Новы нумар

Беларускі Гістарычны Агляд - 2003 Т.10 Сш. 1-2

Генадзь Сагановіч. Прывід нацыі ў імгле стэрэатыпаў

Снежня 10, 2003 |


*Марзалюк, Ігар А. Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—ХVII ст.). Магілёў: МДУ імя А.Куляшова, 2003. 324 с. (Заўважым, што ў часопісе „Спадчына“ (№4, 2002) ўжо была надрукавана ананімная рэцэнзія на гэтую кнігу).

Калі, чытаючы, пераконваемся, што аўтар не ўжывае словы з належнай яснасцю і празрыстасцю, то можам адкласці такую кніжку ўбок і, не крыўдзячы яго, паўтарыць: Si non vis intelligi, debes negligi.

Джон Лок

Ужо сама назва кнігі магілёўскага гісторыка Ігара Марзалюка можа збянтэжыць чытача, прызвычаенага да стрыманасці і дакладнасці навуковай літаратуры: аўтар дэкларуе да­следаванне „людзей даўняй Беларусі“ з Х да ХVII ст., удакладняючы пры гэтым, што прадметам аналізу будуць іх „этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы“! Яшчэ бадай ніхто не браўся адзін даследаваць усё насельніцтва (у тытуле менавіта „людзі“ — у шырокім разуменні) цэлай Беларусі ў такія розныя перыяды гісторыі, ахапляючы нават тыя далёкія часы, якія практычна не пакінулі гісторыкам аўтэнтычных пісьмовых сведчанняў! І пры такім храналагічна–геаграфічным абсягу даследавання аўтар дэкларуе вывучэнне стэрэатыпаў! Але на падставе якіх крыніц ён сабраўся рэканструяваць стэрэатыпы людзей тых „цёмных“ стагоддзяў? Ці можа ў кнізе ўводзіцца нейкае новае разуменне стэрэатыпу?

Ва ўводзінах удалося такі адшукаць дэфініцыю стэрэатыпу, узятую аўтарам з даўняга сціслага агляду прац заходніх сацыёлагаў. Праўда, пад яго ўвагу трапіў чамусь толькі амерыканскі вучоны Ў.Ліпман, які прывёў чыста амерыканскі варыянт азначэння, дастасаваны да вывучэння public opinion. Невыпадкова і дэфініцыю, прыведзеную І.Марзалюком, не выпадае лічыць удалай: „стэрэатыпы — гэта ўпарадкаваныя, дэтэрмініраваныя культурай малюнкі свету ў галаве чалавека, якія ашчаджаюць яго высілкі пры ўспрыняцці склададзеных[1] сацыяльных аб’ектаў і абараняюць яго каштоўнасныя пазіцыі і правы“ (с.6). Для даследаванняў традыцыйнага грамадства яна не надаецца. Не кажучы пра тое, што аўтар працы пра стэрэатыпы мог бы зазірнуць і ў больш аўтарытэтныя спецыяльныя выданні, ён не звярнуў увагі на сутнасныя характарыстыкі гэтага феномена, дадзеныя нават на той самай старонцы цытаванай брашуры. А з іх вынікае, што пад стэрэатыпам у навуцы разумеюць трывалыя (тут і далей вылучэнні мае. — Г.С.) схематычныя ўяўленні пра гістарычна–культурныя рэаліі (з’явы ці працэсы), што гэта феномен найперш калектыўнай свядомасці, і яго асноўнымі характарыстыкамі з’яўляюцца ўстойлівасць, рыгіднасць і кансерватызм[2]. Адпаведна, этніч­ным стэрэатыпам звычайна лічыцца ўстойлівы, стандартызаваны вобраз этнічных супольнасцяў з ацэначнымі канатацыямі[3]. Словам, да стэрэатыпнага мыслення можна адносіць толькі такія псіхалінгвістычныя канструкцыі, якія выступаюць у калектыўнай свядомасці і, галоўнае, паўтараюцца. Таму пытанне пра крыніцы зусім невыпадковае: на падставе якіх дадзеных можна гаварыць пра ўстойлівыя і стандартызаваныя калектыўныя ўяўленні жыхароў сярэднявечнай Беларусі?

На жаль, праблему базы крыніцаў І.Марзалюк нават не крануў. Магчыма, на фоне грандыёзных маштабаў задуманай працы такая „дробязь“ яго ўжо не хвалявала. Затое ж свае ў прадмове аўтар нават пашырыў, заявіўшы, што даследаванне стэрэатыпаў можа даць яму падставы знайсці адэкватны „адказ на пытанне аб цывілізацыйнай спецыфіцы беларускай гісторыі“, а таксама „стварыць больш адэкватную перыядызацыю беларускай гісторыі…“ (7—8). Фундаментальная задача! І Марзалюк збіраецца вырашыць яе мімаходзь, працуючы над стэрэатыпамі? Але ж стэрэатыпныя ўяўленні належаць да міфічнага дыскурсу. Яны не ўтрымліваюць ніякіх ведаў пра рэальныя адносіны і рэальны характар суб’екта ці аб’екта стэрэатыпізацыі. Так, стэрэатыпы даюць каштоўную інфармацыю пра свядомасць першага, яго суб’ектыўны свет, і гэта бадай адзінае, што можна адкрываць на іх падставе, але — пры выкарыстанні адпаведнай навуковай методыкі.

