Гл. мапу — С.52-53, апісаньне — у дадатку, С.501-506.

Kamiński, Czesław; Kurpiewski, Janusz. Katalog monet polskich (1587-1632) (Іван Сінчук) / агляды і рэцензіі

Жніўня 5, 1995 |

KAMIŃSKI, CZESŁAW; KURPIEWSKI, JANUSZ. Katalog monet polskich 1587-1632 (Zygmunt III Waza). — Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990. – 515 S.

У каталёг уключаны 2954 манэты, што былі ў абарачэньні ў Рэчы Паспалітай у канцы XVI — пачатку XVII ст. Гэтая праца пабудаваная так, як i яе папярэднікі (каталёгі манэт 1764-1864, 1697-1763 г., Яна Казімера, Уладыслава IV): зьлева месьціцца графічная выява абодвух бакоў манэты, паверх якой ідуць чарговы нумар, дата, дыямэтар у мілімэтрах, ардынацыйная вага з дакладнасьцю да сотых, мэтал, а справа — апісаньне авэрса й рэвэрса з разгорткаю легенды, ступень рэдкасьці i кошт у злотых.

Калі гаварыць пра новы каталёг, то не выпадае абмінуць сэрыю каталёгаў Эдмунда Капіцкага. Апошняя па-сутнасьці зьяўляецца альтэрнатыўнаю сэрыялу «KAW» i канкуруе зь ім. Яна набыла шырокую папулярнасьць сярод беларускіх зьбіральнікаў манэт. Тут, у адрозненьне ад каталёга Э.Капіцкага, манэты не згрупаваныя па манэтных дварах, а падаюцца згодна з пералікам суб’ектаў манэтнага права, пры тым асобна дадзена кароткае апісаньне манэтных двароў ды прыведзены ў табліцы дыфэрэнты, па якіх можна вызначыць манэтны двор (гербы i ініцыялы падскарбіяў i арандатараў). Сам гэты пералік патрабуе рэвізіі з прыцягненьнем пісьмовых крыніц, бо розныя аўтары адзін i той жа знак могуць адносіць да розных асоб i наадварот. За паўтара стагодзьдзя з часу, калі зьявіліся першыя каталёгі манэт Рэчы Паспалітай (С.Бандке, 1839-1840; І.Загурскі, 1845), колькасьць памылак, здаецца, не паменшылася, а наадварот, адбылася ix акумуляцыя. Аднак прынцып клясыфікацыі, абраны аўтарамі, падаецца вельмі слушным, бо магчымасьць зьмяненьня інтэрпрэтацыі асобных дыфэрэнтаў значна зьніжае каштоўнасьць разьмеркаваньня па манэтных дварах.

«Жыгімонтаўскі» каталёг падзелены на дзьве часткі: манэты каронныя i — ўсе астатнія. Шкада, што манэты Вялікага Княства Літоўскага, раўнапраўнага члена фэдэрацыі, трапілі паміж гарадзкіх i ленных.

Манэты кожнага суб’екта манэтнага права падзеленыя па наміналах, а потым манэты аднаго наміналу падаюцца па гадох. Той, хто меў справу з каталёгамі, пабудаванымі паводле адваротнага прынцыпу (год, а потым наміналы), як, напрыклад, вельмі папулярны каталёг В.Узьдзеньнікава «Манэты Расеі», адразу заўважыць, што праца Ч.Камінскага i Я.Курпеўскага больш зручная для карыстаньня. Лёгка прыблізна вызначыць час вырабу манэты са страчанаю датаю, бо дыямэтар i легенда дазваляюць адразу распазнаць яе намінал i распачаць пошук сярод кампактнай групы падобных манэт.

Калісьці з нагоды чарговага выпуску стандартнага каталогу «сучасных» польскіх манэт Ч.Камінскага рэцэнзэнты зрабілі слушную заўвагу — адзначылі, што неабавязкова падаваць кошт манэтаў у тэксце, бо ён імкліва мяняецца (часткова з гэтай прычыны згаданы каталог выдаваўся сем разоў), а мэтазгодней рабіць асобныя ўкладкі па некалькі старонак з коштамі, якія можна апэратыўна друкаваць у залежнасьці ад зьмены сытуацыі на рынку. Так, напрыклад, зроблены сусьветна вядомы каталёг талерных манэт Д.Давенпорта. Жыцьцё пацьведзіла слушнасьць думкі рэцэнзэнтаў: у «жыгімонтаўскім» каталёзе яшчэ пададзены кошты па тэксце, але складальнікі (з удзелам Томаша Быліцкага) былі вымушаны распрацаваць табліцу цэн на люты 1990 г. i надрукаваць прэйскурант у канцы тома. Міжволі зьвяртаеш увагу на кошты (нас гэты працэс яшчэ чакае): яны ўзраслі з 5 да 20 разоў! Здаецца, за інфляцыяй не пасьпеюць цяпер нават укладкі-цэньнікі…

Колькі слоў пра ілюстрацыі. У гэтым выданьні, у адрозьненьне ад папярэдніх, прысьвечаных больш позьнім часом, частка пазыцый апісаньня, на жаль, не ілюструецца графічнымі малюнкамі. Выходзіць, чым далей ад нашых дзён, тым ніжэй узровень стандартызацыі манэт. Хацелася б адваротнага, каб найбольш раньнія часы был i максымальна забясьпечаныя ілюстрацыямі. Як можна здагадацца па асаблівасьцях графікі, для аднатыпных манэт рабіўся адзін малюнак, у якім потым меняліся асобныя элемэнты (даты, дыфэрэнты i т.д.). Таму гэтыя малюнкі можна «прыняць да ведама» i ня больш, а пры зьяўленьні якіх пытаньняў давядзецца шукаць выданьне з фотаілюстрацыямі (напрыклад, кніжку Ю.Швагжыка «Манэты на польскіх землях X—XX ст.», якая, дарэчы, выйшла ў мінулым годзе другім выданьнем) ці прамалёўкамі канкрэтных манэт. Можна зноў узгадаць каталёг талераў Д.Давенпорта: графічныя ілюстрацыі там падаюцца ў асобных выпадках, калі не было магчымасьці зрабіць фотаздымак. У час шырокага выкарыстаньня фота й паліграфіі кніжка, якая цалкам ілюстраваная графікай, ужытай для перадачы рэальных аб’ектаў, успрымаецца як тэхнічны атавізм. Наяўнасьць фота сьведчыць пра існаваньне адпаведнай манэты, фота — гэта дакумэнт, чаго нельга сказаць пра клішавана-матрыцаваную графічную ілюстрацыю.
Што даў новы каталёг? У сё пазнаецца ў параўнаньні. Калі ўзяць пяцітомнік апісаньняў калекцыі нашага славутага земляка ca Станькава Э.Гутэн-Чатіскага (выдадзены ў 1871-1916 г.) i падлічыць апісаныя ў ім манэты Жыгімонта III, то выявіцца, што яны складаюць толькі 2/3 апісанага ў каталозе Ч.Камінскага i Я.Курпеўскага, але пры кожнай манэце там падаецца не ардынацыйная, a фізычная вага. Апрача таго, манэты, якія трапілі туды, ня могуць быць літаратурнаю легендаю, бо апісваліся толькі наяўныя ў калекцыі экзэмпляры (што, канешне, не выключала апісаньня фальшывак ды антыкварных падробак). Томікі Э.Капіцкага выйграюць у каталёгаў сэрыі «KAW» наяўнасьцю таблічак «год — намінал», якія адразу даюць агульнае ўяўленьне пра манэтную сыстэму i манэтную вытворчасьць усяго пэрыяду.

