Новы нумар

Беларускі Гістарычны Агляд - 1999 Т.6 Сш. 1-2

“Под час небеспеченства од Москвы…” (актавая кнiга полацкага магiстрату за 1656—1657 г. як крынiца па вывучэнні вайны 1654—1667 г.)

Снежня 17, 1999 |


Магiстрацкiя кнiгi гарадоў Беларусi, большасць якiх cёння захоўваецца ў Нацыянальным гiстарычным архiве ў Мiнску, утрымліваюць найцікавейшую інфармацыю па айчыннай гісторыі ХVІ-ХVIII ст., у тым ліку па ваеннай. Перыяду адной толькі вайны 1654-1667 г. тычацца 10 адзiнак захавання[1]. Як прыклад разгледзім актавую кнiгу полацкага магiстрату за 1656-1657 г.[2]

Цяжка вызначыць галоўны тып магiстрацкiх дакументаў, на аснове якiх можна пабудаваць даследаванне. Амаль усе яны так цi iнакш закранаюць якiя-небудзь пытаннi гiсторыi вайны. Калi чытаеш акты кнiгi, узнiкае ўражанне, што ўсё жыццё для жыхароў горада строга падзялiлася „надвое, то ест перед ратью и по рати осударской”[3]. Да 1654 г. iснавала адно жыццё, пасля пачалося iншае. Змянілася нават інтытуляцыя ў магістрацкіх дакументах: у ёй з’явіліся радкі, дзе пералічвалі ся тытулы цара Аляксея Міхайлавіча (гл. дадатак). І таму вялiкi працэнт актаў нясе на сабе адбiтак падзеяў, што кiпелi тады на Беларусi.

На жаль, гэтая кніга — адзіная з усяго комплексу полацкіх магістрацкіх кніг, якая адносіцца да перыяду вайны. Дакументы паведамляюць, што магiстрацкi архiў згiнуў летам 1654 г., калi царскiя войскi займалi Полацк[4]. У наступныя гады гэта выклiкала цэлы шэраг зваротаў у магiстрат полацкiх мяшчан, якiя патрабавалi афiцыйна пацвердзiць свае правы на валоданне нерухомасцю i г. д. Шмат з iх страцiлі „в збегах военных” i асабiстыя дакументы на гэтыя правы.

Напрыклад, большасць актаў пра невяртанне пазыкаў цi звычайных даўгоў (а гэты тып фiнансавых дакументаў з’яўляецца самым распаўсюджаным) вырашалiся на працягу 1654-1657 г. не ў тым парадку, які існаваў раней. Рэч у тым, што ў сваёй жалаванай грамаце Полацку ад 7 верасня 1654 г. цар Аляксей Мiхайлавiч адтэрмiнаваў уплату ўсiх даўгоў на тры гады[5]. Таму кожны мешчанiн, на якога скардзiлiся аб даўгах, меў права патрабаваць, каб „его от тое жалобы до выйстя третего году той грамоте увольнили”, што магiстрат i рабiў, адтэрмiноўваючы „розсудок правный” „до 166 [1657] году сеньтебра до первого чысла”[6].

Тая самая царская грамата забараняла продаж, спальванне і разбурэнне двароў, лавак i агародаў тых палачан, што збеглi перад здачай горада ў Лiтву (гл. спасылку 5). Аднак гэты ўказ амаль не выконваўся цi быў занадта запозненым. Пакiнутыя жыхарамi дамы рабавалiся i нават разбiралiся. Вяртаючыся са „збегов военных”, палачане знаходзiлi iх без вокнаў, дзвярэй, знiкала мэбля i iншыя рэчы, якія людзi, спяшаючыся летам 1654 г., не паспелi вывезцi цi схаваць. Так, мяшчанка Хоня Рабцоўна скардзiлася, што, калi яна пакiнула горад, „право, мне на дом служачое, пры иншой всей маетности моей рухомой в том же дому позостало и в небытност мою зъгинуло”[7]. Дзякуючы памылцы пiсара, якi ўпiсаў дакумент ад 26 верасня 1658 г. у актавую кнiгу мінулага года, можна адзначыць таксама такую з’яву: часам пацярпелыя ад пагрому звярталiся ў магiстрат з просьбай перадаць iм у часовае валоданне дамы, пра лёс гаспадароў якiх не даходзiлi да Полацка чуткi. Ацалелыя будынкі давалiся „до часу” з наказам назiраць, каб тыя „до остатка розарены и спустошоны не были”[8]. Таксама аддаваліся для пабудовы дамоў пляцы зніклых гаспадароў[9].

Аналiз дакументаў кнiгi дазваляе сцвярджаць, што перад вайной i яе пачаткам горад пакiнула большая частка жыхароў, што супадае з дадзенымi перапiсу 1654 г., калi ў Полацку было налiчана толькi 839 „жилых дворов” пры больш чым 900 пустых[10]. Горад пакiдала шляхта, купцы, рамеснiкi. Вядома, што ад’езд заможных палачан у Літву і Курляндыю пачаўся яшчэ ў траўні 1654 г., што засведчылі веставыя адпіскі ваяводаў памежных з Вялікім Княствам расійскіх гарадоў[11]. У самым пачатку вайны, гаворачы мовай актаў, «в самые трывоги военные», сітуацыя даходзіла да таго, што аднойчы немалая колькасць гараджан кінулася да берага ракі Дзвіны, імкнучыся сесці ў чаўны, якія там стаялі, і паплыць уніз па цячэнні. Кніга захоўвае скаргу мешчаніна Данілы Шапачніка, шкута (тып рачнога судна) якога вельмі пацярпела ў той момант ад натоўпу ашалелых людзей[12].

Варта адзначыць, што не верылі ў сваю недатыкальнасць ад царскіх войскаў нават тыя, хто займаў высокія пасады ў органах гарадскога самакіравання, дзе трывалыя пазіцыі мелі прамаскоўскі настроеныя асобы. Верагодна, асабістыя адносіны кожнага з іх да вайны правялі ў магістраце выразную мяжу паміж яго членамі. Нехта ўцёк сам, з сям’ёй і з маёмасцю, што магла змясціцца на вазах. Іншыя заставаліся ў Полацку, але, падстрахоўваючыся, хавалі ці адпраўлялі з тымі, хто з’язджаў, самыя каштоўныя рэчы, асабістую дакумента цыю і грошы. Так, Полацк пакінулі мескі пісар Ян Дзягілевіч і бурмістр Павел Трасніцкі, адправілі ў Літву свае сем’і бурмістр Крыштаф Старымовіч (дарэчы, «рочный» (гадавы) бурмістр 1654 г.) і райца Рыгор Павук (ці Павуковіч)[13]. А айчым Сімяона Полацкага, райца Емяльян Шарамет з горада не выехаў, маючы, верагодна, пэўныя намеры на супрацоўніцтва з новымі ўладамі, але ж «перед наступенем рати» вялікую частку сваёй рухомай маёмасці накіраваў у Літву разам з старэйшымі дзецьмі[14].

Збеглыя людзі адседжваліся па літоўскіх, курляндскіх і інфлянцкіх мястэчках, блукалі па лясах. Некаторыя, карыстаючыся даваеннымі асабістымі сувязямі, хаваліся пад апекаю заможных нямецкіх купцоў[15]. Вядомы выпадак, калі адзін з полацкіх рамеснікаў вывез з сабой у м. Дубмуйжу нават неабходнае для вытворчасці тканіны абсталяванне і ўжо там працаваў па спецыяльнасці[16].

Але можна адзначыць, што лёс уцекачоў быў незайдрос ным. Шмат з іх пацярпелі ад расійскіх і шведскіх войскаў, страцілі амаль усю вывезеную маёмасць. Прыкладам, былі прымушаныя аддаць грошы шведам зямянін полацкага Багаяўленскага манастыра В. Л. Гіра, маці райцы Р. Павука (ці Павуковіча)[17]. Некаторыя, вярнуўшыся у Полацк, нават не маглі разлічыцца з старымі даўгамі, што адлюстроўвае цэлы шэраг справаў па патрабаваннях крэдытораў вярнуць гэтыя даўгі дамамі ці «всякой маетностю» неплацёжаздольных[18].

У шматлікіх актах рознага характару можна знайсці поўныя драматызму гісторыі разлучаных сем’яў, згінулых «в збегах военных» родзічаў, дзе тыповай з’яўляецца фраза пра каго-небудзь з іх: «по збеженью од рати с Полоцка нет ведома, где се и по сес час оборочает»[19]. Паказальны ў гэтым сэнсе актыкаваны (занесены ў кнігу) тэстамент зямяніна Полацкага ваяводства А. Г. Чаркаса (выраз з гэтага дакумента вынесены ў загаловак артыкула). Калі ён ад’ехаў на вайну ў 1654 г., яго жонка і дачка трапілі ў маскоўскі палон, адкуль былі выкупленыя цесцем Чаркаса Крыштафам Пчыцкім пры садзейнічан ні ўжо згаданага райцы Е. Шарамета і царскага ваяводы С. Л. Стрэшнева. Але больш ніякіх звестак пра сваіх родных, ужо перахрысціўшыся і перайшоўшы на службу цару, да самай сваёй смерці земянін не атрымаў[20] .

Мабыць, самым яскравым прыкладам таго, што магло адбыцца з уцекачамі, з’яўляецца апавяданне ацалелай пасля штурму Вільні 8 жніўня 1655 г. жонкі мескага пісара Яна Дзягілевіча[21]. Лёс пісара заставаўся невядомым да 17 жніўня 1657 г., калі апавяданне было зарэгістравана ў магістраце Полацка. Захавалася таксама скарга яго дачкі Марыны ад 13 студзеня 1657 г., у тэксце якой напісана, што «Яна Дзягілевіча… в полон взято и до Княства Великого Московского до везеня запроважоно»[22]. Там, у Вільні, моцна пацярпеў «од рати осударское» бурмістр П. Трасніцкі, страціўшы ўвесь свой асабісты архіў[23].

Аналіз дакументаў паказвае, што ў гады вайны сярод палачан і жыхароў навакольных вёсак распаўсюдзілася такая з’ява, як хаванне ўсяго, што можна было забраць, у зямлі. Закопваліся грошы, дакументы, каштоўныя рэчы, прадукты харчавання, нават гарэлка[24]. Але гэта не ратавала схаванае ад тых, хто ім цікавіўся. Былі выпадкі, што «рать осударская» наязджала ноччу на шляхецкія маёнткі з мэтай грабяжу[25]. Цярпелі мясцовыя жыхары і ад «шышов» — бандытаў, якія з’явіліся ад самага пачатку вайны. Так, ужо ў ліпені 1654 г. нейкія «руские и белоруские люди разбойным способом» напалі на полацкіх купцоў, якія везлі з Апочкі жыта, забралі тавар і коней і, як сведчыць тэкст акта, «прытом все жывоты и убоство нам отнято и забрано, и мало, деи, нас всих насмерть не позабивано»[26].

Варта адзначыць, што некаторыя прадстаўнікі полацкага мяшчанства змаглі прыстасавацца да ўмоваў ваеннага часу. Баяздольныя мужчыны ішлі ў аддзелы полацкіх казакоў і стральцоў (колькасць апошніх ў 1661 г. складала 391 чал.[27]). Некаторыя былі праваднікамі ў аддзелах царскіх войскаў, займаліся перагонам адабранага ў сялян быдла пад час паходу на Рыгу летам 1656 г. Так, полацкія мяшчане Васіль Кожа і Васіль Гінька, якія запісаліся ў казакі, пад Кокенгаўзенам «набылі» 34 каровы, 4 кані і даручылі гнаць іх у Полацк двум іншым мяшчанам[28]. Былі і тыя, хто ездзіў за рускім войскам і гандляваў з вялікім прыбыткам. Прыкладам, за час аблогі Рыгі полацкія мяшчане Сымон Каткоўскі і Казімір Рынкевіч, гандлюючы ў вайсковым абозе, зарабілі 70 коп грошаў літоўскіх[29].

Адзiн з актаў кнiгi зафiксаваў скаргу пасла войска запарожскага Рамана Ракушкі, які праязджаў праз Полацк. 22 верасня 1656 г. у Друi ён быў абрабаваны сваiм чаляднiкам Паўлоўскiм. Актыкаваная скарга Ракушкi змяшчае спiс скрадзенага, якi з’яўляецца крынiцай па побыце казацкай вярхушкi: „Конь Бахмат бурый, зъ седайного боку пятьно ест круглое; пры том кони кулбака щапраком блакитным фалендышовым, пры которой кулбаце пара пистолетовъ под сребром; готовых грошей золотых двесте; пара сукон фалендышовых; кунтушъ еден кгранатовое масти, другий зеленый з серебраными потребами; пар пят соболей; две шапки соболлих, третяя горловая; чарка серебраная, в которой грывна; два локти шыптуху”[30]. Цікавым — у святле патаемных кантактаў гетмана з Карлам Х Густавам — з’яўляецца сам факт прысутнасці пасла Хмяльніцкага ў паўночна-ўсходняй Беларусі пад час перамоў па Віленскім пагадненні 1656 г. Такая версія падаецца нам найбольш верагоднай, бо ў перамовах прадстаўнікі казакоў не ўдзельнічалі нават у якасці назіральнікаў[31].

Кнiга змяшчае акты, па змесце якiх можна даследаваць праблемы арганiзацыi ўлады ў горадзе пад час вайны, асаблiвасцi дзейнасцi магiстрату ў гэты перыяд, стан рамеснай вытворчасцi, асаблівасці жыцця гараджан, паводзіны маскоўскіх войскаў, іх адносіны з мясцовым насельніцтвам (гл. дак. №№ 2, 4, 6, 7, 9) i г. д. Змест некаторых з іх дазваляе вызначыць рысы біяграфіі членаў магістрата, якія супрацоўнічалі з царскімі ўладамі, адлюстраваць іх маёмаснае становішча.

Увесь комплекс магістрацкіх кніг гарадоў Беларусі, што належаць да перыяду 1654-1667 г., — каштоўнае сховішча інфармацыі як па ўплыву ваенных падзей на гарадское жыццё, так і па ўдакладненні гісторыі самай разбуральнай у нашай гісторыі вайны.

У дадатку падаюцца дакументы актавай кнігі полацкага магістрату за 1656-1657 г., якія адлюстроўваюць разнастай ныя з’явы часоў ліхалецця.

Заўвага: Тэксты актаў прыводзяцца ў адпаведнасцi з сучаснымi нормамi передачы старабеларускай мовы. Курсiвам адзначаны вынасныя надрадковыя лiтары, у круглых дужках пададзены скарочаныя часткi слоў. У квадратных дужках змешчаны словы цi iх часткi, якiя страчаны i адноўлены па сэнсе; характар пашкоджанняў тэкста адзначаецца палеаграфiчнымi каментарамi.

Усе акты прыводзяцца цалкам, за выключэннем № 3, большая частка зместу якога не тычыцца праблемы, што даследуецца. Чытаць далей →

Андрэй Янушкевіч. Iнфлянцкая вайна 1558—1582 г. ў савецкай гістарыяграфіі*

Снежня 16, 1999 |


* Праца выкананая ў рамках праекту „Вакно ў Эўропу — Беларуская майстэрня”

Калі не ўлічваць працы навукова-папулярнага характару, то можна прызнаць, што Інфлянцкая вайна ніколі не была прадметам спецыяльнага даследавання савецкіх гісторыкаў. Абумоўлена гэта не толькі слабой зацікаўленасцю савецкай гістарычнай навукі ваенна-палітычнай тэматыкай. Сутнасць справы хутчэй у тым, што Інфлянцкая вайна для „прававернага” савецкага гісторыка была тэмай нязручнай, бо па сваім характары і выніках не мела станоўчага значэння ды патрыятычна-вызвольнага гучання, як, прыкладам, Кулікоўская бітва 1380 г. Аднак, не маючы магчымасці абысці такія важныя падзеі ў гісторыі Расіі, савецкія гісторыкі стварылі ўласную схему Інфлянцкай вайны, у аснову якой паклалі мадыфікаваную марксісцка -ленінскімі ідэямі канцэпцыю дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі. Гэта той прыклад, калі пры вольнай, некрытычнай маніпуляцыі фактамі з яўна няўдалай і несправядлі вай вайны рабілася выключна прагрэсіўная падзея з аптымістычнымі для развіцця краіны наступствамі. Крытычны аналіз прыёмаў і метадаў абгрунтавання „справядлівасці і прагрэсіўнасці” Інфлянцкае вайны, а таксама характарыстыкі савецкай канцэпцыі вайны і параўнанне поглядаў савецкіх даследчыкаў з пазіцыямі дарэвалюцыйных расійскіх гісторыкаў і стане прадметам нашай працы. Спачатку звернемся да набыткаў, з якімі расійская гістарычная навука прыйшла да пераломнага для Расіі 1917 г.

* * *

Першы сiстэматычны выклад падзей Iнфлянцкай вайны зрабiў на пачатку ХІХ ст. Мікалай Карамзін. Гэты вучоны не разглядаў Інфлянцкую вайну як цэльную з’яву, яна асвятлялася ім у кантэксце ўсёй палітычнай гісторыі Маскоўскага княства.

Ініцыятыву Івана ІV па наладжванні цесных кантактаў з Еўропай М.Карамзін тлумачыць даволі цьмяным выказваннем пра яго жаданне „ўзвялiчыць Расію ўнутранай грамадзянскай адукацыяй”[1]. З уласцівым гэтаму гісторыку мастацкім псіхалагізмам ён піша, што Іван ІV мог дзейнічаць з-за славалюбнай прагі новых заваёў. Аўтар знаходзіць апраўданне дзеянням цара ў непрыхаваным сабатажы інфлянцкімі ўладамі зносін Масковіі з еўрапейскімі краінамі і крывадушных дзеяннях інфлянцаў у двухбаковых перамовах. Іванам ІV кіравала жаданне помсты за іх двухаблічную пазіцыю і зацягванне выплаты „юр’еўскай даніны”. М.Карамзін бачыць, такім чынам, пазітыўнае значэнне гэтай ініцыятывы цара для развіцця расійскай дзяржавы і грамадства, закладаючы тым самым падмурак дзяржаўніц кага трактавання Інфлянцкай вайны.

Адзін з найбліжэйшых наступнікаў М.Карамзіна, Мікалай Устралаў, больш выразна звязаў патрэбу шчыльнейшых кантактаў з Захадам з неабходнасцю паспяховага развіцця прамысловасці і адукаванасці расійскага народа[2].

Развіццё дзяржаўніцкіх поглядаў на Інфлянцкую вайну больш за ўсё звязваецца з імем Сяргея Салаўёва. Ён прытрымлiваўся этатысцкіх поглядаў на развіццё гістарычна га працэсу, спалучаючы іх з iдэяй эвалюцыйнага прагрэсу. Гэта дазваляла яму сцвярджаць, быццам наспелае ў сярэдзiне XVI ст. балтыйскае пытанне патрабавала свайго вырашэння ваенным шляхам з-за варожай пазiцыi Iнфлянтаў у дачыненнi да спробаў Масковii наладзiць непасрэдныя i цесныя кантакты з Захадам з мэтай пераадолення адсталасцi ў ваенна-тэхнiчнай i культурна -адукацыйнай сферах. Атрымліваецца, што вайна прымала характар непазбежнай заканамернасцi, якая была абумоўлена развiццём расійскай дзяржавы.

С.Салаўёў ставiў у заслугу Iвану IV разуменне жыццёвых патрэбаў Маскоўскай дзяржавы, якія заключаліся, як і паводле М.Карамзіна, „ва ўспрыманні пладоў еўрапейскай грамадзянскасці”, i бачыў у iм выдатнага папярэднiка Пятра I[3].

Георгі Форстэн, стваральнік фундаментальнага даследавання па гісторыі „балтыйскага пытання” ў ХVІ-ХVІІ ст., пайшоў у падобных развагах яшчэ далей. Салідарызуючыся з меркаваннямі Вісарыёна Бялінскага і Канстанціна Кавеліна, ён складаў сапраўдны панегірык цару Івану ІV, прызнаючы ў ім палітыка, „які ўзвышаўся над сваімі сучаснікамі розумам і дальнабачнасцю”[4].

Г.Форстэн першым з расійскіх даследчыкаў звярнуў увагу на важнасць валодання марскім узбярэжжам (курсіў мой — А.Я.) для Маскоўскага княства, з-за якога і вялася Інфлянцкая вайна. Ён, такім чынам, ахарактарызаваў удзел Масковіі ў вайне як удзел у барацьбе за dominium maris baltici, уключыўшы балтыйскую палітыку Маскоўскай дзяржавы ва ўзаемасувязь з палітыкай астатніх краін балтыйскага рэгіёну.

Вынік разважанням прыхільнікаў дзяржаўніцкай канцэпцыі падвёў на пачатку ХХ ст. Сяргей Платонаў, развагі якога занялі старонкі аднаго з найпапулярнейшых універсітэцкіх падручнікаў таго часу. Паколькі ён працаваў і ў савецкі перыяд, то разгляд поглядаў Платонава падаем ніжэй.

У чым жа асаблівасці дзяржаўніцкай канцэпцыі? Нягледзячы на рознасць ацэнак асобы і эпохі Івана ІV, пазітыўнае значэнне Інфлянцкай вайны прызнавалася ўсімі прадстаўнікамі гэтай школы. Пры гэтым усхваляліся не рэальны характар і рэальныя вынікі гэтага прадпрыемства, а запачатка ваная Іванам ІV ідэя змагання за балтыйскае ўзбярэжжа. Пытанне аб непасрэднай матывацыі дзейнасці цара не ставілася, яно проста падмянялася сцвярджэннямі наконт патэнцыйнай карысці ад усталявання простых сувязяў з Заходняй Еўропай. Пазней гэты тэзіс перакшталтаваўся ў прызнанне непазбежнасці і заканамернасці вайны ў выніку развіцця Расійскай дзяржавы.

Першым пануючай дзяржаўніцкай канцэпцыі запярэчыў Мікалай Кастамараў. Не адмаўляючы заканамернасці Інфлянцкай вайны, ён бачыў яе пачаткі ў празмерным апетыце Маскоўскай дзяржавы да пашырэння ўласнай тэрыторыі. Палемізуючы з С.Салаўёвым, М.Кастамараў сцвярджаў, што ва ўмовах ХVІ ст. для Расіі больш надзённай і карыснай справай было змаганне супраць крымскіх татараў. У ініцыятыве Івана ІV гэты вучоны не ўгледзеў ні вялікага, ні дальнабачнага чыну, бо ў таго не было аніякіх падставаў ператварэння Масковіі ў па-еўрапейску цывілізаваную дзяржаву. На яго думку, цар інэртна дзейнічаў па запаветах свайго дзеда — Івана ІІІ, а Інфлянцкая вайна была лагічным працягам векавечнай барацьбы Русі з нямецкімі рыцарамі. Крытыкуючы прыхільнікаў дзяржаўніц кай схемы, М.Кастамараў абвінавачваў іх у стварэнні высноваў па выпадковых прыкметах, якія разваляцца пры нават слабым судакрананні з метадамі гістарычнай крытыкі[5] .

У поглядах М.Кастамарава шмат агульнага з поглядамі шведскага гісторыка Гаральда Хьерна (Harald Hjдrne)[6]. Але калі апошні запачаткаваў у заходнееўрапейскай гістарыяграфіі шырокую дыскусію наконт сутнасці Інфлянцкай вайны, то расійскі гісторык, па вялікім рахунку, застаўся ў самоце. Пра гэта сведчыць і развіццё савецкай гістарыяграфіі Інфлянцкай вайны. У гэтым артыкуле мы пакажам, што фактычна яна стала простым пераймальнiкам iдэй дзяржаўніцкай школы.

Напачатку, праўда, ўсё складвалася памысна. Дамiнавальная ў 20-х г. „школа Міхаіла Пакроўскага” ў шматразова выдаваных у першае дзесяцігоддзе існавання савецкай улады творах свайго заснавальнiка выказвала даволі арыгiнальныя меркаваннi наконт сутнасцi Iнфлянцкай вайны[7]. Галоўнай навiною было асвятленне Iнфлянцкай вайны праз фокус сацыяльных адносiн у Маскоўскай дзяржаве. М.Пакроўскi сцвярджаў, што Iнфлянцкая вайна распачалася дзякуючы зацiкаўленасцi ў яе вядзеннi „двух новых класаў — памеснага дваранства i мяшчан”[8] . Мэта вайны для „гандлёвай буржуазii” была канчаткова вырашана пры захопе Нарвы, важнага гандлёвага порта. Аднак тут зусiм iншую пазiцыю заняло „воінства” (г.зн. дваранства), якое iмкнулася да набыцця новых землеўладанняў.

Пасля першых поспехаў у Iнфлянтах маскоўцы сутыкнулiся з моцнымi працiўнiкамi ў асобах лiцвiноў i шведаў, змаганне з якімі зацягнула вайну амаль што на чвэрць стагоддзя. „Няўдалая вайна канчаткова пазбавiла памешчыкаў надзеi пашырыць сваю зямлю шляхам знешнiх заваёваў”, — падсумаваў аўтар[9]. Няўдачы ў вайне, у сваю чаргу, выклiкалi апрычнiну, якая была рэакцыяй дваранства на нежаданне баяр ваяваць за Iнфлянты: „Тэрор апрычнiны можа быць зразуметы толькi ў сувязi з няўдачамi Iнфлянцкай вайны”[10].

М.Пакроўскi, такiм чынам, шчыльна падышоў да думкі, што Iнфлянцкая вайна пасля захопу Нарвы вялася не за авалодванне марскiм узбярэжжам, а выключна за зямлю, з мэтай насаджэння ў Iнфлянтах маскоўскага памешчыцкага землеўладання. I хоць М.Пакроўскi разглядаў справу досыць аднабакова, аднак з дапамогай сфармуляванай iм „тэорыi гандлёвага капiталу” даследчыку ўдалося паказаць цiкавыя аспекты, i яго рацыя была потым пацверджана даследаваннямi заходнееўрапейскiх гiсторыкаў[11]. Дзякуючы гэтаму М. Пакроўскі стаіць асобна ад іншых прадстаўнікоў савецкай гістарыяграфіі Інфлянцкай вайны. Цiкава, што аўтар нiводным словам не згадвае цара Iвана Жахлiвага. Удзельнiкамi калiзii Iнфлянцкай вайны i апрычнiны былi выключна сацыяльныя групоўкі, дзе роля гiстарычнай асобы звужалася да ролi пасiўнага выканаўцы задач i iнтарэсаў класавых груповак.

У гэтым плане бiяграфiя Iвана Жахлiвага, створаная Робэртам Вiпэрам[12], з’яўляецца кардынальна супрацьлеглай карціне М.Пакроўскага, хоць у характарыстыцы Iнфлянцкай вайны пазiцыi абодвух даследчыкаў часта перасякаюцца. Для нас засталіся невядомымі матывы нечаканага звароту вучонага да новых для яго навуковых інтарэсаў. Але, нягледзячы на сваю публіцыстычнасць, кніга Р.Віпэру безумоўна ўдалася.

Самае моцнае ў ёй, — гэта, без сумневу, яе канцэпцый насць. Свежасць аўтарскай думкі дазволіла па-новаму асэнсаваць эпоху Івана ІV, і, нягледзячы на шэраг факталагічных памылак і паспешлівых высноваў па лакальных праблемах, сфармуляваная Р.Віпэрам канцэпцыя захоўвае сваё актуальнае значэнне па сённяшні дзень. Адзіны вялікі недахоп гэтай канцэпцыі — даведзенае да скрайнасці апафеознае трактаванне асобы цара. Але й тут трэба ўлічваць аб’ектыўнасць аўтара: гэта толькі ўсхваленне, але ніяк не апраўданне.

Салідарызуючыся з Паўлам Мілюковым і Аляксандрам Кізэветэрам у характарыстыцы Маскоўскай дзяржавы як „ваеннай манархіі”, Робэрт Віпэр першым звярнуў увагу на сувязь увядзення апрычніны з Інфлянцкай вайной. Апрычніна арганічна ўпісваецца ў кантэкст гісторыі ваенна-манархічнай дзяржавы, якой у ХVІ ст. з’яўлялася Маскоўскае княства („ваенна-адміністрацыйная рэформа, выкліканая цяжкасцямі вайны”[13]). Знешні фактар адыграў пры яе заснаванні першачарговую ролю.

Узнёслы тон у дачыненні да цара не перашкодзіў аўтару захаваць нармальную бесстароннасць да фактаў. Р.Віпэр не ігнаруе фактаў, якія супярэчаць ягонай панегірычнай канцэпцыі, а спрабуе даць ім уласную інтэрпрэтацыю. Прыкладам, усталяваны ў Полацку рэжым маскоўскай улады, па ягонай версіі, носіць выразны акупацыйны характар. Самую вайну Р.Віпэр ацэньвае таксама досыць катэгарычна: „Разам са стратай набытых тэрыторый <Іван Жахлівы> пахіснуў асновы збудаванай ім дзяржавы”[14]. Калі б вайна скончылася ў 1566 г., сцвярджае аўтар, Іван IV застаўся б у памяці нашчадкаў расійскім Аляксандрам Македонскім. Але вір падзей захапіў цара, і ён не здолеў спыніцца[15]. Кранаючы прычыны паражэння ў Інфлянцкай вайне, Р.Віпэр згадвае ўплыў эканамічнага крызісу і зазначае, што цар быў „глыбока прыгнечаны і змірыўся з паразай”[16].