Першая, найбольшая „глава“ (так у аўтара) прысвечана этнічна–канфесійным стэрэатыпам („Этнічнасць і канфесійнасць. Свае і чужыя“, с.11—149). Узяўшы эпіграфам да яе словы расійскага этнолага А.Гердта пра тое, што мала ў якіх публікацыях, прысвечаных этнагенэзу і этнічнай гісторыі, прыводзяцца азначэнні апошніх, І.Марзалюк хацеў, відаць, пад­крэсліць, што ён пакажа лепшы прыклад — адразу акрэсліць прадмет сваіх штудыяў, аднак лепш у яго не атрымалася. Паабяцаўшы вызначыць „базавыя паняцці“ сваёй працы, да якіх залічаныя толькі „этнас“ і „нацыя“ (12), аўтар праігнараваў асноўную этналагічную літаратуру, у якой тыпалагізуюцца адпаведныя дэфініцыі[4]. Без усялякай cувязі ён зацытаваў колькі спецыяльных выданняў, але зрабіў гэта, відаць, толькі для таго, каб паказаць, што ведае пра мноства падыходаў, асабліва не ўдаючыся ў канцэпцыі цытаваных аўтараў. Таму змяшалася ўсё разам: спачатку прыведзена палажэнне Ю. Брамлея пра этнічную свядомасць як падставу выдзялення этнасу, потым — вылучэнне Ф.Уайтам двух канцэптаў нацыянальнасці (невядома для чаго, бо Марзалюк ніяк не вызначыў свайго стаўлення да ніводнай з іх), далей — меркаванне А.Мыльнікава пра феномен этнічнасці, і ўрэшце зацытаваны выказванні Ю.Лесмана пра ўмовы нараджэння этнасу (14).

Не спрабуючы прывесці да нейкага аднаго выказніка даволі розныя пазіцыі пералічаных аўтараў, І.Марзалюк не прапанаваў і свайго азначэння ні этнасу, ні нацыі, адно даў зразумець, што падзяляе пазіцыі Ю.Брамлея і Ю.Лесмана наконт этнічнай самасвядомасці як галоўнай прыкметы наяўнасці этнасу (12, 14). Нечакана наш аўтар папракнуў Б.Андэрса „ды іншых гісторыкаў постмадэрністаў“ (хоць працы іх не раскрываў!) за тое, што тыя не прызнавалі наяўнасці моцнай этнічнай самасвядомасці ў Сярэднявеччы, і катэгарычна не згадзіў­ся з імі, спаслаўшыся на „гісторыкаў–медыявістаў“, якія, маўляў, „рашуча запратэставалі супраць такіх сцверджанняў“ (16). Праўда, аўтарам такога „пратэсту“ назваў толькі аднаго гісторыка — Б.Зентару[5], які быццам „не бачыў якаснай розніцы паміж палітычным народам сярэднявечча і народам (нацыяй) Новага Часу“ (16). Тут столькі наблытана, што трэба разабрацца. Спачатку з „постмадэрністамі“. Наш магілёўскі калега, відаць, меў на ўвазе вядомых аўтараў мадэрнісцкіх тэорый нацыі Б.Андэрсана, Э.Гобсбаўма ды Э.Гелнэра. У такім разе іх крытыкам трэба было называць не Б.Зентару, які памёр да з’яўлення падставовых постмадэрнісцкіх трактатаў, а тэарэтыкаў тыпу Дж. Армстронга ці С.Гросбі. Што да пазіцый Б.Зентары, то я б не прыпісваў яму падобных атаесамленняў. На старонцы, якая прыведзена ў спасылцы, польскі гісторык піша толькі, што ў асобнай працы стараўся паказаць, быццам „розніца паміж сфармаванымі навачаснымі нацыямі і ранейшымі этапамі нацыянальнай повязі хутчэй колькасная, чым якасная, і яна не дае падстаў адмаўляць існаванне нацыі да ХVIII ст.“[6]. Па–першае, гэта пісалася пра заходнюю (паслякаралінгаўскую) Еўропу, а не ўсходнюю. Па–другое, немалаважны кантэкст з’яўлення такой пазіцыі: Б.Зентара выказаў гэта на пачатку 80–х, палемізуючы з Е.Сючам і выступаючы су­праць выкарыстання марксісцкага тэрміна „народнасць“. Па–трэцяе, да атаесамлення „палітычнага народа“ і навачаснай нацыі Б.Зентара ніколі не заходзіў, а толькі схіляўся бачыць у другой пэўны кантынуітэт першага. Ён сам пісаў, што ўсведамляў выразную „розніцу паміж нацыяй навачаснай і папярэднімі формамі нацыянальнага згуртавання — найперш у плане значнасці гэтай повязі сярод іншых тыпаў сацыяльнай сувязі (рэлігійнай, дзяржаўнай, станавай, рэгіянальнай etc.), а таксама ў плане сацыяльнага ахопу свядомасці (што не ахоплівала, як правіла, сялянскай масы)“[7]. Нацыя — гэта ўсё ж з’ява навачасная. У адрозненне ад „палітычнага народа“, яна кансалідуе грамадства па вертыкалі, яе свядомасць ахапляе ўсе сацыяльныя слаі, і адным з найважнейшых фактараў яе ўтварэння выступае ідэалогія. Прасцей кажучы, нацыя пачынаецца з выхаду за кроўныя і этнічныя сувязі, з распаду структур і сувязяў даіндустрыяльнага грамадства[8]. Невыпадкова сучасная навука паказвае, што канцэпцыі, якія звязваюць нацыю з паняццем этнасу, мала адпавядаюць рэчаіснасці. Каб даказаць генетычную пераемнасць сучасных нацыяў ды сярэднявечных этнічных утварэнняў, трэба выявіць існаванне повязі паміж дасучаснымі этнічнымі і сучаснымі нацыянальнымі ідэнтычнасцямі, што крайне праблематычна.

