Новы нумар

Беларускі Гістарычны Агляд - 1997 Т.4 Сш. 1-2

Хто ёсць хто ў сучаснай беларускай лiнгвiстыцы (Сяргей Запрудскi)

Снежня 5, 1997 |


Хто ёсць хто ў сучаснай беларускай лiнгвiстыцы. Рэдактары А. К. КIКЛЕВIЧ, У. Б. ЖУРАВЕЛЬ. Мiнск, 1997. 127.

У 1976 г. “Веснiк БДУ” неяк быў апублiкаваў у адным са сваiх нумароў падборку кароткiх артыкулаў пад рубрыкай “Матэрыялы для бiблiяграфiчнага даведнiка пра беларускiх мовазнаўцаў”. У 70-ыя гады ў Савецкiм Саюзе яшчэ не былi папулярныя кнiгi тыпу “Who is who”, i анансаваны часопiсам даведнiк пазней так i не выйшаў. Праўда, у 1985 годзе ў Мiнску была надрукавана кнiга I. Германовiча “Беларускiя мовазнаўцы”, у якую ўвайшлi нарысы пра 17 беларускiх лiнгвiстаў ХIХ i ХХ ст. У кнiзе I. Германовiча быў праведзены пэўны адбор: iмёны некаторых лiнгвiстаў, пра якiх аўтару даводзiлася пiсаць раней, у зборнiк не трапiлi. Напрыклад, у кнiзе не аказалася артыкулаў пра С. Некрашэвiча, I. Зянько, Г. Шкляра, В. Шэлега, Ц. Ломцева, П. Юргелевiча. Прычына адсутнасцi ў зборнiку персаналii С. Некрашэвiча была чыста цэнзурная: ужо падрыхтаваная да друку публiкацыя была забаронена “кампетэнтнымi органамi”. I. Зянько, Г. Шкляр, В. Шэлег не ўвайшлi ў кнiгу, магчыма, з прычыны сцiпласцi iхняга навуковага даробку. (Зрэшты, у зборнiку знайшлося месца для асвят-лення дзейнасцi А. Гурло, В. Самцэвiча, Ю. Шакаля, К. Шапялевiча, чыю навуковую спадчыну багатай таксама не назавеш.) Але чаму ў кнiгу не былi ўключаны персаналii Ц. Ломцева i П. Юргелевiча, без якiх цяжка ўявiць гiсторыю беларускага мовазнаўства 30 – 50-ых г.?

Сёння можна прапаноўваць розныя здагадкi наконт таго, чаму iмя лiнгвiста А. аказалася ўведзеным у кнiгу “Беларускiя мовазнаўцы”, а iмя навукоўца Б. апынулася за яе межамi. Бу-дзем, аднак, памятаць, што ў сiтуацыi сярэдзiны 80-ых далёка не ўсё залежала ад аўтара кнiгi, I. Германовiча. Разам з тым трэба прызнаць, што менавiта ў працах гэтага даследчыка ў сваю пару была закладзена традыцыя аднолькава ўважлiвых адносiнаў як да эпахальных падзей у гiсторыi беларускага мовазнаўства, так i да фактаў звычайных, пазначаных пячаткай руцiннасцi.

Прынцып “у нас усе роўныя” ў нейкiм сэнсе ўласцiвы i выдадзенаму пад грыфам Беларускага дзяржаўнага ўнiверсiтэта даведнiку “Хто ёсць хто ў сучаснай беларускай лiнгвiстыцы”. У iм пад адной вокладкай чытач знойдзе звесткi не толькi пра дактароў навук, членаў-карэспандэнтаў, аўтараў некалькiх кнiг i соцень артыкулаў, але i iнфармацыю пра навуковую моладзь, пра лiнгвiстаў, якiя абаранiлi кандыдацкiя дысертацыi нядаўна (а часам зусiм яшчэ не абароненых) i чый навуковы багаж пакуль што акрэслiваецца сцiплай формулай “каля 10 публiкацый”.

Iнфармацыя для зборнiка збiралася шляхам анкетавання. Праз сваiх агентаў у розных навуковых цэнтрах Беларусi (усе яны пералiчаны ў прадмове да кнiгi) укладальнiкi распаўсюдзiлi анкету, у якой прапанавалi ўдзельнiкам апытання зафiксаваць дату i месца свайго нараджэння, галiну (галiны) мовазнаўства, у якой (якiх) яны працуюць i могуць выступаць у якасцi экспертаў, назву дысертацыi, год яе абароны, колькасць навуковых публiкацый i iх кароткi пералiк, месца працы, адрас для карэспандэнцыi i iнш. Усяго ў даведнiку змешчана iнфармацыя пра 293 мовазнаўцаў (у прадмове памылкова пада-дзена лiчба 286).