Робэрт Віпэр падкрэсліў важнасць знешнепалітычнай дзейнасці для Маскоўскай дзяржавы часоў праўлення Івана Жахлівага, якой падпарадкоўваліся дзеянні ўрада і ў сферы ўнутранай палітыкі. Гэта выцякала з мілітарысцкага характару царства. Інфлянцкая вайна, па Віпэру, была галоўнай падзеяй эпохі Івана Жахлівага. Аднак такі падыход не быў адэкватна ўспрыняты, і да нядаўняга часу Р. Віпэр заставаўся непрызнаным.

Абагульняльную характарыстыку ўяўленняў дарэвалюцыйнай гiстарычнай навукi аб Iнфлянцкай вайне ў свой час даў Сяргей Платонаў (у „Лекцыях па рускай гiсторыi”). У выдадзенай ім у 1923 г. бiяграфii Iвана IV гэтая характарыс тыка прыняла канчатковую форму[17]. Яна аказала немалое ўздзеянне на наступныя працы, прысвечаныя Інфлянцкай вайне. С.Платонаў, у прынцыпе, развіў погляды С.Салаўёва і Г.Форстэна. Заканамернасць і непазбежнасць вайны для яго відавочныя. „<Інфлянцкае> пытанне атрымала важнасць чарговага ў сістэме палітычных зносін Масквы … ўсім ходам адносінаў з Інфлянтамі”[18]. Інфлянцкая вайна — гэта „своечасо вае ўмяшанне Масквы ў першаступенную па важнасці міжнародную барацьбу за права карыстання марскімі шляхамі Балтыкі”[19]. Пачатак вайны ў 1558 г. быў абумоўлены спрыяльнымі абставінамі. Гісторык таксама прызнаваў, што Інфлянты ажыццяўлялі фактычную блакаду зносін Маскоўскай дзяржавы з Еўропай, хоць і перажывалі крызіс. Усе гэтыя тэзы можна сустрэць у савецкай гістарычнай літаратуры пазнейшых часоў.

Аднак, запазычана было не ўсё. Так, па Платонаву, Выбраная рада не збіралася аспрэчваць царскае рашэнне распачаць Інфлянцкую вайну: „…не было бачна нічога падобнага на палітычную апазіцыю; ясным было толькі маральнае асуджэнне”[20]. У паражэнні вінаваты ў першую чаргу ўнутрыпалітыч ны і эканамічны крызіс: „Па сутнасці, Баторы біў ужо нямоглага ворага, які страціў сілы да барацьбы”[21].

Кніга С.Платонава была створаная ў супрацьвагу выдадзенай Р. Віпэрам біяграфіі Івана IV. С.Платонаў звярнуў асноўную ўвагу на ўнутраную палітыку Івана Жахлівага, таму тут не знойдзеш дэталёвага апісання і разбора хады ваенных дзеянняў. Існуе яшчэ адна рыса, якая розніць абедзве кнігі: калі Віпэр проста захоплены царом, то Платонаў захаваў бесстароннасць у дачыненні да асобы Івана IV, ні асуджаючы, ні ўсхваляючы яго.

Дзве вышэй апісаныя біяграфіі з’явіліся як бы зыходнай пазіцыяй для далейшых выданняў, прысвечаных Інфлянцкай вайне. З кнігі Р.Віпэра быў узяты тэзiс пра беспамылковасць і дальнабачнасць цара, а з кнігі С.Платонава — прычынна-выніковае тлумачэнне падзеяў.

Дарэвалюцыйны адбітак ляжаў і на творчасці савецкага перыяду вядомага даследчыка XVII ст. Юрыя Гацье. У 1941 г. у часопісе „Историк-марксист” выйшаў ягоны артыкул, прысвечаны балтыйскаму пытанню ў XIII—XVI ст.[22] На той час гэтая праца была проста крамольнай. Адразу заўважаецца відавочнае крытычнае стаўленне аўтара да тагачаснай палітыкі маскоўскага кіраўніцтва. Гацье адкрыта піша пра памылкі і пралікі маскоўскага ўрада, што ў 1930—40-х г. было, мякка кажучы, не прынята. Памылкамі лічыліся рабаўнічы характар ваенных дзеянняў у Інфлянтах, бо гэтым царскія ваякі „выклікалі да сябе ў карэннага насельніцтва нянавісць”, адмова ад міру з ВКЛ на земскім саборы 1566 г., пралікі, звязаныя з распадам Інфлянцкай дзяржавы і ўступленнем у вайну трэціх удзельнікаў[23]. Усё гэта і абумовіла паражэнне, адсталасць у ваенным майстэрстве і тэхніцы ды ўнутраны разлад у краіне ў выніку апрычніны толькі наблізілі яго.

Артыкул Ю.Гацье не можа не ўражваць імкненнем да аб’ектыўнасці. Дзякуючы гэтаму яго можна паставіць у адзін шэраг з працамі М.Пакроўскага, Р.Віпэра і С.Платонава. Таму, парушыўшы храналогію выкладання, мы і разгледзелі яго перад аналізам прац 1930-х г.

Трыццатыя гады сталі перыядам сапраўднага застою ў распрацоўцы тэматыкі Інфлянцкай вайны. Артыкулы і кнігі, якія з’явіліся ў гэты час, носяць прынцыповы інфармацыйны характар з ідэалагічна -выхаваўчымі мэтамі. За прыклад, які дэманструе ўзровень тагачасных даследаванняў, можна ўзяць працы Б.Верхавеня[24]. Кепскі стыль, заштампаваная тэрміналогія, вольная маніпуляцыя фактамі — вось характэрныя рысы яго выданняў. Працы іншых гісторыкаў таксама мелі папулярна -публіцыстычнае адценне[25]. З агулу можна вылучыць толькі даследаванне М.Новікава, прысвечанае марской палітыцы Івана IV[26]. Аднак хутка больш чым дзесяцігадовае маўчанне гісторыкаў змянілася раптоўным выбухам цікавасці да эпохі Івана IV, якая стала амаль цэнтрам увагі савецкіх даследчыкаў Сярэднявечча.

Пераломным у вывучэнні эпохі цара Івана Жахлівага стаў 1941 г. (пасля з’яўлення ў газеце „Правда” праграмнага артыкула). Рэзка быў узяты курс на апалагетызацыю асобы цара, што адмоўна адбілася на якасці выдаванай навуковай літаратуры. У 40—50-я г. выйшла вялікая колькасць кніг па гісторыі Расіі XVI ст. За справу цяпер узяліся аўтарытэтныя прафесіяналы. З’явіліся новыя біяграфіі Івана IV[27], два разы была перавыдадзена манаграфія Р.Віпэра. Выйшлі таксама асобна даследаваннi, прысвечаныя непасрэдна Iнфлянцкай вайне i ваеннай дзейнасцi Iвана Жахлiвага[28]. У перыядычных выданнях быў надрукаваны шэраг артыкулаў, якія знаёмілі чытача з тымi цi iншымi аспектамi гэтай падзеi[29]. Афiцыйны пункт гледжання на Iнфлянцкую вайну замацавалi акадэмiчныя „Очерки истории СССР”[30]. Усе гэтыя даследаваннi выкрышталiзавалi і канчаткова аформiлi савецкую канцэпцыю Iнфлянцкае вайны. Паколькі канцэптуальна яны мала чым адрознiваюцца адна ад адной, то разглядаць iх будзем разам.

Канцэпцыя савецкiх гiсторыкаў вызначаецца ў першую чаргу даведзеным да скрайнасцi сацыяльна -эканамiчным дэтэрмiнiзмам i нястрыманым аптымiзмам у дачыненнi да вынiкаў i значэння Інфлянцкай вайны, нягледзячы на факт паражэння ў ёй Маскоўскага царства. Найаўтарытэтнейшай крыніцай, на якую абапіралiся даследчыкi, сталі кароценькія вытрымкi з „Храналагiчных выпiсак” К. Маркса[31]. Праца вучоных скiроўвалася пераважна на стварэнне зграбнай усёвытлумачальнай схемы, што наносiла немалую шкоду напрацоўцы новых дадзеных i ўсебаковаму аналiзу даўно вядомых фактаў. Навукова-папулярны характар выдаваных кнiг не можа апраўдваць iлюстрацыйнага падыходу да фактаў i выбарных адносiн да крынiц, а менавiта гэтым вызначыліся савецкія выданні 40—50-х г. У сцвярджэннях пра дальнабач насць цара i ягонае разуменне пастаўленых перад Маскоўскай дзяржавай знешнепалiтычных задачаў выявiўся так характэрны для савецкай гiстарыяграфii феномен „блытанiны перспектываў” (тэрмiн Ежы Тапольскага), сутнасць якога заключаецца ў тым, што пры растлумачэннi матывацыi ўчынкаў рэальных гiстарычных асобаў прычыны падмяняюцца вынiкамi, калi наступствы дзеяння спрагназаваны яшчэ перад пачаткам яго рэалiзацыi. Шматварыянтнасць гiстарычнага працэсу пры такiм падыходзе абсалютна не ўлiчваецца.

Наступны метадалагiчны недахоп гэтых выданняў таксама досыць сiмптаматычны. Гэта дамiнаванне тэкставай iнфармацыi над кантэкставай — сацыяльнага, палiтычнага, эканамiчнага, iдэалагiчнага фону, у якiм ствараўся тэкст. У пагонi за доказамi ўласнай пазiцыi гiсторыкi не абцяжарвалi сябе пошукам i вызначэннем ступеняў аб’ектыўнасцi i бесстаронасцi аўтара. Хапала таго, што крынiца адлюстроўва ла, па меркаваннях афiцыйнай школы, прагрэсiўную пазiцыю (у нашым выпадку гэта пазіцыя Iвана Жахлiвага з дваранскiм i купецкiм станамі). Добрым прыкладам тут будзе iнтэрпрэтацыя перапiскi цара Iвана ІV з князем Андрэем Курбскiм. Пэўна, не будзе вялiкiм перабольшваннем сказаць, што савецкая канцэпцыя 40—50-х г. i прыдворная трактоўка палiтычных падзей у эпоху Iвана IV па сваёй сутнасцi iдэнтычныя. Падобнае „супадзенне”, вядома, не можа не ўспрымацца як натуральнае.

Заканамернасць вайны абгрунтоўвалася „пільнай неабходнасцю” для Маскоўскай дзяржавы атрымаць выйсце да Балтыйскага мора[32], а таксама ўсiм папярэднiм развiццём маскоўска -iнфлянцкiх стасункаў, якiя, на думку Леанарда Дзербава, не былi найлепшымi[33]. Дасягненне балтыйскiх берагоў павiнна было дапамагчы Маскве выйсцi на шырокi еўрапейскi рынак і было неабходнай умовай для нармальнага развiцця краiны[34]. Аднак справа не ішла далей за гэты абагульняльны пастулат. Дасканальны аналiз характару, структуры i аб’ёму маскоўскага гандлю з Захадам не быў праведзены належным чынам у савецкай гiстарыяграфii. Пастуляваная невыноснасць тагачаснага стану гандлёвых стасункаў з Еўропай супярэчыла высновам iншых канкрэтна -гiстарычных даследаванняў. Прыкладам, М.Фехнер бездакорна абгрунтавала выснову аб большай значнасцi для Масквы ўсходняга гандлю, чым гандлю з Захадам[35].

Савецкай гiстарыяграфiяй не бралася ў поле ўвагі зацiкаўленасць у вядзеннi Iнфлянцкай вайны перадусім дзяржаўных структур. У адрозненне ад „дзяржаўнiцкай” школы другой паловы XIX—пачатку XX ст., цяпер пры разглядзе пачатку вайны дэклараваўся пераважна нацыянальны iнтарэс[36]. Новай рысай у доследах было абгрунтаванне яе справядлі васці: вайна разглядалася з пункту гледжання „вялікадзяржаў нага”, у адпаведнасці з „справядлівым” правам Масквы на далучэнне ўсіх зямель Русі[37]. Дастаткова часта паўтаралася думка аб шчырай падтрымцы карэнным насельнiцтвам — латышамi ды эстонцамi — маскоўскай палiтыкi ў Iнфлянтах, але пры гэтым выкарыстоўваліся толькi наратыўныя крынiцы, цытаты з якiх узводзіліся ў ранг „неабвержных доказаў”. Гэтым асаблiва вызначаецца праца Яна Зуцiса[38].

Важным элементам савецкай гістарыяграфічнай схемы з’яўляўся класавы падыход у тлумачэннi прычын i вынiкаў Iнфлянцкай вайны. У ролi тых, хто патрабаваў вайны, i групаў падтрымкi выступалi дваранства i купецтва. Iм супрацьстаялi класавыя ворагi ў асобе баярства i рэакцыйнага духавенства. На пачатку вайны iхную пазiцыю адлюстроўвала Выбраная рада. Супрацiўленне планам цара выклiкала лiквiдацыю гэтага ўрадавага органа[39]. Раскол у маскоўскiм урадзе служыў як бы прыкладам, які дэманстраваў антаганiстычнае стаўленне станаў да Iнфлянцкай вайны. Аднак пераканальных аргументаў на карысць гэтай думкi ўсё ж не было прыведзена.

Тэза пра шырокую сацыяльную падтрымку пачынанняў Iвана IV натыкалася на сур’ёзныя пярэчаннi фактаў. Тое самае адбывалася, калi прычыны паразы ў вайне спрабавалi тлумачыць жорсткiм супрацьборствам з варожымi класавымi групоўкамi. Нягледзячы на тое, што ўжо ў 1960-я г. антыбаярскi характар апрычнiны быў грунтоўна раскрытыкаваны савецкай гістарычнай навукай, перагляд сацыяльных прычын паразы Маскоўскага царства ў Iнфлянцкай вайне не адбыўся. У сувязi з гэтым хацелася б звярнуць увагу на тое, што пры аналiзе хады вайны ўзаемазвязанасць знешняй i ўнутранай палiтыкi Масквы не ўлічвалася. У разлік бралася толькi расстаноўка класавых сiлаў, але для поўнага i аб’ектыўнага разумення сутнасцi падзей гэтага недастаткова.

У ацэнцы вынiкаў Iнфлянцкае вайны савецкія гісторыкі выказвалi поўнае адзiнадушша. Пытанне аб наступствах, асаблiва блiжэйшых, проста не падымалася. У Iнфлянцкай вайне яны a priori ўгледзелi папярэднiцу захопнiцкай балтыйскай палiтыкi Пятра I, бачачы ў ёй толькi „няўдалую спробу” авалодання Прыбалтыкай. За канстатацыяй паражэння iшлi аптымiстычныя высновы, якiя падмацоўвалiся выгоднай перспектывай вядомых гiстарычных падзей пачатку XVIII ст. Тут iзноў выявiўся феномен „блытанiны перспектываў”, яшчэ ў больш заганнай форме. У той жа час уплыў паражэння ў гэтай вайне на блiжэйшыя часы, на падзеі Смутнага часу, па сутнасцi, нават не згадваўся.

Трэба адзначыць, што ў 1956 г. была звернута ўвага на пытанне ўдзелу ў Iнфлянцкай вайне і Вялікага Княства Літоўскага[40]. У даследаваннi Л.Дзербава разгледжаны прычыны ўступлення ВКЛ у вайну, сутнасць вялікалiтоўскай палiтыкi ў першы перыяд яе развiцця. Работа ў цэлым носiць апiсальна-iнфармацыйны характар. Аўтар не выходзiць за рамкi савецкай канцэпцыi i дае падзеям выразна прамаскоўск ую iнтэрпрэтацыю[41]. Гэта асаблiва добра вiдаць пры разглядзе бiтвы над Улай 1564 г., у апiсаннi якой Л.Дзербаў не выходзiць за межы сведчанняў рускiх летапiсаў[42]. На жаль, гэтае даследаванне не атрымала далейшай паглыбленай распрацоўкi.

Нягледзячы на значную iнтэнсiўнасць даследчыцкай дзейнасцi, савецкая гiстарыяграфiя 40—50-х г. не ўнесла ў вывучэнне Iнфлянцкай вайны нiчога прынцыпова новага, апрача афармлення ўласнай канцэпцыi, пастулаты якой часта супярэчылi канкрэтным фактам. Не ўводзіліся ва ўжытак новыя дакументы (хоць яны і працягвалi выдавацца[43]), не ажыццяўляліся комплексныя даследаванні па вузкай ваеннай праблематыцы[44]. На наш погляд, С. Шмiдт слушна ахарактарыза ваў лiтаратуру гэтых гадоў як „гiстарычна -кампiлятыўную”[45]. З пазiтыўных момантаў трэба вылучыць зварот да тэмы „ВКЛ у Iнфлянцкая вайне” і шэраг рэцэнзiй на працы заходнееўрапейскiх гiсторыкаў[46].

Ствараецца ўражанне, што гэткая бурная даследчыцкая дзейнасць была выклiкана не навуковай зацiкаўленасцю, а неабходнасцю ўпiсаць Iнфлянцкую вайну ў зграбную марксiсцка -ленiнскую схему расiйскай гiсторыi, асновай якой стала мадэрнiзаваная вялікадзяржаўная тэорыя. Адыграла сваю ролю i дзяржаўна -партыйная замова — сталiнская ўлада слушна ўбачыла ў апрычным рэжыме Iвана Жахлiвага свайго кроўнага папярэднiка. Для ўсяго далейшага развiцця гiстарыяграфii Iнфлянцкай вайны сапраўднае значэнне мела толькi станаўленне гэтага афiцыйнага пункту гледжання[47].

Змястоўны крытычны аналiз савецкай гiстарыяграфii 40—50-х г. у свой час ажыццявiў Сігурд Шмiдт[48]. Слушна ахарактарызаваўшы стан тагачаснага гiстарычнага пiсьменства як „аднабаковы, дагматычны падыход да гiстарычных з’яваў”[49], ён звярнуў вялiкую ўвагу на памылковасць i неабгрунтаванасць шмат якiх палажэнняў савецкiх гiсторыкаў. Аўтар крытычна паставiўся да сцвярджэнняў пра супрацьдзеючую ролю Выбранай рады пры развязваннi Iнфлянцкай вайны, звярнуў увагу на недастатковы ўлiк значэння „ўсходняга напрамку” пры вывучэннi знешняй палiтыкi Масквы, раскрытыкаваў тэзiс аб неабходнасцi знясiльваючай i непапулярнай Iнфлянцкай вайны. Пад крытыку трапілі нават сталыя спасылкi даследчыкаў на К.Маркса, якi быццам бы высока ацэньваў палiтычную дальнабачнасць i настойлiвасць Iвана Жахлiвага ў вядзеннi Iнфлянцкай вайны. Аўтар канстатаваў, што „гiсторыя Iнфлянцкай вайны яшчэ мае патрэбу ў дадатковым вывучэннi, прытым у плане самай цеснай узаемасувязi з падзеямi ўнутрыпалiтычнай i сацыяльна -эканамiчнай гiсторыi”[50] . У цэлым С.Шмiдт раскрытыкаваў самую сутнасць канцэпцыi, створанай у часы Сталiна.

Крыху адрозную ад традыцыйнай для лiтаратуры 1950-х г. трактоўку канкрэтных абставiн (але, па сведчанні аўтара, не сутнасцi падзей) развiцця Iнфлянцкай вайны паспрабаваў даць Iгар Грэкаў[51]. Вучоны завастрыў увагу на аналiзе дыпламатыч най барацьбы Маскоўскага царства за пераадоленне „вымушанай iзаляцыi ў коле яўных i скрытых працiўнiкаў”[52]. Гэтая барацьба, на думку аўтара, была паспяховай. Наяўнасць „скрытых хаўруснiкаў” у іпастасі Вены i Ватыкана дазволiла Маскве распачаць Iнфлянцкую вайну. Яе „дзiўны” характар (чаргаванне ваенных акцыяў супраць Iнфлянтаў i Крымскага ханства) вытлумачваецца неабходнасцю нейтралiзацыi каталiцкага лагера. Надзея на дапамогу Масквы супраць туркаў, варожае стаўленне да пратэстантызму прымушалi Габсбургаў i рымскага папу закрываць вочы на паступовую акупацыю Iнфлянтаў. Пасiўнасць Святой Рымскай Iмперыi нямецкай нацыі ставiлася ў заслугу Iвану IV, яго выдатным дыпламатычны м здольнасцям[53]. У той жа час прычыну няўдачы ў Iнфлянцкай вайне I.Грэкаў бачыў у поўнай знешнепалiтычнай iзаляцыi Масковii ў 1578—1581 г.

Аргументацыя аўтара, на наш погляд, не пераконвае i ўваходзiць у вiдавочную супярэчнасць з фактамi. Савецкi даследчык чамусьцi не ўлiчвае шматлiкiх спробаў iмператара Фердынанда (пасланні да рэйхстага, лiсты да цара Iвана IV, перамовы з рознымi бакамi) прадухiлiць поўны захоп маскоўскім войскам Iнфлянтаў. I.Грэкаў нават не згадвае пра пасольства Гераніма Гофмана ў 1560 г., якога Iван IV не прыняў i пасадзiў за краты. У той жа час аўтар паведамляе, што „наяўнасць скрытых хаўруснiкаў у Еўропе дазволiла аднавiць у 1560 г. барацьбу за Iнфлянты”[54].

Дзiўна, што Iван IV спрабаваў абмежаваць удзел у iнфлянцкiм канфлiкце такога пасіўнага назiральнiка за падзеямі, як Святая Рымская iмперыя, а не дзяржаваў, непасрэдна зацiкаўленых у авалодваннi iнфлянцкай тэрыторыяй — Швецыi, Данii, урэшце, ВКЛ. Зносiны Масквы з Венай насiлi спарадычны характар, і не можа быць гаворкi пра нейкую ўзгодненасць рашэнняў i дзеянняў. Нават калi прызнаць рацыю I. Грэкава і верыць, што цар на самай справе надаваў вялiкае значэнне сваiм адносiнам з нямецкiм iмператарам, давядзецца канстатаваць марнасць, нават бяссэнсавасць яго намаганняў у гэтым напрамку. А гэта, у сваю чаргу, зусім не сведчыць пра вялікі дыпламатычны і палітычны талент маскоўскага ўладара.

Калi савецкая гiстарыяграфiя 40—50-х г. ставiла сваёй галоўнай мэтай абгрунтаванне справядлiвасці i заканамернасці Iнфлянцкай вайны, то I.Грэкаў стараўся даказаць паўнапраў ны ўдзел Масквы ў еўрапейскай палiтыцы. У падобнага пастулата быў не навукова-гiстарычны, а палiтычна-iдэалагiчны грунт. Пры ўсёй стараннасцi аўтара яго лагiчныя збудаванні выглядаюць штучнымі. Масква тады разглядалася толькi як выгадны партнёр, чыё геапалiтычнае становiшча i вайсковы патэнцыял дазваляў скарыстаць яе для вырашэння надзённых праблемаў еўрапейскай палітыкi, у першую чаргу для барацьбы з Асманскай iмперыяй. Па шэрагу прычын складовым элементам еўрапейскай сiстэмы раўнавагi сiлаў у XVI ст. Маскоўская дзяржава яшчэ не з’яўлялася.

У цэлым, калі гаварыць пра працу І.Грэкава, хоць нарыс аб Iнфлянцкай вайне па-свойму арыгiнальны, з-за супярэчлiвага трактавання фактаў i гiпатэтычных высноваў яе цяжка лічыць важкiм унёскам у распрацоўку тэматыкi.

Пасля „хрушчоўскай адлiгi” спецыяльныя абагульня льныя экскурсы ў гiсторыю знешняй палiтыкi i мiжнародных адносiн другой паловы XVI ст. адышлi ў нябыт i змянiлiся даследаваннямi па вузкiх лакальных праблемах. Пераход да вузкаспецыялiзаванай тэматыкi меў два важныя наступствы. Гiсторыя Iнфлянцкай вайны з праблемы актуальнай i надзённай паступова ператварылася ў маргiнальную тэму. З iншага боку, выбар вузкай тэматыкi дазволiў узняць навуковую якасць даследаванняў.

Гістарыяграфія перыяду 1960—80-х г. характарызуецца цiкавым феноменам. У той час адбывалася своеасаблiвае „падточванне знутры” некаторых схаластычных фармулёвак, уведзеных даследаваннямі 1950-х. Сутнасць канцэпцыi пры гэтым пад крытыку не трапляла, аднак, калi ўважлiва прыгледзецца, дык высновы новых распрацовак на самай справе пярэчылi логiцы афiцыйнай схемы Iнфлянцкай вайны. Дасягненнем тых гадоў стаў выпуск корпусу крынiцаў па ваеннай гiсторыi Расii. У першую чаргу трэба згадаць выданнi разрадных кнiг канца XV—XVII ст.[55] Праўда, калі не лiчыць праведзенай крынiцазнаўчай працы, для даследавання пытанняў Iнфлянцкай вайны яны засталiся практычна незапатрабаванымi.

Iмкнучыся стварыць цэласную карцiну гiсторыi Маскоўскай дзяржавы XVI ст., вядомыя даследчыкi апрычнiны Аляксандр Зiмiн i Руслан Скрыннiкаў у сваiх працах звярнулі асаблівую ўвагу на знешнепалiтычныя падзе[56]. У сваiх асноўных рысах, сваім канцэпцыйным падыходам iхныя тэксты не адрознiваюцца ад даследаванняў 1950-х г. Гэтыя выданні з’яўляюцца выдатнымі ўводзiнамi ў факталогiю Iнфлянцкай вайны. Прыкладам, А.Зiмiн свядома не выходзiў за рамкi кампiляцыйнага стылю. У сваiх фармулёўках гэты даследчык асцярожны i некатэгарычны. Энцыклапедычнасць яго ведаў i шырокая дакументальная база даследаванняў проста захапляе.

Р.Скрыннiкаў, у адрозненне ад калегi, iмкнуўся выказаць уласныя меркаваннi па тых цi iншых пытаннях знешняй палiтыкi. Безумоўнай заслугай навукоўца з’яўляецца крытыка тэзіса, якi галоўную віну за паражэнне ў Iнфлянцкай вайне ўскладвае на эканамiчны крызiс 1570-х г. Ён правамерна заўважае, што пачатак крызiсу не прывёў да адначасовых няўдач на ваенным фронце, і згадвае пра ўдалыя вынiкi кампанii 1577 г. „Паражэнне з’явiлася наступствам шэрагу ваенных, палiтычных i эканамiчных фактараў”, — напрыканцы пiша Р. Скрыннiкаў[57].

Абодва аўтары ў цэлым далі больш аб’ектыўную ацэнку вайне, не перакладаючы адказнасць за паразу ў ёй на падкопы ворагаў. Яны згадваюць i пралiкi дыпламатыi, i псiхапаталагiчныя асаблiвасцi цара, i нiзкую баяздольнасць войска. Шкада, што гэтыя нарысы былi толькi агляднымi экскурсамi абагульняльнага характару.

Некаторыя стэрэатыпы савецкай гiстарыяграфii былі пастаўлены над пытанне шэрагам невялiкiх прац маскоўскага гісторыка Барыса Флоры. У яго даследаванні аб праекце антыкрымскай каалiцыi нядвухсэнсава паказана непастаянства iнтарэсаў маскоўскага ўрада ў канцы 1550-х г. з прычыны актыўных дзеянняў адразу на двух напрамках знешняй палiтыкi — паўднёвым i заходнiм[58]. У працы „Расiя, Рэч Паспалiтая i канец Iнфлянцкай вайны” пад крытыку трапiў тэзiс аўтараў 50-х г. пра нястомныя пошукі царом шляхоў для працягу барацьбы за Прыбалтыку адразу пасля паражэння ў Інфлянцкай вайне[59]. Б.Флора, такiм чынам, не ацэньваў вынiкаў вайны аптымiстычна. У яшчэ адной працы ён акцэнтаваў увагу на незадаволенасцi пануючага класа эканамiчным крызiсам, выклiканым Iнфлянцкай вайной. „Ухiленне дваран ад службы, iхнае нежаданне працягваць спусташальную вайну, без сумневу, стала iстотнай прычынай тых ваенных няўдач, якiя здарылiся ў гэтыя гады з рускай армiяй”, — канстатуе аўтар[60]. У пытанні аб развязванні вайны Б.Флора надаваў большае значэнне стратэгiчным, чым гандлёва-эканамiчным прычынам. Услед за Л.Дзербавым ён лiчыў Прыбалтыку важнай вузлавой пазiцыяй у барацьбе за Ўкраiну i Беларусь[61].

Перадгiсторыяй Iнфлянцкай вайны займаўся Iван Шаскольскi, які прысвяцiў свой артыкул праблеме „юр’еўскай данiны”[62]. Аўтар зрабiў вельмi важную выснову пра жаданне Масквы ўрэгуляваць гэтую праблему мiрным шляхам. Так быў пастаўлены пад пытанне тэзiс аб планамернай падрыхтоўцы вайны. Але I.Шаскольскi не пайшоў далей за прыватныя высновы. Прычын вайны ён так i не крануў.