Затое ў Марзалюка ўсё проста. Для яго наяўнасць этнічнай самасвядомасці і на ўзроўні „сялянскай сярэднявечнай культуры“, і нават „на ўзроўні плямёнаў“ — факт, які „немагчыма адмаўляць“ (17). Праўда, што трэба разумець пад такой свядомасцю, ён не раскрывае. Не разабраўшыся дастаткова з этнасам, нават не аддзяляючы стадыі этнічнай гісторыі ад этнагенэзу, не раскрыўшы паняцця нацыі, Марзалюк падае, мякка кажучы, дзіўнае азначэнне нацыянальнай свядомасці: гэта, на яго думку, „супольная ментальнасць, якая дае насельнікам акрэсленага абшару пачуццё агульнай самаідэнтычнасці“, яна „набліжана да этнічнай“, толькі „вастрэйшая і каларытнейшая“, і мае „палітычныя аспірацыі“ (17). Тут зноў цэлы букет нонсэнсаў, які трэба разабраць.

Вядома, што ў разуменні этнасу сучасная ўсходнееўрапейская гуманістыка зблізілася з заходняй і этнічная самасвядомасць ёю прымаецца за найважнейшы этнічны маркер[9]. Аднак акурат выяўленне самасвядомасці і стварае галоўную праблему вывучэння этнасу: у даўняй гісторыі амаль немагчыма адшукаць верагодныя дадзеныя пра выразную калектыўную свядомасць — гэтага не дазваляе рабіць стан крыніц. (Невыпадкова нават у савецкай навуцы дапускалася, што этніч­ная свядомасць можа і адсутнічаць, г.зн. можа фіксавацца стан „безэтнічнасці“[10].) Не дапамагае і археалогія, бо ар­хеа­лагічныя культуры небяспечна атаесамляць з этнасамі. Па вялікім рахунку, археолагі не валодаюць ніякімі дадзенымі пра самасвядомасць групаў, што іх пакінулі. Зрэшты, калі па пісьмовых крыніцах і ўдаецца выявіць элементы свядомасці, то наступнай праблемай можа стаць вызначэнне яе зместу: саманазва можа супадаць з тапонімам, патэстонімам і г.д., што адзначаў і Ю. Брамлей[11], таму этнічную самасвядомасць складана аддзяліць ад зямляцкай, канфесійнай ці дзяржаўнай. З падобных прычынаў на Захадзе этнічныя даследаванні вядуцца ў межах адносна недалёкага мінулага. Зусім інакш па­ставіўся да гэтай праблемы І.Марзалюк. Хоць ён і назваў сябе „пры­хільнікам гісторыка–антрапалагічнага падыходу“ (5), на справе пайшоў традыцыйным для савецкай этнаграфіі і ар­хеа­логіі шляхам ды апрыёрна надзяліў этнічнай свядомасцю людскія супольнасці самых далёкіх часоў — ад старажытных плямёнаў да сярэднявечных сялянскіх абшчын. А калі нават сяляне яе мелі, то што ўжо казаць пра мяшчан: са слоў аўтара, „духавенства, шляхта і мяшчане“ ў Сярэднявеччы валодалі ўжо „ідэалагічна афарбаванай, выразнай этнічнай самасвядома­сцю“ (17). Словам, ледзь не нацыянальнай! Гэта пры тым, што, як вядома, у Заходняй Еўропе нават у ХIХ ст. далёка не ўсе сяляне ведалі нешта пра сваю нацыянальную прыналежнасць.