Каталёг стамляе аднолькавымі апісаньнямі на манэтах: яны слова ў слова могуць паўтарацца i дзесяць, i сто разоў, — пакуль ня дойдзе да апісаньня манэт новага тыпу. Некалькі ідэнтычных абзацаў, да таго ж побач з самімі выявамі, — проста перавод паперы. З большай карысьцю гэтую плошчу можна было адвесьці для спасылак на працы, у якіх згадваецца апісаная манэта (аўтары заспакоіліся сьпісам літаратуры з 37 назваў у канцы томіка).

Аўтары зьвярнулі замала ўвагі на знакі, якія дзеляць словы ў легендзе — важныя індывідуальныя рысы манэты. Яны часта задавальняюцца чымсьці накшталт «інтэрпункцыя ў форме крыжыкаў i кропак — розныя варыянты», а пра месца знаходжаньня знакаў (пасярэдзіне, бліжэй да нізу, ці бліжэй да верху літары) гаворка наогул не вядзецца. Можа таму й атрымаліся такія невыразныя апісаньні траякоў i паўтаракаў (ці не найслабейшае месца каталёга), што пры спробе знайсці пазыцыю, якая адпавядае рэальнай манэце, гэта далёка не заўсёды атрымліваецца.

Крытыкаваць лёгка. Трэба прызнаць, што такую кнігу ў Беларусі, Украіне, i Літве да яшчэ ніхто не спрабаваў стварыць. Ч.Камінскі i Я.Курпеўскі зрабілі вялікую справу для ўсёй нашай гісторыяграфіі. Ix працу я разглядаў бы як рэпрынт (у шырокім разуменьні) будучага выданьня корпусу манэт Рэчы Паспалітай часоў Жыгімонта III Вазы на ўзор томікаў расейскіх манэт вялікага князя Георгія Міхайлавіча, або сучасных нямецкіх каталёгаў (напрыклад, «Манэты Саксоніі» Л.Бука).

Іван Сінчук (Менск)

Наверх

Waidenberg, Marek. Kwestie narodowe w Europie ŚródkowoWschodniej (Юры Вашкевіч)

Жніўня 4, 1995 |

WALDENBERG, MAREK. Kwestie narodowe w Europie Śródkowo-Wschodniej. Historia. Idei. — Warszawa, 1992. – 418S.

Аўтар гэтай кнігі паставіў перад сабой задачу па магчымасьці шматбаковага прадстаўленьня ўсіх нацыянальных праблемаў у Цэнтральна-Усходняй Эўропе, пад якой разумеюцца дзяржавы, што паўсталі на тэрыторыях былой Аўстра-Вугоршчыны i эўрапейскай часткі Расеі. Такі намер наўрад ці можна было зьдзейсьніць у працы, якая налічвае крыху больш за 400 старонак друку, што, дарэчы, усьведамляе i сам аўтар, калі піша: «… праблематыка, прадстаўленая ў кнізе, вельмі шырокая, магчыма занадта шырокая адносна наперад акрэсьленых яе памераў».

Задачай гэтае кнігі, як адзначае М.Вальдэнбэрг, зьяўляецца паказ дынамікі нацыянальных пытаньняў у нашай частцы Эўропы, з улікам як мага шырэйшага параўнаўчага аспэкту, што паказвае адрозьненьні i падабенствы ў становішчы паасобных народаў, зь ix памкненьнямі i нацыянальнымі рухамі. Актуальнасьць гэтай задачы не падлягае ніякаму сумневу, паколькі нацыянальныя пытаньні зноў становяцца фундамэнтальнымі для Эўропы, a падзеі ў Югаславіі i на абшары былога Савецкага Саюзу спрычыняюцца да таго, што нацыянальнае пытаньне ў цэлай Эўропе ўвесь час знаходзіцца ў цэнтры ўвагі, абмяркоўваецца i аналізуецца.

У сувязі з гэтым вельмі важнымі ўяўляюцца погляды самога аўтара на мадэлепаняцьце народа i яго складовых элемэнтаў. Паводле М.Вальдэнбэрга гэта: супольная мова, тэрыторыя, на якой жыве дадзеная супольнасьць i якую яна лічыць сваёй бацькаўшчынай, культурная спадчына, якая значнай часткай супольнасьці ідэнтыфікуецца як уласная, удзел у нацыянальнай культуры, супольная сымболіка, i тое, што называюць агульным запасам пачуцьцяў i думак, перакананьнем у агульным паходжаньні большасьці грамады, пачуцьцём супольнага паміж людзьмі розных сацыяльных слаёў, усьведамленьне нацыянальнай адметнасьці i прыналежнасьці да народу, існаваньне (у мінулым або ў цяперашнім часе) дзяржавы, якая ўспрымаецца сваёй, або волі да стварэньня дзяржавы, прынамсі ў межах аўтаноміі.

Кніга складаецца з трох частак. У першай разглядаюцца народы i нацыянальныя пытаньні ў Аўстра-Вугоршчыне i Pacei, у другой — канцэпцыі вырашэньня нацыянальных пытаньняў, a ў трэцяй дасьледуецца працэс пераходу ад імпэрый да нацыянальных дзяржаў, ажно да моманту распаду СССР i Югаславіі.

Найбольш комплексны характар мае першая частка кнігі, у якой прадстаўлена заблытанасьць нацыянальнага пытаньня ў імпэрыях Габсбургаў i Раманавых. Па ёй можна скласьці поўнае ўяўленьне пра становішча паасобных народаў на землях гэтых наднацыянальных калосаў на мяжы XIX i XX ст. Найбольш цікавым падаецца параўнаньне сытуацыі ў Pacei i на абшары Аўстра-Вугоршчыны. Між іншым, тут аўтар закранае пытаньне расейскага нацыяналізму i яго ўплыву на палітыку русыфікацыі, адзначаючы адначасова, што гэтая праблема слаба дасьледавана з прычыны адсутнасьці паглыбленага аналізу самога нацыяналізму. Зьвяртаючыся да гісторыі, М.Вальдэнбэрг толькі ў агульным выглядзе пазначае кірунак дасьледаваньняў, які можа мець значэньне для сучаснасьці: «Калі палітычныя групоўкі, што падтрымлівалі царызм, выказваліся за палітыку русыфікацыі i цэнтралізму, то большасьць апазыцыйных груповак вельмі прыблізна акрэсьлівала сваю пазыцыю па нацыянальным пытаньні. Асабліва характэрнае было тое, што i ў лібэральных колах ставіліся да ўкраінцаў i беларусаў як да часткі расейскага народу. На фармаваньне нацыянальных адносінаў немалы ўплыў мела пазыцыя тых расейцаў, якія жылі на этнічна нерасейскіх тэрыторыях. Можна здагадвацца, што сярод ix палітыка русыфікацыі знаходзіла асабліва шматлікіх прыхільнікаў».