Сам факт публiкацыi такой кнiгi можа ацэньвацца толькi станоўча. Ужо некалькi дзесяцiгоддзяў беларуская лiнгвiстыка развiваецца без узрушэнняў, за гэты час значна павялiчылася колькасць мовазнаўцаў, пашырылiся абсягi навуковых даследаванняў – i сёння цiкава прасачыць тэндэнцыi развiцця сучаснай беларускай лiнгвiстыкi, выяўленыя праз навуковыя бiяграфii непасрэдных удзельнiкаў навуковага працэсу. Несумненна, выданне дадзенага зборнiка мае i чыста практычнае значэнне: яно будзе спрыяць актывiзацыi кантактаў памiж навукоўцамi, а ў вынiку (на гэта справядлiва звяртаецца ўвага ў прадмове да кнiгi) – павышэнню культуры навуковай камунiкацыi ў Беларусi. Мiж тым, як першая спроба падрыхтоўкi падобнага даведнiка выданне зборнiка “Хто ёсць хто…” патрабуе асэнсавання.

Найбольш пытанняў выклiкае, бадай, адбор персаналiй. З аднаго боку, у кнiзе дапраўды знайшлося месца лiнгвiстам з рознай навуковай квалiфiкацыяй. Зрэшты, не толькi лiнгвiстам. Напрыклад, у даведнiк уключана персаналiя К. Iванава, аўтара дысертацыi пра арганiзатарскую функцыю друку. Ёсць Дз. Казiкiс, аўтар дысертацыi пра эмiграцыю насельнiцтва Iрландскай рэспублiкi i яе сацыяльна-дэмаграфiчныя наступствы. Ёсць Л. Максiмук, аўтарка працы пра развiццё школы i педагагiчнай думкi ў краiнах Лацiнскай Амерыкi са старажытных часоў да ХVIII стагоддзя. Затое няма кандыдата фiлалагiчных навук, аўтара манаграфii “Мiкратапанiмiчныя назвы” Я. Адамовiча. Не ўключана персаналiя кандыдата навук, суаўтаркi дзвюх кнiг па беларускай дыялекталогii Э. Блiнавай. Адсутнiчае аўтар некалькiх кнiг, кандыдат фiлалагiчных навук А. Каўрус. Не асаблiва старанная праверка сярод беларусiстаў паказвае, што ў даведнiку бракуе кандыдатаў навук I. Акулава, Т. Бандарэнкi, В. Бекiша, С. Берднiка, I. Булдыка, В. Бурлыкi, I. Гапоненкi, Н. Гардзей, Н. Гiлевiч, Л. Грыгор’евай, М. Гулiцкага, В. Зяньковiч, I. Казейкi, В. Карчагiнай, Л. Кацапава, М. Круталевiча, Т. Кузьмянковай, I. Лучыца-Федарца, В. Ляпёшкiна, Т. Мальцавай, Н. Нямковiч, Л. Рабаданавай, В. Русак, У. Свяжынскага, Н. Старасценкi, В. Старычонка, Т. Трыпуцiнай, I. Шчарбаковай, А. Яскевiч i iнш. У кнiзе не адзначаны дактары навук А. Манаенкава i М. Яўневiч. Часам пропускi ў даведнiку набываюць кур’ёзны характар. Так, у прадмове да кнiгi выказана падзяка аднаму з арганiзатараў анкетавання, кандыдату фiлалагiчных навук П. Мiхайлаву. Але хто такi гэты П. Мiхайлаў, дзе працуе i чым займаецца, чытач не даведаецца: такога прозвiшча ў слоўнiкавай частцы даведнiка няма.

У працэсе фармавання рэестра кнiгi рэдактары, па ўсiм вiдаць, абмежавалiся атрыманымi анкетамi i не звяралi свой спiс нi з якiмi iншымi, у тым лiку i лёгкадаступнымi, крынiцамi (напрыклад, з iмяннымi паказальнiкамi, змешчанымi ў бiблiяграфiчных даведнiках “Беларускае мовазнаўства” i ў кнiзе “Гiсторыя беларускага мовазнаўства” Л. Шакуна). Праз гэта А. Кiклевiч i У. Журавель паставiлi сябе ў поўную залежнасць ад непасрэдных арганiзатараў анкетавання. Калi апытанне праводзiлася старанна, то паўната iнфармацыi забяспечвалася. Калi ж iнфармацыя збiралася неахайна – то “сляды” гэтай неакуратнасцi трапiлi i ў рэцэнзаваную кнiгу. Так, напрыклад, у даведнiку не ўлiчаны нiводзiн супрацоўнiк кафедры беларускай мовы Акадэмii навук, на якой сярод iншых працуюць такiя знаныя лексiколагi i лексiкографы, як доктар навук А. Баханькоў i кандыдат навук Г. Вештарт. Але ж без iх лiнгвiстычны “народ” Беларусi яўна няпоўны!

Укладальнiкаў кнiгi можна ў нейкiм сэнсе зразумець, калi яны не ўключылi ў даведнiк iмёны добра iм вядомых кандыдатаў фiлалагiчных навук М. Антропава i Я. Трамбавольскага: абодва гэтыя навукоўцы пакiнулi мовазнаўчыя заняткi i ўжо некалькi гадоў займаюцца бiзнесам. Пэўны час не займаюцца навукай таксама П. Садоўскi i Т. Салавянчык. Даўно ўжо аддае сябе фiласофскiм штудыям аўтар даследавання пра расiйскi лексiчны ўплыў на сучасную беларускую мову М. Крукоўскi. Думаецца, аднак, што ўсе гэтыя iмёны тым не менш варта было адлюстраваць у даведнiку. Па-першае, некаторыя з названых лiнгвiстаў былi ўдзельнiкамi навуковага працэсу яшчэ зусiм нядаўна. Па-другое, прысутнасць некаторых з iх у сучаснай навуцы адчуваецца i сёння: або на iх часта спасылаюцца (П. Садоўскi), або яны нейкiм чынам удзельнiчаюць у падрыхтоўцы навуковай змены (М. Антропаў). Па-трэцяе, некаторыя з названых лiнгвiстаў апошнiм часам так цi iнакш публiчна выказваюцца на мовазнаўчыя тэмы (М. Крукоўскi, Т. Салавянчык), ад чаго, зрэшты, не застрахаваны i астатнiя. Здаецца, фармальны крытэр у дадзеным выпадку не павiнен мець абсалютнай сiлы.