Чаму Марзалюк упэўнены ў наяўнасці этнічнай самасвядомасці ў сярэднявечных сялян у Беларусі? Цвердзячы пра гэта, ён спасылаецца на тое, што яны ведалі падзел на „сваіх“ і „чужых“ (17). Ды нават калі б гэта было паказана, то аднаго такога падзелу мала, бо далёка не кожная падобная апазіцыя мае адносіны да падзелаў этнічных: гэта можа быць супрацьпастаўленне рэлігійнага або патэстарна–палітычнага ці зямляцкага характару. А перадумовай этнічнай свядомасці ці самасвядомасці (што таксама трэба раздзяляць) павінна быць сама этнічнасць як сукупнасць пэўных культурных рысаў, характэрных для кожнай этнічнай групы. Усё гэта, здаецца, зусім не займала ўвагі нашага калегі.

Вярнуся яшчэ да аўтарскага азначэння нацыянальнай свядомасці. Калі магілёўскі „аналіст“ ставіць знак роўнасці паміж свядомасцю і ментальнасцю (17), то ён або не чытаў Ж.Ле Гофа і А.Гурэвіча, на якіх спасылаецца, або не зразумеў чытанага. Бо пад тэрмінам „менталітэт“ французскія гісторыкі разумелі, гаворачы агульна, тое, што можа апісвацца як калектыўная псіхалогія[12]. Паводле ўдалага ўдакладнення А.Гурэвіча, змест гэтага паняцця дакладна перадаюць такія азначэнні, як „бачанне свету“ або „спосаб думання“. Прынамсі паміж ідэа­логіяй, якая заўжды займае важнае месца ў нацыянальнай свядомасці, і ментальнасцю няма нічога супольнага.

Напрыканцы „папярэдніх заўваг“ І.Марзалюк паставіў перад сабой адказныя пытанні, у т.л. паабяцаў вызначыць храналагічны пачатак існавання старабеларускай этнічнай супольнасці і час пераходу ад этнасу да нацыі, а таксама „стварыць больш–менш прымальную перыядызацыю этнічнай гісторыі Беларусі“ (18). Што і казаць, задачы глабальныя! Праўда, мы не ў пачатку ХХ ст., і беларуская этналогія ўжо мае такія–сякія адказы на гэтыя пытанні. Вядома, іх можна не прымаць, шукаць новыя, але ў такім разе трэба крытыкаваць палажэнні папярэднікаў, паказаць слабасць іх пазіцый, а не рабіць выгляд, што пытанні ставяцца ўпершыню.

Асноўны тэкст кнігі пачынаецца параграфам „Праблемы этнічнай і канфесійнай тоеснасці ўсходнеславянскага насельніцтва Беларусі ў Х—ХIII ст.“ (18—33). Праблематычнасць яе вызначэння аўтар звязаў толькі з наяўнасцю або адсутнасцю крыніц — іх крытычны аналіз і выяўленне неяўнага зместу тэкстаў ніяк не турбавалі аўтара. І паколькі крыніцы, „створаныя на тэрыторыі нашай краіны“, з’яўляюцца ў ХII ст., а ХIII ст. наогул „значна лепш забяспечана пісьмовымі помнікамі“ (18), то ў вырашэнні пытанняў этнічнай і канфесійнай тоеснасці гэтага перыяду аўтар не пабачыў ніякіх клопатаў. Але, нават калі пагадзіцца з такім падыходам, застаецца незразумелым, для чаго ў назве кнігі і адпаведных раздзелаў за ніж­нюю храналагічную мяжу ўзята Х ст.

Што да крыніц, то яны ў гэтым параграфе аўтару амаль і не спатрэбіліся. Ён пачаў з „важнейшай праблемы“ — „пытання аб існаванні старажытнарускай народнасці“ і значэнняў тэрміна „Русь“, якую вырашаў, вядома ж, на аснове апублікаваных даследаванняў, падбіраючы патрэбныя выданні і зрэдку цытуючы „Аповесць мінулых гадоў“. Зрабіць гэта цяпер кожнаму проста, балазе ў сучаснай літаратуры ўсё больш аб­грунтоўваецца меркаванне, што насельніцтва Кіеўскай Русі не ўтварала аднаго этнічнага „цэлага“. Але Марзалюк вызначыўся тут і сваімі поглядамі. Прыкладам, ён надзяліў летапісца „цудоўным усведамленнем этнічных адметнасцяў“ пералічаных усходнеславянскіх плямёнаў (21) (хіба што пячэрскі манах змог на мяжы ХI—ХII ст. абысці іх землі?) і зрабіў з яго „патрыёта“ Кіеўскай зямлі, які супрацьпастаўляў уласна „Русь“ іншым плямёнам (20) Гэта пры тым, што М.Талстой, на якога наш аўтар спаслаўся, ацаніў этнічны ўзровень свядомасці летапісца як самы нізкі з усіх іншых! Сапраўды, у лета­пісе ёсць падобнае супрацьпастаўленне, але этнічныя адметнасці тут ні пры чым. У аснове яго падзелу не толькі і не столькі „язык“ (пра што ў кнізе гаворыцца), колькі рэлігія. Драўляне, радзімічы, крывічы горшыя таму, што яшчэ не жывуць па–хрысціянску, як „русь“ кіеўская. Карэктны аналіз летапісных тэкстаў паказвае, што і прыклады ідэнтыфікацыі тыпу „Русь“, „Руская зямля“ маюць звычайна калі не рэлігійную, то геаграфічную складовую, а азначэнні тыпу этнонімаў (кіяўляне, палачане, крывічы) на справе з’яўляюцца катайконімамі або топаэтнонімамі[13]. Таму пры ўсім жаданні няма падстаў прыпісваць летапісцам нацыянальную свядомасць. Больш за тое, трэба яшчэ разабрацца, што летапісец разумеў пад „плямёнамі“. Нядаўна ўкраінскі гісторык А.Талочка звярнуў увагу на несупадзенне Нестаравага апісання племяннога складу ўсходніх славян з той карцінай, якую атрымліваюць археолагі, ды выказаў меркаванне, што летапісец хутчэй за ўсё ўяўляў сабе карту Русі ў выглядзе сеткі гарадоў, так што, магчыма, гэтую самую „гарадскую сетку“ і называюць цяпер „старажытнарускай народнасцю“[14].