Самая смелая спроба перагледзець афiцыйны погляд савецкай гістарычнай навукі на Iнфлянцкую вайну належыць I.Курукiну[63]. Яго даследаванне прысвечана першым гадам вайны, калi разгарэўся канфлiкт цара з сябрамi Выбранай рады. Уважлiва прааналiзаваўшы iнфлянцкiя крынiцы, вучоны здолеў прапанаваць іншыя тлумачэнні знешнепалiтычнай пазiцыi Выбранай рады i па-новаму ахарактарызаваць iнтарэсы гандлёвага класу Iнфлянтаў i Маскоўскай дзяржавы ў канцы 50-х г. XVI ст. На думку аўтара, маскоўскае купецтва не было зацiкаўлена ў вайне i не падтрымала гэтай iдэi цара. Цiкавай з’яўляецца думка, што „дзейнасць Сiльвестра адлюстроўвала iнтарэсы гандлёва-пасадскiх колаў”[64]. У цэлым I.Курукiн абгрунтаваў меркаваннi С.Шмiдта, выказаныя тым у 1962 г. На жаль, наватарская праца I.Курукiна, прысвечаная прыватнаму аспекту, не атрымала свайго далейшага развiцця. Новая iнтэрпрэтацыя крынiц i фактаў не пацягнула за сабой перагляду дагматычнай канцэпцыi.

Вось з такiмi набыткамi савецкая гiстарыяграфiя дайшла да эпохi „перабудовы”. Новая палiтычная сiтуацыя запатрабавала новага трактавання даўніх падзей. У цэлым, аднак, як маргiнальнасць тэматыкi Iнфлянцкай вайны, так i вузкаспецыялiзаваны падыход засталіся без зменаў. Затое сутнасць канцэпцыi сталiнскага часу цяпер трапіла пад увагу вучоных. У новай літаратуры з’явіліся сцвярджэннi аб бяссэнсавасцi, бесперспектыўнасцi вайны з-за яе неадпаведнасцi тагачаснаму ўзроўню развiцця краiны, непапулярнасцi вайны сярод шырокiх масаў насельнiцтва[65]. Падкрэслiваўся моцны ўплыў на характар хады падзей псiхiчных асаблiвасцяў асобы Iвана IV. Выразна быў сфармуляваны тэзіс пра вайну як галоўную прычыну эканамiчнага крызiсу 1570-х г. Сігурд Шмiдт яшчэ раз паставiў пад сумнеў думку аб рознасцi iнтарэсаў Выбранай рады i цара. На яго погляд, Аляксей Адашаў зусiм не быў працiўнiкам актывiзацыi барацьбы Маскоўскай дзяржавы за выхад да Балтыйскага мора. Ягоная палiтыка адрознiвалася толькі большай дальнабачнасцю ў ацэнцы магчымасцяў Масквы весцi працяглую вайну i iмкненнем дамагацца знешнепалiтычных поспехаў шляхам мiрных перамоваў. Магчыма, гэткая пазiцыя i паслужыла прычынай разладу з царом[66].

Канкрэтныя палітычныя праблемы цяжкай вайны разгледжаны ў працы Ганны Харашкевiч. Фактычна, тут у мадыфiкаваным выглядзе адрадзілася канцэпцыя Р.Вiпэра аб апрычнiне як ваенна-адмiнiстрацыйнай рэформе. Апрычнiна, на яе думку, была экстранай мерай, неабходнай для працягу непапулярнай сярод дваранства вайны. Да знешнепалiтычных справаў да падзення Выбранай рады цар меў абмежаваны доступ, iх вяла Баярская Дума. Змяненне падобнага стану рэчаў было адной з неадкладных задачаў Iвана IV[67].

Цікава, што Р.Скрыннiкаў прадэманстраваў прыкметную рэвiзiю сваiх поглядаў. Ён напiсаў, што ў Расii не было вялiкай неабходнасцi ваяваць Iнфлянты, таму што яна мела шырокае выйсце да Балтыйскага мора напярэдаднi вайны. Ён таксама не верыць у процілегласць знешнепалiтычных прыярытэтаў Выбранай рады i Iвана Жахлiвага, але лiчыць, як i раней, што „расiйскае дваранства з энтузiязмам падтрымала планы вайны, разлiчваючы на зямельныя набыткi…”[68]

*

Распадам Савецкага Саюза завяршылася эпоха савецкай гістарыяграфіі. Адносна праблемы вывучэння Інфлянцкай вайны даводзіцца канстатаваць, што, узяўшы са спадчыны не самыя лепшыя рысы дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі, савецкая гістарычная навука фактычна не ўзнялася над „дзяржаўніцкім” трактаваннем падзей. Аднак абноўленая схема асвятлення Інфлянцкай вайны набыла некаторыя арыгіналь ныя элементы, у прыватнасці, класавую афарбоўку інтэрпрэтацый ды аптымістычныя ацэнкі вынікаў вайны. Нягледзячы на наяўнасць альтэрнатыўнай плыні, якая пярэчыла афіцыёзнай канцэпцыі, дыскусійнага поля і нармальных умоваў для развіцця яна не мела. Перашкодай былі палітычна -ідэалагіч ны кантроль над гістарычнай навукай, а таксама недастатко вая ўвага да знешнепалітычнай тэматыкі.


[1] Карамзин Н.М. История государства Российского . Кн. 3. Т. 8. Москва, 1989. С.157.
[2] Устрялов Н.Г. Русская история.Ч.2. С.-Петербург,1839. С. 68.
[3] Соловьев С.М. История России с древнейших времен. / Сочинения. Кн.3. Москва, 1989. С.483, 507.
[4] Форстен Г.В. Балтийский вопрос в ХVI и XVII столетиях. Т.1: Борьба из-за Ливонии. С.-Петербург,1893. С.96.
[5] Костомаров Н.И. Личность царя Иоанна Васильевича Грозного. / Исторические монографии и исследования . Кн.1. Москва, 1990. С.14-16.
[6] Глядзі яго падставовую працу па гэтым пытанні: Hjärne H. Svensk-ryska förhandlingar 1564-1572. Erik XIV:s ryska förbundsplaner. Uppsala,1897.
[7] Покровский М.Н. Русская история в самом сжатом очерке / Избранные произведения. Т.3. Москва,1967.
[8]Тамсама. С.54.
[9] Тамсама. С.56.
[10] Покровский М.Н. Русская история с древнейших времен / Избранные произведения. Т.1. Москва,1966. С.302.
[11] Angermann N. Studien zur Livlandspolitik Ivan Groznyjs. Marburg/Lahn,1972. S.67-71.
[12] Виппер Р.Ю. Иван Грозный. Москва,1922.
[13] Спасылкі даюцца па другім выданні: Виппер Р. Ю. Иван Грозный. Ташкент,1942. С.32.
[14] Тамсама. С.142.
[15] Тамсама. С.169-170.
[16] Тамсама. С.158.
[17] Платонов С.Ф. Иван Грозный. Москва,1923.
[18] Спасылкі даюцца па перавыданні: Платонов С.Ф. Сочинения. Т.2. С.-Петербург,1994. С.60.
[19] Тамсама. С.15.
[20] Тамсама. С.71.
[21] Тамсама. С.66.
[22] Готье Ю.В. Балтийский вопрос в XIII—XVI вв. // Историк-марк сист. 1941. Кн.6. С.87—95.
[23] Тамсама. С.95.
[24] Верховень Б.Г. Ливонская война // Пропагандист и агитатор РККА. 1939. №2. С.49—58; Верховень Б.Г. Расширение Русского государства. Москва,1938; Верховень Б.Г. Россия в царствование Ивана Грозного. Москва,1939.
[25] Бахрушин С.В. Разгром Немецкого Ордена в Прибалтике Иваном IV // Исторический журнал. 1941. №10—11. С.71—77; Бахрушин С.В. Расширение Русского государства при Иване IV // Пропагандист. 1939. №1. С.15—22; Савич А.А. Борьба русского народа с иностранными агрессорами (XVI— начало XVII в.) // Знамя. 1939. Кн.5—6. С.190—208; Тельпуховский Б. Борьба русского народа за выход к Балтийскому морю (XIII—XVII вв.) // Военно-исторический журнал. 1940. №7. С.77—89.
[26] Новиков Н. Борьба России за выход на Балтийское море в XVI в. и каперский флот Ивана Грозного // Морской сборник. 1938. №7. С.90—106.
[27] Бахрушин С.В. Иван Грозный. Москва,1942. 2-е выд. Москва,1945. Перавыдадзена ў: Бахрушин С.В. Научные труды. Т.2. Москва,1954. С.256—328.
[28] Бахрушин С.В. Разгром Ливонского Ордена в Прибалтике (XVI век). Ташкент,1942; Королюк В.Д. Ливонская война. Москва,1954; Коротков И.А. Иван Грозный: Военная деятельность. Москва,1952.
[29] Дербов Л.А. К истории падения Ливонского ордена // Ученые записки Саратовского государственного университета. Т.17. Харьков, 1947. С.157—174; Зутис Я.Я. К вопросу о ливонской политике Ивана IV // Известия АН СССР, серия истории и философии. 1952. Т.9. №2. С.133—143; Зутис Я.Я. Разгром Ливонского ордена // Большевик Советской Латвии. 1949. №11. С.53—59; Лурье Я.С. Вопросы внешней и внутренней политики в посланиях Ивана IV // Послания Ивана IV. Москва-Ленинград,1951. С.468—519; Новицкий Г.А. Новые данные о русском феодальном землевладении в Прибалтике в период Ливонской войны (1558—1582) // Вопросы истории. 1956. №4. С.134—139; Новицкий Г.А. Русское государство в борьбе за Балтику в ХVI в.: Стенограмма лекции, прочитанной 13 января 1945 г. Москва, 1945; Писаревский Г.Г. Осада Пскова польско-литовским королем Стефаном Баторием в 1581 г. // Известия Азербайджанского филиала АН СССР. Вып.3. №7. Баку, 1947. С.20—25; Полосин И.И. Псковское сидение // За родную землю. Москва,1949. С.77—94.
[30] Очерки истории СССР. Период феодализма (конец XV — начало XVII в.). Москва,1955.
[31] Архив К.Маркса и Ф.Энгельса. Т.8. Москва,1946. С.165.
[32] Бахрушин С.В. Научные труды. Т.2. С.282—284; Королюк В.Д. Цыт.пр. С.29—30; Очерки истории СССР. С.273—276.
[33] Дербов Л.А. Цыт. пр. С.159—162.
[34] Королюк В.Д. Цыт. пр. С.27—30.
[35] Фехнер М. Торговля Русского государства со странами Востока в XVI в. Москва, 1956.
[36] Бахрушин С.В. Научные труды. Т.2. С.282; Королюк В.Д. Цыт.пр. С.30.
[37] Адкрыта падобны пункт гледжання выклаў Iван Караткоў: „Iнфлянцкая вайна была прагрэсiўнай, справядлiвай(!!!) вайною: Масква змагалася за вяртанне спрадвечных рускiх зямель(!!!), за аб’яднанне Русi(!!!), за вызваленне краiны ад фактычнай блакады на Захадзе” (Коротков И.А. Цыт.пр. С.43—44).
[38] Зутис Я.Я. К вопросу о ливонской политике . С.136-143. Глядзі таксама: Дербов Л.А. Цыт.пр. С.165—172; История Латвийской ССР. Т.1. Рига, 1952. С.163—167; История Эстонской ССР. Т.1. Таллин, 1961. С.339—347.
[39] Королюк В.Д. Цыт.пр. С.28—29; Лурье Я.С. Цыт.пр. С.485—488.
[40] Дербов Л.А. Борьба Русского государства за Прибалтику и Белоруссию в 60-х годах XVI в. // Ученые записки Саратовского государственного университета. Т.47. Харьков, 1956. С.149—181.
[41] Заслугоўвае ўвагі, як Л.Дзербавым сумяшчаўся класавы падыход з „великодержавным” трактаваннем Інфлянцкай вайны, што, па сваёй сутнасці, характэрна для ўсёй савецкай гістарыяграфіі: „Гаворачы пра тое, што знешняя палітыка Расіі і Польшчы ў XVI cт. была абумоўлена класавай прыродай абедзвюх феадальных дзяржаваў і інтарэсамі іх пануючых класаў, мы, аднак, не павінны забываць, што паміж палітыкай Рускай і Польска-Літоўскай дзяржаваў існавала істотная розніца. У той час, як магнацка-шляхецкія вярхі Польска-Літоўскай дзяржавы праводзілі агрэсіўную, антыславянскую (!!! — А.Я.) палітыку на Ўсходзе, накіраваную на заняволенне ўкраінцаў і беларусаў і арганізацыю ваенных авантураў супраць Расіі, у палітыцы Рускай дзяржавы заключаліся прагрэсіўныя задачы як у вырашэнні балтыйскага пытання, так і ў вырашэнні іншай найважнейшай праблемы — вызвалення з-пад польскага феадальнага ярма ўкраінскіх і беларускіх зямель і ўз’яднання трох братніх усходнеславянскіх народаў” (Тамсама. С.152.).
[42] Тамсама. С. 175—176.
[43] Из истории блокады Русского государства // Материалы по истории СССР. Т.2. Москва, 1955. С.247—272; Посольство И.Гофмана в Ливонию и Русское государство в 1559—1560 гг. // Исторический архив. 1957. №6. С.131—142.
[44] Выключэннем з’яўляецца: Кушелева Л.Н. О боевом использовании артиллерии в важнейших сражениях Ливонской войны 1558—1582 гг. // Сборник исследований и материалов Артиллерийского исторического музея. Вып.3. Ленинград, 1958.
[45] Шмидт С.О. Вопросы истории России XVI века в новой историчес кой литературе // Советская историческая наука от XX к XXII съезду КПСС. История СССР. Сб.ст. Москва, 1962. С.95.
[46] Круус Х. Балтийский вопрос в XVI в. в зарубежной литературе // Вопросы истории. 1959. №6. С.108—119; Фейгина С.А. По страницам зарубежных исследований внешней политики России в XVI-XVII вв. // Вопросы истории. 1955. №12. С.204-211.
[47] Найбольшым навуковым дасягненнем марксісцкай гістарыяграфіі Інфлянцкай вайны, без сумневу, трэба прызнаць даследаванне гісторыка з ГДР Эрыха Донэрта: Donnert E. Der livländische Ordensritterstaat und Russland. Berlin, 1963.
[48] Шмидт С.О. Цыт.пр. С.91—136.
[49] Тамсама. С.93.
[50] Тамсама. С.133.
[51] Греков И.Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV—XVI вв. Москва, 1963.
[52] Тамсама. С.309—310.
[53] Тамсама. С.311—318.
[54] Тамсама. С.320.
[55] Разрядная книга 1475—1598 гг. / Подгот. В.И.Буганов. Москва, 1966; Разрядная книга 1559—1605 гг. / Под ред. В.И.Буганова. Москва, 1974; Разрядная книга 1550—1636 гг. /Под ред. В.И.Буганова. Вып.1. Москва, 1975; Разрядная книга 1475—1605 гг. / Под ред. В. И. Буганова. Т.2. Ч.1. Москва,1978. Т.2. Ч.2—3. Москва, 1982.
[56] Зимин А.А.Реформы Ивана Грозного. Москва,1960; Зимин А.А. Опричнина Ивана Грозного. Москва,1964; Зимин А.А. В канун грозных потрясений: Предпосылки первой крестьянской войны в России. Москва,1986; Скрынников Р.Г. Начало опричнины. Ленинград, 1966; Скрынников Р.Г. Россия после опричнины. Ленинград, 1975; Скрынников Р.Г. Иван Грозный. Москва,1978. 2-е выд. — Масква, 1983.
[57] Скрынников Р.Г. Россия после опричнины. С.62.
[58] Флоря Б.Н. Проект антитурецкой коалиции в середине XVI в. // Россия, Польша и Причерноморье в XV-XVIII вв. Москва,1979. С.71-85.
[59] Флоря Б.Н. Россия, Речь Посполитая и конец Ливонской войны. // Советское славяноведение. 1972. №2. С.25—35.
[60] Флоря Б.Н. Война между Россией и Речью Посполитой на заключительном этапе Ливонской войны и внутренняя политика правитель ства Ивана IV // Вопросы историографии и источниковедения славяно-германских отношений. Москва, 1973. С.203.
[61] Флоря Б.Н. Русско-польские отношения и балтийский вопрос в конце XVI — начале XVII в. Москва, 1973. С.5—14.
[62] Шаскольский И.П. Русско-ливонские переговоры 1554 г. и вопрос о ливонской дани // Международные связи России до XVII в. Москва, 1961. С.376—399.
[63] Курукин И.В. К изучению источников о начале Ливонской войны и деятельности правительства Адашева и Сильвестра // Источнико ведческие исследования по истории феодальной России. Сб.ст. Москва, 1981. С.29—48; Курукин И.В. Начало Ливонской войны и правительство Адашева и Сильвестра // Молодые обществоведы Москвы — ленинскому юбилею. Сб. ст. Москва, 1982. С.108-109.
[64] Курукин И.В. К изучению источников… С.42.
[65] Кобрин В.Б. Иван Грозный. Москва,1989. С.55; Хорошкевич А.Л. Опричнина и характер Русского государства в советской историографии 20-х—середины 50-х годов // История СССР. 1991. №6. С. 85.
[66] Шмидт С.О. А.Ф.Адашев и Ливонская война // Спорные вопросы отечественной истории XI—XVIII вв. Ч.2. Москва, 1990. С. 303—306.
[67] Хорошкевич А.Л. Еще одна теория происхождения опричнины Ивана Грозного // Спорные вопросы отечественной истории XI—XVIII вв. Ч.2. Москва, 1990. С.285—290.
[68] Скрынников Р.Г. Царство террора. С.-Петербург, 1992. С.130.

Наверх

Ганна Харашкевіч. Згадкі пра Мікалая Улашчыка

Снежня 15, 1999 |

Мікалай Мікалаевіч Улашчык у маім жыцці ўзнік даволі позна, верагодна, у канцы 60-х г. І гэта нягледзячы на тое, што Мікалай Мікалаевіч вярнуўся ў інстытут[*] пасля рэабіліта цыі ўжо 15 кастрычніка 1955 г. Яго залічэнню папярэднічалі складаныя перамовы загадчыка сектара публікацыі крыніц А.Навасельскага з акадэмікам М.Дружыніным. У выніку ўзнікла прашэнне ў дырэкцыю, у якім першы з іх сцвярджаў, што Улашчык „можа з вялікай карысцю працаваць па падрыхтоў цы публікацыі па гісторыі сялянскіх рухаў XIX ст. Акадэмік М.Дружынін таксама пагадзіўся з тым, што тав. М. Улашчык будзе безумоўна карысны ў працы па падрыхтоўцы названай серыі публікацый гістарычных крыніц”[1]. У акадэміка былі ўсе падставы, каб гэта сцвярджаць. Яшчэ 1 траўня 1948 г. ён пісаў пра поспехі М.Улашчыка ў падрыхтоўцы дысертацыі („энергічны і здольны навуковы супрацоўнік, які з вялікай цікавасцю займаўся даследаваннямі”[2]), што — на жаль — была абароненая толькі 17 кастрычніка 1964 г.

У 1955 г. усе гэтыя дыпламатычныя перамовы мне, аспірантцы першага года навучання, былі зусім невядомыя. М. Улашчык працаваў у іншым сектары і займаўся „новай” гісторыяй, тым перыядам, што быў далёкі ад Сярэднявечча. Ён трымаўся, як уяўлялася, крыху асабняком. У маіх вачах ён быў легендарнай асобай, хоць ніякіх падрабязнасцяў пра яго лёс добра не было вядома. Уражвала тая пашана, з якой ставіліся да яго старэйшыя супрацоўнікі інстытута.

І толькі калі М.Улашчык перайшоў у групу па выданні летапісаў у 1962 г., якой кіраваў М.Ціхаміраў, толькі тады я стала чуць пра яго больш. М.Ціхаміраў не толькі вусна, але і пісьмова характарызаваў Улашчыка як „сур’ёзнага даследчыка”[3]. Ён бачыў у М. Улашчыку „ўзор удумлівага навуковага супрацоўніка і актыўнага члена калектыву, які карыстаецца заслужаным аўтарытэтам і павагай супрацоўнікаў Інстытута гісторыі. Навуковыя даследаванні М. Улашчыка, — пісаў Ціхаміраў у 1961 г., верагодна, у сувязі з пераводам М. Улашчыка ў старшыя навуковыя супрацоўнікі, — уносяць сур’ёзны ўклад у вывучэнне гісторыі народаў Савецкага Саюза”[4].

Сапраўднае знаёмства з М.Улашчыкам адбылося дзякуючы А.Зіміну, які шанаваў Улашчыка і шчыра яго любіў. Менавіта ў Зіміных на той самай вуліцы Дз.Ульянава, дзе размешчаны быў і інстытут, выгнаны з Валхонкі, я і сустракала яго ў нефармальных абставінах. Яго надзвычайная сціпласць і добразычлівасць, мяккае пачуццё гумару зрабілі і мяне паклонніцай Мікалая Мікалаевіча.

Выхад у свет „Хронікі Быхаўца” спачатку асобным выданнем, а потым і ў 32 т. Поўнага збору летапісаў зблізіў нас і „навукова”, тым больш што на той час я займалася больш блізкім Мікалаю Мікалаевічу сюжэтам — публікацыяй полацкіх грамат. На жаль, ён не ўдзельнічаў у абмеркаванні рукапісу гэтага выдання, а шкада. Было б менш памылак…

Ужо ў 80-я г. ён ахвотна кансультаваў В.Мянжынскага, праўда, калі я прывяла яго да Мікалая Мікалаевіча, той спытаўся, ці не сваяк Валеры Станіслававіч сумна вядомаму цёзку па прозвішчы.

Акрамя Беларусі, у нас была і яшчэ адна агульная прыхільнасць — Польшча і польскія калегі. Крыху паланізаванай была, здаецца, і мяккая гаворка Улашчыка з свісцячымі шыпячымі. Мікалай Мікалаевіч працаваў у Польшчы ў 1972 г. і знайшоў там верных і добрых сяброў. Ён заўсёды вельмі цікавіўся ўсім, што адбывалася ў Польшчы. І калі ў снежні 1981 г. мы — В.Пашута, М.Бычкова і я вярнуліся з Варшавы, ён аказаўся адзіным чалавекам (А.Зіміна ўжо не было ў жывых), каму можна, трэба і не проста трэба, а жыццёва неабходна было даведацца ўсё пра „Салідарнасць”, пра стан і настрой грамадства, пра становішча калегаў. Ён распытваў пра найдрабнейшыя дэталі, я аддала яму ўсе газеты, улёткі і аркушыкі, якія купляла, збірала на вуліцах і — няхай даруюць мне польскія сябры — адрывала з сценаў у двары ля ўвахода ў Варшаўскі універсітэт.

Мікалаю Мікалаевічу я абавязана двума ўрокамі маральнасці. Адзін урок — „побытавы”. Года не памятаю, але ўжо адгрымелі бітвы з-за „Слова”, ужо кожнаму было зразумела, што ўяўляе сабою Б. Рыбакоў, а я двойчы паказала слабінку. У зборніку 1968 г. у яго гонар выйшаў мой артыкул пра халопаў (за гэта мне дасталося і неаднаразова даставалася ад А. Зіміна). А другі раз — схапіла стос кніг, якія купіў Рыбакоў, і пацягнула з першага паверха, дзе быў кіёск, на другі — у Інстытут археалогіі. Не буду апраўдвацца, што рухалі мною „чалавекалюбівыя пачуцці”, але погляд Мікалая Мікалаевіча, які апынуіся побач, не забудуся ніколі…

А другі ўрок звязаны з маёй не зробленай своечасова рэцэнзіяй на яго кнігу „Нарысы археаграфіі Беларусі”. Захопленая „дыпламатыкай” С. Каштанава, я папракнула Улашчыка за няўвагу да гэтай тэмы, на што ён слушна адказаў, што ў яго планы займацца дыпламатыкай зусім не ўваходзіла. І ён меў рацыю. Сёння я магу ацаніць гэтую кнігу зусім інакш, чым у 1973 г.[5]. Гэта была першая ў савецкай гістарыяграфіі кніга, дзе гутарка ішла не пра „шрубкі”, у якія так старанна ператваралі ўсіх „грамадзян” савецкія ідэолагі, а пра людзей, пра грамадства і грамадствы, а не толькі пра публікацыі і пра законы. Кніга, аўтар якой чалавечай мовай гаварыў з сваімі сучаснікамі і тлумачыў ім трагедыі адных продкаў і даволі празаічна пісаў пра подласць другіх. Кніга пра людзей і для людзей — роўнай якой на той час не было…

Кошка, якая ў 1973 г. прабегла між намі, не змагла надоўга сапсаваць адносінаў з Мікалаем Мікалаевічам. На наступны год ён пагадзіўся быць апанентам на абароне доктарскай дысертацыі[6], і я бясконца ўдзячна яму за гэтае. Прыроджаная прыстойнасць ніколі не пакідала яго. І заўсёды ўражвала тое, што чалавек, які не аднойчы выносіў невыноснае, не зламаўся, не азлобіўся, не страціў чалавечай годнасці. Можа быць, яму дапамагалі яго сялянскія карані, годныя таго дуба, які яны сілкавалі і трымалі. І не выпадкова, што яго апошняя кніга была прысвечана роднаму паселішчу і яго людзям. Прыкра толькі, што затрымкі з выданнем гэтага апошняга твора азмрочвалі некалькі гадоў яго і без таго нялёгкага жыцця. Ён скардзіўся на гэта неаднаразова. Хоць, напэўна, слова „скардзіўся” не падыходзіць да такога мужнага і трывалага чалавека.

Другім і вечным яго болем было тое, што ён не мог пераехаць у Мінск. „Мяне там не хочуць”, — гаварыў ён. Ён расказваў, што прэзідэнт АН СССР вылучаў персанальную стаўку і нават, здаецца, кватэру, але непрыняцце свабодамыснага беларуса на яго радзіме было трывалым і ўпартым, ды бясконца абражальным для сапраўднага патрыёта Беларусі.

Мікалай Мікалаевіч належаў да пакалення, на долю якога выпалі незлічоныя пакуты, але ён змог вытрымаць… І ў гэтым галоўны ўрок яго жыцця. Для ўсіх, хто ведаў яго, ён застанецца ўзорам прыстойнасці і сумленнасці — у жыцці і навуцы…

12 красавіка 1999 г.

Ганна Харашкевіч


[1]Архіў ИРИ РАН. Ф. 350, 1, арк. 37.
[2]Тамсама, арк. 16.
[3]Тамсама, арк. 27. 26 студзеня 1960 г.
[4]Тамсама, арк. 19.
[5]Тым не менш, думаецца, у рэцэнзіі былі закранутыя некаторыя балючыя пытанні, якія і сёння застаюцца такімі. Таму яе публікацыя нават праз чвэрць стагоддзя ўяўляе не толькі гістарыяграфічны інтарэс. Увесь тэкст рэцэнзіі за выняткам злашчаснай заўвагі наконт Каштанава быў вядомы Мікалаю Мікалаевічу, які ўважліва прачытаў яе і зрабіў некаторыя выпраўленні.
[6]На жаль, я не знайшла ў сваім архіве водгукаў апанентаў, у тым ліку і М.Улашчыка.
[*] Тады Інстытут гісторыі АН СССР, цяпер гэта Інстытут расійскай гісторыі РАН — Рэд.

Андрэй Партноў. Леў Акіншэвіч — гісторык украінскі і беларускі

Снежня 14, 1999 |


Леў Акіншэвіч (1898-1980) — адзін з найзначнейшых даследчыкаў украінскага права, аўтар нізкі публікацый па беларусiстыцы. Але ва ўкраінскай гістарыяграфіі пра яго напісана замала[1], а ў беларускай, здаецца, увогуле нічога. Хоць постаць Акіншэвіча вельмі цікавая як з пункту гледжання на навуковую біяграфію гісторыка, так і з пункту гледжання даследавання феномена падвойнай ідэнтыфікацыі ў кантэксце інтэлектуальнай гісторыі ХХ ст. Асновай для напісання гэтага тэксту сталі апублікаваныя ў Львове ўспаміны Льва Акіншэвіча, якія адкрываюць для чытача ўнутраны свет неардынарнай асобы даследчыка[2].