Думаецца, што фармальны крытэр не павiнен быў бы дзейнiчаць, калi гаворка iдзе пра такiх асоб, як В. Вячорка (аўтар некалькiх артыкулаў, у тым лiку i ў “Беларускай лiнгвiстыцы”, iнiцыятар руху за адраджэнне “тарашкевiцы” i яе кадыфiкатар), С. Дубавец (iнiцыятар руху за адраджэнне “тарашкевiцы”, аўтар “Матэрыялаў да трасянка-беларускага слоўнiка”, згадваецца ў энцыклапедыi “Беларуская мова” i ў “Гiсторыi беларускага мовазнаўства” Л. Шакуна), А. Клышка (аўтар славутага артыкула “Пра лямантуючых i “лемантуючых”…”, самавучка беларускай мовы i беларуска-польскага размоўнiка), В. Лабко (сааўтар “Этымалагiчнага слоўнiка беларускай мовы”), Л. Лыч (гiсторык, публiцыст, аўтар кнiгi “Беларуская нацыя i мова”), В. Рагойша (аўтар кнiгi “Проблемы перевода с близкородственных языков”), З. Санько (аўтар “Малога руска-беларускага слоўнiка прыказак, прымавак i фразем”), У. Содаль (аўтар цыкла артыкулаў, прысвечаных пытанням культуры мовы) i iнш.

Не ўсе ўдзельнiкi анкетавання акуратна адказалi на ўсе пастаўленыя пытаннi. У вынiку не заўсёды вядома, якую спецыяльнасць набыў той або iншы лiнгвiст пасля заканчэння ВНУ, у якiм годзе i пад чыiм кiраўнiцтвам абаранiў дысертацыю, у якiх галiнах спецыялiзуецца i г. д. Бадай, прыкладанне рэдактарскiх намаганняў патрабавалася таксама i пры публiкацыi спiсаў асноўных друкаваных прац. У некаторых маладых лiнгвiстаў, напрыклад, у лiк такiх прац трапiлi часам нiчым не прыкметныя тэзiсы дакладаў.

Спецыяльнай увагi патрабавала б i адлюстраванне ў кнiзе навуковых субдысцыплiн, у якiх працуе той або iншы мовазнавец. Несумненна, кожны лiнгвiст мае права самастойна вызначаць навуковыя сферы, у якiх ён спецыялiзуецца. Аднак у шэрагу выпадкаў можна канстатаваць, што пададзеная ў даведнiку спецыялiзацыя не пацвярджаецца прыведзеным спiсам публiкацый. Падобная неадпаведнасць мае вынiкам тое, што складзены на аснове сведчанняў самiх лiнгвiстаў i ўключаны ў даведнiк прадметна-тэматычны паказальнiк часам няпоўна або недакладна адлюстроўвае рэальную сiтуацыю. Прынамсi, нечакана бачыць пры тэме “бiлiнгвiзм” спасылку адзiна на М. Карповiч (у дадзеным выпадку ў галаву прыходзяць зусiм iншыя прозвiшчы), пры рубрыцы “этымалогiя” – указанне толькi на працы Р. Казловай, пры тэме “беларуская лексiкаграфiя” – толькi прозвiшча М. Крыўко. Немагчыма не здзiвiцца, не знайшоўшы ў рубрыцы “гiсторыя беларускага мовазнаўства” I. Германовiча. Занадта стракатым здаецца падбор iмёнаў пры тэме “моўныя кантакты” (А. Булыка, В. Вярэнiч, П. Сцяцко) i г. д.

Пры ўсiх шматлiкiх недахопах кнiга “Хто ёсць хто…” – здзейснены ўчынак яе ўкладальнiкаў. i як такая яна дазваляе працаваць на разробленай А. Кiклевiчам i У. Жураўлём пляцоў-цы i iншым навукоўцам. З даведнiка вынiкае, што палова ўсiх беларускiх мовазнаўцаў сканцэнтравана ў Беларускiм дзяржаў-ным унiверсiтэце i Мiнскiм дзяржаўным лiнгвiстычным унiверсiтэце; увогуле, у Мiнску знаходзяцца дзве трацiны ўсiх мовазнаўчых кадраў Беларусi. Аднак толькi адзiн з чатырнаццацi лiнгвiстаў працуе ў Iнстытуце мовазнаўства Акадэмii навук. Толькi кожны восьмы лiнгвiст скончыў ВНУ па спецыяльнасцi “беларуская мова”, а вось дыпламаваных русiстаў сярод моваведаў – у два разы больш. (Кожны дзесяты мовазнавец атрымаў у часе навучання ў ВНУ двайную, беларуска-рускую спецыялiзацыю.) Апошнiя лiчбы, верагодна, азначаюць, што ў Беларусi ў параўнаннi з беларусiстамi русiсты мелi лепшыя ўмовы для рэалiзацыi сваiх прафесiйных iмкненняў i з прычыны iх фiзiчнай большасцi на “iдэалагiчным” полi беларускай лiнгвiстыкi русiстычная ментальнасць мае пераважаць над беларусiстычнай, што, бадай, i назiраецца ў рэальнасцi.