Асобны падразьдзел, дарэчы, найменшы з усіх, прысьвечаных народам, адведзены беларусам. На жаль, мусім з прыкрасьцю канстатаваць, што ў ім нельга знайсьці нічога, апрача зьбітых, ужо дзесяцігодзьдзямі паўтараных сказаў пра тое, што беларусы ніколі ня мелі ўласнае дзяржавы, пра літоўскую экспансію на тэрыторыі Кіеўскай Русі, што рабіла немагчымым «фармаваньне хаця б парастка ў дзяржаўнасьці, якая магла б стацца элемэнтам традыцыі беларусаў». М.Вальдэнбэрг уважае, што асыміляцыю беларусаў палякамі й расейцамі аблегчыла рэлігія (праваслаўе спрыяла русыфікацыі, каталіцызм — палянізацыі), а таксама «падабенства беларускай мовы да расейскай i, у меншай ступені, да польскай». Ён адзначае i вельмі нізкую ступень нацыянальнай сьвядомасці беларусаў, бачачы адну з галоўных прычынаў гэтае зьявы ў неспрыяльным стане нацыянальнай культуры, заняпадзе пісьменства, слабым нацыянальным руху, абмежаванасьці імкненьняў, фармуляваных коламі беларускай інтэлігенцыі. «Патрабаваньнем, выстаўляным з найбольшай сілай, было ўвядзенне ў школах беларускае мовы (…). Не падаецца, аднак, каб нават гэтае патрабаваньне выказвала жаданьне значнай часткі беларусаў. Палітыка русыфікацыі выклікала супраціў толькі нешматлікіх сярод ix», — піша ў заключэньні М.Вальдэнбэрг. Падсумоўваючы гэты разьдзел, аўтар вылучае працэсы i чыньнікі, якія маюць, на ягоную думку, важны ўплыў на ход нацыятворчых працэсаў у краінах Цэнтральна-Усходняй Эўропы: індустрыялізацыя, рэлігія i духавенства, інтэлігенцыя i яе вядучая роля ў працэсе нацыянальнага самаўсьведамленьня пасыўнай часткі грамадзтва.

Другая частка кнігі прысьвечана канцэпцыям вырашэньня нацыянальнага пытаньня. Невядома, чаму аўтар вырашыў прадставіць выключна марксысцка-сацыялістычныя погляды. Бо ж нельга пагадзіцца з Вальдэнбэргам, што менавіта толькі сацыялісты ўклалі цэласную i зьвязаную праграму дзейнасьці ў нацыянальным пытаньні. Ня менш цэласнай i пасьлядоўнай была праграма нацыяналістычная. Тым больш, што, як паказала найноўшая гісторыя, марксысцкія канцэпцыі на павер аказаліся ў значнай меры ўтапічныя, як, дарэчы, кансэрватыўна-манархісцкія ідэі. Яны не заўважалі фундамэнтальнага значэньня нацыянальных сувязяў, якія засьведчылі сябе мацнейшымі за ўсялякія іншыя, — клясавыя i эканамічныя, а таксама дзяржаўныя, i гістарычныя.

Трэцяя частка кнігі ўяўляе зь сябе фрагмэнтарны агляд падзей пасьля 1917 г. у паўсталых цэнтральна-эўрапейскіх краінах. Тут аўтар найбольш месца прысьвяціў нацыянальнай палітыцы СССР, i гэта хіба найцікавейшыя фрагмэнты кнігі. Затрымаемся толькі на адным, што тычыцца разважаньняў Вальдэнбэрга пра характар імпэрыі СССР.

«Рознагалосьсі выклікае таксама праблема характару гэтай імпэрыі. Узьнікае перш за ўсё пытаньне, чыя яна была? Бо ўсе імпэрыі, што існавалі ў пэрыяд, у якім пачалі фармавацца сучасныя народы, мелі больш ці, як у выпадку Аўстрыі, менш выразны нацыянальны характар.

Ня думаю, каб можна было абгрунтавана сьцьвярджаць, што гэтая імпэрыя мела іншы характар, не нацыянальны, a ідэалягічны, што яе ўласьнікам быў наднацыянальны ці міжнародны камуністычны pyx (…). He Савецкі Саюз служыў міжнароднаму камуністычнаму руху, а гэты pyx служыў яму. Таму калі i гэтую імпэрыю належыць акрэсьліваць у нацыянальных катэгорыях, то трэба прызнаць, што гэта была імпэрыя расейская».

Аўтар слушна ацэньвае ўсю складанасьць узаемаадносінаў сэнсавых паняцьцяў Расея — СССР — Расея, прызнаючы, што на пытаньне, ці быў СССР працягам Расеі, нельга было б адказаць адназначна «так» ці «не», не пазнаёміўшыся з рознымі аспэктамі гэтай праблемы. Ён толькі адзначае, што «сярод астатніх народаў гэтае дзяржавы была вельмі распаўсюджаная яе ідэнтыфікацыя з Расеяй, i стаўленьне да расейцаў як да народа кал i нават не дзяржаўнага, то ў кожным выпадку прывілеяванага. (…) Можна апрача таго лічыць, што, асабліва з часоў II сусьветнай вайны, высокі быў адсотак расейцаў, якія атаясамлівалі СССР з Расеяй».

Дзеля актуальнасьці тэматыкі і шырокага абсягу праблемаў, ёю закранутых, кніга М.Вальдэнбэрга заслугоўвае сур’ёзнай увагі дасьледчыкаў. Генэральная пэрспэктыва мае тую вартасьць, што дае цэласны агляд праблематыкі, дазваляе лякалізаваць розныя працэсы ў доўгай працягласьці. На жаль, ёй уласьцівыя ня толькі пэўная павярхоўнасьць i сьцісласьць, але, перадусім, непазьбежная нераўнамернасьць прадстаўленьня матэрыялу. У дадзенай працы гэта тычыцца галоўным чынам пэрыяду пасьля 1918 г., i яшчэ больш — пасьля 1945 г. Тут выбар аўтара бывае часам зусім адвольны. У фрагмэнтах, у якіх апісваецца сытуацыя асобных народаў, Вальдэнбэрг абмяжоўваецца сацыялягічна-паліталягічным аспэктам. Асабліва бракуе ўліку этнічна-культурнага вымярэньня. Прыкладам, аб народатворчых працэсах аўтар амаль нічога не гаворыць, а гэта ж для закранутай ім праблематыкі — пытаньне першаснай значнасьці. Яно тлумачыць шмат іншых рэчаў, пра якія аўтар толькі згадвае, напрыклад, дыфэрэнцыяцыю разьвіцьця сьвядомасьці народаў, што знаходзяцца ў падобных вонкавых умовах. Улік усяго гэтага дапамог бы ўнікнуць пасажаў кшталту: «калі весьці гаворку пра эстонцаў, латышоў, беларусаў, славакаў, славенцаў, … я не лічу магчымым ужываць у дачыненьні да ix тэрмін «нацыянальнае абуджэньне». Пра абуджэньне або адраджэньне можна было б гаварыць, займаючыся літоўцамі i ўкраінцамі, адзначаючы, што гэта было абуджэньне ад вельмі глыбокага сну, адраджэньне адлеглай мінуўшчыны». Складаецца ўражаньне, быццам ніхто не чытае таго, што пішуць іншыя, а кожны піша гісторыю нанова.