Нарадзіўся Л.А.Акіншэвіч 7 лютага 1898 г. у Санкт-Пецярбургу ў сям’і юрысконсульта. Бацька Льва быў этнічным беларусам і паходзіў з сям’і святара Гомельскага павета. Маці Акіншэвіча хварэла на сухоты, з-за таго сям’я пераехала ў Кіеў, што, пэўна, і вызначыла ўкраінскія зацікаўленні Льва. У 1912 г. здольны юнак стаў стыпендыятам Калегіі Паўла Галагана — элітнай украінскай сярэдняй навучальнай установы, дзе таленавітыя гімназісты мелі магчымасць вучыцца бясплатна. У 1916 г. Акіншэвіч скончыў калегію і, з прыкладу бацькі, паступіў на юрыдычны факультэт Кіеўскага універсітэта. Ва ўмовах першай сусветнай вайны Леў у студзені 1917 г. паступае ў Кіеўскую школу прапаршчыкаў, пасля заканчэння якой апынуўся на румынскім фронце. У 1918 г. ён вярнуўся ў Кіеў, аднавіў навучанне ва універсітэце, і, як узгадваў сам у сваіх успамінах, удзельнічаў у беларускіх арганізацыях Кіева. Ва ўмовах нацыянальна -вызваленчай і грамадзянскай войнаў, як былога камандзіра расійскай арміі, Акіншэвіча пастаянна мабілізуюць розныя ўрады, апроч урада Украінскай Народнай Рэспублікі, які вызваліў яго ад мабілізацыі пасля просьбы беларускага консульства як падданага Беларускай Народнай Рэспублікі. У 1919—1920 г. Акіншэвіч працаваў сакратаром юрыдычнага аддзела Кіеўскага Саўнаргаса, а ў студзені 1921 г. адбыўся выпадак, які, са слоў навукоўца, «адчыніў мне дзверы да навуковай працы». Выпадкова набыўшы ў букініста кнігу праф. Сергеевіча «Древности русского права», якая тычылася баярскай думы ў Маскоўскай дзяржаве, Акіншэвіч уважліва яе вывучыў, а на адным з іспытаў праф. Мікола Васіленка запытаў яго самога пра баярскую думу. Пачуўшы прыгожы глыбокі адказ, Мікола Пракопавіч, які быў знаным гісторыкам права, акадэмікам Усеўкраінскай Акадэміі Навук (ВУАН), прапанаваў Акіншэвічу навуковую працу ў Акадэміі і тэму даследавання — казацкія рады ХVII-XVIII ст. Як узгадваў Леў Аляксандравіч, Васіленка ўносіў у працу кіраванай ім Камісіі для вывучэння гісторыі заходнерускага і ўкраінскага права атмасферу талерантнасці, што «вяло да сяброўскага супрацоўніцтва яе членаў», і дадаваў: «Я не прыгадваю ніякага суперніцтва, непрыязнасці і непаразуменняў. Як вынік, гісторыя гэтай Камісіі ёсць гісторыя яе прац». У 1922—1929 гг. Акіншэвіч выконваў абавязкі сакратара камісіі, а ў 1925 г. па запрашэнні Міхайлы Грушэўскага паступіў у аспірантуру пры Навукова-даследчай кафедры гісторыі Ўкраіны, якой кіраваў акадэмік. Як заўважаў Акіншэвіч, атмасфера на кафедры Грушэўскага істотна адрознівалася ад атмасферы ў Камісіі Васіленкі, замест сяброўскіх стасункаў адносіны супрацоўнікаў кафедры насілі фармальны характар. З незразумелых для Акіншэвіча прычын, у 1928 г. Грушэўскі паставіў пытанне аб пераводзе яго на кафедру акадэміка Дзмітра Багалія. Не паглыбляючыся ў дадзенае пытанне, адзначу, што гісторыя ВУАН 1920—1930-х г. насычана асабістымі і навуковымі канфліктамі, супрацьстаяннем Міхайлы Грушэўскага (чалавека няпростага аўтарытарнага характару) ды Агатангела Крымскага і Сяргея Яфрэмава. Акіншэвіч, як і мноства іншых супрацоўнікаў, адчуў на сабе наступствы тых канфліктаў. І заслугоўваюць увагі яго словы: «прынцыпова няслушна, недапушчальна ставіць адзнаку навуковай працы ў залежнасць ад стаўлення да яе аўтара», а і Грушэўскі, і Крымскі, і Яфрэмаў былі несумненнымі інтэлектуаламі, выдатнымі вучонымі.

У 1928 г. Акіншэвіч скончыў аспірантуру і абараніў дысертацыю «Генеральна Рада на Гетьманшч ині XVII-XVIII ст.». Як пазначаў у «Нарысе гісторыі Ўкраіны» Дзмітро Дарашэнка, Акіншэвіч упершыню звярнуў увагу на інстытуцыю Рады старшынь (г.зн., сход казацкай эліты, найвышэйшай казацкай адміністрацыі) і параўнаў яе з Радай Паноў ВКЛ, Баярскай Думай Масковіі, Сенатам заходнееўрапейскіх дзяржаваў[3]. Акіншэвіч заўважаў: Генеральна Рада (г.зн. сход усёй казацкай грамады) паступова ператваралася ў «святочнае ўпрыгожванне, якое санкцыянавала рашэнні, што de facto пастанаўляла рада старшынска я», а з XVIII ст. яна ўвогуле робіцца фікцыяй.

Працуючы ў ВУАН, Леў Аляксандравіч меў досыць цесныя кантакты з Беларуссю. Ва ўспамінах ён адзначаў: «Я не забываў пра краіну свайго бацькі і адчуваў абавязак дапамагчы яе нацыянальнаму адраджэнню. Я сістэматычна працаваў над вывучэннем беларускай мовы і ўдасканаленнем свайго ведання яе». З 1925 г. Акіншэвіч супрацоўнічаў з беларускім літаратурна -навуковым часопісам «Полымя», дзе, у прыватнасці, быў надрукаваны яго дослед «Казацтва на Беларусі» (на жаль, недаступны мне пад час напісання гэтага артыкула). У 1920—1930-я г. вучоны неаднаразова наведваў Менск, дзе сустракаўся з Янкам Купалам (у сваіх успамінах Акіншэвіч называе яго «беларускім Шаўчэнкам») і Якубам Коласам. Пад час наведвання этнаграфічнага музея Акіншэвіч бачыў Вацлава Ластоўскага, які быў там навуковым супрацоўнікам. Як піша Акіншэвіч, «у працэсе агляду экспанатаў музея Ластоўскі падышоў да нас і хацеў паразмаўляць, але быў груба адсунуты дырэктарам музея».

Віцэ-прэзідэнт Беларускай АН Сцяпан Некрашэвіч прапанаваў Акіншэвічу пераехаць у Менск і выкладаць гісторыю беларускага права ў мясцовым універсітэце. Пра гэта стала вядома рэктару універсітэта Уладзіміру Пічэту, які запрасіў Акіншэвіча на абед і шчыра сказаў, што з матэрыяльнага боку дужа зацікаўлены ў зберажэнні за сабой курса гісторыі беларускага права. Як зазначае Акіншэвіч, «я запэўніў яго, што не прэтэндую на заняцце месца».

На пачатку 1930-х г. Леў Акіншэвіч збіраўся напісаць манаграфію пра казацтва на Беларусі ў часы Хмяльніцкага з дадаткам вялікай колькасці архіўных матэрыялаў. Але гэтыя планы не былі рэалізаваныя, бо і ў Беларусі, і ў Украіне ўзмацніўся партыйна-ідэалагічны ўціск на навуку.

Пасля інспіраваных ГПУ-НКВД працэсаў «Цэнтру дзій» (1924), «Спілкі Вызвалення Украіны» (1929—1930) у структурах Акадэміі Навук разгортваецца (па ўказцы партыйных органаў) «крытыка» буйных вучоных як «нацыяналістаў». Па патрабаванні сакратара партарганізацыі ВУАН Казубоўскага Акіншэвічу таксама давялося напісаць пра «нацыяналізм» у работах акадэмікаў М.Грушэўскага і М.Слабчанкі. У адным з тых артыкулаў сцвярджалася, што ідэалагічны разгром канцэпцыі Грушэўскага пад час «дыскусій» 1931 г. «ніяк не зняў пытання пра далейшую барацьбу з ёю, але паставіў ва ўсёй паўнаце праблему канчатковага і ўсебаковага разгрому гэтай ідэалогіі ва ўсіх яе праявах і ва ўсіх яе галінах»[4]. Сам Акіншэвіч пра тыя свае артыкулы напісаў наступнае: «Тыя артыкулы — старонка з гісторыі „паняволенай ” савецкай навукі, калі адмова ў іх напісанні няўхільна значыла арышт, катаванні ды высылку ў лагеры».

У 1932 г. Акіншэвіча выклікалі ў НКВД і прапанавалі супрацоўнічаць з «тайнай паліцыяй». Пры гэтым у ролі перніка выступала абяцанне зрабіць гісторыка акадэмікам, а ў ролі бізуна — разбурэнне сямейнага жыцця і канец навуковай працы ў выпадку адмовы. Супрацоўнічаць з НКВД Акіншэвіч адмовіўся і ўжо ў 1933 г. быў вымушаны пакінуць Акадэмію. Як узгадваў навуковец, «ад’ехаць на Беларусь, айчыну майго бацькі, было першай думкай», але ад таго давялося адмовіцца, бо стан акадэмічнай навукі Беларусі на той час быў не лепшым, чым на Украіне.

Акіншэвіч едзе ў Маскву, і Наркампрос РСФСР накіроўвае яго на выкладчыцкую працу ў Волагду. Гэта была рэальная магчымасць фізічнага паратунку, бо практычна ўсе ўкраінскія гісторыкі, што здолелі ў 1920—1930-х г. ад’ехаць у Расію або іншыя рэгіёны СССР, пазбеглі рэпрэсій (Уладзімір Пархоменка, Аляксей Барановіч, Мітрафан Брачкевіч, Мікола Рубінштэйн, Паўла Матвіеўскі ды інш.). Але Акіншэвічу не пашчасціла рэалізаваць свой намер і, фактычна з патрабаван ня НКВД, ён ідзе выкладаць у Нежынскі педагагічны інстытут. Мэта таго прызначэння стала празрыстай досыць хутка — амаль адразу пасля прыезду Акіншэвіч быў звольнены з педінстытута за «нацыяналізм» (да таго ж яго абвінавачвалі ў тым, што быў сувязным між украінскімі і беларускімі нацыяналістамі). Уладкавацца на працу з такім абвінавачаннем было досыць цяжка. Акіншэвічу паўсюль адмаўлялі і, як пазначана ва ўспамінах, у яго нават узнікала думка пра самагубства. Але яму ўдалося-такі ўладкаваца на працу — юрысконсультам на «Прибалхашстрое» (Казахстан). Працуючы ў Казахстане, Акіншэвіч змясціў 4 расійскамоўныя нататкі пра гісторыю меднай прамысловасці Казахстана і будаўніцтва Балхашскага камбіната ў часопісе «За Балхашскую медь». У 1937 г. з-за хваробы сына Глеба Акіншэвіч з сям’ёй пераязджае ў Смаленск, чым, магчыма, уратаваў сваё жыццё, бо хутка на Балхашскім камбінаце пачаліся арышты.

У 1941 г. у сувязі з пачаткам нямецка-савецкай вайны, Акіншэвіч быў мабілізаваны ў савецкую армію. 11 верасня 1941 г. узяты немцамі ў палон, з якога неадкладна вызвалены, як і ўсе палонныя, што не былі ва уніформах[5]. Тое адбылося на Палтаўшчыне, адкуль Акіншэвіч пешшу дайшоў да акупавана га немцамі Кіева, дзе ўладкаваўся на працу юрысконсультам гарадской управы, якой кіраваў іншы вядомы гісторык — Аляксандр Аглоблін (цікава, што ў 1930-х г., рэцэнзуючы даследаванне Акіншэвіча «Значне військове товариство в Укра?ні-Геть манщині XVIII ст.», Аглоблін ахарактарызаваў яе як немарксіс цкую, што ў тых умовах было раўназначна абвінавачванню ў ідэалагіч ным граху). З часам Акіншэвіч быў прызначаны кіруючым справамі вышэйшых школ і навуковых устаноў гарадской управы[6], увайшоў у склад экспертнай камісіі па ўкраінскай эмблематыцы[7], адначасова быў дэканам юрыдычнага факультэта адноўленага Кіеўскага універсітэта.

У 1943 г. Акіншэвіч, як і шэраг іншых украінскіх гісторыкаў (Аляксандр Аглоблін, Наталля Палонска-Вас іленко, Васіль Дуброўскі, Пятро Курынны), выехаў на Захад. Нядоўгі час навуковец працаваў і жыў у Львове, Станіславе (сучасны Івана-Франкоўск), Празе, Рэгенсбур гу. У 1949 г. Акіншэвіч выехаў у ЗША. Там спачатку працаваў прыбіральшчыкам у шпіталі. У 1951-1954 г. быў стыпендыятам фонда Форда па даследчыцкай праграме вывучэння СССР пры Калумбійскім універсітэце, пасля завяршэння праекту працаваў у Бібліятэцы Кангрэсу ў Вашынгтоне, а ў 1969 г. выйшаў на пенсію. Апошнія дзесяць гадоў жыцця Акіншэвіч пакутваў на паркінсанізм. Памёр навуковец 7 лістапада 1980 г. у прадмесці Вашынгтона.

Нягледзячы на складаны жыццёвы шлях, шматлікія перашкоды ў паўнавартаснай навуковай працы, спадчыну Льва Акіншэвіча складаюць больш за 120 публікацый[8], да таго ж, шэраг манаграфій, якія належаць да лепшых здабыткаў украіністыкі ў галіне гісторыі права[9]. Апроч даследаванняў тэмы (прафесійная спецыялізацыя Акіншэвіча — дзяржаўнае права Гетманшчыны XVII-XVIII ст.), пяру гісторыка належаць некалькі публікацый пра цывілізацыйны падыход да гісторыі Усходняй Еўропы[10], адна з якіх спецыяльна тычыцца гісторыі Беларусі[11]. Варта заўважыць, што Акіншэвіч як гісторык пазбягаў псеўдапатрыятычных перабольшванняў і спрашчэнняў, яднаў крыніцазнаўчы падыход і канцэптуальны аналіз пытання.

Беларуская праблематыка і беларускія кантакты адыграюць значную ролю ў творчасці Акіншэвіча і на эміграцыі. Гісторык быў абраны сапраўдным членам Беларускага Інстытута Навукі і Мастацтва (Нью-Ёрк). У лісце да Б.Крупніцкага ад 6 ліпеня 1951 г. Акіншэвіч узгадвае, што яму прапанавалі ўзначаліць гэты інстытут, але ён адмовіўся[12]. Сярод друкаваных прац навукоўца ёсць публікацыі беларускаю мовай (гл. спасылку 11 да гэтага артыкула).

Як згадвае Яраслаў Падох, прафесар Акіншэвіч «быў чалавекам замкнутым у сабе, негаваркі м і не любіў казаць пра сябе і сваё мінулае», за напісанне сваіх успамінаў узяўся «без ахвоты, пад ціскам сяброў»[13]. На тое, пэўна, паўплываў сумны жыццёвы вопыт навукоўца (непасрэднае знаёмства з брутальным ідэалагічным умяшальніцтвам у навуку ў Савецкай Украіне, гібель у блакадным Ленінградзе сына Глеба, у смерць якога Акіншэвіч не верыў). Таксама можна ўзгадаць, што свае публікацыі на Захадзе гісторык падпісваў, зазвычай, крыптонімамі (Л.О., Л. О-ч., Leo A.Yaresh.), што ён прынцыпова адмовіўся ад публічнага адзначэння свайго 80-годдзя і г.д.

Адно з найцікавейшых пытанняў — пытанне пра нацыянальнае самавызначэнне — Леў Акіншэвіч кранае ў сваіх успамінах. Пішучы пра сваю пазыцыю ў 1920-1930-х г. на Савецкай Украіне, гісторык адзначае: «Як беларус я меркаваў, што Ўкраіна мае права на незалежнасць. Але… прылюдна я тую думку не выказваў нават у размовах з сябрамі». Больш падрабязна асвятляючы гэтае пытанне, Акіншэвіч піша пра «вызнанне сябе беларусам у памяць бацькі». Украіна, са слоў Акіншэвіча, «была нібы маёй другой бацькаўшчынай і прадметам маіх даследчых прац. Я шчыра сімпатызаваў барацьбе за ўкраінскае нацыянальнае адраджэнне». Яшчэ адной сваёй «другой бацькаўшчынай» гісторык называў ЗША, дзе ён пражыў 30 гадоў (1949-1980).

Разважаючы над тым, чаму яго ўспаміны не напісаны па беларуску, Акіншэвіч заўважае: «Мне вельмі горка адмаўляцца ад сябе, як аўтара ўспамінаў на беларускай мове. Але мне зразумела, што я не маю права, зрабіўшы так мала для беларускай справы, прэтэндаваць на ўвагу беларускага чытача. Яны (успаміны — А.П.) маглі б хіба паказаць, як справядлі васць той (беларускай) справы выклікала да яе сымпатыі ў паўбеларуса, што нарадзіўся ў Расіі і пражыў маладыя гады ў Украіне. Але тое, зразумела, не ёсць дастатковай падставай для пісання ўспамінаў».

Мяркую, вызначэнне Акіншэвіча як «беларускага і ўкраінскага гісторыка» — абгрунтаванае. Украінскім гісторыкам Акіншэвіча, па вялікім рахунку, зрабіў выпадак — пераезд яго сям’і ў Кіеў з-за хваробы маці. А беларуская нацыяналь ная ідэнтыфікацыя навукоўца была, перад усім, яго свядомым выбарам («у памяць бацькі»), падмацаваным этнічным паходжаннем. Падаючы свае высновы як папярэднія і адкрытыя для крытыкі, хачу прапанаваць таксама шэраг пытанняў, якія ўзніклі ў мяне пад час апрацавання гэтай тэмы: Што ёсць феномен падвойнай ідэнтыфікацыі ў гістарыяграфіі? Што ёсць «нацыянальная гістарыяграфія» і ці ёсць магчымаю безнацыянальная (пазанацыянальная) гістарычная навука? Што ёсць нацыянальная перадузятасць і ці можна быць, як гісторыку — па адзін бок, а як беларусу (украінцу, немцу і г.д.) — па іншы?

З украінскай пераклаў Андрэй Мельнікаў


[1] Падох Я. Лев Окіншевич — видатний історик державного права України–Гетьманщини XVII—XVIII ст. Нью–Йорк, Мюнхен, 1985. 40 с.; Водотика С.Г. Механізм реалізації політичноі влади в Гетьманщині протягом другої половини XVIII ст. в оцінці Л.О. Окіншевича // Українська козацька держава: витоки та шляхи історичного розвитку. Київ, Черкаси,1994. C.158—161.; Ясь О. Лев Окіншевич та його есе «Між Заходом і Сходом» // Розбудова держави. 1997. 7/8. C.102—107.
[2] Окіншевич Л. Моя академічна праця в Україні. Львів,1995. 88 c.
[3] Дорошенко Д. Нарис історії України. Т.1. Kиїв, 1992. C.115.
[4] Окиншевич Л. Національно–демократична концепція історії права України в працях акад. М.С. Грушевського // Україна. 1932. №1/2. C.91—109. Цыт. па: Заруба В. Розгром і знищення київськой школи істориків Михайла Грушевського // Український історик. 1991—1992. Ч. 110—115. C.160.
[5] Падох Я. Лев Окіншевич — видатний історик державного права козацької України // Передмова до кн.: Окіншевич Л. Моя академічна праця в Україні. C.13.
[6] Верба І. Архівна оглобліяна в Київі // Український історик. 1994. Ч.120—123. C.178.
[7] Верба І. Спроби відновлення УАН у Київі (кінець1941 — середина1942 рр.) // Укр. історик. 1995. Ч.124—127. C.97.
[8] Бібліяграфію работ Л. Акіншэвіча склаў Яраслаў Падох. Гл.: Падох Я. Лев Окіншевич — видатний історик державного права України—Гетьманщини XVII—XVIII ст. Нью–Йорк, Мюнхен, 1985 . C.31–38.
[9] Окиншевич Л. Генеральна Рада на Гетьманщині XVII—XVIII ст. Київ, 1929. 178 c.; Окіншевич Л. Лекції з історії українського права. Мюнхен,1947. 223 c.; Яго ж. Огляд історії філософії права. Ч. 1. Мюнхен, 1948. 130 c. Okinshevich L. Ukrainian Society and the Goverment. 1648—1781. Munich, 1978. 145 с.
[10] Окіншевич Л. Між Заходом і Сходом // Україна. Париж.1952. №8 [Перадрукавана: Розбудова держави. Київ. 1997. №7/8 C. 108—113.]; Okinshevich L. History Civilization of Eastern Europe in the Work of Arnold Toynbee // The Annals of the Ukrainian Academy of Arts and Sciences in the U.S., — New York, 1952. Vol.2. №2. p.305—315.
[11] Акіншэвіч Л. Пра «Цывілізацыйныя асновы» беларускага гістарычнага працэсу // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі і Мастацтва. Нью–Йорк, 1953. №2. C.70—79.
[12] Падох Я. Лев Окіншевич — видатний історик… // Окіншевич Л. Моя академічна праця в Україні.C.15
[13] Тамсама. C.10,12.

Наверх

Вялікае Княства як тэст (размова з Маціясам Ніендорфам)

Снежня 13, 1999 |


У чэрвені 1999 г. у Менск прыехаў навуковы супрацоўнік Нямецкага Гістарычнага інстытута ў Варшаве доктар Маціяс Ніендорф. Нямецкі гісторык наведаў Беларусь упершыню. Яго габілітацыйная дысертацыя прысвечана нацыянальным праблемам Вялікага Княства Літоўскага паслялюблінскага перыяду, таму без архіваў ды бібліятэк Беларусі вучонаму не абысціся. Пакідаючы Менск пасля двухтыднёвага побыту, спадар Ніендорф ласкава згадзіўся даць інтэрвію нашаму часопісу.

БГА: Спадар Маціяс, чым Вы як гісторык займаліся раней?

М.Н.: Да гэтага часу я займаўся перадусім нямецка–польскімі адносінамі ў ХХ ст. Прадстаўляў нямецкі бок у адным нямецка–польскім выдавецкім праекце па праблеме меншасцяў у нямецка–польскай памежнай зоне міжваеннага перыяду. Гэтай тэме была прысвечана і мая доктарская праца. У ёй на ўзроўні мікрадаследавання разглядаюцца праблемы нацыянальнай меншасці ў акрузе, падзеленай паміж Нямеччынай і Польшчай, у абедзвюх частках якой засталася значная колькасць адпаведна нямецкага або польскага насельніцтва. Мяне цікавіла, наколькі нацыянальныя крытэры вызначалі штодзённае ўзаемаўспрыманне, і калі так, то наколькі яны ўплывалі на дзеянні. Вынікі можна рэзюмаваць так, што да з’яўлення нацыянал–сацыялізму яны былі надзіва нязначнымі.

БГА: Чаму для цяперашніх даследаванняў Вы абралі нацыянальныя праблемы менавіта Вялікага Княства Літоўскага?

М.Н.: Яшчэ ў юнацтве, калі мой дзед падараваў на Каляды цудоўны альбом з паштовымі маркамі, мяне зацікавіла Літва, сама краіна і яе мова. Але на выбар маёй цяперашняй тэмы паўплывалі таксама і рацыянальныя прычыны. Яны не ў апошнюю чаргу вызначаны самой структурай нямецкай гістарычнай навукі. Тут у нас па–ранейшаму пануе меркаванне, што доктарская і габілітацыйная працы павінны тэматычна максімальна разводзіцца. Супрацоўнік Нямецкага Гістарычнага інстытута ў Варшаве мусіць і ў рамках індывідуальных даследаванняў займацца нейкім аспектам польскай гісторыі. Для таго ж, хто ўжо працаваў над нямецка–польскімі адносінамі, заставалася адно арыентавацца далей на Ўсход па часе і прасторы. Што да спецыяльнай праблемы нацыятворчых працэсаў Ранняга Новага часу, то тут шэраг фактараў быў на карысць выбару менавіта Вялікага Княства Літоўскага. Маю на ўвазе мультыэтнічную і мультыканфесійную дзяржаўнасць, для якой яшчэ да Рэфармацыі вызначальным стала супольнае жыццё розных канфесій. У гэтым сэнсе Вялікае Княства ўяўляе сабой пробны тэст для цэлай канцэпцыі эпохі, створанай на аснове прыкладаў заходнееўрапейскай гісторыі.

БГА: Якім Вам бачыцца Вялікае Княства Літоўскае і звязаная з яго спадчынай беларуска–літоўская спрэчка ў гістарыяграфіі?

М.Н.: Як нямецкі гісторык я гляджу на ВКЛ з пазіцый старонняга назіральніка, не ўжываючыся ў ніводную з нацыянальных гістарыяграфічных традыцый. Гэтая пазіцыя нічым сутнасным не адрозніваецца ад звычайнага погляду гісторыкаў англа–саксонскага лагеру. Вялікім Княствам Літоўскім займаліся толькі некаторыя нямецкія гісторыкі, у асноўным у рамках габілітацыйных даследаванняў. Між іншага, многія з гэтых прац у запланаваным аб’ёме не маглі быць даведзеныя да канца – спадзяюся, гэта не будзе благім знакам для мяне. Погляд звонку мае, натуральна, свае мінусы. Мусіш толькі ўваходзіць у крыніцы і літаратуру, даўно добра знаёмую знаўцам рэгіёну. У гэтым сэнсе я наўрад ці магу канкураваць з беларускімі спецыялістамі. Што тычыцца контраверсіі вакол Вялікага Княства Літоўскага, дык тут супярэчнасці паміж літоўскімі і польскімі гісторыкамі мне падаюцца намнога лягчэй вырашальнымі. Калі я пачаў учытвацца ў літоўскую літаратуру, то са здзіўленнем канстатаваў, што ў ёй, па сутнасці, са зрушанымі акцэнтамі вядзецца пра польскую дзяржаўную гісторыю. У кожным разе зыходная велічыня задаецца дзяржаўнымі рамкамі, у межах якіх варыююць канструкцыі літоўскіх аўтараў. У адрозненне ад іх беларуская гістарыяграфія, як мне падаецца, зацыкленая на чыста народнай гісторыі (Volksgeschichte), прычым у савецкія часы трэба было абавязкова падкрэсліваць славянскую агульнасць і сувязі з іншымі ўсходнеславянскімі этніямі. Наколькі я знаёмы з літаратурай, літоўска–беларуская контраверсія датычыць у асноўным Сярэднявечча ды гісторыі сучаснай, а Новага часу найменей. Пакуль заслаба арыентуюся ў крыніцах, каб меркаваць, наколькі правамерна шукаць пачаткі ВКЛ сапраўды на беларускіх абшарах. Кажуць, што за пэўнай групай беларускіх гісторыкаў замацаваўся тэрмін „ліцвіністы“. Праўда, мяне на справе не пераканалі спробы нівеляваць этнічныя адрозненні паміж літоўцамі і рутэнамі Вялікага Княства ды інтэрпрэтаваць гэтую дзяржаву як першапачаткова беларускую.

БГА: Як цяпер выглядае беларуская гістарыяграфія з нямецкай перспектывы?

М.Н.: З Нямеччыны цяжка атрымаць яснае ўяўленне. Толькі ў спецыялізаваных часопісах зрэдку можна спаткаць рэцэнзіі на некаторыя беларускія кнігі. У гэтай сувязі заслугоўвае прызнання намаганне Беларускага Гістарычнага Агляду данесці праблемы беларускай гісторыі і гістарыяграфіі да шырэйшых колаў у Нямеччыне. У Польшчы беларуская літаратура намнога больш даступная. Пакуль што я пазнаёміўся толькі з невялікай часткай вашай гістарыяграфіі. Калі спрабаваць яе ацэньваць, то паўстае пытанне аб маштабе параўнання. Такім маштабам можа быць гістарыяграфія іншых дзяржаў былога Ўсходняга блоку.

Мне падаецца, што ў беларускага гісторыяпісання непараўнальна цяжэйшыя зыходныя пазіцыі. Не толькі ў плане персанальнай ды інстытуцыйнай забяспечанасці, але і ў сэнсе прадмету. З чаго пачынаць беларускую гісторыю, не ўвязваючыся ў супрацьборства з іншымі нацыянальнымі гістарыяграфіямі? Польскай, літоўскай ці вялікарускай гістарыяграфіі не даводзілася пераадольваць падобныя цяжкасці.

У Беларусі я цяпер назіраю суседства старога і новага. Думаю, вартае ўхвалення тое, што як частку свайго мінулага вы адкрылі яўрэйскую гісторыю, і наогул мультыэтнічныя ды мультыканфесійныя традыцыі краю. Але праблематычнымі лічу спробы разбудаваць беларускую народную гісторыю, што як бы сыходзіць з папярэдне зададзенай відавочнасці. Працы такога роду вызначаюцца моцным уплывам міждысцыплінарнасці, вялікай увагай да археалогіі, этнаграфіі і мовазнаўства. Калі б з гэтым і не звязваліся ніякія мэты надзённай палітыкі, мне як немцу было б, аднак, цяжка не прыкмеціць пэўных паралеляў у нямецкім Райху міжваеннага часу. Уражвае, што ў цяперашняй Беларусі, нягледзячы на новыя па змесце інтэрпрэтацыі, пераймаюцца асноўныя элементы марксісцка–ленінскай гістарычнай тэалогіі, прыкладам, такія паняцці, як „феадалізм“. Таму я вітаю, калі ў БГА ўздымаюцца пытанні кшталту месца Сярэднявечча ў беларускай гісторыі. У Літве таксама блізка да дыскусіі па перыядызацыі. У Польшчы ж, краіне былога Ўсходняга блоку, навука якой наймацней арыентаваная на Захад, патрэбы ў падобных дэбатах не адчуваецца. Я думаю, што дыскусіі вакол асноўных праблемаў беларускай гісторыі могуць прынесці карысць і навуцы суседніх краін. Тое, што ўжо складваецца шматбаковая кааперацыя, як гэта дэманструюць шматлікія міжнародныя канферэнцыі (скажам, у Горадні), лічу добрым знакам.