З пункту гледжання несамастойнасцi развiцця беларускага мовазнаўства варта мець на ўвазе, што на працягу 30-80-ых гадоў тэматыка выконваных у Беларусi навуковых даследаванняў абавязкова зацвярджалася ў Маскве. Увогуле, у гэты час лiчылася, што “русский язык… естественно является эталоном изучения других языков и вместе с тем своеобразной научно-исследовательской базой, которая обогащает технику и методологию всестороннего познания других литературных языков” (меркаванне акадэмiка В. Вiнаградава, апублiкаванае ў зборнiку “Строительство коммунизма и общественные науки”, Масква, 1962). “Глухiм” перыядам у гiсторыi беларускага мовазнаўства былi 30-я гады, на працягу якiх было знiшчана ўсё, што можна было знiшчыць, i пасля вайны беларуская лiнгвiстыка фактычна адбудоўвалася нанова. Першую доктарскую дысертацыю ў беларускiм мовазнаўстве паслякастрычнiцкага часу абаранiў не мясцовы даследчык, а выхаванец Варонежскага ўнiверсiтэта Ц. Ломцеў, i першыя кандыдацкiя дысертацыi 50-х г. (М. Булахава, А. Жураўскага, А. Груцы, Г. Арашонкавай, А. Крывiцкага) былi выкананы пад кiраўнiцтвам расiйскiх навукоўцаў. Здаецца, пры асэнсаваннi шляхоў развiцця лiнгвiстычнай беларусiстыкi падобныя з’явы варта браць пад увагу.

З iншых акалiчнасцяў кiдаецца ў вочы моцная фемiнiзацыя лiнгвiстычнай навукi, якая адбываецца ў апошнiя гады. Калi сярод абароненых у 60-ыя гады кандыдатаў навук колькасць мужчын i жанчын была аднолькавай, то ў 90-ыя колькасць мужчын аказалася ў чатыры (sic!) разы меншай. Магчыма, да падобнага феномена спрычынiлася жаночая эмансiпацыя, але, бадай, галоўную ролю тут адыграла агульнае падзенне прэстыжу навукi ў беларускiм грамадстве, якое назiраецца апошнiм часам. Трывожным сiмптомам варта лiчыць i тое, што ў 90-ыя г. ўдзельная вага навукоўцаў, якiя абаранiлi кандыдацкiя дысертацыi ва ўзросце да 30-цi гадоў, у адносiнах да агульнай колькасцi абароненых у гэты перыяд стала складаць толькi дзве трэцi ад адпаведнага паказчыка 80-ых г. Можна меркаваць, што памяншэнне ў апошнiя гады ўдзельнай вагi таленавiтай моладзi абумоўлена ў тым лiку знiжэннем патрабавальнасцi з боку спецыялiзаваных радаў па абароне, што адкрыла доступ у навуку “запозненым” немаладым навукоўцам, якiя ў iншай сiтуацыi, магчыма, не змаглi б задаволiць квалiфiкацыйныя патрабаваннi да дысертацый.

Падрыхтаваны без бачнага старання, даведнiк “Хто ёсць хто…” тым не менш дае падставы для разнастайных роздумаў. Было б вельмi карысна, каб у блiзкiм часе ён быў перавыдадзены ў дапрацаваным выглядзе.

Менск

Сяргей Запрудскi

Наверх

Дысертацыi па гiсторыi Беларусi (1994-1997) (Ларыса Мiхальчук)