Не бяруся тлумачыць, навошта І.Марзалюку спатрэбілася час ад часу заядла абвяргаць тэзісы, якія ў навуцы нікім не адстойваюцца, або наадварот — даказваць банальнасці. То ён крытыкуе „сцверджанні аб адсутнасці ўплыву на кшталтаванне беларускай культурнай традыцыі спадчыны Кіеўскага перыяду“ (24), то даводзіць, што полацкая дынастыя належала да Рурыкавічаў (24), што „тэрміны рускі і хрысціянін з цягам часу сталі [...] словамі–сінонімамі“, то імкнецца давесці такое ж агульнавядомае — што хрысціянства было хутка прынята гарадамі Беларусі (25). Уласна ж аўтарскія сцвярджэнні адразу выклікаюць пытанні. Прыкладам, ці можна гаварыць пра „засваенне новай сістэмы этнаканфесійнай самаідэнтычнасці насельніцтвам гарадоў“ на падставе толькі жыція Ефрасінні Полацкай і аднаго твора Кірылы Тураўскага (25—26)? Або як можна сцвярджаць пра „замацаванне ў якасці саманазвы насельніцтва Беларусі“ тэрміна Русь як „этнаканфесіоніма“ ў ХII—ХIII ст., спасылаючыся ўсяго на тры крыніцы, датычныя Полацка — два дыпламатычныя тэксты і хроніку Генрыха Латыша (31)? Што да тэрміна „русіны“, то яго выразнага этнічнага зместу ў названых тэкстах нельга выявіць, хоць І. Марзалюк і пераконвае, што ён выкарыстаны там „безумоўна ў якасці этноніма“.

Кранаючы непасрэдна Беларусь, аўтар абапіраецца ў асноў­ным на вядомую манаграфію М.Піліпенкі „Возникновение Белоруссии“ ды працы археолагаў. Зафіксаванай археолагамі змены абраду пахавання яму дастаткова, каб сцвяр­джаць пра „змены ў ментальнасці насельніцтва“ (усяго! — Г.С.) Беларусі ХII—ХIII ст. (29), а дадаўшы да іх знікненне са старонак летапісаў племянных азначэнняў „крывічы“, „дрыгавічы“, „радзі­мі­чы“, ён лічыць магчымым з сярэдзіны ХII ст. пачынаць „новы этап этнічнай гісторыі Беларусі ў маштабах усёй краіны“ (30), які вядзе да „моўнай інтэграцыі“ на тэрыторыі ўсёй Русі і да таго, што ўжо ў пачатку ХIII ст. пад тэр­мінам „русіны“ як этнонімам разумеліся ўсе — і насельніц­тва Беларусі (Полаччыны), і суздальцы, і ноўгарадцы, і пскавічы (31). Іншымі словамі, у І.Марзалюка выходзіць, што старажытнаруская народнасць усё ж была! Шкада, што гэтай далёка не новай вы­снове не папярэднічала ясная і пераканаўчая аргументацыя, забяспечаная рэпрэзентацыйнай выбаркай фактаў. У выкла­дзе аўтара ўсё, наадварот, неадна­значнае, недагаворанае і блытанае. Па–першае, калі гэта „новы“ этап, то калі быў „стары“, першы? Стадыя ж этнагенэзу і этнічная гісторыя не супадаюць: этнічная гісторыя — гэта развіццё і змена характарыстык ужо сфармаванага этнасу[15]. Па–другое, у маштабах якой „усёй“ краіны? Калі ў цяперашніх межах Беларусі, то трэба гаварыць не толькі пра крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў. Па волі Марзалюка, з яе этнічнай карты зусім зніклі не толькі валыняне ды  іншыя славянскія плямёны, якія ўдзельнічалі ў каланізацыі краю, але нават аўтахтоннае балцкае насельніцтва! Пра балтаў, без якіх немагчыма ўявіць этнагенэз беларусаў, тут нават не згадана, толькі ў канцы аўтар нечакана напісаў пра ролю нейкага „субстратнага ўплыву“ (31), але якога субстрату і ў чым сутнасць гэтай ролі — засталося таямніцай. Спробы гадаць пра ментальнасць на падставе археалагічных матэрыялаў заслугоўваюць асобнай размовы, аднак магілёўскі гісторык ужо паказаў, што мае нейкае сваё разуменне „ментальнасці“[16], хоць нідзе не прыводзіць яе азначэння. А калі не ведаем, пра што вядзецца, то спрэчка губляе сэнс.