БГА: Наколькі карысным для Вас стаў гэты кароткі побыт у Менску?

М.Н.: Калі ўлічваць цяжкадаступнасць беларускай літаратуры па–за межамі Беларусі, дык маю навуковую здабычу можна было б ацаніць не інакш, як вялікай. Але набытак складаецца не толькі з копій, выпісак і кніг, якія я забяру з сабой у Варшаву. Найперш асабістыя кантакты з беларускімі калегамі дазваляюць некаторыя назіранні з літаратуры прывесці ў адпаведнасць з іх значэннем. Такім, у прыватнасці, стаў факт, што „ліцвіністы“ займаюць толькі маргінальныя пазіцыі ў цэху вашых гісторыкаў. Канкрэтна для маёй тэмы я даведаўся, што ўсходнеславянска–праваслаўны характар Вялікага Княства ёсць такім фактам, з якім трэба лічыцца. Гэта нельга пакідаць без увагі, фіксуючы толькі польска–каталіцкі кампанент яго гісторыі, які, па сутнасці, быў гісторыяй шляхты. Але як розныя перспектывы змогуць суадносіцца разам — гэта праблема, якая не пакіне мяне да канца працы. У гэтай сувязі я выязджаю з Менску з пачуццём прадуктыўнага неспакою.

БГА: Якія ўражанні засталіся ад нашай краіны і яе людзей?

М.Н.: З усёй Беларусі я пазнаў уласна толькі Менск, і нават тут адно маленькі адцінак, шлях паміж Акадэміяй Навук і Нацыянальнай бібліятэкай. Таму мае ўражанні непазбежна суб’ектыўныя. Што мне як славісту перадусім кідалася ў вочы, дык гэта неадпаведнасць паміж беларускім характарам многіх знакаў і вулічных назваў, з аднаго боку, і размоўнай мовай, з другога. Рэдка дзе можна пачуць слова па–беларуску. У астатнім Менск мяне здзівіў адсутнасцю агрэсіўнасці, характэрнай для вялікіх гарадоў. Да такой увагі ў штодзённым жыцці ў Варшаве я не прывык, хоць абодва гарады па колькасці жыхароў параўнальныя. Калі б мне не даводзілася навукова палемізаваць з даследаваннем стэрэатыпаў, было б прасцей зрабіць пэўную выснову пра нацыянальны характар беларусаў. Таму пакуль скажу лепей толькі адно: калі мне спатрэбіцца ў рамках даследчыцкага праекту прыехаць у Менск яшчэ раз, то цяпер я буду радавацца не толькі знаходкам у бібліятэках і архівах, але і сустрэчы з людзьмі.

Пераклад з нямецкай

Наверх

Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка* (Вячаслаў Насевіч, Уладзімір Свяжынскі)

Снежня 12, 1999 |


* Edvardas Gudavičius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. Vilnius: Žara, 1998. 359 p.

Новая праца літоўскага гісторыка Эдвардаса Гудавічуса прысвечана асобе Міндоўга — славутага дзеяча ХIII ст., якога бальшыня даследчыкаў прызнае стваральнікам Вялікага Княства Літоўскага. Перыяд, на які прыпала дзейнасць Міндоўга, сёння выклікае асаблівую ўвагу з боку грамадства дзвюх маладых незалежных дзяржаваў, што існуюць на колішніх абшарах ВКЛ — Беларусі і Літвы. Пра значэнне, якое надаецца першапачатковай гісторыі ВКЛ у сённяшняй Літве, сведчыць ужо ўзровень выдання гэтай кнігі — выдатная вокладка, прыгожыя форзацы, крэйдаваная папера і нават такая дробязь, як шаўковая закладка. На жаль, выданні беларускіх гісторыкаў выходзяць у значна больш сціплым выглядзе. Аднак цікавасць да пачаткаў ВКЛ на Беларусі, думаецца, не меншая. Тым больш карысна даведацца, як выглядаюць гэтыя пытанні ў асвятленні аўтарытэтнага літоўскага гісторыка.

Праца Э. Гудавічуса складаецца з 8 частак і 39 невялікіх раздзелаў, мае падрабязнае (на 7 старонках) рэзюме на англійскай мове, імянны і геаграфічны паказальнікі. У трох дадатках закранаюцца некаторыя крыніцазнаўчыя аспекты: старое пытанне пра аўтэнтычнасць славутага «Слова пра паход Ігараў» і кароткія (па адной старонцы) нататкі пра два паведамленні заходнееўрапейскіх крыніц сярэдзіны ХIII ст. наконт Літвы. Пра вельмі грунтоўны навуковы ўзровень выдання сведчыць колькасць спасылак: на 298 старонак асноўнага тэксту іх 2656, ці ў сярэднім амаль па 9 спасылак на старонцы. Да недахопаў можна аднесці поўную адсутнасць ілюстрацыйнага матэрыялу, асабліва картаграфічнага.

Першая частка кнігі, названая «Вядомы і невядомы Міндоўг», прысвечана гістарыяграфіі. Яна вызначаецца паўнатой і грунтоўнасцю (за адзіным выключэннем, на якім мы далей спынімся асобна). Аўтарам улічаны практычна ўсе істотныя працы, у якіх у той ці іншай ступені закраналіся дзейнасць Міндоўга і яе гістарычны кантэкст, у тым ліку выданні на літоўскай, нямецкай, польскай, расійскай мовах, а таксама шэраг нядаўніх публікацый В.Урбана на англійскай мове. Вельмі крытычна ставіцца Э.Гудавічус да ўсіх гістарычных канструкцый, якія выкарыстоўваюць легенды пра дзейнасць і заваёвы міфічных нашчадкаў Палямона, у тым ліку Рынгольта (Рымгаўда) — быццам бы бацьку Міндоўга. Ён не падзяляе імкненне некаторых даследчыкаў шукаць у гэтых крыніцах нейкае «рацыянальнае зерне». На яго думку, нават «калі б адбыўся цуд і знайшлася аўтэнтычная крыніца, у якой бацька Міндоўга называецца Рымгаўдам, гэта было б выпадковым супадзеннем, і нічым больш» (84).

Асаблівую ўвагу аўтар заслужана аддае творам Г.Лаўмяньскага[1] і У.Пашуты[2] (у апошняга ён крытычна адзначае акцэнтуацыю на негатыўнай ролі нямецкай экспансіі). Сярод літоўскамоўных публікацый (практычна невядомых навуковай супольнасці іншых краінаў з прычыны моўнага бар’еру) найбольш станоўча ён ацэньвае працу выхаванца аўстрыйскай медыявістыкі Ю.Стакаўскаса «Літва і Заходняя Еўропа ХIII стагоддзя», выдадзеную ў 1934 г.[3] На думку Э.Гудавічуса, «разам з працай Г.Лаўмяньскага яна складае вяршыню праблематыкі Міндоўга» (49). З улікам такой высокай ацэнкі літоўскім гіторыкам, магчыма, варта было б падумаць пра перавыданне гэтай працы на расійскай ці польскай мове, каб увесці яе ў больш шырокі навуковы зварот. У цэлым Э.Гудавічус лічыць, што ўзровень навуковай грунтоўнасці і аб’ектыўнасці, дасягнуты ў 1930-я г. Г.Лаўмяньскім і Ю.Стакаўскасам, наступныя пакаленні гісторыкаў не толькі не перавысілі, але нават страцілі, і сёння трэба думаць пра яго аднаўленне (84).

Завяршаецца гістарыяграфічны агляд пералікам 6 пытанняў, што былі сфармуляваны яшчэ ў 1939 г. З.Івінскісам, але да сёння не атрымалі вычэрпнага адказу: 1) ці Міндоўгу належыць вызначальная роля ў стварэнні ВКЛ; 2) якім было сапраўднае паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца яго дзяржавы; 4) праблема аўтэнтычнасці даравальных дакументаў на карысць Лівонскага ордэна; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — прымаючы хрысціянства ці парываючы з ім; 6) якой агульнай ацэнкі заслугоўвае ён з пазіцый сённяшняга часу. Апошняе з гэтых пытанняў Э.Гудавічус характарызуе як «вечнае» і адзначае яго сувязь з першым, чацвёртым і пятым, а таксама з праблемай міжнароднага статусу і значэння Літоўскай дзяржавы, якую, на яго думку, можна разглядаць як сёмае пытанне.

Другая частка кнігі названа «Пытанне стварэння дзяржавы». Яна прысвечана спробе тэарэтычна растлумачыць з’яўленне класавага грамадства ў Літве ХІІІ ст. Э.Гудавічус схільны разглядаць гэтую дзяржаву як вынік выключна ўнутранага развіцця літоўскага этнасу, у поўнай адпаведнасці з канцэпцыяй «натуральнай» эвалюцыі ад першабытнага грамадства да раннефеадальнага. Праўда, ён трапляе ў хісткае становішча, калі спрабуе падмацаваць гэтую думку канкрэтнымі прыкладамі. Як вядома, у крыніцах, сучасных падзеям, практычна няма звестак пра ўнутранае становішча літоўскага грамадства. Таму аўтар вымушаны экстрапаляваць у мінулае значна больш познія факты пра феадальныя адносіны ў Літве XV — XVI ст. або выкарыстоўваць тыпалагічныя паралелі з грамадствам вікінгаў. У цэлым ён паўтарае шлях, пройдзены яго папярэднікамі — У.Пашутам і асабліва Г.Лаўмяньскім. Пры гэтым параўнальна з апошнім аргументацыя Э.Гудавічуса нават звужана — ён прызнае ролю ваенных набегаў у фармаванні слоя будучых феадалаў, але не выкарыстоўвае ідэю Лаўмяньскага пра заваёвы на Русі як вырашальны штуршок да эвалюцыі рабаўнічых дружын у панавальны клас (хоць і не аспрэчвае яе). Характэрна для гэтай часткі кнігі і поўнае ігнараванне археалагічных матэрыялаў, што на сённяшнім этапе развіцця гістарычнай навукі выглядае яўна архаічна.

Трэцяя частка («Роля Літоўскай дзяржавы») змяшчае аналіз міжнародных наступстваў з’яўлення гэтай дзяржавы, што стала першай на абшарах балцкіх народаў і натуральным ядром іх палітычнай цэнтралізацыі. Гэты працэс, аднак, вельмі хутка сутыкнуўся з экспансіяй каталіцкага Захаду. Пачалося двухсотгадовае процістаянне, якое адтэрмінавала ўключэнне балтаў у лік еўрапейскіх народаў. Цікава, што яшчэ некалькі гадоў назад у свядомасці літоўскай інтэлігенцыі прасочваўся гонар за гераічны перыяд упартага адпору крыжоваму націску каталіцкай Еўропы і спробам хрышчэння Літвы. Цяпер, калі каталіцтва імкліва адраджае сваю дамінавальную ролю ў культурным жыцці літоўскага грамадства, а галоўнай палітычнай мэтай абвешчана інтэграцыя з ЕС і ўваход у НАТО, акцэнты відавочна мяняюцца. У інтэрпрэтацыі Э.Гудавічуса процістаянне набывае хутчэй трагічнае, чым гераічнае адценне. Асаблівую ўвагу ён аддае фактарам, якія ўлагоджвалі канфлікт — міжнароднаму гандлю і кантактам з нямецкімі каланістамі.

У чацвёртай частцы («Літоўская палітычная карта пачатку XIII ст.») аўтар прыводзіць вельмі дэталёвую рэканструк цыю палітычнай геаграфіі Літвы, акрэслівае ўладанні асобных князёў і дынастый. Гэтая рэканструкцыя грунтуецца на папярэдніх даследаваннях Э.Гудавічуса, часткова апублікава ных у сярэдзіне 1980-х г.[4] Яна, безумоўна, выклікае цікавасць. Праўда, чамусьці няма карты, якая была б тут асабліва дарэчы. Зноў-такі яўна недастаткова выкарыстоўваюцца археалагічныя матэрыялы — у прыватнасці, звесткі пра розніцу ў пахавальных звычаях, за якімі, напэўна, стаялі нейкія племянныя адзінкі. Вырашальнае значэнне пры рэканструкцыі надаецца інтэрпрэтацыі сціслых паведамленняў крыніц, а таксама тапаніміцы.

Э.Гудавічус падзяляе пашыраны ў літаратуры погляд на ўжыванне крыніцамі назвы «Літва» ў розных сэнсах — больш шырокім (як агульны этнонім продкаў сучасных літоўцаў) і вузкім (непасрэдныя ўладанні дамінавальнага княскага роду, з якога паходзіў і сам Міндоўг). Пры лакалізацыі «Літвы ў вузкім сэнсе», ці «Літоўскай зямлі» (138-143), ён пагаджаецца з Г.Лаўмяньскім і размяшчае ўладанні «старэйшых князёў» на поўдзень ад Нальшчан, у паўднёвай частцы арэалу аўкштайцкіх гаворак і археалагічнай культуры ўсходнелітоўскіх курганоў. Пры гэтым Э.Гудавічус мяркуе, што вотчына Міндоўга займала самую паўднёвую частку гэтага абшару, непасрэдна прылеглую да старажытнарускіх княстваў, у той час як больш паўночная частка, з раёнам Вільні, належала яго старэйшаму брату Даўспрунгу, а потым верагодным сынам апошняга — Таўцівілу і Эдзвіду (Гядзвідасу). Гэты абшар быў захоплены Міндоўгам на мяжы 1248-49 г., калі адбылося выгнанне яго пляменнікаў. Гэта быў, паводле аўтара, апошні крок на шляху аб’яднання «Літоўскай зямлі» пад адзінай уладай. Раней Міндоўгам былі далучаны вотчыны іншых родзічаў, прыгаданых у дамове з валынскімі князямі ў 1219 г. Прадстаўнікі гэтага роду і іх вотчыны, на яго думку, генетычна звязаны з князямі Даўгяруціс і Сцяксіс, дамінаванне якіх у Літве на пачатку 1210-х г. адзначана ў «Хроніцы Лівоніі» Генрыха Латвійскага (142).

Шмат увагі аддае Э.Гудавічус пытанню пра магчымую рэзідэнцыю Міндоўга (153—163). Ён аналізуе аргументы іншых літоўскіх даследчыкаў на карысць таго, што сталіцай ужо ў той час была Вільня. На думку аўтара, важкіх доказаў на карысць гэтага не стае. Прынамсі, можна казаць пра Вільню як эканамічны (паводле археалагічных звестак) і духоўны цэнтр (легендарнае месца крэмацыі князёў у даліне Швінтарога, якое прыгадваюць беларуска -літоўскія летапісы). Э.Гудавічус дапускае нават, што раскапаныя археолагамі ў Вільні рэшткі муроў могуць належаць да катэдральнага касцёла, пабудаванага пасля хрышчэння Міндоўга. Але гэта, на яго думку, не абавязкова сведчыць пра наяўнасць там вялікакняжацкай рэзідэнцыі. Лакалізацыя Міндоўгавага замка Варута, прыгаданага ў Іпацьеўскім летапісе, таксама застаецца спрэчнай. У цэлым аўтар пакідае гэтыя пытанні адкрытымі.

Тры наступныя часткі, названыя адпаведна «Аб’яднанне Літвы», «Ад старэйшага князя да караля» і «Хрысціянскі кароль», змяшчаюць агляд звестак пра дзейнасць і жыццёвы шлях Міндоўга да 1260 г. Аўтар выкарыстоўвае практычна ўсе паведамленні пра звязаныя з Літвой падзеі, што захаваліся ў Іпацьеўскім летапісе, Ліфлянцкай рыфмаванай хроніцы, дакументах Тэўтонскага ордэна, папскай курыі і іншых крыніцах на старажытнарускай, старанямецкай, лацінскай мовах. Амаль кожнае паведамленне суправаджаецца адпаведнай цытатай з першакрыніцы на мове арыгіналу, што ператварае гэтыя часткі кнігі ў своеасаблівую хрэстаматыю.

Э.Гудавічус паказвае, што вызначальныя і незваротныя крокі да сапраўднай дзяржавы былі зроблены менавіта пад час панавання Міндоўга, адказваючы такім чынам на першае пытанне З.Івінскіса. На момант узгадкі «Літвы Міндоўга» ў Іпацеўскім летапісе ў 1238 г. ён быў, на думку аўтара, ужо старэйшым сярод прадстаўнікоў дамінавальнай княскай дынастыі, перажыўшы брата Даўспрунга і іншых родзічаў, імёны якіх папярэднічалі яго імені ў дамове 1219 г. (201). Іншыя літоўскія князі, якія яшчэ заставаліся як ва ўласна «Літоўскай зямлі», так і ў іншых княствах, былі, як лічыць аўтар, яго васаламі. Больш за тое, на падставе крыжацкіх крыніц ён прыходзіць да высновы, што на пачатку ці ў сярэдзіне 1240-х г. ужо адчуваецца падпарадкаванне Літве часткі сумежных балцкіх земляў: населенага яцвягамі левабярэжжа Нёмана, а таксама тэрыторыі селаў і куршаў — «паралельна з унутраным шырыўся знешні васалітэт літоўскай дзяржаўнасці» (204). Прыкметай дзейнасці Міндоўга як палітыка дзяржаўнага ўзроўню выглядае ў ацэнцы Э.Гудавічуса барацьба з Лівонскім ордэнам за кантроль над куршамі, якая прывяла да няўдалага нападу войска Міндоўга на замак Эмбоцен у канцы 1244 ці на мяжы 1245 г. (205-207). На ўсходзе і поўдні ў гэты самы час літоўцы абмяжоўваліся драпежнымі рэйдамі на Русь.

Наступная згадка Міндоўга ў «Ліфлянцкай рыфмаванай хроніцы» характарызуе яго як «найвышэйшага караля і ўладара Літоўскай зямлі». На думку Э.Гудавічуса, гэта «першая згадка пра Міндоўга як сюзерэна ўсёй Літвы» (207), якую ён даволі абгрунтавана адносіць да перыяду з восені 1245 да восені 1246 г. (208). Неўзабаве Міндоўг пазбавіўся і сваіх пляменнікаў, далучыўшы іх вотчыны да сваёй. Разглядаючы наступны канфлікт з Лівонскім ордэнам і Галіцка-Валынскім княствам, якія прынялі бок выгнанніка Таўцівіла і абыходзіл іся з ім як з прэтэндэнтам на пасад, Э.Гудавічус адзначае, што «прызнанне фіктыўнай палітычнай вагі Таўцівіла фактычна азначала маўклівае прызнанне рэальнай палітычнай вагі Міндоўга» (216).

Шмат увагі аддаецца ў кнізе аналізу звестак «Ліфлянцкай рыфмаванай хронікі» і дакументаў рымскай курыі, якія тычацца стасункаў Міндоўга з Захадам, адмысловай дыпламатычнай падрыхтоўкі яго хрышчэння і каранацыі. Дарэчы, у расійскай, беларускай і, у пэўнай ступені, польскай гістарыяграфіі гэтыя пытанні звычайна застаюцца на перыферыі ўвагі. Э.Гудавічус датуе хрышчэнне Міндоўга ў каталіцтва канцом зімы — вясной 1251 г. (225), а яго каранацыю — 6 ліпеня 1253 г. (237). Гэтыя крокі не толькі далі магчымасць Міндоўгу выйсці са складанай палітычнай сітуацыі, але і дазволілі маладой дзяржаве «ўмацавацца ў палітычнай сістэме Еўропы» (227). Зноў канстатуючы няпэўнасць наяўных звестак пра магчымую рэзідэнцыю Міндоўга (239), Э.Гудавічус, аднак, не толькі не спрабуе прааналізаваць, але нават не прыгадвае версію пра Новагародак як месца яго каранацыі.

Прыкладна дзевяцігадовы перыяд кіравання Міндоўга ў якасці хрысціянскага манарха атрымлівае ў кнізе станоўчую ацэнку. Шэраг пагадненняў з Ліфлянцкім ордэнам, у тым ліку саступленне на яго карысць вялікіх тэрыторый, разглядаюцца як вымушаная, але ў цэлым апраўданая мера. Аўтар лічыць, што ініцыятыва далейшай барацьбы з крыжакамі належала паганскай арыстакратыі, асабліва падкрэсліваючы ролю ваеннага правадыра Жамойці Альменаса (262-281). Э.Гудавічус не спрабуе правесці ніякіх аналогій з вельмі падобнай сітуацыяй пачатку XV ст., калі роля Вітаўта ў падбухторванні жамойтаў да паўстання супраць Ордэна была відавочнай. У заключнай частцы кнігі — «Балты і Еўропа» — тэма канфрантацыі з Захадам набывае яшчэ больш выразную драматычнасць. Раздзел пра разрыў Міндоўга з хрысціянствам у 1260 г. мае красамоўную назву — «Ракавы паварот». Аўтар схіляецца да думкі, што з боку Міндоўга гэты паварот быў вымушаным крокам — на гэта яго штурхала паганскае асяроддзе, якое яшчэ не было гатова да сапраўднай інтэграцыі з Еўропай.

Пэўную цікавасць уяўляе дадатак з аналізам аўтэнтычнасці «Слова пра паход Ігараў». Тут аўтар далучаецца да дыскусіі, у свой час узнятай расійскім гісторыкам А. Зіміным. Э. Гудавічус параўноўвае тэкст «Слова» з апавяданнем Іпацеўскага летапіса пра тыя ж падзеі і канстатуе супадзенне іх фабулы, прычым «рэаліі былі неістотна зменены пры стварэнні версіі „Слова” паводле версіі, прадстаўленай у Іпацеўскім летапісе, а не наадварот» (329). Вядома таксама, што стыль «Слова” мае мноства адпаведнасцяў з паэмай «Задоншчына», створанай у канцы XIV стагоддзя і, у адрозненне ад яго, вядомай у шматлікіх спісах. Усё гэта дазваляе падазраваць, што «Слова» з’яўляецца фальсіфікатам, фабула якога запазычана з летапіса, а стылістыка — з «Задоншчыны». Аднак Э. Гудавічус робіць канчатковыя высновы асцярожна. Ён піша: „Не магу сцвярджаць, што ўсё гэта дазваляе лічыць „Слова” перайманнем «Задоншчыны», але ўздымаць такое пытанне можна. З гэтага паўстае другое пытанне: якія аргументы паказваюць, што „Слова” не з’яўляецца перайманнем „Задоншчыны”?» (330). У адказ можна прыгадаць, прынамсі, славуты рэфрэн «Слова пра паход Ігараў»: «О Руская земле, уже за шеломянемъ еси!» Даследчыкі cышліся на тым, што архаічным словам «шеломянь» пазначалася града ўгоркаў, якія нагадвалі сваёй формай шлемы («шеломы»). У «Задоншчыне» гэтаму рэфрэну адпавядае загадкавая фраза: «Руская земля, то ти есть как за Соломономъ царемъ побывала». Лёгка зразумець, як старажытнае слова «шеломянь», невядомае аўтару «Задоншчыны» ці скажонае ў тым экзэмпляры «Слова», якім ён карыстаўся, ператварылася ў імя біблейскага цара Саламона.[5] І наадварот, вельмі цяжка ўявіць, як магла адбыцца адваротная змена, якая б ператварыла бессэнсоўны выраз «Задоншчыны» ў якравы паэтычны вобраз. Гэта, на нашу думку, сведчыць, што менавіта «Задоншчына» выкарыстоўвала стылістыку «Слова», а не наадварот. Дарэчы, калі «Слова» было толькі таленавітай фальсіфікацыяй, нашто яго стваральніку было амаль даслоўна запазычваць стыль добра вядомай «Задоншчыны»? Пры яго таленце можна было б зрабіць значна танчэй.

Беларускага чытача, зразумела, цікавіць у першую чаргу тое, як літоўскі гісторык асвятляе пытанне стасункаў Міндоўга з землямі сучаснай Беларусі і акалічнасці іх уваходу ў склад яго дзяржавы. На жаль, менавіта тут нас чакае самае моцнае расчараванне. Гэтая тэма падкрэслена застаецца па-за ўвагай аўтара. Асабліва гэта кідаецца ў вочы ў гістарыяграфічным аглядзе, на фоне скрупулёзнасці, з якой пералічваюцца працы папярэднікаў Э.Гудавічуса. У недасведчанага чытача можа скласціся ўражанне, што ў беларускай гістарыяграфіі (як мясцовай, так і эмігранцкай) пра эпоху Міндоўга не было напісана ні радка! Не прыгадваецца нават канцэпцыя М.Ермалові ча, хоць у свой час сам Э.Гудавічус прысвяціў палеміцы з ім падрабязную рэцэнзію на 9 старонках, пазней перавыдадзе ную ў англійскім перакладзе[6]. Ствараецца ўражанне, што, выканаўшы цяжкі маральны абавязак — даць адпор М.Ермаловічу, Э.Гудавічус больш не жадае вяртацца да гэтай «агіднай» тэмы, пра якую культурнаму чалавеку быццам бы і не варта гаварыць уголас. Канцэпцыі Ермаловіча для Літвы больш не існуе, як у свой час у Савецкім Саюзе «не было сексу».

Такая хваравітая рэакцыя сведчыць не толькі пра тое, якую псіхалагічную траўму нанесла літоўскай інтэлігенцыі спроба беларускіх радыкалаў «адабраць» у іх гісторыю ВКЛ, але і пра глыбокую ўнутраную няўпэўненасць. Падсвядома нашы літоўскія калегі асцерагаюцца, што далейшае абмеркаванне гэтай тэмы прымусіць іх настолькі скарэктаваць сваю сённяшнюю пазіцыю, што гэта можа пагражаць іх нацыяналь ным інтарэсам. Аднак з псіхалогіі вядома, што спробы індывідуума ігнараваць пагрозлівую ці непрыемную сітуацыю вядуць напрасткі да неўрозу. Гэтак жа ў калектыўнай гістарычнай свядомасці яны прыводзяць да неўратычнай гістарыяграфіі — інакш нельга расцаніць поўнае ігнараванне публікацый беларускіх гісторыкаў.

Між тым М.Ермаловіч, пры ўсіх недахопах яго твораў, адрадзіў пытанне пра суадносіны балцкага і ўсходнеславянс кага кампанентаў у працэсе стварэння ВКЛ, упершыню ўзнятае дзеячамі беларускай дыяспары ў 1920—30-х г. Яго ўласны адказ на гэтае пытанне быў непрафесійным і тэндэнцыйным, што добра паказаў сам Э.Гудавічус у сваёй рэцэнзіі, але ж пытанне, тым не менш, застаецца. Яго жывучасць паказала, што стары і такі прыемны для літоўцаў погляд на пачатак ВКЛ як выключна літоўскую справу не зусім адпавядае рэчаіснасці. І каб рухацца далей наперад, трэба не заплюшчваць вочы, заганяючы праблему ў падсвядомасць, а спакойна шукаць найбольш адэкватны адказ.

Сёння можна сцвярджаць, што на Беларусі канцэпцыя М.Ермаловіча нікім з прафесійных гісторыкаў не падзяляец ца. Аднак тэзу пра тое, што ВКЛ паўстала ў выніку ўзаемадзе яння літоўскага і ўсходнеславянскага кампанентаў і ўяўляла сабой кшталт двухэтнічнага сімбіёзу, можна лічыць агульнапрынятай у беларускай гістарычнай навуцы[7]. Таму спроба па-ранейшаму разглядаць дзяржаву Міндоўга як факт выключна літоўскай гісторыі, прапанаваная ў працы Э.Гудавічуса, не адпавядае сучаснаму стану гістарыяграфіі. Можна было б прызнаць права на існаванне такой думкі, калі б аўтар абвяргаў ці неяк тлумачыў вядомыя факты: ужыванне кіраўнічым колам ВКЛ многіх старажытнарускіх тэрмінаў, асабліва ў сістэме кіравання; актыўны ўдзел баярства Полацка, Новагародка, Пінска ў барацьбе за ўладу над ВКЛ на баку таго ці іншага прэтэндэнта; няўдачу Данілы Галіцкага, а потым татараў завалодаць гарадамі беларускага Панямоння, якія кожны раз чамусьці зноў аказваліся пад кантролем папярэдне пераможаных літоўцаў (што сведчыць пра пазіцыю мясцовага насельніцтва), і г.д. Замест таго гэтыя факты проста не заўважаюцца.

Увогуле стасункі з праваслаўнай Руссю, якая напярэдадні татарскага нашэсця не намнога саступала каталіцкай Еўропе па тэрыторыі і культурным патэнцыяле, займаюць у кнізе непараўнальна меншае месца. Зразумела, у крыніцах няшмат паведамленняў на гэтую тэму, але ж іншыя, не лепш забяспечаныя фактамі сюжэты Э.Гудавічус аналізуе вельмі старанна. Напрыклад, пільна разглядаюцца звесткі пра гандаль з Захадам, а ролі нямецкіх каланістаў прысвечаны асобны раздзел (131 — 136). У той час славянская каланізацыя не прыгадваец ца зусім, хоць пра яе выразна сведчаць, напрыклад, археалагічныя раскопкі ў Вільні. Думаецца, калі б літоўская гістарычная навука набралася духу і прызнала нарэшце факт прысутнасці славян у Літве, яна здолела б развівацца далей значна больш прадукцыйна. Адкрылася б прастора да аналізу сапраўднай ролі міжэтнічных кантактаў, асабліва ў іх дынаміцы. Вельмі цікава было б даведацца, у якія гістарычныя перыяды археалагічная прысутнасць славян на тэрыторыі Літвы была больш ці менш прыкметнай, з якімі палітычнымі падзеямі гэты супадае, і г.д. Пакуль адказаў на гэтыя пытанні няма, уяўленне аб працэсе ўтварэння ВКЛ нельга лічыць поўным.