Снежня 4, 1997 |

1994

Брыгадзiн, Пётр Iванавiч. Эсэры ў Беларусi (канец ХIX ст. – люты 1917 г.): (07.00.02, БДУ).
Давiдовiч, Аляўцiна Валер’еўна. Грамадска-палiтычная дзейнасць Д.Ф.Жылуновiча (1905-1937): (07.00.01, БДГУ).
Яршова, Эльвiра Барысаўна. Гiстарычны лёс мастацкай iнтэлiгенцыi Беларусi (1917-1941): (07.00.02, Маск. пед. ун-т).*
Качалаў, Iгар Леанiдавiч. Тэорыя афiцыяльнай народнасцi i яе стваральнiкi: (07.00.02, БДУ).
Клепiкаў, Мiкалай Яўгенавiч. Станаўленне дзяржаўнай сiстэмы аховы помнiкаў гiсторыi i культуры Беларусi (1917-1932 г.): (07.00.02, БДУ).
Кананенка, Пётр Васiлевiч. Дзейнасць педагагiчных калектываў, грамадскiх арганiзацыяў прафесiйна-тэхнiчных вучылiшчаў Беларусi па прававым выхаваннi навучэнцаў i папярэджаннi правапарушэняў (1971-1980 г.): (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).
Кучынскi, Анатоль Iосiфавiч. Работа партыйных камiтэтаў i арганiзацыяў з кадрамi: рэальныя працэсы, супярэчнасцi, тэндэнцыi (На матэрыялах Кампартыi Беларусi. 1976-1985 г.): (07.00.01, БДУ).
Лiхтаровiч, Аляксандр Львовiч. Роля прафсаюзаў Беларусi ў лiквiдацыi непiсьменнасцi насельнiцтва (1917-1932 г.): (07.00.02, Акад. працы i сацыяльных адносiнаў).
Мiхальчанка, Аляксандр Мiкалаевiч. Станаўленне i развiццё iнфармацыйнай службы Беларусi: (10.01.03, 07.00.02, БДУ).
Пiваварчык, Сяргей Аркадзевiч. Гарадзiшчы X-XIII ст. беларускага Панёмання: (07.00.06, IГ АНБ).
Ратайчык, Лешак. Польскамоўная журналiстыка ў Рэспублiцы Беларусь: тэндэнцыi развiцця (1776-1994): (10.01.10, 07.00.02, БДУ).
Смалянчук, Аляксандр Фёдаравiч. Польскi нацыянальны рух на Беларусi i Лiтве напярэдаднi i ў перыяд рэвалюцыi 1905-1907 г.: (07.00.02, IГ АНБ).
Шумскi, Фёдар Аляксандравiч. Удзел прафсаюзаў Беларусi ў ахове здароўя працоўных (1976-1985): (07.00.02, БДУ).

1995

Афанасьеў, Уладзiмiр Мiкалаевiч. Гiсторыя будаўнiчых рабочых Беларусi: рост колькасцi i падвышэнне прафесiйна-тэхнiчнага ўзроўню (1976-1985 г.): (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).
Багдановiч, Алена Генадзеўна. Праблема нацыянальнай дзяржаўнасцi ў грамадска-палiтычным руху Беларусi (сакавiк 1917 – студзень 1919 г.): (07.00.02, БДУ).
Гарбачова, Вольга Васiлеўна. Паўстанне 1830-1831 г. на Беларусi: (07.00.02, IГ АНБ).
Дубянецкi, Эдуард Станiслававiч. Мiжнацыянальныя адносiны на Беларусi ў 20-я гады ХХ ст.: (07.00.02, БДУ).
Жумар, Сяргей Уладзiмiравiч. Акупацыйны перыядычны друк на тэрыторыi Беларусi ў гады Вялiкай Айчыннай вайны (На матэрыялах беларускамоўных выданняў): (07.00.02, IГ АНБ).
Калачова, Iрына Iванаўна. Этнапедагагiчныя традыцыi беларусаў i iх уплыў на сучасную гарадскую сям’ю (З вопыту даследавання сямей г. Мiнска): (07.00.07, IМЭФ АНБ).
Калечыц, Алена Генадзеўна. Экасацыяльныя сiстэмы каменнага векy Усходняй Беларусi: (07.00.06, 11.00.04, IГ АНБ).*
Караў, Дзмiтры Уладзiмiравiч. Беларуская гiстарыяграфiя ў канцы XVIII – пачатку ХХ ст.: (07.00.02, IГ АНБ).*
Качалаў, Iгар Леанiдавiч. Тэорыя афiцыйнай народнасцi i яе стваральнiкi: (07.00.02, БДУ).
Котаў, Iгар Сяргеевiч. Кааперацыя ў грамадска-палiтычным жыццi БССР (20-я – пач. 30-х гадоў): (07.00.02, IГ АНБ).
Мазец, Валянцiн Генрыхавiч. Беларуская Народная Рэспублiка: абвяшчэнне i дзейнасць (1918 год): (07.00.02, IГ АНБ).
Майданаў, Iван Iсакавiч. Органы дзяржаўнай бяспекi ў 20-я гады (На матэрыялах БССР): (07.00.02, Маск. дзярж. адкр. пед. ун-т).*
Навагродскi, Тадэвуш Антонавiч. Беларуская народная кулiнарыя XIX – пачатку ХХ стагоддзя (cтруктурны аналiз): (07.00.07, IМЭФ АНБ).
Прохараў, Андрэй Аркадзевiч. Сакральнае абгрунтаванне ўлады правадыра ва ўсходнеславянскiх плямёнаў паводле дадзеных гiстарычных паданняў i фальклору (на Iндаеўрапейскiм фоне): (07.00.03, БДУ).
Тумiловiч, Галiна Мiкалаеўна. Дваранства Беларусi ў канцы XVIII -першай палове XIX ст.: (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).
Чаквiн, Iгар Усеваладавiч. Этнiчная гiсторыя беларусаў эпохi феадалiзму (XIV – першая палова XVII ст.): (07.00.02; 07.00.07, IГ АНБ).*
Яцкевiч, Iгар Георгiевiч. Агiтацыйная i прапагандысцкая дзейнасць Бунда ў Беларусi ў 1907 – першай палове 1914 гадоў: (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).