Юры Вашкевіч (Менск)

Наверх

Eberhart, Piotr. Przemiany narodowościowe na Białorusi (Аляксандар Смалянчук)

Жніўня 3, 1995 |

EBERHARDT, PIOTR. Przemiany narodowościowe na Białorusi. — Warszawa, 1994 — 182 S.

Абвяшчэньне незалежнай Рэспублікі Беларусі i набыцьцё польска-беларускімі адносінамі статусу міждзяржаўных спрыяла росту цікавасьці да Беларусі ў польскім грамадзтве. Гэтая цікавасьць не абмінула i польскую гістарыяграфію. У апошнія гады яна папоўнілася дасьледаваньнямі Ю.Туронка, А.Глебовіча, К.Гамулкі i інш., якія былі прысьвечаны розным аспэктам гісторыі Беларусі XX ст. Беларускую тэму працягвае праца П.Эбэрхардта. Гэта першая спроба аналізу тых складаных працэсаў, што адбываліся на працягу XX ст. у нацыянальнай структуры насельніцтва беларускай зямлі. Кніга заканчвае цыкл прац аўтара, у якіх ён дасьледаваў нацыянальныя працэсы на тэрыторыях усходніх суседзяў Польшчы[1].

Аналіз зьменаў у нацыянальным складзе насельніцтва Беларусі — задача вельмі складаная. Па-першае, яшчэ на пачатку XX ст. у сьвядомасьці сялянства (i ня толькі беларускага) пераважала рэгіянальнае або канфэсійнае ўсьведамленьне. Нацыянальная самаідэнтыфікацыя большасьцю насельніцтва не вызначалася. I, калі навукоўцы сёньня спрабуюць зрабіць гэта за сялян, то адразу ўзьнікае вялікая праблема крытэрыяў вызначэньня нацыянальнасьці.

Другая праблема зьвязаная з асноўнымі крыніцамі дасьледаваньня. П.Эбэрхардт выкарыстоўваў пераважна дадзеныя перапісаў насельніцтва i статыстычныя зьвесткі, якія зьбіраліся ўстановамі ўлады. Гэтыя дадзеныя вельмі цяжка параўноўваць па меншай меры па дзьвюх прычынах. Па-першае, Масква i Варашава неаднаразова на працягу стагодзьдзя дзялілі беларускую зямлю паміж сабой. Пры гэтым перакройваліся ня толькі зьнешнія межы Беларусі, але нават межы паветаў або раёнаў. Між тым менавіта дадзеныя па гэтых адміністрацыйных адзінках звычайна выступаюць у якасьці асноўнага матэрыялу для параўнаньня.

Па-другое, перапісы праводзіліся рознымі ўладамі, якія на працягу амаль усяго XX ст. варожа ставіліся да нацыянальна-культурных патрабаваньняў большасьці насельніцтва Беларусі. На вынікі перапісаў не маглі не паўплываць пэўныя палітычныя намаганьні гэтых уладаў. Справа тут не ў магчымай фальсыфікацыі статыстыкі. Нацыянальная самасьвядомасьць заўсёды моцна зьвязаная з палітычнымі падзеямі. I сур’ёзныя перамены ў палітычным жыцьці часта нараджалі жаданьне ў час чарговага перапісу «зьмяніць» сваю нацыянальнасьць.

Як жа вырашае гэтыя праблемы ў дасьледаваньні прафэсар П.Эбэрхардт?

Пры вырашэньні праблемы крытэрыяў вызначэньня нацыянальнасьці аўтар застаецца ў рэчышчы традыцыйнай польскай гістарыяграфіі. Ён пераважна прытрымліваецца «канфэсійнага падыходу» i лічыць палякамі ўсіх каталікоў беларуска-польскага памежжа. Да беларусаў ён адносіць праваслаўных гэтага рэгіёну. Другі магчымы крытэрый — родная мова насельніцтва — адкідаецца.

Пагадзіцца з канфэсійным падыходам цяжка. Беларускі этнас амаль на працягу ўсёй сваёй гісторыі існаваў як этнас поліканфэсійны. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі (і дзейнічаюць!) праваслаўная царква з выразнай прарасейскай арыентацыяй i каталіцкі касьцёл з арыентацыяй прапольскай. Канфэсійная разарванасьць перашкаджала ўмацаваньню этнічнага адзінства беларусаў. Аднак перакрэсьліць гэтае адзінства яна не магла. Заўважыць гэта ня цяжка, калі не абмяжоўвацца аднымі статыстычнымі зьвесткамі, a пазнаёміцца з этнаграфічнай i гістарычнай літаратурай, гістарычнымі дакумэнтамі i г.д. На жаль, аўтар амаль не выкарыстоўвае такія крыніцы, i гэта перашкаджае грунтоўнаму аналізу этнічнай сытуацыі ў Беларусі.

Якраз у выніку экспэдыцый у другой палове XIX ст. на падставе этнаграфічнага вывучэньня ў дасьледчыкаў сфамавалася больш адэкватнае разуменьне этнічнай тэрыторыі беларусаў, якая ўключала ў сябе i каталіцкі, i праваслаўны рэгіёны. I сапраўды, большасьць каталікоў Беларусі, асабліва зь сялянскага асяродзьдзя, сустракалася з польскай мовай i культурай толькі ў касьцёле або ў памешчыцкім маёнтку. Няўжо гэтага дастаткова, каб сёньня лічыць гэтых людзей палякамі?

Стэрэатып успрыняцьця каталіка як паляка фармаваў на працягу стагодзьдзяў каталіцкі касьцёл. Гэты стэрэатып падзялялі i царскія ўлады[2], i нават камуністычны рэжым БССР. Але калі прыняць яго, то як растлумачыць, чаму беларускае нацыянальна-культурнае адраджэньне пачатку XX ст. выходзіць пераважна з каталіцкага асяродзьдзя? Ці можа гэта сапраўды было не беларускае адраджэньне, а «польская панская інтрыга», як даводзілі ў той час расейскія шавіністы? Як растлумачыць, чаму тыя сяляне-каталікі, якія на пачатку 1906 г. былі выбраныя дэпутатамі I Дзяржаўнай думы ад Беларусі, i якіх П.Эбэрхардт лічыць палякамі (с.41), не ўвайшлі ні ў польскае кола дэпутатаў, ні ў так званае «Тэрытарыяльнае кола», што аб’яднала польскіх дэпутатаў ад Беларусі, Літвы i Ўкраіны? Нарэшце, як растлумачыць дзейнасьць Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі (БХД) — буйнейшай беларускай партыі незалежніцкага кірунку ў 20-30 гады. Гэта была каталіцкая партыя. Можна шмат прывесьці аналягічных фактаў, якія немагчыма зразумець, калі грунтавацца на канфэсійным падыходзе.