У заключных высновах да параграфа сцвярджаецца, што супольнасць, якая існавала „ў той час“ (калі? у Х—ХIII ст.?) на землях Беларусі, лепш называць „этнаканфесійным народам“ (чаму не этнасацыяльным ці этнапалітычным?) — маўляў, гэта тое ж, што этнолагі называюць „этнаканфесійнай агульнасцю[17]“ (33). Але і з гэтым тэрмінам, запазычаным з савецкай этнаграфіі, далёка не ўсё проста, асабліва ў інтэрпрэтацыях Марзалюка. Этнографы, якія яго ўводзілі і выкарыстоўвалі, пад этнаканфесіонімам разумелі адну з пераходных і няўстойлівых формаў этнасу, прычым разглядаўся ён звычайна ў кантэксце эвалюцыі субэтнасаў[18]. Этнаканфесійную супольнасць выдзяляе сярод роднасных этнічных групаў яе рэлігійная прыналежнасць (а не наадварот), і яе ад пачатку характарызуе, як правіла, гетэрагеннасць і поліэтнічнасць. Такія формы этнічных групаў маглі або развіцца ў народнасць, або застацца часткай базавага этнасу[19]. Прыкладамі этнаканфесійнай групы можна лічыць немцаў каталікоў і пратэстантаў, русінаў праваслаўных і уніятаў, абхазцаў хрысціянскага і мусульманскага веравызнання і г.д. Дык ці ёсць падставы называць так канфесійна гамагенную супольнасць сярэднявечнай Русі? Гэтага дастаткова, каб пераканацца, што і тэрмін „этна­кан­фесій­ная агульнасць“ у кнізе выкарыстоўваецца неадпаведна. З іншага боку, нават калі б такое азначэнне адпавядала рэаліям, то незразумела, чым жа яно лепшае за, напрыклад, тую ж „народнасць“, калі не прадугледжвае дыферэнцыяцыі (сама) свядомасці этнічнай і рэлігійнай (прынамсі ў інтэрпрэтацыі Марзалюка — с.33)? У спецыяльных даследаваннях даўно адзначалася недапушчальнасць змешвання этнічных і рэлігійных супольнасцяў. Большасць прыкмет і ўласцівасцяў этнасу адсутнічае ў канфесійнага згуртавання, і наадварот, апошняе валодае шэрагам спецыфічных уласцівасцяў, не характэрных для этнасу, таму спробы збліжаць, „а тым больш падмяняць гэтыя два віды сацыяльных супольнасцяў цалкам беспадстаўныя“[20]. Акурат падобную падмену практыкуе Марзалюк, і яго спробы дадаць нешта новае да праблемы этнічнай самаідэнтыфікацыі насельніцтва Беларусі часоў Кіеўскай Русі цяжка прызнаць удалымі.

Спрошчаны падыход да складаных праблемаў і мноства элементарных памылак характэрны і для наступных параграфаў кнігі. Прыкладам, у развагах пра Русь як „хрышчаны свет“ сцвярджаецца, што ў ХIV—ХV ст. „быць русінам азначала [...] быць праваслаўным вернікам Кіеўскай мітраполіі“ (33). Але ж яшчэ пры Гедыміне для праваслаўных была створана і Літоў­ская мітраполія, адноўленая пры Альгердзе, а мітраполія „ўсёй Русі“ не раз расколвалася і ў сярэдзіне ХV ст. канчаткова раздзялілася на Кіеўскую і Маскоўскую. Шматразовыя сцвяр­джэнні пра тое, што „руская“ і „славянская“ мовы ў ХV—ХVII ст. атаясамляліся (34, 36, 285), могуць сведчыць пра няведанне моўнай сітуацыі ў ВКЛ, бо гэта дзве зусім розныя традыцыі пісьменства, і функцыі яны мелі розныя. „Славянская“, ці „словеньская“ — гэта царкоўнаславянская мова, наднацыянальная, своеасаблівая lingua sacra, тады як „руская“ — гэта т.зв. „проста мова“, ці старабеларуская, функцыі якой былі непараўнальна шырэйшыя. Невыпадкова і прыклады, прыведзеныя Марзалюком на карысць атаясамлення мовы „рускай“ і „славянскай“, зусім не пацвярджаюць гэтага.