1996

Астрога, Вiктар Аляксандравiч. Даследaванне новай i навейшай гiсторыi замежных краiн y Беларусi ў мiжваенны перыяд (1921-1941): (07.00.02; 07.00.03, БДУ).
Афонiна, Клаўдзiя Iванаўна. “Колoкoл” А.I.Герцэна i Н.П.Агарова пра Беларусь i Лiтву: (07.00.22, БДУ).
Вабiшчэвiч, Аляксандр Мiкалаевiч. Нацыянальная школа ў Заходняй Беларусi: стан i праблемы захавання (1921-1939 г.): (07.00.02, IГ АНБ).
Герасiмава, Iна Паўлаўна. Яўрэйская адукацыя ў Беларусi ў XIX -пачатку XX ст. i стаўленне да яе расiйскага сама-дзяржаўя: (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).
Гурэцкi, Аляксандр Антонавiч. Палiтыка царызму ў галiне адукацыi ў Беларусi ў канцы XVIII – першай чвэрцi XIX ст. (1772-1825): (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).
Карзенка, Георгiй Уладзiмiравiч. Навуковыя кадры Беларусi: праблемы фармавання i развiцця (1944-1990): (07.00.02, IГ АНБ). *
Кручак, Пётр Сцяпанавiч. М.В.Доўнар-Запольскi як вучоны i грамадскi дзеяч: (07.00.02; 07.00.09, Беларус. дзярж. тэхнал. ун-т).
Лучанкова, Алена Сцяпанаўна. Дзейнасць спажывецкай кааперацыi Беларусi (1920-1930): (07.00.02, БДУ).
Марзалюк, Iгар Аляксандравiч. Магiлёў у XII-XVIII ст. (Па матэрыялах археалаг. даслед. i пiсьмовых крынiц): (07.00.06, IГ АНБ).
Мезга, Мiкалай Мiкалаевiч. Палiтыка Рапала i польска-савецкiя стасункi ў 1922-1926 гадах: (07.00.03, БДУ).
Несцярчук, Леанiд Мiхайлавiч. Баявыя дзеяннi 3-й заходняй рускай армii ў Айчынную вайну 1812 года на тэрыторыi Беларусi: (07.00.02, БДУ).
Пiчукоў, Вiктар Пятровiч. Грамадска-палiтычныя пазiцыi легальнага друку Беларусi ў канцы XIX – пачатку XX ст.: (07.00.02, IГ АНБ).
Тогулева, Алена Дзмiтрыеўна. Беларуская сацыялiстычная грамада: праблемы ўтварэння i палiтычнай дзейнасцi: (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).
Цуба, Мiхаiл Вiктаравiч. Беларускi нацыянальны рух у перыяд памiж дзвюма дэмакратычнымi рэвалюцыямi (1907 – люты 1917 г.): (07.00.02, Беларус. дзярж. пед. ун-т).

1997

Бадак, Андрэй Юр’евiч. Нацыянальная палiтыка ў БССР (1943-1955): (07.00.02, IГ АНБ).
Канановiч, Уладзiмiр Iльiч. Дыпламатыя ВКЛ у 1480-х – першай чвэрцi ХVI ст. (Адносiны ВКЛ з Вялiкiм княствам Маскоўскiм i Крымскiм ханствам): (07.00.02, IГ АНБ).
Семянчук, Альбiна А. Польскiя хронiкi другой паловы ХVI ст. як крынiца па гiсторыi ВКЛ: (07.00.09, IГ АНБ).
Токць, Сяргей М. Дзяржаўны апарат царызму ў Беларусi ў 30-60-х г. ХIХ ст. (структура, функцыi, чыноўнiцкi корпус): (07.00.02, IГ АНБ).

Ларыса Мiхальчук



*Доктарскія дысертацыі

“Жыццё i дзейнасць М.В.Доўнара-Запольскага” (Вiталь Скалабан)

Снежня 3, 1997 |

Мiжнародная навуковая канферэнцыя пад такой назвай адбылася 1-2 лiпеня 1997 г. у Рэчыцы, на радзiме выдатнага беларускага вучонага Мiтрафана Вiктаравiча Доўнара-Запольскага. Прысвячалася яна 130-й гадавiне з дня нараджэння гiсторыка. Арганiзатарамi канферэнцыi выступiлi Гомельскi дзяржаўны ўнiверсiтэт iмя Францiшка Скарыны, Рэчыцкi гарадскi выканаўчы камiтэт, лiтаратурна-гiстарычны i грамадска-культурны часопiс “Палессе”, а дабрадзеямi – вытворчае аб’яднанне “Беларуснафта” i прадпрыемства па транспартаванню наф-ты “Дружба”.