Між тым якраз на канфэсійным падыходзе грунтуюцца многія высновы аўтара і, у прыватнасьці, сьцьвярджэньне пра этнічна польскі характар паўднёва-усходняй Віленшчыны (С.21). П.Эбэрхардт даказвае, што ў канцы XIX ст. не існавала беларуска-літоўскага этнічнага памежжа. Аднак нават сучасныя этнаграфічныя дасьледаваньні на тэрыторыі Кавальчуцкага, Шумскага i Медніцкага сельсаветаў сьведчаць пра даволі шырокую прысутнасьць у гэтым рэгіёне беларушчыны. Паводле дадзеных этнографа М.Савіча, усе інфарматары адзначалі, што ў гэтым рэгіёне Літвы заўсёды «і пры Польшчы, i пры саветах», i сёньня размаўлялі па-беларуску. Фактычна, беларуская мова (яе яшчэ называюць «простай») — гэта адзіная мова, якую ведаюць усе жыхары паўднёва-усходняй Віленшчыны. Аднак тыя ж інфарматары па нацыянальнай сьвядомасьці адносілі сябе да палякаў: «Мы палякі, але па-простаму размаўляем», «Мы не такія палякі, як у Польшчы, мы асобыя палякі»…[3] Тут прысутнічае пэўны дуалізм нацыянальнай сьвядомасьці. На пачатку стагодзьдзя нешта падобнае адчувалася нават у сьвядомасьці багатай шляхты i землеўладальнікаў Беларусі i Літвы. Паводле меркаваньня Ю.Бардаха, гэты дуалізм вызначаўся формулай: ліцвін (або русін) па паходжаньню, паляк па нацыянальнасьці[4].

Ba ўмовах поліканфэсійнасьці, калі яшчэ не сфармавалася выразная нацыянальная сьвядомасьць, галоўнай адзнакай беларусаў, асабліва ix этнічнага адзінства зьяўлялася родная мова. Не выпадкова карта расьсяленьня беларусаў, складзеная на пачатку XX ст. вядомым лінгвістам i этнографам Я.Карскім на падставе яго шматгадовых дасьледаваньняў беларускага этнасу, у асноўным пацьвярджала дадзеныя перапісу 1897 г. аб беларусах[5].

Прынцып атаясамліваньня каталікоў i палякаў ня можа адэкватна адлюстраваць нацыянальную структуру насельніцтва ў Беларусі. Аднак у П.Эбэрхардта ён зьяўляецца адным з галоўных мэтадалягічных прыцыпаў. Праз усю кнігу аўтар імкнецца правесьці думку неадпаведнасьці дадзеных па роднай мове рэальнай этнічнай сытуацыі. Аргумэнты ён знаходзіць, параўноваючы перапісы розных гадоў. Аднак у гэтым выпадку не заўсёды такое параўнаньне выглядае навукова-карэктным. Аўтару часам не хапае канкрэтна-гістарычнага падыходу.

Шмат намаганьняў П.Эбэрхардт прыклаў, каб даказаць антыпольскую тэндэнцыйнасьць Першага ўсеагульнага перапісу Расейскай імпэрыі 1897 г. У гэтым ён таксама працягвае традыцыі польскай гістарыяграфіі, якая яшчэ на пачатку XX ст. адназначна выказала свой недавер гэтаму перапісу[6]. Аднак прынцыпова новых доказаў гэтай тэндэнцыйнасьці аўтар не прывёў. У прыватнасьці П.Эбэрхардт усьлед за Э. Малішэўскім (Polacy i polskość na Litwę i Rusi. — Warszawa, 1914) сьцьвярджае неаб’ектыўнасьць перапісу 1897 г. на падставе параўнаньня яго дадзеных са статыстычнымі зьвесткамі 1909 г. па Віленскай губ. Сапраўды, працэнтная вага палякаў сярод іншых этнасаў Віленскай губ. у 1909 г. была значна большай, чым у 1897 г., аднак калі мы параўнаем дадзеныя па Ковенскай i Гарадзенскай губ., то ўбачым, што тут працэнтная вага палякаў значна скарацілася: у Ковенскай губ. — на 5,5, a ў Гарадзенскай — на 5,7. Тым ня менш нікому ня прыйдзе ў галаву на падставе гэтага даказваць, што ў 1897 г. колькасьць палякаў у гэтых губэрніях была завышана. Прычыны лічбавых разыходжаньняў трэба шукаць у канкрэтна-гістарычных умовах.

Актывізацыя нацыянальных працэсаў, якая стала магчымая пасьля частковай адмены нацыянальна-культурных i рэлігійных абмежаваньняў у Беларусі i Літве ў 1905 г., паскорыла крышталізацыю сьвядомасьці «тутэйшага» насельніцтва на беларуска-літоўска-польскім памежжы. I калі ў Ковенскай губэрні ў нацыянальным жыцьці ў 1909 г. дамінавалі літоўцы, то ў Віленскай — палякі. Менавіта гэты працэс i адлюстравалі лічбы 1909 г. Пра гэта, дарэчы, пісаў яшчэ Л.Васілеўскі[7]. Падзяляе гэтую думку i сучасны польскі дасьледчык Г.Бляшчык[8].

Статыстычныя дадзеныя 1909 г., якія Пётр Эбэрхардт лічыць больш аб’ектыўнымі, чым лічбы перапісу 1897 г., сьцьвярджалі, што ў Беларусі i Літве (Віленская, Віцебская, Ковенская, Менская i Магілёўская губэрні) палякі складалі 5,5% ад ўсяго насельніцтва[9]. Перапіс 1897 г. даў лічбу 5,6%[10], а статыстычныя дадзеныя з 1911 г., якія зьбірала Міністэрства народнай асьветы ў сувязі з распрацоўкай законапраекту аб усеагульнай пачатковай адукацыі — 6,0%[11]. Як мы бачым, колькасьць палякаў у Беларусі i Літве ў параўнаньні зь перапісам 1897 г. амаль не зьмянілася. Хаця статыстычныя зьвесткі зьбіраліся рознымі ўстановамі i з рознымі мэтамі.

Не адпавядае рэчаіснасьці i сцьвярджэньне Пятра Эбэрхардта пра тое, што быццам у 1897 г. палякамі запісвалі толькі шляхту, землеўладальнікаў i інтэлігенцыю (C.20). На самой справе 40,2% польскага насельніцтва ў Беларусі i Літве паводле ўсеагульнага перапісу, праведзенага ў 1897 г. ў Расейскай імпэрыі, былі сялянамі[12].

Пры параўнаньні статыстыкі розных гадоў аўтар зрабіў вялікую працу, якая ня можа не выклікаць павагі. На жаль, як ужо адзначалася, на яе вынікі часта уплывала адсутнасьць канкрэтна-гістарычнага падыходу.

Параўноўваючы статыстычныя зьвесткі па паветах i раёнах, межы якіх зьмяняліся, П.Эбэрхардт пайшоў па шляху пэўнага спрашчэньня. Аднак у гэтым выпадку наўрад ці магчымы іншы падыход.

Праца Пятра Эбэрхардта выходзіць за межы дасьледаваньня этнічных працэсаў. Фактычна, яна ўяўляе з сябе канспэктыўнае выкладаньне гісторыі Беларусі з канца XIX па канец XX ст. Адносна гэтага выпадае зрабіць шэраг заўваг.