Тое ж тычыцца і палітычных падзеяў. Аўтар толькі канстатуе (214), але не спрабуе растлумачыць і неяк асэнсаваць падуладнасць Міндоўгу Новагародка і іншых княстваў беларускага Панямоння (дарэчы, у адносінах да іх Э.Гудавічус карыстаецца анахранічнай назвай «Чорная Русь», вядомай толькі з XVII ст., прычым яна тычылася значна шырэйшай тэрыторыі). Літоўская экспансія на Русь (якая, на думку аўтара, мела чыста ваенны характар) трактуецца ім не больш чым як імкненне атрымаць свайго роду «кампенсацыю» за тэрытарыяльныя страты на карысць крыжакоў у Жамойці (242—243, 256—257). Характэрна, што ў рэзюме, куды ўключаны найбольш важныя для аўтара тэзы, Новагародак і беларускія ўладанні Міндоўга прыгадваюцца толькі мімаходзь — у якасці яго «дамена», перададзенага сыну Данілы Галіцкага Раману і потым захопленага зноў (337, 338). Зусім не згадваецца ў кнізе рускі ваявода Астафі Канстанцінавіч, які, паводле Іпацеўскага летапісу, выконваў вельмі значную ролю ў апошнія гады панавання Міндоўга (а верагодна — і ў змове супраць яго). Ні слова не гаворыцца пра тыя перавагі, якія прынесла Міндоўгу (у тым ліку і ў чыста літоўскіх справах) улада над Новагародкам і падтрымка з боку тамтэйшага баярства.

Такім чынам, з аднаго боку праца Э.Гудавічуса ўяўляе сабой вельмі грунтоўнае, фундаментальнае даследаванне, асабліва ў дачыненні да заходняга вектара палітыкі Літвы ХIII ст. Разам з тым у асвятленні ўсходняга вектара маецца шэраг хібаў, абумоўленых непераадоленым «беларускім сіндромам» сучаснай літоўскай гістарыяграфіі.

Найбольшую цікавасць уяўляе новы погляд на Міндоўга як на няўдалага «інтэгратара» з каталіцкім светам. Ацэнка дзейнасці Міндоўга і яго дзяржавы ў агульнаеўрапейскім кантэксце (сёмае пытанне, азначанае самім Э.Гудавічусам) стварае стрыжнявы матыў яго кнігі. Праўда, не заўсёды яна з непазбежнасцю вынікае з тых фактаў, на падставе якіх грунтуецца — шмат чаго залежыць ад агульнай пазіцыі аўтара. Тое, што спрыяла збліжэнню Літвы з каталіцкім светам, амаль што аўтаматычна набывае пазітыўнае гучанне. Гэта перадвызначае і пазіцыю ў дачыненні да хрышчэння Міндоўга, яго стасункаў з Ордэнам і цэнтралізатарскіх намаганняў.

Адчуваецца, што кніга напісана не столькі прадстаўні ком інтэрнацыянальнай навуковай супольнасці, колькі менавіта літоўцам, які ўвесь час трымае ў свядомасці палітычныя актуаліі і шукае адказы з пазіцый сённяшняга дня. Гэта можна разглядаць як прыклад таго, што «кожнае пакаленне стварае сваю гісторыю». На такім фоне навуковы стыль Г.Лаўмяньскага (які імкнуўся разглядаць гістарычныя з’явы, так бы мовіць, «з пункту гледжання вечнасці» і заставацца па-за палітычнай кан’юнктурай) сапраўды застаецца не дасягнутым не толькі гістарыяграфіяй савецкага часу, але і самім Э.Гудавічусам. Які падыход лепш — пытанне дыскусійнае. Але праца Лаўмяньскага, выдадзеная звыш паўстагоддзя таму, да сёння не страціла навуковага значэння і, напэўна, захавае яго яшчэ надоўга. Безумоўна, захавае свае вартасці і агляд гістарычных падзеяў, рупліва сабраны ў кнізе Э.Гудавічуса. Аднак ён ужо прыводзіўся, хоць і не ў такім канцэнтраваным выглядзе, яго шматлікімі папярэднікамі. А вось як будуць успрымацца праз некалькі дзесяцігоддзяў уласныя інтэрпрэтацыі і высновы аўтара — сказаць цяжка. Думаецца, што час усё расставіць па сваіх месцах.

Вячаслаў Насевіч, Уладзімір Свяжынскі


[1] Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. Wilno, 1931. T. 1; 1932. T. 2.
[2] Пашуто В. Т. Образование Литовского государства. Москва, 1959.
[3] Stakauskas J. Lietuva ir Vakarų Europa XIII-me amžiuje. Kaunas, 1934.
[4] Gudavičius E. Bandymas lokalizuoti 13 a. lietuvių kunigaikščių valdas // Lietuvos TSR Mokslų Akademijos darbai. A serija. 1984. T. 3 (88). P. 69-79; Гудавичюс Э. «Литва Миндовга» // Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. Вильнюс, 1985. С. 219-229.
[5] Гл. заўвагу да гэтага месца ў „Задоншчыне”: Хрестоматия по древней русской литературе. — Сост. Н. К. Гудзий. — Изд. 8-е. Москва, 1973. С. 175.
[6] Gudavičius E. Dar kartąvieno mito pėdsakais // Ludas kultūra. 1994. №5. P. 25 — 33; Gudavičius E. Following the Tracks of a Myth // Lithuanian Historical Studies. 1. Vilnius, 1996. S. 38-58.
[7] Насевіч В.Л. Працэс утварэння Вялікага княства Літоўскага (ХІІІ — ХІV стст.) // Актуальныя пытанні гісторыі Беларусі. Мінск, 1992. С. 54 — 63; Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мінск, 1998. С. 133 — 136.

Наверх

Да генэзы БНП, або як ствараліся міфы (Юры Туронак)

Снежня 11, 1999 |


Сяргей Ёрш. Вяртаньне БНП. Асобы і дакументы Беларускай Незалежніцкай Партыі. Менск – Слонім, 1998.

Даследчыкам падпольных арганізацый вядома, што выяўленне поўнай карціны іх дзейнасці наўрад ці магчымае, нават пасля перамогі дзяржаўнага рэжыму, за які змагаліся падпольшчыкі. Пераканальнае сведчанне таму — бясконцыя спрэчкі гісторыкаў камуністычнага падполля і партызанскага руху ў Беларусі ў гады ІІ сусветнай вайны ці рухаў супраціўлення ў іншых краінах.

Таму можна зразумець тыя цяжкасці, з якімі сутыкнуўся Сяргей Ёрш, аўтар кнігі „Вяртанне БНП”, які не мог выкарыстаць архіўныя матэрыялы органаў дзяржаўнай бяспекі БССР, недаверліва паставіўся да выказванняў Л.Цанавы і В.Раманоўскага, не выявіў дакументаў па дзейнасці БНП у Беларусі, урэшце, не натрапіў на апублікаваныя ўспаміны яе членаў. У выніку, згодна з падзагалоўкам кнігі, аўтар абмежаваў ся асобамі, якія, на яго думку, былі дзеячамі БНП, і створанай на эміграцыі дакументацыяй, што папярэдзіў кароткім нарысам гісторыі БНП.

Не меншыя цяжкасці ўзнікаюць і перад рэцэнзентам, таму адпаведна наяўнасці матэрыялу пастараюся абмежавац ца адным пытаннем — заснаваннем БНП, якое ў гэтай кнізе пададзена даволі асабліва. Сяргей Ёрш спасылаецца на выказванні беларускіх савецкіх гісторыкаў і некаторых арганізатараў партыі, паводле якіх яна была створана ўлетку 1942 г. у Менску, і адначасова на эміграцыйнага гісторыка Вацлава Пануцэвіча, які лічыў, што БНП заснаваў ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі яшчэ напрыканцы 1939 г. у Вільні, дзе было створана яе галоўнае кіраўніцтва — М.Шкялёнак, С.Грынкевіч (псіхіятр), Ч.Ханяўка і Я.Станкевіч, якое працягвала дзейнічаць у 1940-1941 г. у Варшаве.

Паказваючы дзве версіі заснавання БНП, аўтар фармальна засцярогся, што і першая, і другая могуць адпавядаць сапраўднасці, аднак рашучую перавагу аддаў версіі Пануцэвіча. На гэта паказвае і біяграм Гадлеўскага, у якім без агаворак сцвярджаецца, што менавіта ён быў заснавальнікам БНП (с.89), і выказванні аўтара пра тое, што далейшая дзейнасць партыі пад кіраўніцтвам Усевалада Родзькі ажыццяўлялася згодна з указаннямі Гадлеўскага.

Версію Пануцэвіча аўтар імкнуўся падмацаваць дакументамі, якія захоўваюцца ў Нацыянальным Архіве РБ (ф. 4, воп. 33а, спр. 524, а. 185) і «гавораць пра існаванне праграмы партыі ўжо ў 1940 годзе, а таксама пра тое, што яна была надрукавана ў першым нумары бюлетэню беларускіх эмігрантаў» (13). Згодна з старой звычкай беларускіх даследчыкаў, аўтар не падае і не ацэньвае гэтых выяўленых ім дакументаў, ствараючы ў чытачоў уражанне, што выказванні Пануцэвіча — гэта ўжо не версія, а ісціна, якая вырашае дылему заснавання БНП.

Усё ж, здаецца, гэта не так. У 1993 г. я працаваў у гэтым архіве і на маю просьбу атрымаў усе захаваныя там дакументы, якія тычыліся ваенных лёсаў Гадлеўскага, аднак сярод іх не было дакументаў аб заснаваннні ім БНП. Нічога мне не вядома і пра «Бюлетэнь беларускіх эмігрантаў» ні з даведнікаў такіх скрупулёзных даследчыкаў эміграцыі, як Мікола Панькоў ці Алесь Вініцкі, ні з спісаў выданняў Беларускага Камітэта Самапомачы ў Нямеччыне. Нічога пра яго не ведалі і тагачасныя дзеячы Беларускага Камітэта ў Варшаве, з якімі ў свой час даводзілася нярэдка сустракацца.

Аднак вернемся да версіі Пануцэвіча і пастараемся высветліць, што гэты біёграф ведаў пра свайго героя, пішучы аб’ёмісты нарыс «Кс. Вінцэсь Гадлеўскі дзяржаўны муж і правадыр народу», надрукаваны ў 1965 г. у выдаваным ім у Чыкага часопісе «Беларуская Царква» (№ 28) і перадрукаваны ў 1993 г. у менскай «Спадчыне». Вось жа, пасля цеснага супрацоўніцтва з Гадлеўскім у 1936-1939 г. у Вільні Пануцэвіч сустрэўся з ім 22 чэрвеня 1942 г. у Баранавічах, аднак не было тады гутаркі пра падпольныя справы. Такім чынам, аўтар нарыса мог карыстацца толькі ўспамінамі супрацоўнікаў свайго героя. Нямала гэтых успамінаў друкавалася да 1965 г. на старонках эміграцыйных перыёдыкаў, аднак, апрача палемікі разрозненых груповак і ўзаемных абвінавачванняў у прычынах арышту і смерці Гадлеўскага, яго роля як заснавальніка і дзеяча партыі БНП ў іх не згадвалася[1].

Адзінай «крыніцай», якой мог карыстацца Пануцэвіч (хоць на яе не спасылаўся), быў ананімны артыкул «Кс. Вінцэнты Гадлеўскі аснавапаложнік беларускага рэзістансу», надрукаваны ў снежні 1945 г. у першым нумары газеты «Беларускія Навіны», якія пад рэдакцыяй Лявона Рыдлеўскага выдаваліся ў Парыжы. Паводле газеты, Гадлеўскі арыентаваўся не на немцаў, а на заходніх саюзнікаў, імкнуўся наладзіць з імі сувязь, стварыць супроцьнямецкі партызанскі рух, дзеля чаго заснаваў БНП, нелегальна перабраўся ў Беларусь і рэвалюцыйным шляхам захапіў кіраўніцтва школьніцтвам, што выкарыстоўваў для арганізацыі «у многіх мясцовасцях» заканспіраваных асяродкаў партыі. Так паўстаў вобраз героя беларускага нацыянальнага руху супраціву, чыстага ад падазрэнняў у супрацоўніцтве з немцамі. Вобраз, вельмі патрэбны групоўцы Міколы Абрамчыка ў яе палітычнай гульні з акупацыйнымі ўладамі заходніх саюзнікаў у Нямеччыне.

Варта заўважыць, што на працягу наступных дваццаці гадоў Пануцэвіч не змог выявіць ніякіх доказаў, якія б абгрунтавалі выказванні «Беларускіх Навінаў». Таму ў ходзе апрацоўкі свайго нарысу 10 лютага 1965 г. ён звярнуўся да эміграцыйных дзеячаў з просьбай даслаць яму звесткі пра Гадлеўскага. «На жаль, — пісаў Пануцэвіч, — у маім распараджэнні маюцца (…) некамплектныя матарыялы, каб гэтую справу вырашыць. Таму зьвяртаюся з гарачым заклікам да ўсіх, хто ведаў гэтага чалавека, сутыкаўся зь ім, мае матарыялы аб ім, як фатаграфіі, лісты, зацемкі ці можа аб ім напісаць хоць некалькі слоў, каб быў ласкавы як найхутчэй прыслаць на мой адрыс. (…) У асаблівасьці ў мяне не стае дадзеных да наступных пэрыядаў жыцця кс. Гадлеўскага.

(…)

5. Дзейнасьць у Варшаве, Польшчы і Бэрліне ў гадох 1939—1942.

6. Дзейнасьць у Менску 1941—42.

7. Партыя твораная ім «Беларускі Нацыянальны Фронт» у Вільні, Польшчы. Ягонае дачыненьне да «Беларускай Незалежнай (sic! — Ю.Т.) Партыі» ў часе нямецкай акупацыі Беларусі.

(…)

10. Прычыны арышту і сьмерці.

Ведама, на ўсе гэтыя пытаньні цяжка адказаць, але будзе вялікім укладам кожнага, хто хоць дакіне маленькую цаглінку дзеля праўдзівага прадстаўлення гэтага вялікага нашага дзеяча. Усякія зацемкі прашу прыслаць да 15 сакавіка гэтага году»[2].

У адказ на свой заклік Пануцэвіч атрымаў допісы Станіслава Грынкевіча (малодшага), Францішка Кушаля, А.Пякарска га, Часлава Ханяўкі, Язэпа Гладкага і А.Цвікоўскага, якія надышлі пазней жаданага тэрміну і былі апублікаваныя асобна ў 28 і 29 нумарах «Беларускай Царквы». Паказваючы розныя эпізоды дзейнасці Гадлеўскага, ніхто з іх не пацвердзіў яго ролі як заснавальніка і дзеяча БНП. У прыватнасці, пра такую ролю нічога не ведаў Ханяўка, якога Пануцэвіч «уключыў» нават у склад кіраўніцтва БНП у Вільні і Варшаве. Па іншай прычыне не адгукнуўся Янка Станкевіч: ён займаўся стварэннем Партыі (Арганізацыі) Беларускіх Нацыяналістаў, а не, як пісаў Пануцэвіч, БНП. Гэтага, бадай, дастаткова для ацэнкі версіі Пануцэвіча як прадукту ягонага ўяўлення, чаго, на жаль, не ўлічыў Сяргей Ёрш.

Створаны на эміграцыі і пашыраны Яршом на бацькаўшчыне міф пра Гадлеўскага як заснавальніка БНП і натхняльніка беларускага супрацьнямецкага руху супраціўлення несумяшчаль ны з тагачаснай яго палітычнай пазіцыяй і дзейнасцю. Прыбыўшы ў чэрвені 1940 г. у акупаваную немцамі Варшаву, ён уключыўся ў дзейнасць кіраванага Міколам Шчорсам Беларускага Камітэта, увайшоў нават у склад яго кіраўніцтва[3]. Адначасова, не больш чым па традыцыі, выступаў як старшыня Беларускага Нацыянальнага Фронту — нефармальнай групоўкі, створанай ім яшчэ ў Вільні. Аднак насуперак выказванню Ярша (13, 89) БНФ не быў легальнай арганізацыяй (дзейнасць палітычных груповак прынцыпова забаранялася акупацыйнымі ўладамі) і таму не мог быць прыкрыццём падпольнай супрацьнямецкай дзейнасці Гадлеўскага. Дарэчы, пакуль што не было і патрэбы такой дзейнасці, бо яго палітычныя імкненні свабодна ўкладваліся ў рамкі легальнай дзейнасці Беларускага Камітэта[4]. Кіруючыся не толькі патрабаваннямі афіцыйнай палітыкі, але перш за ўсё сваім глыбокім перакананнем, Гадлеўскі лічыў, што аднаўленне беларускай дзяржаўнасці магчымае толькі ў супрацоўніцтве з Нямеччынай. Гэтую ідэю ён часта прапагандаваў пад час камітэцкіх сходаў, прытым, як сведчылі прысутныя, лагічна яе абгрунтоўваў. Варта дадаць, што гэтую стратэгіч ную ідэю Гадлеўскі адлюстраваў у складзеным ім тады «Ідэалагічным Статуце» нефармальнага Беларускага Нацыянальнага Фронту: «… кожны вораг расейскага камунізму ёсьць нашым прыяцелем. Усе тыя дзяржавы, якія імкнуцца да стварэння вялікай Польшчы або вялікай Расеі коштам Беларусі, ёсьць нашымі натуральнымі ворагамі, з якімі мы павінны змагацца»[5].

Як вядома, гэтымі незацікаўленымі лёсам Беларусі дзяржавамі былі Англія і Злучаныя Штаты Амерыкі, якія сталі саюзнікамі Савецкага Саюзу. І не на супрацоўніцтва, а на змаганне з імі заклікаў беларусаў Гадлеўскі, вядома, на баку Нямеччыны. Таму згадкі эмігранцкіх публіцыстаў, а за імі і Ярша (14) пра англійска-амерыканскую арыентацыю Гадлеўскага і яго спробы наладзіць сувязь з гэтымі дзяржавамі трэба лічыць выдумкай, якая дыктавалася ўмовамі пасляваеннай палітычнай кан’юнктуры[6]. Восенню 1941 г. Гадлеўскі прыехаў у Менск, аднак не нелегальна, і не «рэвалюцыйным шляхам» захапіў сваю пасаду, як хацелася б ананімнаму публіцысту «Беларускіх Навінаў». 17 верасня генеральны камісар Вільгельм Кубэ прасіў міністра акупаваных усходніх абшараўАльфрэда Розенберга прыслаць з Нямеччыны адпаведнага спецыяліста да працы ў школьным аддзеле генеральнага камісарыята, і ў адказ на гэтую просьбу Розенберг прызначыў Гадлеўскага, які з 1 лістапада 1941 г. стаў галоўным школьным інспектарам[7].

Працуючы ў Менску, Гадлеўскі працягваў вызнаваць сваю палітычную канцэпцыю, пра што сведчыць, між іншым, распаўсюджванне ім «Ідэалагічнага Статута БНФ» з тымі самымі пранямецкімі тэзісамі. Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу і крытычныя адносіны да непаслядоўнай нямецкай палітыкі, ён да часу арышту заставаўся верны сваёй канцэпцыі, на што ўплывалі поспехі нямецкай арміі, якая ў той час дайшла да Сталінграда і Каўказа. Гэта была важная прычына, дзеля якой ён не ўдзельнічаў у супрацьнямецкай падпольнай дзейнасці, пра якую не гаварыў нават сваім давераным супрацоўнікам Язэпу Найдзюку і Анелі Катковіч[8]. Магчыма таму, што нічога не ведаў пра такую дзейнасць.

У ліпені 1942 г. Кубэ паклікаў Яўхіма Скурата ў склад створанай тады ўстановы Мужоў Даверу і прызначыў яго школьным інспектарам. Аднак гэта не было вынікам недаверу да Гадлеўскага, які працягваў працаваць у школьным аддзеле, стаў членам Галоўнай Рады Беларускай Народнай Самапомачы, удзельнічаў ва ўсіх яе пасяджэннях, у арганізацыі курсаў перашкалення афіцэраў Самааховы, запрашаўся на сустрэчы з Кубэ, апрача таго, абслугоўваў каталіцкае душпастырства ў Менску.

У той час Гадлеўскі цесна супрацоўнічаў з шэфам БНС Іванам Ермачэнкам — іх яднала спадзяванне на вырашальную ролю Нямеччыны ў аднаўленні беларускай дзяржаўнасці пасля пераможнай вайны. Не было паміж імі разыходжанняў і ў вырашэні складанага канфесійнага пытання, пра якія нярэдка згадвалі эмігранцкія публіцысты. Так, напрыклад, праваслаўны Ермачэнка падтрымаў ініцыятыву Гадлеўскага наладзіць радыётрансмісіі каталіцкіх набажэнстваў, з якой ён выступіў 15 кастрычніка на пасяджэнні Галоўнай Рады БНС[9]. Таксама Ермачэнка выступаў да Кубэ з прапановай аформіць кананічнае прызначэнне Гадлеўскага генеральным вікарыем каталіцкай царквы ў Беларусі, пры тым даў наступную яго характарыстыку: «… ксёндз Гадлеўскі ёсьць нам вядомы як сьвядомы беларус, прыхільнік нямецка-беларускага супрацоўніцтва і добры барацьбіт проці палякаў»[10].

І вось раптам загадка: 23 снежня 1942 г. раніцай выйшла цэнзураваная аддзелам прэсы генеральнага камісарыята «Беларуская Газэта» з надрукаваным аб’ёмістым артыкулам Гадлеўскага «25-я ўгодкі скліканьня Усебеларускага Кангрэсу», а таго ж дня ўначы ён быў арыштаваны нямецкай паліцыяй, адпраўлены і менскую турму і знік без следу. Такім чынам, у той самы час адно нямецкае ведамства лічыла Гадлеўскага «чыстым» (інакш яго артыкул не быў бы дапушчаны да друку), а другое — ворагам.

Гэты парадокс адлюстроўваў востры канфлікт, які пад канец 1942 г. узнік паміж галоўнымі дзеячамі акупацыйнага рэжыму ў Беларусі на фоне метадаў супрацьпартызанскіх пацыфікацыйных акцый. Кубэ абвінавачваў высокіх начальнікаў СС і паліцыі ў масавых забойствах мірнага насельніцт ва, за што яны імкнуліся выдаліць яго з Менска. З такой мэтай пачалася кампанія кампраметацыі Кубэ як ініцыятара і натхняльніка нібыта супярэчлівай з інтарэсамі Нямечыны палітыкі кіраўніцтва БНС, якое імкнулася стварыць беларускае войска і органы дзяржаўнага кіравання[11].

Паводле інфармацыі польскай разведкі, у атмасферы паліцэйскіх ганенняў супраць Ермачэнкі і яго супрацоўнікаў тады было арыштавана каля сотні дзеячаў БНС у Менску і ў правінцыі. Сярод іх быў і ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, які парадаксальна загінуў як нежаданы саюзнік.

Юры Туронак
Варшава


[1] Гл.: Беларуская Думка. 1947. № 2; Адраджэньне. 1948. № 1; Беларус на чужыне. 1949. № 12 (36); Зьніч. 1950—1965. № 1, 21, 70, 82—83; Бацькаўшчына. 1952. № 51—52; Незалежная Беларусь. 1953. № 1 (7), 2 (8).
[2] Летапіс беларускай эміграцыі. 1987. № 51—52.
[3] М.Ш. (Мікола Шчорс) Загінуў, каб жыла Беларусь // Беларуская Думка. 1992. № 37.
[4] Вялікім жаданнем Гадлеўскага было стварэнне беларускага войска, аднак не ён быў ініцыятарам дыверсійнай групы, якую С.Ёрш называе «першым штурмовым звязам» (90). Такія групы арганізаваў абвер і з літоўскіх і ўкраінскіх ваеннапалонных польскай арміі. Роля Гадлеўскага і іншых дзеячаў варшаўскага Беларускага Камітэта абмяжоўвалася вярбоўкай людзей, якіх накіроўвалі ў асяродкі абвера па падрыхтоўцы дыверсантаў.
[5] Арыгінальны экзэмпляр «Ідэалагічнага Статута БНФ» захоўваецца ў НАРБ (ф. 370, воп. 1, спр. 1258, а. 4—9); іншы асобнік, вывезены Леанідам Галяком у ЗША і перадрукаваны кірыліцай у «Летапісе беларускай эміграцыі» (1985. № 24); тамсама інфармацыя, што яго ўкладальнікам быў кс. Гадлеўскі.
[6] Паводле Пануцэвіча, у канцы жніўня 1941 г. Гадлеўскі «выслаў» у Швецыю свайго эмісара Альберта Асоўскага, а ў 1942 г. В.Лукашыка і Я.Федарчука. Асоўскі, прыбыўшы нелегальна праз Нарвегію ў Стакгольм, наладзіў сувязь з беларусамі ў Чыкага (між іншым, айцом Язэпам Рэшацем), якім перадаў даручэнне Гадлеўскага арганізаваць Беларуска–Амерыканскую Нацыянальную Раду, якая павінна была «дзейнічаць перад Вашынгтонам і Альянтамі ў справе Беларусі». У выніку Рада была заснавана 7 верасня 1941 г. (Беларуская Царква. 1965. № 28. С. 76—77, 93—94). Аднак Пануцэвіч не ўлічыў, што на ўсю гэтую аперацыю (ад выезду з Варшавы да заснавання Рады) «прызначыў» Асоўскаму ўсяго некалькі дзён, што робіць яго выказванне, па меншай меры, несур’ёзным. І яшчэ: у маім архіве захоўваецца ліст а. Язэпа Рэшаця ад 22 траўня 1945 г., у якім той піша Васілю Лукашыку, што за гады вайны ніякіх вестак ад беларусаў з Еўропы ён не атрымоўваў.
[7] Ліст Кубэ да Розенберга ад 17.09.1941 // Александрыйскія мікрафільмы, ролік 21/668; Архіў Новых Актаў у Варшаве; НАРБ, ф. 373, воп. 2, спр. 8, а. 79—80.
[8] Лісты Язэпа Найдзюка да аўтара ад 2.03 і 30.11.1980; інфармацыя Анелі Катковіч ад 3.01.1981.
[9] Пратакол пасяджэння Галоўнай Рады БНС ад 15.10.1942, у: НАРБ, ф. 384, воп. 1, спр. 33а, а. 10—16.
[10] Тамсама, ф. 384, воп. 1, спр. 64, а. 7.
[11] Гл. пра гэта шырэй: Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Мінск, 1993. С. 114—133.

Наверх

Белорусы. Москва, 1998 (Андрэй Акара)

Снежня 10, 1999 |

Белорусы / Отв. ред. В.К.Бондарчик, Р.А.Григорьева, М.Ф.Пилипенко (Серия „Народы и культуры”). Москва: Наука, 1998. 503.

Структура кнігі даволі дакладна адлюстроўвае асаблівасці беларускай нацыянальнай самасвядомасці: калі этнагенэз гэтага народа апісаны больш ці менш падрабязна, то працэс нацыягенэзу практычна не атрымаў у ёй адлюстравання — ці гэта нецікава для мінскіх даследчыкаў, ці, што больш верагодна, гэта наогул неактуальна для беларусаў. Не выпадкова ж беларуская ідэнтычнасць, як вядома, адна з самых слабых у Еўропе і СНД.

Так, у аналагічнай кнізе „Русские”, якая выйшла ў той самай серыі (гл. „Ex libris НГ” ад 26.11.98), ёсць цэлы раздзел пра нацыянальную самасвядомасць і народную памяць, дзе гаворыцца пра „знакавыя” персанажы расійскай гісторыі — св. Барыса і Глеба, Івана Жахлівага, Пятра І, Суворава, Пугачова і г.д. Нічога падобнага ў кнізе пра беларусаў няма, хоць, безумоўна, што св. Еўфрасіння Полацкая, Францішак Скарына, Мікола Гусоўскі, складальнікі Статута Вялікага Княства Літоўскага, св. Апанас Берасцейскі (Філіповіч), Кастусь Каліноўскі, Янка Купала, Якуб Колас, аўтары газеты „Наша Ніва” — гэта і ёсць той шэраг, вакол якога фармавалася „беларуская ідэя” (некаторыя з гэтых імёнаў усё ж згадваюцца ў раздзеле „Нарыс этнічнай гісторыі”). Дарэчы, пра „беларускую ідэю” з гэтага выдання таксама шмат не даведаешся. Не выпадкова некаторыя даследчыкі лічаць, што ніякай адметнай ідэі ў беларусаў як народа, а ў Беларусі як дзяржавы проста не існуе.