Параграф „Місіянерская дзейнасць праваслаўнай царквы на землях Заходняй Беларусі і Літвы і яе наступствы“ (38—47) як назвай, так і зместам не мае дачынення да праблемы стэ­рэа­тыпаў (зрэшты, і ў папярэднім не было ніякага „малюнка свету“). Не патлумачыўшы сэнс пераходу ад тэмы Русі як „хрышчанага свету“ да місіі праваслаўнай царквы, аўтар адразу абвясціў, што місіянерства праваслаўнай царквы і прывяло да „акрэслення этнаграфічных межаў Беларусі з Літвой“, паказаных на вядомай карце Я.Карскага (38). Даволі смелае сцвярджэнне (бо славянізацыя літоўскіх сялян не спынялася і ў ХIХ ст.), якое патрабуе аргументацыі. На жаль, акурат яе і бракуе. Большая частка параграфа — пераказ фактаў (пераважна добра вядомых у гістарыяграфіі) прысутнасці русінаў у Вільні, Коўне, Троках, а таксама ў іх раёнах у ХIV—ХVII ст., і толькі на апошніх старонках гаворыцца аб праваслаўных храмах і манастырах у этнічна літоўскіх землях (43—46). Пра павярхоўны падыход да праблемы актыўнасці праваслаўнай царквы ў ВКЛ можа сведчыць ужо тое, як І.Марзалюк вызначыў прапорцыі праваслаўных і каталікоў у Вільні на пачатку ХVI ст.: русіны складалі 2/3 жыхароў сталіцы, — вырашыў ён, таму што ў Вільні тады было 14 праваслаўных храмаў і толькі 8 каталіцкіх (43). Усё настолькі проста, што даследчык стэрэа­тыпаў нават не абцяжарваў сябе знаёмствам са спецыяльнай літаратурай! Праўда, можна было і без прац па гісторыі Вільні падумаць, што як храмы, так і прыходы і ў тыя часы не былі роўныя. Прыкладам, калі пасля ўвядзення царкоўнай уніі ў праваслаўных мяшчан Вільні застаўся толькі храм Святога Духа, гэта зусім не азначала такога ж скарачэння колькасці хрысціян усходняга абраду ў сталіцы ВКЛ.

Пасля ўтварэння ВКЛ працягвалася ўсходнеславянская каланізацыя этнічна літоўскіх абшараў ды місіянерская дзейнасць праваслаўнай царквы — сцвярджае Марзалюк у высновах (46), але чаму гэта спатрэбілася даказваць? Што яе мусіла спыняць? — можа запытаць кожны, хто з агульнага курсу айчыннай гісторыі ведае стаўленне літоўскіх князёў да права­слаўя. Тэзіс пра хрышчэнне балтаў у „рускую“ веру як спосаб „ментальнай і моўнай рутэнізацыі“ не толькі ўтрымлівае тую ж сэнсавую недарэчнасць, пра якую я гаварыў вышэй (ментальнасць — гэта сфера неўсвядомленага), але і спекулятыўны, бо ніякай моўнай рутэнізацыі не паказана на канкрэтных фактах. Гэтаксама, як і сцвярджэнне пра тое, што менавіта наяўнасць праваслаўных балтаў паспрыяла „ўзнікненню беларускамоўных паселішчаў“ каля Вільні і Трокаў (46). Як і ў многіх іншых выпадках, тут усё павісае ў паветры, усё застаецца невядомым: пра якія „беларускамоўныя паселішчы“ вя­дзецца (і з якога часу)? які маштаб хрысціянізацыі балтаў? якімі былі іх узаемаадносіны з літоўцамі–каталікамі? і г.д. Між тым, да працэсу пранікнення старабеларускай мовы ў літоўскую зону не маглі не мець непасрэднага дачынення русіны–каталікі, якіх аўтар паслядоўна ігнаруе.

Не вызначаецца ні лагічнасцю, ні дакладнасцю і параграф, прысвечаны аналізу тэрмінаў „Русь“ і „рускія“ ў наратыўных і актавых крыніцах ХIV—ХV ст. (47—55). Зыходная ўстаноўка пра тоеснасць этнічнасці і канфесійнасці (47), не дапушчальная для падобных даследаванняў, дазваляе І.Марзалюку прымяняць, так бы мовіць, падвойны стандарт, змешваючы этнонімы і канфесіонімы. Ён прыводзіць набор самых розных, на яго думку — „красамоўных“ і „цікавых“ цытатаў і прыкладаў, за якімі, аднак, немагчыма ўбачыць ні яснай сувязі, ні аргументаванасці аўтарскіх сцвярджэнняў. Што й казаць, аргументацыя тут арыгінальная: цытавання дзвюх гаспадарскіх грамат аўтару дастаткова, каб гаварыць пра „ментальныя стэрэатыпы“ (48), а спасылкі на адзін летапіс — каб выявіць тэндэнцыю (51). Логіка таксама дзіўная: спачатку са спасылкай на Б.Флору гаворыцца, што ў ХIII—ХV ст. у ВКЛ і Маскоўскай Русі замацавалася тэндэнцыя атаясамляць „усю Рускую зямлю“ толькі са сваёй дзяржавай (48), потым прыводзяцца цытаты з крыніц таго ж перыяду, якія абвяргаюць гэта (бо сведчаць, што „рускія“ землі бачыліся і па–за ВКЛ) (50—51), затым цытатай з „Пахвалы Вітаўта“ аўтар хоча давесці, што „замацаванне“ той самай тэндэнцыі „ўжо пачынае выразна прасочвацца“, і следам жа абвяшчае, што на другую палову ХV ст. яна ўжо „канчаткова замацавалася“, у доказ чаго прыводзіць таксама адзіны прыклад (52).