1. Супраць увядзеньня беларускай мовы ў касьцёльнае набажэнства выступала не беларускае каталіцкае насельніцтва, як сьцьвярджае аўтар (С.41), a ў першую чаргу шырокія колы польскага парафіяльнага духавенства. На пачатку XX ст. яны фактычна ігнаравалі загады i інструкцыі вядомага віленскага біскупа Э.Ропа (1904-1907 г.), які ва ўвядзеньні беларускамоўнага набажэнства ў каталіцкім касьцёле бачыў сродак пашырэньня ўплываў каталіцызму[13]. Дзейнасьць парафіяльнага каталіцкага духавенства спрыяла палянізацыі беларусаў. Вось толькі адзін прыклад. У 1907 г. беларускія сяляне некалькіх вёсак Сакольскага павету зьвярнуліся да ўладаў з прашэньнем дазволіць выкладаньне Закона Божага на польскай мове. У лісьце сялян адзначалася, што кал i дазволу на гэта ня будзе, то ксяндзы зноў забароняць дзецям наведваць школу i будуць імкнуцца да адкрыцьця польскай школы наогул. «Яны i так увесь час гавораць нам, што ў вучылішчах Сакольскага павету ня ўводзіцца выкладаньне польскай мовы i Закона Божага на ёй толькі таму, што мы да гэтага часу не пакінулі сваёй, як яны кажуць, «быдлячай» мовы. A між тым гэтая мова для нас мілая i дарагая, бо на ёй размаўлялі нашыя бацькі i дзяды»[14]. Аналягічныя прыклады можна множыць.

2. Нямецкі перапіс 1916 г., да якога зь вялікім даверам ставіцца аўтар, трэба разглядаць у канктрэтна-гістарычных умовах. На яго вынікі паўплывала прымусовая эвакуацыя зь Беларусі ў Цэнтральную Расею ў 1915 г. Колькасьць эвакуаваных па розных крыніцах вагаецца ад 880 тыс. да 2 млн. чалавек[15]. Але справа ня толькі ў гэтым. У пэрыяд акупацыі розныя польскія арганізацыі ў Беларусі i Літве разьвілі бурную дзейнасьць, каб пераканаць нямецкія ўлады, што менавіта палякі зьяўляюцца галоўнай палітычнай i культурнай сілай краю. Вось што адзначаў А.Луцкевіч на пачатку 1917 г.: «У час перапісу насельніцтва польскае духавенства i польскія арганізацыі дапамогі (ахвярам вайны. — A.C.) уплывалі на беларускую беднату, каб яна заяўляла сваю прыналежнасьць не да беларускай, а да польскай нацыянальнасьці, пагражаючы ў іншым выпадку пазбавіць яе матэрыяльнай дапамогі… Галасамі такіх людзей польская грамадзкасьць карыстаецца для сваіх палітычных мэтаў, прымушаючы ix падпісваць патрэбныя палякам адозвы аб імкненьні края да адзінства з Польшчай, удзельнічаць у польскіх патрыятычных маніфэстацыях i г.д.»[16]

Памылковым зьяўляецца тэзіс, нібыта немцы, абапіраючыся на дапамогу беларускіх дзеячоў, пачалі ствараць беларускія школы i г.д. (С.49). Школы, як i ўсё іншае ў галіне беларускай культуры, ствараліся беларусамі. Паводле Ю.Туронка, на якога вельмі часта спасылаецца П.Эбэрхардт, немцы, займаючы Беларусь, амаль нічога ня ведалі пра беларусаў[17]. З БНР яны пачалі лічыцца толькі тады, калі ix ваеннае паражэньне стала непазьбежным. Дарэчы, Нямеччына так i не прызнала сувэрэнітэт БНР. А.Луцкевіч назваў нямецкую палітыку ў дачыненьні да беларусаў «подлай»[18]. Нямецкую падтрымку беларускага руху ня трэба перабольшваць. Гэта тым больш адносіцца да II сусьветнай вайны.

Нельга прыняць i сцьвярджэньня, быццам ідэя аднаўленьня Вялікага Княства Літоўскага як літоўска-беларуска-польскай фэдэрацыі, якую ў 1915-1916 г. падтрымлівалі даволі ўплывовыя дзеячы польскага, літоўскага i беларускага рухаў, ня стала рэчаіснасьцю па прычыне літоўскага i беларускага нацыяналізмаў (С.49). Беларускія палітыкі даволі доўга заставаліся прыхільнікамі дэмакратычнай шматнацыянальнай дзяржавы, чаго ня скажаш пра літоўскіх i польскіх дзеячоў. Па меры ўтварэньня самастойнай літоўскай i адраджэньня незалежнай польскай дзяржавы ў дзейнасьці польскіх i літоўскіх палітыкаў узмацніліся праявы шавінізму, а разам зь імі зьявіліся прэтэнзіі на далучэньне беларускіх земляў. Аўтар наогул абмінуў варожасьць большасьці польскіх палітыкаў да нацыянальна-культурнага адраджэньня i дзяржаўнага станаўленьня беларусаў. A між тым з канца 1916 — пачатку 1917 г. яна значна ўзмацнілася. Па сутнасьці ўжо ў гэты час у польскай палітычнай думцы запанавала ідэя інкарпарацыі беларускіх земляў.

3. Цяжка прыняць выснову аўтара, нібыта палякі былі галоўным аб’ектам бальшавіцкіх рэпрэсій у БССР у 20-30-ыя гады. Крывавы бальшавіцкі тэрор пад сьцягам барацьбы з «нацдэмаўшчынай» вынішчаў i палякаў, i беларусаў, i літоўцаў, i іншыя нацыі. Фізычнае i маральнае зьнішчэньне беларускай інтэлігенцыі пачалося ўжо ў другой палове 20-х гадоў, а не ў сярэдзіне 30-х, як памылкова сьцьвярджае аўтар (С.91). Тады ж фактычна скончылася i палітыка так званай «беларусізацыі».

4. Аўтар памыляецца ў сьцьвярджэньні, што беларуская мова ў часы нямецка-фашысцкай акупацыі (1941-1944) была ўрадавай у Беларусі (С.105). Яна сапраўды адыгрывала пэўную ролю ў сыстэме ўлады, але толькі як дадатак да нямецкай.

Недарэчнымі выглядаюць папрокі на адрас беларускіх гісторыкаў у завышэньні імі стратаў беларусаў у гады вайны (С. 107). Невядома, у каго зь беларускіх гісторыкаў аўтар знайшоў сьцьвярджэньне пра 2,5 млн. палеглых беларусаў. Беларускія гісторыкі прытрымліваюцца лічбы 2,2 млн. палеглых жыхароў Беларусі.

5. Наўрад ці можна ўсур’ёз казаць пра «беларусізацыю» палякаў у пасьляваенны савецкі час (С. 150). Антыпольская палітыка камуністычнага ўраду БССР толькі зьнешне набывала такую форму. Па сутнасьці палякі, як i іншыя нацыі, у нацыянальна-культурным пляне падвяргаліся русыфікацыі i саветызацыі. Якая магла быць «беларусізацыя», калi фактычна не існавала беларускай дзяржавы?