Метадалагічнай асновай даследавання служыць распрацаванае савецкай навукай уяўленне пра паходжанне беларусаў, украінцаў і расійцаў у XIII-XVI ст. з „аднаго кораня — старажытнарускай агульнасці”, якое ўзнаўляе адзін з асноўных савецкіх ідэалагічных міфаў. Міф занадта просты і схематычны, каб прэтэндаваць на вычарпальнае тлумачэнне даволі складаных працэсаў этна- і нацыягенэзу. Наогул, узнікае адчуванне, што кніга напісаная дзесьці ў сярэдзіне 1980-х г. — па меншай меры, у ёй пераважае разуменне нацыі, якое звязана з імем акадэміка Ю.Брамлея і базуецца на марксісцкіх і пазітывісцкіх перадумовах: значную частку прэтэнзій наконт таго, што ў кнізе апісальнасць дамінуе над вытлумачэннем унутранай прыроды той або іншай з’явы, можна адрасаваць не аўтарам, а савецкай этнаграфіі ўвогуле, з якой ніяк не можа „вылупіцца” постсавецкая этналогія.

З гэтай прычыны ў кнізе не аналізуюцца зусім або аналізуюцца ў малой ступені не толькі нацыянальная ідэя, нацыянальная ідэнтычнасць і нацыянальная самасвядомасць, але і этнапсіхалогія, стэрэатыпы нормаў паводзінаў, толькі адна старонка прысвечаная пахавальнаму абраду — вельмі папулярнай у сучаснай этналогіі тэме. Яшчэ менш увагі аддадзена разгляду пытання рэлігійнасці беларусаў — у раздзеле „Погляды на свет і прыроду” (!). Адтуль, у прыватнасці, можна даведацца, што на 1997 г. у рэспубліцы функцыянавалі больш за 2000 рэлігійных абшчынаў, у якіх працавалі каля 1800 „служителей культа” (менавіта так у тэксце! — А.А.).

Толькі вытанчаны чытач зможа зразумець з кнігі, што так званая старабеларуская мова — гэта тое самае, што ўкраінскія філолагі называюць „стараўкраінскай кніжнай мовай”, а іх расійскія калегі — „простай мовай”, або „мовай Паўднёва-Заходняй Русі”.

Для этнаграфічнага абагульняльнага даследавання крыху нават дзіўна, што спецыяльнай ўвагі не аддадзена палешукам і пінчукам — рэліктавым этнічным групам, якія жывуць на большай частцы Брэсцкай вобласці і гавораць на ўкраінскіх і пераходных ад украінскіх да беларускіх палескіх дыялектах. У кнізе, як, зрэшты, і ў беларускай этнаграфіі наогул, максімальна замоўчваецца пытанне этнагенэзу палешукоў і пінчукоў, а ў раздзеле пра беларускую мастацкую літаратуру нават не згадваюцца спробы стварэння самастойнай літаратуры на палескім дыялекце.

У „Беларусах” можна вылучыць такую тэндэнцыю: усё, што тычыцца фіксацыі якіх-небудзь звестак, г.зн. тое, што з’яўляецца аб’ектам вывучэння этнаграфіі ў яе традыцыйным разуменні, выканана старанна і грунтоўна. Але ўсё тое, што звязанае з тэарэтычным асэнсаваннем этнічнай гісторыі, з філасофскім спасціжэннем нацыянальнай ідэі, магло быць напісана цікавей. Еўразійства, тэорыя этнагенэзу Л.Гумілёва, структурная антрапалогія і г.д. расчыняюць шырокія далягляды для арыгінальных штудыяў. Шкада, што аўтары гэтым не пакарысталіся. Зрэшты, такую магчымасць для інтэлектуальнага запаўнення яны пакінулі іншым даследчыкам.

У сучасных умовах, калі нацыянальнае пытанне не знікае (на што спадзяваліся шмат якія футуролагі -глабалісты), а становіцца яшчэ больш актуальным, калі нярэдкія працэсы рээтнізацыі этнасаў, што згубілі сваю ідэнтычнасць, серыя „Народы і культуры”, якая развівае традыцыі вядомай у мінулым серыі „Краіны і народы”, можа выконваць не толькі навукова-пазнавальную, але і карысную ў практычных адносінах ролю.

Пры ўсіх недахопах том „Беларусы”, выдадзены „Навукай”, мае вельмі важнае, этапнае значэнне і будзе карысны як расійскім чытачам для больш адэкватнага ўяўлення пра культурна і этнічна блізкі народ (кнігі па беларусістыцы на расійскім рынку сустракаюцца вельмі рэдка — некалькі адзінак на дзесяцігоддзе), так і чытачам у самой Беларусі — як падрабязная энцыклапецыя роднай культуры, якую паглынае назаўсёды шматводая плынь Ракі Часу.

Андрэй Акара
Масква

Беларуская мова. Opole, 1998 (Сяргей Запрудскі)

Снежня 9, 1999 |

Беларуская мова. Redaktor naukowy Aljaksandr Lukašanec, Mikalaj Prigodzič, Lidzija Sjameška. Opole, 1998. 293.

Ідэя гэтай кнігі нарадзілася за межамі Беларусі. У верасні 1992 г. на канферэнцыі «Славянскія мовы ў адносінах да сучасных зменаў у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе» ў Аполе польскі лінгвіст Станіслаў Гайда ініцыяваў агульнаславянс кую даследчую праграму «Сучасныя змены ў славянскіх мовах». У 1993 г. ідэя праграмы і яе арганізацыйныя контуры канчаткова акрэсліліся на ХІ Міжнародным з’ездзе славістаў у Браціславе і на першай з будучых штогадовых сустрэч выканаўцаў праекта ў Аполе. Так быў запушчаны механізм, вынікам дзейнасці якога стала падрыхтоўка і выданне шэрагу кніг пад агульнай назвай «Найноўшая гісторыя славянскіх моў». Беларускі том выйшаў з друку акурат напярэдадні леташняга з’езда славістаў у Кракаве; раней у дадзенай серыі былі апублікаваны манаграфіі, прысвечаныя сербскай, балгарскай, рускай, сербалужыцкім, чэшскай, славенскай, славацкай і харвацкай мовам.

Далучыўшыся да рэалізацыі гэтага праекта, беларускія навукоўцы сутыкнуліся з цэлым шэрагам праблем. Паваенная гісторыя беларускай мовы (зрэшты, як і ранейшая) моцна насычана ідэалагічным зместам, у значнай ступені абумоўлена «знешняй», сацыяльнай гісторыяй, а беларускія мовазнаўцы, бадай, заўсёды былі схільныя не ўлічваць гэтую «нязручную» акалічнасць. Незразумела было, якія навуковыя ўстановы павінны былі стаць інстытуцыянальнай базай для выканання праекта. Здавалася б, такой базай маглі б быць аддзелы гісторыі беларускай мовы і сучаснай беларускай мовы Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі. Аднак у аддзеле гісторыі беларускай мовы з 60-х г. даследаванне мовы савецкага перыяду зусім не праводзіцца, а ў аддзеле сучаснай мовы (з 1965 да 1992 г. яго ўзначальваў М.Бірыла) не сфармавалася колькі-небудзь значная навуковая школа. У выніку на пачатковым этапе рэалізацыі праекта асновай даследчыцкіх рэсурсаў стала кафедра беларускай мовы Белдзяржуніверсітэта. Можна здагадвацца, што гэты этап для беларускіх выканаўцаў быў надзвычай цяжкі. У нейкі момант універсітэцкія кіраўнікі праекта ўбачылі, што пастаўленая задача не можа быць выканана без прыцягнення дадатковых сілаў. Так у 1997 г. (праз чатыры гады пасля пачатку працы і за паўтара года да яе завяршэння) да распрацоўкі манаграфіі далучыліся навукоўцы Інстытута мовазнаўства, якія, між іншым, падрыхтавалі больш за палову агульнага аб’ёму кнігі. Такім чынам, суаўтарамі манаграфіі сталі Мікалай Прыгодзіч, Лідзія Сямешка, Ірына Шкраба, Таццяна Рамза, Віктар Красней (Белдзяржуніверсітэт), Аляксандр Лукашанец, Аляксандр Крывіцкі і Лілія Выгонная (Акадэмія навук). Цікава будзе заўважыць, што манаграфіі па іншых славянскіх мовах рыхтавалі значна большыя калектывы: так у напісанні сербалужыцкага тома ўдзельнічалі 15 чалавек, а харвацкі падрыхтаваны намаганнямі 16 даследчыкаў.

Пры знаёмстве з кнігай кідаецца ў вочы значная дыспрапорцыя ў размеркаванні матэрыялу. Так, падрыхтаваныя ў рамках раздзела «Змены ў структуры беларускай літаратур най мовы» параграфы пра арфаграфію і граматычныя змены (займаюць у кнізе адпаведна 7 і 15 старонак) выглядаюць вельмі кароткімі ў параўнанні, напрыклад, з параграфамі, прысвечанымі словаўтварэнню і вымаўленню (займаюць 36 і 43 старонкі або дзве траціны ўсёй плошчы адпаведнага раздзела). Можа, за паваенныя гады ў беларускай граматыцы адбыліся значна меншыя змены, чым у вымаўленні? Невядома. Чаму Л.Сямешка, знаны спецыяліст у правапісе, напісала на гэты конт так мала? Наўрад існуюць абгрунтаваныя адказы на гэтыя пытанні. Верагодна, так атрымалася таму, што даследчыца многа сілаў аддала падрыхтоўцы іншага, некароткага і вельмі важнага раздзела, прысвечанага сацыялінгвістычным аспектам функцыянавання беларускай літаратурнай мовы; правапіс, такім чынам, давялося пасунуць на другі план. Відавочна, патэнцыял кваліфікаваных акадэмічных навукоўцаў, спецыялістаў у фанетыцы і словаўтварэнні Л.Выгоннай і А.Лукашанца стаўся дарэчы ў крытычнай сітуацыі, калі над выкананнем праекта навісла пагроза, калі ўжо не даводзілася звяртаць увагу на тое, ці будуць розныя раздзелы ўкладзены згодна з пажаданай прапарцыйнасцю. «Логіка выпадку», якая мела немалы ўплыў пад час структурнай арганізацыі кнігі, асабліва добра відаць з той акалічнасці, што ў манаграфіі адсутнічае асобны раздзел, прысвечаны лексічнаму ўзроўню, — і гэта пры тым, што якраз на прыкладзе лексікі найбольш выяўна можна прасачыць сувязь паміж развіццём мовы і развіццём грамадства.

Найбольшую ўвагу ў кнізе прыцягваюць вялікія раздзелы, у якіх аўтары мелі магчымасць паглыбіцца ў аналізаваную матэрыю больш грунтоўна. А.Крывіцкі напісаў «дыялектала гічны» раздзел, у якім, аднак, акрамя аналізу зрухаў на дыялектным узроўні ў спецыяльных параграфах ахарактарыза ваў пасляваенную моўную сітуацыю і ўплыў на моўную дынаміку нацыянальнага адраджэння 1980 — 90-х г. Аўтар паказаў сацыяльныя прычыны пашырэння ў Беларусі ў паваенныя гады рускай мовы і яе замацавання ў важных функцыянальных сферах, вызначыў спецыфіку тагачаснага двухмоўя. А.Крывіцкі даў ацэнку грамадскаму руху па адраджэнні беларускай мовы апошняга дзесяцігоддзя, які ён лічыць «самай адметнай з’явай у намаганнях беларускай інтэлігенцыі ў канцы 30-х і пачатку 90-х г. на ўсталяванне ў Рэспубліцы Беларусь яе нацыянальных культурных і этнічных адметнасцей». Аўтар акрэсліў некаторыя рысы моўнай барацьбы апошняга часу, прааналізаваў спробы рэфармаваць мову (вынікам якіх, на яго думку, стала рэгіяналізацыя граматыкі), разгледзеў намаганні стварыць палескую літаратурную мову, адраджэнне ў Беларусі польскай мовы і інш. У заключным параграфе свайго раздзела А.Крывіцкі ахарактарызаваў нядаўнія адраджэнс кія памкненні як «прагныя і бязладныя», менавіта яны, на яго думку, выклікалі ў адказ «новы рускамоўны накатны вал». Аўтар тым не менш лічыць, што будучыня беларускай мовы не безнадзейная. Перспектыва будзе залежаць у тым ліку і ад таго, ці з’явяцца беларускамоўныя гаспадарчыя структуры. Іх узнікненне дазволіла б у будучыні беларускай мове ўзрастаць натуральным чынам, а не толькі праз выкарыстанне адміністрацыйных захадаў.

У раздзеле «Беларускае літаратурнае вымаўленне» акрамя падрабязнага разгляду вымаўленчай дынамікі апошніх дзесяцігоддзяў (на якую моцна ўплываў «прэс білінгвальнага асяроддзя») Л.Выгонная спыняецца і на некаторых важных складніках моўнага развіцця, у прыватнасці, на ролі кадыфікатарс кай практыкі. Сапраўды, на працягу пасляваеннага часу беларускія мовазнаўцы знаходзіліся на «пярэднім рубяжы» барацьбы за стабільнасць літаратурных нормаў, між тым моўная практыка раз-пораз прыносіла ім непрыемныя сюрпрызы. Аўтарка нагадала пра пашыраны ў 60-я і наступныя гады феномен звароту некаторых пісьменнікаў да жывой дыялектнай лексікі, які моцна збянтэжыў тагачасных беларускіх нармалізатараў і, на думку Л.Выгоннай, нават «размываў само ўяўленне аб кадыфікацыі». Паступова выявілася, што людзі, якія крытычна ставяцца да запісаных у лінгвістычных кодэксах моўных нормаў, ёсць не толькі ў пісьменніцкім асяроддзі. У апошнія гады «нават сярод лінгвістаў узнікла рашучая нязгода пры вырашэнні як шматлікіх практычных пытанняў, так і ў самім падыходзе да праблем развіцця літаратурнай мовы». У цэлым арыентацыя часткі беларускіх мовазнаўцаў (перадусім адказных за «правільнае» развіццё моўных нормаў) у сваёй дзейнасці на рускую мову прывяла да «раз’яднанасці намаганняў пісьменніцкіх, выдавецкіх кадраў, з аднаго боку, і навукова-лінгвістычных, з другога». Л.Выгонная мае некаторыя рэцэпты развязання сучаснага клубка супярэчнасцяў. Так, яна лічыць, што куды больш уважліва трэба вывучаць рэальнае ўжыванне, што яна паказвае і на ўласным прыкладзе.

Шмат цікавых назіранняў, інтэрпрэтацый і абагульнен няў чытач знойдзе таксама ў раздзелах, напісаных А.Лукашанцам, Л.Сямешкай, В.Краснеем (аўтарам раздзела «Функцыянальна -стылявая дыферэнцыяцыя беларускай літаратур най мовы») і іншымі даследчыкамі.

Цікава, што многія аўтары кнігі палічылі магчымым для сябе ў той ці іншай ступені закрануць асаблівасці моўнага развіцця 20—30-х г. У цэлым падобнае адхіленне можна кваліфікаваць як недахоп, бо яно перашкаджае больш глыбокаму пранікненню ў сутнасць моўных зрухаў паваеннага часу. Між тым, як справядліва зазначала Л.Выгонная ў сваім дакладзе на канферэнцыі «Беларуская мова ў другой палове ХХ ст.», кожнае паваеннае дзесяцігоддзе мае «свае вельмі важныя адметныя рысы і па-свойму звязана з усімі астатнімі». Можна выказаць сумненне ў тым, што аблічча кожнага пасляваен нага дзесяцігоддзя паказана ў кнізе дастаткова выразна. Тым не менш парадаксальным чынам гаворка пра 20—30-я г. у манаграфіі, прысвечанай 40—90-м г., не выглядае надта неабгрунтаванай. Рэч, відаць, у тым, што «з’явы культурнага руху і моўныя праекты 20-х г. знаходзяцца вельмі блізка да надзённых лінгвістычных праблем 80—90-х г.» (Л.Выгонная). Сваю ролю ў выхадзе за вызначаныя храналагічныя рамкі, відаць, адыграла і тая акалічнасць, што 20-я г. у цэлым недастаткова разгледжаны ў беларускай лінгвістычнай літаратуры.

Нягледзячы на прыведзеныя крытычныя закіды рэцэнзаваная кніга ўяўляецца мне самай цікавай і змястоўнай у беларускай лінгвістычнай літаратуры апошніх гадоў. На адрозненне ад іншай мовазнаўчай друкаванай прадукцыі, якая зазвычай асвятляе прыватныя праблемы беларускай лінгвістыкі або ўвогуле з’яўляецца плёнам працы дзесяцігадовай даўнасці і нясе на сабе пячатку састарэласці, манаграфія «Беларуская мова» асэнсоўвае фундаментальныя пытанні сучаснага быцця беларускай мовы, яна напісана зусім нядаўна і рэалізуе новыя падыходы ў даследаванні гісторыі беларускай мовы. Некаторым даследчыкам (напрыклад, М.Прыгодзічу, Л.Сямешцы, І.Шкрабе, В.Краснею) у працэсе падрыхтоўкі кнігі давялося выйсці за рамкі свайго «амплуа» і распрацоўваць у значнай ступені новую для сябе матэрыю, што заўсёды рабіць няпроста. Праца ў рамках міжнароднага праекта спрыяла ўстаноўцы аўтараў на як мага больш высокі навуковы ўзровень, што садзейнічала вызваленню ад многіх стэрэатыпаў і догмаў, пашыраных у беларускай лінгвістыцы нядаўняга часу.

Чытач можа не падзяляць некаторыя выказаныя ў кнізе ацэнкі і абагульненні. Ён можа быць незадаволены наяўнасцю выразных (часам, бадай, празмерных) прыкмет індывідуальнасці ў раздзелах, напісаных рознымі аўтарамі, сэнсавай невыразнасцю некаторых выказванняў і іх стылістычнай недагледжанасцю. Чытач, аднак, можа быць пэўным, што аўтары намагаліся як найглыбей спасцігнуць моўныя працэсы апошніх гадоў і імкнуліся напісаць пра іх шчыра, без замоўчвання і эзопавай мовы. Кніга з’яўляецца першым і вельмі важным этапам у падрыхтоўцы будучай гісторыі беларускай літаратурнай мовы савецкага часу, неабходнасць распрацоўкі якой цяпер паўстае з усёй відавочнасцю і якая, будзем спадзявацца, некалі кімсьці будзе напісана.

Сяргей Запрудскі
Менск

Sužiedelis, Saulius. Historical dictionary of Lithuania; Zaprudnik, Jan. Historical dictionary of Belarus (Наталля Брэль)

Снежня 8, 1999 |

Sužiedelis, Saulius. Historical dictionary of Lithuania. Lanham, Md., & London. 1997. xxxiv, 382.

Zaprudnik, Jan. Historical dictionary of Belarus. Lanham, Md., & London. 1998. xxxviii, 299.

Аўтар першай кнiгi гiсторык Саулюс Сужэдэлiс з’яўляецца дацэнтам Мiлерсвiльскага унiверсiтэта (Пенсiльванiя) і рэдактарам вядомага навуковага квартальнiка «The Journal of Baltic Studies». Вывучэнню гiсторыi Лiтвы i яе выкладанню ён прысвяцiў большую частку свайго жыцця.

Паводле аўтарскага вызначэння гэтае выданне павiнна служыць хутчэй як уводзiны для неспецыялiстаў да найбольш важных вехаў мiнулага Літвы. Яно адрасуецца найперш адукаванаму чытачу i студэнтам, якія не знаёмыя з гiсторыяй Літвы, але маюць некаторыя веды з агульнаеўрапейскай гiсторыi. Не дзіўна, што пры спробе ў адным томе нават агульна ахапiць усю складанасць i нюансы гiсторыi краiны, адна толькi назва якой на працягу стагоддзяў мела розныя геаграфiчныя, палiтычныя i культурныя значэннi, аўтар сустрэў цяжкасцi ў падборы артыкулаў. Аднак С.Сужэдэлiс добра справіўся з гэтай задачай. Ён адабраў для слоўнiка артыкулы, адначасова i iнфармацыйныя, i рэпрэзентацыйныя, якiя найбольш поўна асвятляюць палiтычнае, нацыянальнае i культурнае жыццё Літвы ў розныя перыяды гiсторыi краiны. Дзе толькi можна, аўтар спрабаваў паказаць месца Літвы ў гiсторыi i жыццi як яе суседзяў, так i ў агульным развiццi Еўропы, змясцiць мiнуўшчыну сваёй айчыны ў шырэйшым кантэксце унiкальнае пазiцыi памiж Усходам i Захадам. Ён адзначае выключна вялiкую ролю Літвы ў гiсторыi яе праваслаўных суседзяў.

С.Сужэдэлiс iмкнецца быць карэктным пры ўжываннi тапанiмiчных назваў, iмёнаў i iнстытуцыйных вызначэнняў. «…Лiтоўская гiсторыя шматнацыянальная, уключае шмат моваў i адсюль паходзiць рознасць тэрмiнаў», — тлумачыць ён i заўважае, што нават тэрмiны «Лiтва» i «лiтоўскi» мелi рознае значэнне ў розныя часы для розных людзей (х). У слоўнiку выкарыстоўваюцца ў асноўным сучасныя назвы местаў, аднак таксама прыводзяцца іх іншанацыянальныя варыянты, даўно прынятыя ў лiтаратуры. Напрыклад, Vilnius (Rus. Vilna, Pol. Wilno). Аўтар трымаўся напiсання, уласцiвага нацыянальнасцi асобы, за выняткам тых варыянтаў, якія шырока распаўсюджаны ў англамоўных працах.

Уводзiны да слоўнiка складаюцца з трох нарысаў: «Зямля i народ», «Урад i эканомiка» i «Гiстарычны агляд». Яны даюць уяўленне пра геаграфiчнае размяшчэнне краiны (гаворыцца, што геаграфiчна Літва папраўдзе знаходзiцца ў цэнтры еўрапейскага кантыненту: памiж Пiрэнеямi i Уралам ды памiж паўночнай Нарвегiяй i паўднёвай Грэцыяй), клiмат, дыялектныя рэгiёны, этнiчны i канфесiйны склад насельнiцтва (на 1997 г.), дзяржаўны лад (з 11 сакавiка 1990 г.) i эканамiчнае развiццё краiны ў ХХ ст. Гiстарычны нарыс канспектыўна выкладае гiсторыю краіны з ІІІ тыс. да н.э. да 1996 г. Асаблiвая ўвага звернута на нялёгкі i гераiчны шлях Літвы да дзяржаўнай незалежнасцi.

Слоўнiк налiчвае блiзу 240 артыкулаў. Заўважаецца, наколькі палымяным патрыётам сваёй айчыны ёсць С.Сужэдэлiс. На жаль, яго Літва часта ўслаўляецца за кошт Беларусi. Тут сустракаем знаёмы набор традыцыйных тэзаў літоўскай гiстарыяграфii Вялiкага Княства Лiтоўскага: Лiтва гiстарычная цалкам атаясамлiваецца з сучаснай тэрыторыяй Рэспублiкi Літвы, роля балцкага элементу ў Вялiкiм Княстве вызначаль ная, беларускiя землi былi заваяваныя, Беларусь знаходзiлася пад упраўленнем Лiтвы, спадчына ВКЛ належыць толькi цяперашняй Літве i г.д. Спасылак, датычных Беларусi, недараваль на мала, асаблiва ў параўнаннi з Польшчай i Расiяй. І гэта ў артыкулах, прысвечаных асобам, якiя ў нас традыцыйна лiчацца прыналежнымi да беларускай гiсторыi. Напрыклад, Тадэвуш Касцюшка названы польска-лiтоўскiм i амерыканскiм рэвалюцыйным лiдэрам, народжаным на Берасцейшчыне, на тэрыторыi сённяшняй Беларусi, у лiтоўскай сям’i дробнага шляхцiча (156). Адам Мiцкевiч паводле слоўнiка — польскi пicьменнiк i паэт лiтоўскага паходжання, ягоная сям’я належала да лiтоўскай шляхты, што жыла ў Наваградку, «там, дзе цяпер Беларусь» (193). (Затое Сужэдэлiс не забыўся згадаць на беларускае паходжанне Фелікса Дзяржынскага). Прыклады можна прыводзіць доўга. А такі факт, як дзяржаўны статус старабеларускай мовы ў ВКЛ да 1696 г., нiяк не пракаментаваны.

Трэба прызнаць, што, нягледзячы на непрыемныя для беларусаў сюрпрызы, слоўнiк досыць iнфармацыйны i можа быць карысны сваёй факталагiчнай базай. Выданне забяспечана неблагiм даведачным апаратам: змешчана некалькi картаў, храналагiчная таблiца найважнейшых падзеяў, невялiкi тэрмiналагiчны слоўнiк, спiс скарачэнняў, добры бiблiяграфiчны раздзел; у дадатку — пералiк лiтоўскiх уладароў ад Мiндоўга да Станiслава Аўгуста Панятоўскага, палiтычных лiдэраў Літвы з 1918 да 1940 г., першых сакратароў КПЛ (1940—90), прэзiдэнтаў i прэм’ер-мiнiстраў (з 1990 г.). Ёсць таксама пералiк часта сустраканых геаграфiчных назваў на літоўскай, польскай, рускай i нямецкай мовах.

«Гiстарычны слоўнiк Беларусi» выйшаў у той жа серыі «European historical dictionaries» (№28) гoдам пазней. З яго аўтарам, Янкам Запруднiкам, няма патрэбы знаёміць беларускага чытача. Цяжка не пагадзiцца з рэдактарам серыi, што наўрад цi можна было выканаць дадзеную працу лепей, чым гэта зрабiў Запруднік. Беларусь сапраўды з’яўляецца для большасцi людзей на Захадзе невядомай краiнай (у параўнаннi, скажам, з Літвой), пра якую да распаду Савецкага Саюза было вядома толькi тое, што БССР цалкам залежыць ад Масквы i панесла цяжкiя страты ў ІІ сусветнай вайне. Аўтар адзначае, што пасля краху камунiстычнай iмперыi i адраджэння расійскага экспансiянiзму iнтарэс да Беларусi за мяжой узрос у сувязi з разглядам яе ў якасцi «брамы на Захад» для Расii. А з прыходам да ўлады ў Беларусi Лукашэнкi нашая краiна прыцягвае ўвагу мiжнароднай супольнасцi найперш рэкорднай колькасцю фактаў парушэння правоў чалавека.

У «Гiстарычным слоўнiку Беларусi» больш за 4200 артыкулаў. Янка Запруднiк адвёў найбольшае месца сучаснай гісторыі Беларусi, iмкнучыся паказаць заходняму чытачу карцiну палiтычнага, эканамiчнага i культурнага жыцця краю, а таксама падаць прычыны, што прывялi да сённяшняга становішча. Той, для каго Беларусь усё яшчэ загадкавая постсавецкая краiна, можа даведацца пра даўнiя традыцыi дзяржаўнасцi нашага народа, багатую мiнуўшчыну i культурную спадчыну беларусаў, атрымаць уяўленне пра гiсторыю ўсталявання i змест дыктатарскага рэжыму Лукашэнкi, а таксама пра тых, хто гэтаму рэжыму супрацьстаiць. Слоўнiк змяшчае біяграмы З.Пазняка, В.Ганчара, Л.Баршчэўскага, Г.Карпенкі, Ю.Захаранкі, А.Лябедзькі ды многiх iншых. Не абыйдзеныя ўвагай i прадстаўнiкi процiлеглага лагеру: тут можна прачытаць пра У.Замяталiна, I.Цiцянкова, У.Латыпава i iншых, прычым ёсць iнфармацыя пра тое, хто чым «адзначыўся». Цікава, што Лукашэнку ў слоўнiку адведзена больш месца, чым артыкулам пра Iвана i Антона Луцкевiчаў разам узятых. Утрымлiваецца шмат звестак пра арганiзацыi, партыi i рухi, якiя выступаюць за правядзенне дэмакратычных рэформаў, незалежнасць Беларусi, нацыяналь нае Адраджэнне, абарону правоў чалавека.

Варта адзначыць навуковую карэктнасць аўтара ў складаных пытаннях «падзелу» агульнае спадчыны Вялiкага Княства Лiтоўскага. Ён кажа, што нацыянальны характар ВКЛ — гэта прадмет спрэчкi памiж гiсторыкамi Літвы, Беларусi, Украiны, Польшчы i Расii. Ёсць пытанні кшталту: чыя гэта была дзяржава? Хто панаваў i хто быў падпарадкаваны? Якая спадчына каму належыць? На іх, лічыць Я.Запруднiк, марна шукаць адназначных адказаў. Разам з тым аўтар падае пазiцыю беларускiх гiсторыкаў па дадзенай праблеме: яны падкрэслiваюць эканамiчны патэнцыял Беларусi ў Вялiкiм Княстве i культурны аспект, г.зн. той факт, што беларуская мова была дзяржаўнай у Княстве, што беларуская культура ў iм дамінавала, асаблiва ў XVI ст. Вялiкiя князi лiтоўскiя Гедымiн i Альгерд, якiя найбольш пашырылi тэрыторыю Княства, мелi блiзкiя сямейныя i культурныя сувязi са славянскiм светам, i ўключэнне ў ВКЛ беларускiх тэрыторыяў бачыцца вынiкам хутчэй мiрнага працэсу, чым ваенных заваёваў. Невыпадкова некаторыя гiсторыкi характарызуюць ВКЛ як беларуска -лiтоўскую дзяржаву. Аўтар таксама звяртае ўвагу на тое, што значэнне тэрмiнаў «Русь», «Беларусь» i «Лiтва» ў мiнулыя стагоддзi істотна адрозніваліся ад цяперашняга. Увогуле трактоўкi Янкi Запруднiка сваёй узважанасцю выгадна адрознiваюцца ад катэгарычнай пазiцыі С.Сужэдэлiса. Да літоўскай гісторыі Я.Запруднiк ставiцца намнога карэктней, чым С.Сужэдэлiс да беларускай.