Былi заслуханы i абмеркаваны даклады i паведамленнi сталiчных навукоўцаў М.Бiча, А.Лiса, З.Яцкевiча, З.Шыбекi, А.Вялiкага, Р.Платонава, Г.Штыхава, А.Гануша, Я.Янушкевiча, П.Кручка, У.Конана, В.Скалабана, А.Кiштымава, М.Шумейкi, гомельскiх З.Паўлаўца i I.Нямкевiча, Дз.Карава з Гораднi i А.Каўкi з Масквы, расiйскiх гiсторыкаў С.Мiхальчанкi i А.Дуброўскага з Бранска, а таксама I.Вербы з Украiны (Кiеў). З вялiкай цiкавасцю быў прагледжаны дакументальны фiльм пра М.В.Доўнара-Запольскага, створаны рэжысёрам Ю.Лысятавым па сцэнары А.Лiса. На канферэнцыi яскрава выявiлася шматграннасць асобы М.В.Доўнара-Запольскага, беларускага гiсторыка, аднаго з заснавальнiкаў нацыянальнай гiстарыяграфiчнай канцэпцыi, этнографа, лiтаратуразнаўцы, якi ўнёс свой уклад i ў украiнскую ды расiйскую навуку. Творчая спадчына слыннага навукоўцы павiнна быць уключана ў кантэкст сучаснага духоўнага жыцця Беларусi, Расii i Украiны.

Удзельнiкi канферэнцыi выступiлi з прапановамi рэгулярна – раз у 2 гады – праводзiць у Рэчыцы прысвечаныя спадчыне гiсторыка i краязнаўству ўсходнепалескага рэгiёна Доў-нараўскiя чытаннi, надаць iмя М.В.Доўнара-Запольскага Рэчыцкаму гуманiтарнаму лiцэю, вулiцам у Рэчыцы i Мiнску, уста-навiць мемарыяльныя дошкi на дамах у Мiнску, Кiеве, дзе жыў вучоны, заснаваць стыпендыю iмя М.В. Доўнара-Запольскага для студэнтаў гуманiтарнага профiлю, вызначылi_ iнiцыя-тыўную групу па стварэннi Мiжнароднага фонду падтрымкi гiстарычных даследаванняў iмя М.В.Доўнара-Запольскага. Частка матэрыялаў канферэнцыi (даклады А.Лiса, З.Яцкевiча, Р.Платонава, Г.Штыхава, А.Каўкi, С.Мiхальчанкi, П.Кручка, I.Вербы, У.Конана) ужо надрукавана ў часопiсе “Палессе”, 1997/3.

Да канферэнцыi было прымеркавана адкрыццё ў Рэчыцы помнiка М.В.Доўнару-Запольскаму – першага на Беларусi помнiка гiсторыку. На цырымонii адкрыцця выступiлi яго аўтары мастак Э.Агуновiч i скульптар В.Янушкевiч, а таксама старшыня Дзяржаўнага камiтэта па архiвах i справаводству Рэспублiкi Беларусь А.Мiхальчанка, старшыня гарадскога выканаўчага камiтэта М.Заразака, удзельнiкi канферэнцыi.

Вiталь Скалабан

Гiсторыя “Вялiкага тэрору” ў Беларусi (Андрэй Кiштымаў)

Снежня 2, 1997 |

Па наканаванню гiсторыi на 1997 год прыпаў шэраг драматычных юбiлеяў: 120-годдзе з дня нараджэння Ф.Э.Дзяржынскага, 80-годдзе Кастрычнiцкага перавароту i 80-годдзе стварэння ВЧК, да таго ж – 50-годдзе сумна вядомага 1937 года. Менавiта таму Беларускi Хельсiнскi камiтэт i Беларуская асацыяцыя ахвяр палiтычных рэпрэсiй 19 снежня 1997 года правялi ў Менску навуковы семiнар “Карныя органы Беларусi: гiсторыя i сучаснасць”.

У свой час з тэмы палiтычных рэпрэсiй пачаўся чарговы вiток беларускага Адраджэння – Курапаты, Мартыралог Беларусi, стварэнне БНФ. Потым ад рэпрэсiяў пачала вызваляцца беларуская гiсторыя, нацыянальная сiмволiка, паўстала рэпрэсаваная беларуская дзяржаўнасць. Здавалася б, чарговая старонка беларускай гiсторыi перагорнута. На самой справе, яна толькi пачала запаўняцца. Найноўшая гiсторыя Беларусi мае падмурак, на якiм iдзе будоўля.

Сярод тых камянёў, на якiх ствараецца палiтычная гiсторыя сучаснай Беларусi, тэма тэрору, як сведчыць час, з’яўляецца краевугольнай. Менавiта пра гэта iшла размова на семiнары. Вядома, гiсторык – не лекар, i грамадства павiнна само адольваць свае сацыяльныя хваробы. Аднак там, дзе неабходна i патрэбна даць навуковы аналiз, гiсторыка не заменiць нiякi палiтык, нават самага высокага ўзроўню. Даклад кандыдата гiстарычных навук Iгара Кузняцова “Тэхналогiя функцыянавання карных органаў у 1920-1950-я гады”, па сутнасцi, стаў цэнтральным на семiнары. Нежывое слова “тэхналогiя” най-больш прыдатнае для характарыстыкi ўсёй з’явы. Таму i гаварылi пра “вiнцiкаў” гэтай машыны тэрору кандыдат фiласофскiх навук Тацяна Процька ў дакладзе “Роля ВЧК ва ўсталяваннi савецкай улады на Беларусi”, кандыдат гiстарычных навук Нiна Стужынская ў дакладзе “Гiсторыя ЧК Беларусi ў асобах”, былы супрацоўнiк КГБ Валеры Костка. А кандыдат гiстарычных навук Вiталь Скалабан у дакладзе “Удзел ва Усебеларускiм з’ездзе 1917 года як падстава для рэпрэсiй” прадэманстраваў, як “карны меч рэвалюцыi” нiшчыў сваiх ворагаў, нiбы ворагаў усяго народа.