На жаль, відаць, храналягічныя межы дасьледаваньня не дазволілі П.Эбэрхардту закрануць вельмі важнае для беларускай гістарыяграфіі пытаньне: Як зьявіліся ў Беларусі палякі, рускія, жыды i іншыя некарэнныя нацыянальнасьці? У адносінах да польскага этнасу вядома, што масавых міграцыяў палякаў у Беларусь не было. Магчыма, пэўным выключэньнем было XII ст. Трэба прызнаць відавочнасьць факту, што большасьць палякаў у Беларусі i Літве — гэта нашчадкі палянізаваных беларусаў i літоўцаў.

Нягледзячы на крытычныя заўвагі, кніга П.Эбэрхардта, безумоўна, узбагаціла польскую беларусыстыку. Цяпер i ў Беларусі ўжо немагчыма займацца этнічнай гісторыяй XX ст., ня ўлічваючы працы П.Эбэрхардта. Галоўным героем кнігі зьяўляюцца палякі. Тым ня менш, трэба адзначыць адыход аўтара ад палёнацэнтрызму. П.Эбэрхадт не разглядае Беларусь у якасьці «усходніх крэсаў», прызнае факт палянізацыі беларусаў праз каталіцкі касьцёл, крытычна ацэньвае асыміляцыйную палітыку польскіх уладаў у адносінах да беларускага насельніцтва Заходняй Беларусі ў 20-30-ыя гады. На падставе статыстычных дадзеных аўтар паказаў, як ажыцьцяўлялася савецкімі ўладамі палітыка русыфікацыі Беларусі. Досыць аб’ектыўна ён ацэньвае i сёньняшні стан беларускага этнасу i беларускай дзяржаўнасьці. Можна, напрыклад, цалкам пагадзіцца зь ягоным сьцьвярджэньнем пра нэгатыўныя адносіны большасьці рускага насельніцтва да сувэрэнітэту Беларусі (С.170), i зь яго думкай, што размовы пра пагрозу палянізацыі i каталізацыі Беларусі маюць сваёй мэтай толькі ўмацаваньне расейскага дамінаваньня (С.151).

Кніга П.Эбэрхардта паказала, што час вузкадысцыплінарных прац па этнічнай гісторыі ўжо прайшоў, падобнае дасьледаваньне павінна грунтавацца на сур’ёзнай міждысцыплінарнай аснове, на супрацоўніцтве прынамсі гісторыкаў, этнографаў, лінгвістаў, географаў i сацыёлягаў. Неабходная распрацоўка мэтадалёгіі комплекснага дасьледаваньня этнічных працэсаў. Важна выйсьці на больш цеснае супрацоўніцтва паміж беларускімі i польскімі дасьледчыкамі. Толькі яно дапаможа пераадолець непазьбежную аднабаковасьць нацыянальных гістарычных канцэпцый.

Аляксандар Смалянчук (Горадня)


[1] Eberhardt P. Przemiany narodowościowe na Litwie w XX w. // PW, 1991, 2-3; Przemiany narodowościowe na Ukrainie w XX w.— Warszawa. 1994.

[2] Былі аднак i выключэньні. Так, віленскі генэрал-губэрнатар П.Сьвятаполк-Мірскі (1902-1904) пратэставаў супраць атаясамліваньня беларусаў-каталікоў з палякамі.

[3] Савіч М. Беларускія гаворкі Віленшчыны: гісторыя i сучаснасьць. // Спадчына, 1994, 6. C.108.

[4] Bardach J. О dawnej i niedawnej Litwę. — Poznań, 1988. S.217-218.

[5] Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі. T.l, Менск, 1993.

[6] Гл. працы Э.Малішэўскага, Я.Чэканоўскага, В.Вакара, У.Сту дніцкага, Л.Васілеўскага i інш.

[7] Wasilewski L. Sprawy narodowościowe w teoryi i życie. — Warszawa, 1929.

[8] Błaszczyk G. Polacy na Litwę. Geneza i stan obecny // Przesląd Wschodni. 1991,2,1. S.148-149.

[9] [Статистические материалы no девяти западным губерниям.] 1909.

[10] Первая всеобщая перепись населения Российской империи. 1897. Т. II, IV, XI, XVII, XXII, XXIV. — С-Петербург, 1904-1905.

[11] Однодневная перепись начальных школ в империи, произведен ная 18 января 1911 г. Вып.VIII. Ред. В.Покровский. — С-Петербург, 1914. С. 20.

[12] Гл.: Первая всеобщая перепись…

[13] Смалянчук А. Біскуп Э.Роп // Беларускі гістарычны часопіс. 1994, 3. С. 108-112.

[14] БДГА. ф.1, в. 18, ад.з. 1099, а. 13.

[15] Мікалаевіч А. Бежанцы // Беларуская мінуўшчына, 1994, 4. С.60-61.

[16] БАН Літвы. Аддзел рукапісаў. Ф.21, Ад.зах. 277, а.5-6.

[17] Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. — Менск, 1993. С. 11-12.

[18] Луцкевіч A. Дзёньнік // Полымя. 1990, 5. С.170.

Наверх

ПЕРШАЯ БЕЛАРУСКА-НЯМЕЦКАЯ КАНФЭРЭНЦЫЯ ГІСТОРЫКАЎ

Жніўня 2, 1995 |

«Беларусь — нацыя без гісторыі?» — такі правакацыйны тытул мела міжнародная канфэрэнцыя па гісторыі й актуальных праблемах разьвіцьця Беларусі, што праходзіла 17-19 сакавіка 1995 г. у будынку Ўсходняй Акадэміі ў Кёнігштайн-Таўнус, недалёка ад Франкфурта-на-Майне. Яе арганізавалі Інстытут ўсходнеэўрапейскай гісторыі Цюбінгенскага ўнівэрсытэту i Сэмінар усходнеэўрапейскай гісторыі Франкфурцкага ўнівэрсытэту, а таксама катэдры паліталёгіі i сучаснай гісторыі Мангэймскага ўнівэрсытэту. Ініцыятарам канфэрэнцыі быў прафэсар Цюбінгенскага ўнівэрсытэту Дзітрых Бэйраў, які запрасіў на гэтую сустрэчу практычна ўсіх сваіх суайчыньнікаў, зацікаўленых у вывучэньні гісторыі Беларусі. Сярод ix былі Моніка Банькоўская (Швайцарыя), Герман Бідэр (Аўстрыя), Андрэас Капэлер (Нямеччына), які адным зь першых пачаў займацца праблемамі нацыянальных узаемадачыненяў у былым СССР, ды інш.

Як буйнейшы нямецкі спэцыяліст у галіне славяназнаўства, прафэсар Бэйраў i кіраваў навуковымі дыскусіямі. Ён ca шкадаваньнем адзначыў, што апошняя нямецкая кніга пра Беларусь зьявілася ў Бэрліне ў 1943 г. (Engelhardt F. Weissruthenien. Volk und Land). Цяпер цікаўнасьць да Беларусі зноў узрастае. Пра гэта сьведчыць, у прыватнасьці, актыўны ўдзел у канфэрэнцыі маладых нямецкіх дасьледчыкаў — Астрыд Зам (Мангэйм), Райнэра Лінднэра (Цюбінген) i Дыяны Зыбэрт (Кёльн).