Апрача вядомых дзеячаў i падзеяў беларускай мiнуўшчыны, дзяржаўных iнстытутаў у іх гiстарычнай перспекты ве, у слоўнiку знаходзiм спiс святых Беларусi, пералiк нацыянальных святаў i звычаяў, сярод якiх асобныя артыкулы прысвечаны Купаллю i Дзядам, спiс палiтычных партыяў Беларусi, што паўсталi з пачаткам дэмакратызацыi, артыкулы пра нацыянальныя меншасцi i iнш. Прадстаўлены таксама шэраг значных фiгураў расійскае гiсторыi, якiя моцна паўплывалi на лёсы Беларусi (напрыклад, Iван III, Iван IV, Кацярына II, Сталiн, Ленiн i iнш.).

Дадатак утрымлiвае пералiк уладароў Беларусi з 860 г. (ад Рагвалода) да 1997 г. Сярод картаў бракуе карты этнаграфiчных межаў Беларусi. У бiблiяграфiчным раздзеле звяртае на сябе ўвагу тое, што лiтаратура па гiсторыi Беларусi ад старажытнасцi да 1991 г. пераважна беларуска – i рускамоўная, а публiкацыi па перыяду 1991—98 г. у большасцi англамоўныя. Апрача прыведзеных друкаваных выданняў Я.Запруднік падае iнфармацыю пра беларускiя сайты ў Iнтэрнэце.

Наталля Брэль
Гомель

Mediaevalia Ucrainica: Ментальність та історія ідей (Генадзь Сагановіч)

Снежня 7, 1999 |

Mediaevalia Ucrainica: Ментальність та історія ідей. Київ. Том 1. (1992). 121; Том 2. (1993). 136; Том 3. (1994). 132; Том 4. (1995). 125; Том 5. (1998). 127.

Новае перыядычнае выданне Украіны, прысвечанае даследаванням сярэднявечнай свядомасці, стала адной з праяваў найноўшых плыняў усходнееўрапейскай гістарыяграфіі. Mediaevalia Ucrainica — украінскі аналаг вядомаму маскоўскаму «Одиссею». У першым томе рэдкалегія акрэсліла, што ў фокусе ўвагі яе публікацый будуць «катэгорыі штодзённай культуры і элітарныя тэорыі, візантыйска–праваслаўныя і еўрапейска–лацінскія карані ўкраінскай думкі». Хоць спачатку нідзе спецыяльна не пазначалася, якімі мусяць быць храналагічныя рамкі Сярэднявечча, з публікацый ужо першага тома вынікала (бо шэраг артыкулаў ахапляў ХVII—XVIII ст.), што яно разумеецца тут па–«аналаўску», у канцэпцыі доўгатрываласці. У 2 томе рэдактары Аляксей Талочка і Наталля Якавенка спецыяльна зазначылі, што яны трымаюцца «доўгага Сярэднявечча», якое «ва ўмовах Украіны ахапляла ледзь не ўсё ХVІІІ ст.». Такая ўстаноўка вытрымана і ў наступных нумарах.

За сем гадоў існавання новага выдання выйшла 5 тамоў. У кожным нумары рэдакцыя змяшчала па 6—8 арыгінальных артыкулаў (публікацыі іншага жанру, у тым ліку т.зв. «малога», выключаліся, менавіта таму выданне бліжэй да перыядычнага зборніка, прысвечанага адной тэматыцы, чым да ўласна часопіса). Разам у пяці выпусках апублікавана 34 даследаванні гісторыкаў не толькі з Украіны (сярод якіх на першым месцы вучоныя з Кіева і Львова), але і з Польшчы, Расіі, Канады, Балгарыі ды Літвы.

Можна адчуць, што душой перыёдыка Mediaevalia Ucrainica з’яўляюцца яго пастаянныя рэдактары Аляксей Талочка і Наталля Якавенка. У першым жа томе сваімі даследаваннямі, прысвечанымі стэрэатыпам успрымання (Талочка — «„Образ чужинця“ в картині світу домонгольскої Русі»; Якавенка — «„Чоловік добрий“ і „чоловік злий“: з історіі ментальних установок в Україні–Русі кінця ХVІ – середины ХVІІ ст.»), якія сталі ўжо класічнымі, яны задалі кірунак выдання і прыкладны стандарт публікацый, узняўшы планку патрабаванняў на ўзровень дабротнага акадэмізму. Другі раз Н.Якавенка выступіла з артыкулам «Символ „Богохранимого града“ у київській пропаганді 1620—1640–х років» (Т.4), змешчаным таксама ў варшаўскім часопісе «Barok», а яе калега А.Талочка апублікаваў у Mediaevalia Ucrainica тры сваіх даследаванні. У другім томе ў артыкуле «Смерть митрополита Константина (до розумення давньоруськой модели святості)» ён вызначае семантыку смерці мітрапаліта, цела якога ў Чарнігаве ў 1159 г. працягнулі праз увесь горад і выкінулі сабакам. Аўтар бачыць у гэтым традыцыю рытуальнага здзеку з цела памёршага; такая смерць была элементам мучаніцтва і святасці. Урэшце, у 3–м томе А.Талочка аналізуе сярэднявечны комплекс уяўленняў пра дзяржаву і княскую ўладу, адзначаючы, сярод іншага, што вобраз князя старажытнай Русі адпавядаў вобразу святога–пакутніка; улада належала не аднаму князю, а цэламу княскаму роду, і ўладанне Рурыкавічаў уяўлялася еўхарыстыяй («Образ держави і культ володаря в давній Русі»).

У сціслай інфармацыі немагчыма сказаць пра кожную публікацыю перыёдыка, таму абмяжуюся найбольш арыгінальнымі з майго пункту гледжання, каб чытач мог атрымаць уяўленне пра характар і спектр публікаваных даследаванняў. Так, у вельмі цікавым артыкуле «До питання про барокову ментальнісць украінців», апублікаваным у 1 і 3 тамах, Леся Доўга (Кіеў) аналізуе трактаты вучоных Кіева–Магілянскай акадэміі (Г.Каніскага, С.Каліноўскага, С.Кулябкі, Ф.Пракаповіча і інш.), даследуючы маральна–эстэтычныя погляды чалавека ХVІІ — пачатку ХVІІІ ст. і яго ідэалы. У артыкуле «Эцюд про русів: текст матеріальності і модель культури» (Т.3) Фёдар Андрашчук (Кіеў) прыходзіць да думкі, што «русы» былі генетычна звязанай са Скандынавіяй этнаграфічнай групай, занятай міжкантынентальным гандлем. Яе афармленне адбылося пад вялікім уплывам славян. У археалагічных матэрыялах іх супольні найбольш адпавядае «дружынная» пахавальная культура ІХ—Х ст.

Асабліва змястоўным падаўся 5 том выдання. Зноў хацеў бы адзначыць найбольш адметныя публікацыі. Аляксандр Хорашаў (Масква) у артыкуле «Новгородская Святая София и псковская Святая Троица по летописным данным (из истории местных патрональных культов)» прасочвае пашырэнне і замацаванне культа св. Сафіі ў свядомасці наўгародцаў. Параўноўваючы яго з культам св. Тройцы ў Пскове, аўтар даводзіць, што шматлікасць мясцовых культаў у старажытнай Русі была не праявай сепаратызму, а звычайнай для Сярэднявечча з’явай: мясцовы культ тады ўспрымаўся як сімвал уласнай дзяржаўнасці. Ігар Мыцько (Львоў) рэканструюе папулярныя культы сярэднявечнай Украіны — культ Багародзіцы, св. Мікалая, св. Юрыя, св. Ануфрыя, св. Параскевы, св. Варвары і св. Кацярыны Александрыйскай, прасочвае абставіны іх з’яўлення і пашырэння («До проблеми становлення популярних християнських культів в Україні»). Надзвычай цікавы тэкст змясціла Наталля Старчанка (Кіеў) «Публічність як домінанта культурної традиції (Волынь другої половини XVI ст.)», якая, аналізуючы архіўныя матэрыялы, на прыкладзе сямейных адносін у шляхецкім асяроддзі і адносін паміж панам ды слугой паказвае ўмоўнасць размежавання на «прыватнае» і «публічнае»; даследчыца робіць выснову, што асноўным рэгулятарам паводзінаў людзей канца ХVІ ст. было «публічнае». Валеры Зема (Кіеў) у гэтым жа томе аналізуе ўвасабленне традыцыі сярэднявечных адносін да слова–мовы–кнігі ў творах Івана Вышэнскага («Середньовічна традиція слова, мови та книги в творах Іоана Вишенського»), а Анатоль Момрык (Кіеў) даследуе ўплыў біблейскай генеалогіі на творы сярэднявечных храністаў («Біблійна генеалогія в етногенетичних концепціях польских та українських літописців і хроністів»).

З Mediaevalia Ucrainica актыўна супрацоўнічаюць і польскія вучоныя. Рышард Лужны (Кракаў) у публікацыі «Релігійна публіцистика Іпатія Потія в розвитку Староруської традиції» (Т.2) разглядае два творы кіеўскага уніяцкага мітрапаліта — «Poselstwo do Papieża Rzymskiego Syksta ІV» i «Parenetyku jednego do swej Rusi», абставіны стварэння, стылістыку і прыхаваны сэнс гэтых помнікаў. Вальдэмар Дэлюга (Варшава) у тым жа нумары, даследуючы ўкраінскія эмблематычныя выданні, паказвае, наколькі літаратурна–мастацкія густы выхаванцаў Кіева–Магілянскай акадэміі былі блізкімі польскай культуры («Kijowskie druki emblematyczne XVII i XVIII–wiecznych wydań polsko– i lacińskojęzycznych»). У пятым томе Пётр Борак (Кракаў) разглядае біблейскую генеалогію русінаў, прапанаваную Стрыйкоўскім, звяртае ўвагу на акцэнтаванне храністам гераічных чыноў князёў Русі; аўтар бачыць за імі імкненне Стрыйкоўскага інтэграваць Русь у «сармацкія» каштоўнасці шляхты; кажа, што на прыкладзе велічы і надышоўшага следам заняпаду Русі Стрыйкоўскі перасцерагаў сучаснікаў ад унутраных рознагалоссяў («Ruś w KRONICE Macieja Stryjkowskiego»). Аналізу польскіх хронік прысвечаны і артыкул Агнешкі Ўрублеўскай (Люблін) «Wiara Rusinów zamieszkujących Ruś Halicko–Włodzimierską w opinii polskiej historiografii okresu średniowiecza i renesansu». Аўтарка паказвае, што да хронікі Яна Длугаша не назіраецца асаблівай розніцы паміж верай русінаў і каталікамі. Толькі ў Длугаша праваслаўныя сталі «схізматыкамі» і «бязбожнікамі», а пазней, у хроніках Кромера, Мехавіта і М.Бельскага, іншаверцы зноў успрымаліся талерантна, у адпаведнасці з рэнесансавым светаглядам.

З Літвы на старонках Mediaevaliі змешчана публікацыя заўчасна памёршага таленавітага гісторыка Эгідзіуса Банёніса (Вільня) «Литва XV в.: Ощущение многообразия окружающего мира» (Т.3) (гэта перадрук яго рэферату з «Нашага Радаводу», у якім змешчаны матэрыялы міжнароднай канферэнцыі ў Горадні 1992 г.). Даводзіцца канстатаваць, што з бліжэйшай да Кіева Беларусі ў гэтае выданне не патрапіў ніводзін артыкул. Зрэшты, і ў самой Беларусі вартыя ўвагі даследаванні падобнай тэматыкі пакуль невядомыя.

Лёгка заўважыць, што выдаваць такі перыёдык было няпроста. Склад рэдакцыйных органаў Mediaevalia Ucrainica часта мяняўся, яго афіцыйныя выдаўцы — таксама. Першы том выйшаў за дзяржаўныя грошы і з грыфамі інстытутаў АН Украіны, чацвёрты выдавала Міжнародная асацыяцыя ўкраіністаў, а з пятага наогул зніклі грыфы акадэмічных інстытутаў: перыёдык стаў выданнем грамадскага аб’яднання Таварыства даследнікаў Цэнтральна–Усходняй Еўропы. У першых выпусках змяшчаліся рэзюмэ па–ангельску і па–руску, чацьвёрты выйшаў наогул без іх, а пяты зноў у першапачатковым стандарце. Затое як абранага тэматычнага кірунку, так і ўзроўню рэдакцыя не мяняла.

Несумненна Mediaevalia Ucrainica ёсць адной з самых яркіх з’яваў сучаснай украінскай гістарыяграфіі, перыёдыкам, патрэбным не толькі гісторыкам Украіны. Хацелася б, каб яго выданне стала больш стабільным ды інспіравала даследаванні па гісторыі ментальнасці ў Беларусі.

Генадзь Сагановіч
Менск

Мірановіч, Яўген. Навейшая гiсторыя Беларусi (Захар Шыбека)

Снежня 6, 1999 |

МIРАНОВIЧ, ЯЎГЕН. Навейшая гiсторыя Беларусi. Беласток, 1999. 270.

Кнiга прысвечана гiсторыi Беларусi ад раздзелаў Рэчы Паспалiтай да сённяшнiх дзён. Напiсана яна гiсторыкам–беларусам, якi нарадзіўся і жыве ў Польшчы. Аўтар меў магчымасць выдаць сваю працу коштам польскай дзяржавы, хоць яе колішнюю палiтыку ў дачыненнi да беларусаў паказвае не заўсёды дабрадзейнай (с.42, 79, 158). Другая асаблiвасць кнiгi ў тым, што аўтар падрабязна разглядае становiшча заходнебеларускiх земляў у Польшчы, заходнебеларускую спецыфiку. Гэтую працу можна назваць своеасаблiвым расследаваннем падзелу беларускiх земляў у 1921 г., утрымання Заходняй Беларусi ў складзе мiжваеннай Польшчы i яе iнкарпарацыi ў Савецкі Саюз. Пры гэтым у якасцi «следчага» ўпершыню выступае не савецкi гiсторык, не прадстаўнiк польскай дзяржаўнiцкай iдэалогii, а беларускi даследчык еўрапейскага кругагляду. Аўтар, паміж іншага, лiчыць, што тэзiс аб неiснаваннi беларусаў у 1920—30–х г. быў загубным для польскай дзяржавы (103), а найважнейшым вынiкам iнкарпарацыi Заходняй Беларусi ў СССР стаў канчатковы разрыў з традыцыяй Вялiкага Княства Лiтоўскага (184).

Трэцяя асаблiвасць кнiгi ў яе засяроджанасці на палiтычнай гiсторыі ХХ ст. (на ўсё ХIХ ст. з 270 старонак адведзена 13). I гэта апраўдана, бо дазваляе ажыццявiць першы грунтоўны адбор нацыянальна значных падзей гэтага стагоддзя. Ствараецца iх дастаткова поўны рэестр. Сабраныя разам, яны робяць нашую найноўшую гiсторыю адчувальнай. Часам апiсанне набывае амаль рэпартажны характар (апошнi раздзел). Асабліва цiкава выкладзены перыяд НЭПа (50–63). У аўтарскай падачы патроху знiкае хаос нядаўняй гiсторыi i пачынае праглядацца пэўная логiка гiстарычнага развiцця.

Усё гэта можа ўсцешыць чытачоў з Беларусi, хоць кнiжка, вiдавочна ж, прызначаецца для беларускага насельнiцтва Польшчы. Але далёка не ўсім застанецца задаволены чытач. У кнiзе няма нiводнай карты, нiводнай iлюстрацыi. Адсутнiчае гiстарыяграфiчны агляд, спiс крынiц i лiтаратуры. Спасылка на крынiцу ў тэксце падаецца толькi ў адным месцы (158). Сустракаюцца стылiстычныя хiбы і фактычныя памылкi. Так, НЭП абвешчаны ў 1921, а не ў 1923 г. (54). Iнбелкульт ператвораны ў АН БССР не ў 1926, а ў 1929 г. (61).

Пры той вялiкай увазе, якая аддаецца беларускаму нацыянальнаму руху, часам дапускаецца хутчэй, праўдападобна, ненаўмыснае прынiжэнне яго вартасцяў. Дастаткова прыгадаць толькi два прыклады. БНР падаецца пераважна ў іпастасі iдэi, і выказваецца сумненне, што яна iснавала як рэальная палiтычная з’ява (5,36). Выходзiць, iдэя стварэння суверэннай беларускай дзяржавы засталася на паперы i нiяк не паўплывала на палiтыку нямецкiх i камуна–расiйскiх акупацыйных уладаў? Дасягненне нашай краiнай незалежнасцi ў 1991 г. трактуецца як вынiк перамен у Расii i мiжнароднай кан’юнктуры. Заслуга грамадзян Беларусi не прызнаецца ўвогуле (7). Выходзiць, у Беларусi зусiм не iснавала апазiцыйнага руху i ён зусiм не спрычынiўся да развалу бальшавiцкай iмперыi, да абвяшчэння Рэспублiкi Беларусі, да ўзаконьвання бела–чырвона–белага сцяга i герба Пагонi, да прыняцця закона аб беларускай мове як дзяржаўнай i г.д.? Нiбыта ўвогуле «канец Ялты» ў Еўропе не быў абумоўлены пераменамi ў Расii i мiжнароднай кан’юнктурай?

Апошнiм часам у польскай гiстарыяграфii пераважаюць песiмiстычныя ацэнкi беларускага рэзістансу. Не пазбег iх i аўтар. Але цяперашняя безвынiковасць нашага супрацiўлення не ёсць падставай для празмерна крытычных ацэнак падзей мiнулага. Беларуская нацыянальная элiта нiколi не прыпыняла змагання за незалежнасць Айчыны i заўсёды плацiла за гэта самай дарагой цаной — сваiмi жыццямi. Дарэчы, Яўген Мірановіч да найгалоўнейшых стратаў II сусветнай вайны адносiць страту беларускай нацыянальнай элiты (166).

Кнiга Я. Мiрановiча кладзе пачатак нармальнаму асэнсаванню нашай найблiжэйшай гiсторыi. Яна прымушае шмат пра што задумацца, у тым ліку пра вынiкі стагоддзя, пра выбар далейшага шляху Беларусi i ролю ў гэтым Заходняй Беларусі.

Менск
Захар Шыбека

Беларуская думка XX стагоддзя. Варшава, 1998 (Арсень Ліс)

Снежня 5, 1999 |

Беларуская думка XX стагоддзя. Філасофія, рэлігія, культура. Анталогія. Укладанне, прадмова і апрацаванне Ю. ГарбінскАГА. Варшава, 1998. 741.

Выданне, пра якое пойдзе гаворка, даўно мела грамадскае запатрабаванне. Яго актуальнасць у кантэксце духоўнага жыцця сучаснай Беларусі відавочная.

Рупліва, з пачуццём навуковай і грамадзянскай адказнасці падабраныя ўкладальнікам і каментатарам Анталогіі Юрыем Гарбінскім тэксты разгортваюць шырокую, без мала на стагоддзе, панараму развіцця беларускай грамадскай, філасофскай і культуралагічнай думкі.

Пакладзены ў аснову структуры кнігі храналагічны прынцып кампаноўкі матэрыялу дазваляе выразна бачыць этапы развіцця грамадскай думкі і дэтэрмінацыю іх пэўнымі вехамі гістарычнага шляху беларусаў у XX ст. А шлях гэты быў адметны як сваімі здабыткамі, так і стратамі. Адна з найважнейшых асаблівасцяў экзістэнцыі беларускага этнасу ў XX ст. палягала на тым, што яму амаль увесь час даводзілася жыць пад уладай таталітарных і аўтарытарных рэжымаў, для якіх, па сутнасці, не існавала каштоўнасці жыцця асобнага чалавека, разумення агульналюдскай вартасці кожнай этнічнай супольнасці паасобку. Акрамя таго, беларусам цягам доўгага часу даводзілася вытрымліваць уціск дэнацыяналізацыі, якая з 30–х г. набыла татальны характар. Да таго штучна, адміністрацыйным парадкам, за апошняе стагоддзе скарачаўся этнічны абшар пражывання беларусаў, асабліва ў памежных рэгіёнах.

Ёмісты том выдання ўключае артыкулы, трактаты, эсэ, фрагменты з манаграфій — плён працы каля шасцідзесяці аўтараў, філосафаў, палітыкаў, літаратараў, царкоўных дзеячаў, вучоных.

Тэксту кожнага аўтара ў корпусе кнігі папярэднічаюць сціслыя біяграфічныя даведкі. Накіданыя ўкладальнікам сілуэты мысляроў, грамадска–палітычных дзеячаў, творцаў мастацкага слова, вучоных для чытача, схільнага да рэфлексіі, — спажытак для душы, нагода для роздуму не толькі над лёсам асобных прадстаўнікоў нацыі, але ў цэлым пра шляхі беларусаў у завяршальным стагоддзі найноўшага часу.

Анталогія складаецца з сямі раздзелаў. У першым, названым „Прарокі нацыянальнай ідэі“, аб’яднаны творы адзінаццаці аўтараў. Імёны іх — Янка Купала, Максім Багдановіч, Якуб Колас, Антон Луцкевіч, Максім Гарэцкі, Вацлаў Ластоўскі, Мітрафан Доўнар–Запольскі, Язэп Лёсік, Аляксандр Цвікевіч, Ігнат Канчэўскі, Уладзімір Самойла — гавораць за сябе. Уражанне, што ў гэтым шэрагу не хапае дванаццатага, а менавіта — Алеся Гаруна–публіцыста.

Вызваленчы рух часоў рэвалюцыі і пачарговых зменаў акупацыі даў творчы імпульс „беларускаму актывізму“ (У.Самойла) 20–х г., якія, нягледзячы на драматычны падзел беларускага этнасу дзяржаўнымі межамі суседзяў, сталі гадамі кансалідацыі маладой нацыі, пазначаны высокім плёнам беларускай духоўнасці. Менавіта з 20–і г., і пра гэта добра сведчыць Анталогія, звязаны ці не найбольшыя здабыткі беларускай філасофскай, грамадска–палітычнай і царкоўнай думкі. Яе выдатна рэпрэзентуюць змешчаныя ў Анталогіі працы Ігната Канчэўскага, Аляксандра Цвікевіча, Антона Луцкевіча.

Публіцыстычную спадчыну У.Талочкі, як і творы іншых беларускіх аўтараў, палітыкаў, культурна–грамадскіх дзеячаў, чые творы змешчаны ў наступным разделе, Ю.Гарбінскі здабыў з польскамоўнага штодынёвіка „Przegląd Wileński“, рэдагаванага ад 1911 г. Людвікам Абрамовічам, лідэрам краёвай ідэалогіі і адным з яе творцаў. Асноўны пастулат краёвасці як ідэалагічнай канцэпцыі, паводле Л.Абрамовіча, Т. Урублеўскага, М.Ромера, К.Скірмунта і іншых прадстаўнікоў мясцовай інтэлігенцыі, палягаў на неабходнасці ўсведамлення жыхарамі літоўска–беларускага краю супольнасці гістарычнай, палітычнай, культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага дзеля гарманічнага сужыцця ўсіх спрадвеку жыўшых тут народаў.

Перыядычны орган краёўцаў паслядоўна трымаўся дэмакратычных прынцыпаў, што было асабліва важна ў абставінах аўтарытарызацыі палітычнага рэжыму міжваеннай Польшчы. На старонках яго пастаянна друкаваліся аўтары, якія з прычын абсалютна аб’ектыўных не маглі не быць у апазіцыі да паноўнага ў краіне сацыяльна–палітычнага курсу. На старонках „Przeglądu Wileński“ з беларускімі праблемамі ў іх аб’ектыўным, а не афіцыйным асвятленні мог пазнаёміцца польскі чытач. Газета была ўдзячнай трыбунай і для выказу беларускай грамадскай думкі ў асобе такіх яе прадстаўнікоў, як А.Луцкевіч, У.Самойла, У.Талочка, А.Стаповіч і іншыя.

Вельмі самавіты чацвёрты раздзел Анталогіі, у якім пададзена публіцыстычная творчасць Казіміра Сваяка, Вячаслава Багдановіча, Уладыслава Талочкі, Янкі Станкевіча, Альбіна Стаповіча, Тамаша Грыба, Адама Станкевіча, Вінцука Гадлеўскага, Мікалая Шкялёнка. Як творчасць іх папярэднікаў, публіцыстычнае слова названых культурна–грамадскіх дзеячаў, палітыкаў, вучоных прасякнута высокім клопатам пра лёс беларускага этнасу, скіравана на ягоную абарону і сцвярджэнне натуральнага права яго на нармальнае развіццё. Зразумела, што ў іх публіцыстыцы асэнсаваны новыя тэмы, сюжэты ў рамках універсальнай па сваёй сутнасці нацыянальнай ідэі.

Калі філасофскія эсэ У.Самойлы, І.Канчэўскага, царкоўна–гістарычныя нарысы В.Багдановіча, літаратурна–філасофскія эцюды А.Цвікевіча пасля шматгадовага ўвязення ў спецхранах за кароткія гады свабоды сталі даступнымі шырокай грамадскасці, то творчасці такога самавітага публіцыста, як Уладыслаў Талочка, літаральна адкрыта ўкладальнікам Анталогіі. Імя гэтае, на жаль, не знайшло належнага месца ў немалалікіх ужо беларускіх энцыклапедыях, апынулася не ўлічаным у сучасных рэестрах здабыткаў нацыянальнай культуры.

На жаль, у гэты раздзел і наогул у „Анталогію беларускай думкі XX ст.“ не трапілі творы такога самавітага аналітыка і рупліўца на ніве грамадскай беларушчыны, як Станіслаў Грынкевіч. Без уліку творчай спадчыны Станіслава Грынкевіча наўрад ці мажліва канчаткова ідэнтыфікаваць публіцыстыку, створаную літаратарам пад псеўданімам „Дрыгвіч“, хоць гіпотэза Ю.Гарбінскага і выглядае праўдападобнай.

Страцяць чытачы паважанага выдання і ад таго, што ў яго не трапілі хоць бы фрагменты з брашуры Альбіна Стаповіча „Беларусы і дзяржаўная незалежнасць“ (1929).

З аўтараў эміграцыі, чые творы аб’яднаны ў шостым раздзеле Анталогіі, асаблівую цікавасць выклікае глыбокааналітычны тэкст гісторыка Льва Акіншэвіча і плённыя росшукі і абагульненні па гісторыі культуры Беларусі Вітаўта Тумаша.

Храналагічна завяршаюць „Анталогію беларускай думкі XX ст.“ філасофскія і публіцыстычныя развагі пра сённяшні стан беларускай дзяржаўнасці, яе праблемы, духоўны патэнцыял нацыі. Публікацыі Аляксея Каўкі, Уладзіміра Конана, Юрыя Хадыкі, Анатоля Майсені, Васіля Быкава, Ніла Гілевіча, Алеся Адамовіча, Міколы Крукоўскага, Аляксея Рагулі, Сяргея Дубаўца, Леаніда Лыча, Альфрэда Майхровіча, Юрыя Туронка і іншых філосафаў, палітолагаў, гісторыкаў, пісьменнікаў, культуролагаў і дзейных палітыкаў усе разам пераканаўча сведчаць пра новы этап узыходжання беларускай грамадскай думкі, дэтэрмінаваны заваёвай суверэнітэту Беларусі і засцярогай страты яго.

Трэба сказаць, што ўкладальнік Анталогіі вельмі ўважлівы да ўсіх праяваў і формаў беларускай грамадскай думкі, у якіх бы крыніцах яны ні паказваліся свету. Каб прасачыць эвалюцыю нацыянальнай ідэі, няпростыя шляхі беларускага самаўсведамлення, ён патрапляе выбраць адпаведныя тэксты нават з пратаколаў пасяджэння прадстаўнікоў І канферэнцыі беларускіх секцый РКП(б) або з апошняга слова падсуднага старшыні Беларускай сялянска–работніцкай грамады Браніслава Тарашкевіча, з рарытэтаў даўняй перыёдыкі. Менавіта багацце крыніц дазволіла ўкладальніку Анталогіі так шырока і рэпрэзентатыўна паказаць беларускую грамадскую думку ў яе філасофскай і культуралагічнай мадыфікацыях.

Адна думка–канстанта пранізвае, аб’ядноўвае ўсе публікацыі, змешчаныя на сямістах з лішкам старонках Анталогіі: толькі дзяржаўная незалежнасць можа рэальна забяспечыць нацыі этнаахоўны статус і дазволіць ёй рэалізаваць у поўным аб’ёме свае творчыя патэнцыі. Пад канец другога тысячагоддзя беларускі народ апынуўся на крутым павароце свайго гістарычнага шляху, а яго грамадская думка — на новым, інтэнсіўным вітку развіцця.

Арсень Ліс
Менск

Галоўная » Архіў катэгорыі '1999 Т.6 Сш. 1-2'