Храналагiчныя рамкi семiнара, быццам бы, акрэслены даволi жорстка – з 1997-га i на 80 гадоў углыб айчыннай гiсторыi, выразна пазначана i тэма – карная дзейнасць органаў ВЧК-КГБ. Мiжволi на думку прыходзяць iншыя даты, iншыя з’явы. Гiстарычныя паралелi заўсёды маюць адценне штучнасцi. Аднак, 1792 год – год другога падзелу Рэчы Паспалiтай, уваходжання ў склад Расiйскай iмперыi цэнтральнай i асноўнай часткi сучаснай Беларусi i, адначасова, – утварэння жандармерыi, якая на працягу стагоддзя выконвала ролю расiйскай палiтычнай палiцыi. Таму, магчыма, ёсць сэнс у тым, каб пашырыць разгляданую праблему да большага маштабу, да пытання пра месца i ролю палiтычных рэпрэсiяў i карных органаў у гiсторыi Беларусi за апошнiя два стагоддзi. “Вялiкi тэрор” на Беларусi выступiў не толькi ў аблiччы ВЧК-КГБ, але i жандарскага корпуса, польскай дэфензiвы, нямецкага гестапа. Гiстарычна, вязьнi сталiнскага ГУЛАГу прыйшлi на змену сасланым за Урал паўстанцам 1863 года, а за беларускасць у адзiн i той жа час, толькi па розныя бакi мяжы, саджалi альбо ў Бярозу-Картузскую, альбо ў мiнскую турму. Усё гэта – звёны аднаго ланцуга.

Як бы там нi было, тэма палiтычных рэпрэсiй на Беларусi пасля непазбежнага перыяду выпрабавання эмацыйнай гiстарычнай публiцыстыкай паступова, не губляючы свайго грама-дзянскага гучання, набывае i сталасць навуковага гiстарычнага асэнсавання. Семiнар – самастойная падзея ў гiсторыка-грамадскiм жыццi сучаснай Беларусi. У працяг яго, пад той жа назваю, у Мiнску, у лютым 1998 года, запланавана правядзенне прадстаўнiчай мiжнароднай навуковай канферэнцыi, выставы i прэзентацыi новых выданняў па гэтай тэме.

Андрэй Кiштымаў.

“Архiвы на шляху ў ХХI стагоддзе” (Кузьма Казак)

Снежня 1, 1997 |

Першы беларуска-французскi архiўны семiнар

Дзеля пашырэння знаёмства з сучаснай гiсторыяй i арганiзацыяй архiваў Францыi, выяўлення яе асаблiвасцяў i тэндэнцый, а таксама ў мэтах абмеркавання пытанняў дзяржаўнага к_равання архiвамi, заканадаўства, арганiзацыi камплектавання i апрацоўкi дакументаў, функцыявання архiўных пабудоваў на базе гiстарычнага факультэта БДУ i Нацыянальнага архiва Рэспублiкi Беларусь супольна з Дырэкцыяй архiваў Францыi 2-5 красавiка 1997 г. быў праведзены Першы беларуска-французскi архiўны семiнар “Архiвы на шляху ў XXI стагоддзе”. Такое мерапрыемства, арганiзаванае кафедрай крынiцазнаўства i музеязнаўства БДУ, адбылося ўпершыню ў гiсторыi.

Перад удзельнiкамi семiнара – студэнтамi 2-га i 4-га курсаў гiстарычна-архiўнага аддзялення, спецыялiстамi шэрагу архiўных устаноў Беларусi выступiлi з дакладамi вядомыя ў Францыi архiвiсты, суаўтары сучаснага падручнiка па архiвазнаўству: Элiзабэт Рабю – Генеральны iнспектар архiваў Францыi, i Крысцiн Пецiйя – дырэктар Цэнтра сучасных архiваў у Фонтэнбло (Нацыянальны архiў Францыi). Дарэчы, у сховiшчах апошняга захоўваецца больш дакументаў, чым ва ўсiх архiвах Беларусi разам.

У шэрагу выступленняў разглядалася роля ўзаемадзеяння дзяржавы з архiўнымi ўстановамi на розных этапах гiстарычнага развiцця (Кузьма Козак, Юры Звераў), адказнасць асобы (Ігар Лялькоў), праблемы захавання Нацыянальнага архiўнага фонду Беларусi (Уладзiмiр Адамушка) i выкарыстання новых архiўных тэхналогiй (Канстанцiн Карчэўскi). Пра ўзаемадачыненнi цэнтральных i рэгiянальных органаў улады па захаваннi гiстарычнай спадчыны гаварылi Ганна Запартыка i Надзея Нiкiцiна, параўнальнаму аналiзу камунiкатыўнай эфектыўнасцi архiўных пабудоваў прысвяцiлi даклады Вячаслаў Селяменаў i Тацяна Мiрончык.

Вырашана рэгулярна праводзiць супольныя семiнары па найбольш актуальных праблемах дзейнасцi архiўных устаноў дзвюх дзяржаў.

Кузьма Козак

Галоўная » Архіў катэгорыі '1997 Т.4 Сш. 1-2'