Беларускія гісторыкі мелі магчымасьць акрэсьліць асноўныя контуры мінуўшчыны Беларусі, паведаміць самыя важныя факты, выказаць уласныя погляды. Даклад Ігара Чаквіна (Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі й фальклёру АНБ) быў прысьвечаны этнагенэзу беларусаў, Павал Лойка (Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт) прысьвяціў свой рэфэрат месцу ВКЛ у гісторыі Беларусі, Захар Шыбека (Беларускі навукова-асьветны цэнтар імя Скарыны) — асаблівасьцям урбанізацыі й інтэлектуалізацыі беларусаў па выніках перапісу 1897 г., Алег Бухавец (Інстытут гісторыі АНБ) — магчымасьцям выкарыстаньня сялянскіх пэтыцыяў да Дзяржаўнай Думы як крыніцы для дасьледаваньня нацыянальнай ідэнтычнасьці ў масавай народнай сьвядомасьці беларусаў, Віталь Скалабан (Беларуская Энцыкляпэдыя) — праблеме паўстаньня беларускай дзяржаўнасьці, Мікола Іваноў (Беларуская рэдакцыя радыё Свабода) — стаўленьню камуністаў да беларускай дзяржаўнасьці, Павал Церашковіч (Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт) — палітычным працэсам у БССР 1921-1941 г., i інш.

Гаспадароў найбольш цікавіў цяперашні стан маладой беларускай дзяржавы. Адчувалася жаданьне перасьцерагчы беларускіх калегаў ад захапленьня нацыяналізмам. Прафэсар Бэйраў час ад часу пытаўся, гісторыю чаго мы пішам: народа ці тэрыторыі? На яго погляд, гісторыя Беларусі складаецца зь мінулага ня толькі беларусаў, але i ўсіх іншых этнасаў, што жывуць на беларускіх землях. I гэтаму няма як пярэчыць. На жаль, дзеля грунтоўнага абмеркаваньня гэтай праблемы забракла часу. Аўтар гэтых радкоў акцэптаваў тэзу прафэсара Бэйраў. Трэба адмовіцца ад монаэтнічнага падыходу да гісторыі Беларусі i беларускага адраджэньня. З набыцьцём уласнай дзяржаўнасьці беларускі народ (нацыя) прыпадабняецца да іншых сучасных нацыяў, утварэньняў таксама інтэгральных i шматэтнічных. Гэта дазваляе пісаць гісторыю беларускага народу безадносна ад таго, ці меў ён сваю дзяржаву (дзяржаўную тэрыторыю), ці не.

Прафэсара Бэйраў цікавіла беларуская шляхта. Ён адзначыў, што нацыянальнае адраджэньне Чэхіі, напрыклад, пачалося зь пераходу зьнямечаных землеўладальнікаў на пазыцыі рэгіяналізму. Заўвага істотная для разуменьня беларускай гісторыі. Сярод спалянізаваных землеўладальнікаў Беларусі вяртаньне да этнічных каранёў пачыналася гэтаксама. Гэта было ў першай палове XIX ст. пад уплывам нямецкага рамантызму. Аднак працэс перапыняўся паўстаньнямі 1831 i асабліва 1863 г. Ніхто так не нашкодзіў нацыянальнай кансалідацыі Беларусі, як расейскі цар Аляксандар ды Мураўёў-Вешальнік. Сваёй дэмагагічнай палітыкай яны настройвалі праваслаўнае сялянства супраць каталіцкага панства. У асобе спалянізаваных землеўладальнікаў так i засталася не скарыстанай найважнейшая крыніца інтэлектуалізацыі беларускага народу. Таму гэтак цяжка адбываўся працэс яго самасцьвярджэньня i ў элітарнай культуры, i ў палітыцы. Аднак цяперашнія гісторыкі ня маюць рацыі, калі штучна адрываюць вярхі грамадзтва ад беларускага народу.

Ясная рэч, на адной канфэрэнцыі мы не маглі закрануць усіх актуальных праблемаў беларускай гісторыі. З боку немцаў рэфэратаў не было. Тым ня менш, яны плянуюць выдаць беларускі зборнік сваіх артыкулаў i ўключыць у яго лепшыя даклады калегаў зь Беларусі.

Захар Шыбека (Менск)

НОВЫЯ КНІГІ, АТРЫМАНЫЯ РЭДАКЦЫЯЙ / хроніка

Жніўня 1, 1995 |

Augustyniak, Urszula. Koncepcje narodu i społeczeństwa w literaturze plebejskiej od końca XVI do końca XVII wieku. — Warszawa, Wyd-wo Uniwersytetu Warszawskiego, 1989. 224 S.

Boockmann, Hartmut. Einführung in die Geschichte des Mittelalters. 5. Aufl. — München, 1992. – 165 S. Das Soldbuch des Deutschen Ordens 1410/1411 Die Abrechnungen für die Soldtruppen. Mit ergänzenden Quellen bearb. und ediert von Sven Ekdahl. Teil 1. — Köln, 1988. 204 S.

Detumeau, Jean. Angst im Abendland. Die Geschichte kollektiver Ängste im Europa des 14. bis 18. Jahrhunderts. Rowohlts Enzyklopädie, 1989. — 650 S.

Ekdahl, Sven. Jono Dlugošo «Pršsu veliavos» — Žalgirio mušio šaltinis. — Vilnius, 1992. – 278 Р. (пераклад зь ням. на літ.)

Elias, Norbert. Über den Prozess der Zivilization: sozialgenetische und psychogenetische Untersuchungen. Bd.l-2.-17.Aufl.—FrankfurtamMain, 1992 (Suhrkamp-Taschenbuch Wissenschaft; 158).

Ennen, Edith. Die europäische Stadt des Mittelalters. – 4.Aufl. — Göttingen, 1987. – 350 S.

Fehring, Günter P. Einführung in die Archäologie des Mittelalters. – 2., verb. Aufl. — Darmstadt, 1992. 258 S.

Hellmann, Manfred. Grundzüge der Geschichte Litauens und des Litauischen Volkes. – 4.Aufl. — Darmstadt. 1990.

Maternicki, Jerzy. Teoretyczne i metodologiczne podstawy dydaktyki historii. — Warszawa, 1990.- 287 S.

Meckseper, Cord; Schraut, Elisabeth. (Hg.). Mentalität und Alltag im Spätmittelalter. – 2.Aufl. — Göttingen, 1991.

Nipperdey, Thomas. Nachdenken über die deutsche Geschichte. Essays. – 2. Aufl. – München, 1986. – 234 S.

Rowell S.C. Lithuania ascending: a pagan empire within East-Central Europe. 1295-1345. — Cambridge University Press, 1994. – 375 P.

Ruhl, Lothar. Aufstieg und Niedergang des Russischen Reiches. – Stuttgart, 1992. – 664 S.

*

Barok: Historia – Literatura – Sztuka. Pólrocznik, 1/1,1994.

Journal of Ukrainian Studies, Vol. 17 (1992), Nr. 1-2.

Галоўная » Архіў катэгорыі '1995 Т.2 Сш. 1'