Перш чым паказаць памылковасць катэгарызацыі гэтага сцвярджэння, яшчэ раз звярну ўвагу на тэрміналагічна–паняційную нявытрыманасць тэксту: відаць, аднаму Марзалюку вядома, на якой падставе ён у большасці прыкладаў назву „Русь“ і вытворныя ад яе адносіць да катэгорыі этнонімаў, — нават там, дзе гэта відавочны канфесіонім, як у прыпісаных Гедыміну словах наконт хрышчэння, або ў азначэнні „попы Руские“ (48, 54). Адна з прычын такой „мяшанкі“ ў тым, што застаўся нявызначаным феномен этнічнасці, і аўтар выдае за яе ўсё, што жадае. Таму для яго звычайнае супастаўленне „масквічоў“ з татарамі ў летапісе „дазваляе гаварыць аб этнічным напаўненні“ тэрміна „маск­вічы“, а Гедымінавічы, па­хрышчаныя ў праваслаўе, на яго думку, ужо „прызнаюць сваю рускую этнічнасць“(52).

Два ключавыя тэзісы, сфармуляваныя тут з уласцівай аўтару безальтэрнатыўнасцю, не вытрымліваюць крытыкі: сцвярджэнне, што ў ВКЛ да пачатку ХVI ст. (чаму „да пачатку“? у пачатку стагодзя ў ВКЛ нічога асаблівага не адбывалася) „не знойдзем“ неправаслаўных русінаў (47), і што з другой паловы ХV ст. насельніцтва Маскоўскай дзяржавы „пачынае паслядоўна называцца масквічамі“ (52). Адносна першага нагадаю, што другі віленскі прывілей Ягайлы (1387) заахвочваў прымаць хрысціянства заходняга абраду не толькі Літву, але і Русь, забараняючы толькі шлюбы паміж вернікамі рымскай і грэцкай рэлігіі. Пераходзіць у каталіцтва ў 1392 г. заклікаў русінаў Вітаўт. Практыка прыняцця русінамі лацінскага абраду засведчана крыніцамі канца ХIV—ХV ст. (дакументамі ордэнскага паходжання, Длугашам[21] і інш.), іх існаванне па­цвердзіла і спроба Ягайлы з Вітаўтам прыраўняць праваслаўны хрост да каталіцкага[22], ды і сам пераклад лацінскай літургічнай літаратуры для мясцовых каталікоў (прыкладам, у сярэдзіне ХV ст. на старабеларускую была перакладзена каталіц­кая імша[23]). Зразумела, пра іх колькасць мы не ў стане сказаць нічога пэўнага, але не думаю, каб факт іх наяўнасці можна было ігнараваць. Як сведчаць крыніцы, на адной Полаччыне былі навернуты „многія тысячы схізматыкаў“[24]. Невыпадкова і Пасэвін у сваёй „Масковіі“ адзначыў, што ў Вільні і Полацку ёсць дастаткова русінаў–каталікоў, здольных перакладаць каталіцкія літургічныя тэксты. Цяпер пра тэрмін „маск­вічы“ як саманазву жыхароў Маскоўскай дзяржавы. Спаслаўшыся на артыкул Г.Харашкевіч, І.Марзалюк піша, што ва ўяўленнях беларуска–ўкраінскага насельніцтва „вся Русь“ уваходзіла толькі ў іх дзяржаву (53), але ў згаданай працы Г.Харашкевіч даводзіцца практычна адваротнае — што з канца ХV ст. тэрмін „Русь“ стаў саманазвай і Маскоўскай дзяржавы, ды што непрызнанне літоўскім князем тытула „великий князь всея Руси“ спрычынілася да пачатку вайны ў 1500 г.[25] Сапраўды, калі не падбіраць крыніцы толькі пад сваю канструкцыю, то няцяжка заўважыць, што тэрмін „Русь“ у тыя часы ўжываўся як саманазва і ў Маскоўскай дзяржаве, і на праваслаўных землях Рэчы Паспалітай. Але, хоць эліта Ўкраіны і Беларусі імкнулася манапалізаваць права на яго выкарыстанне, яна добра ўсведамляла рэлігійна–культурную роднасць з вялікарусамі. Здаецца, і ў самога Марзалюка няма веры ў прапанаваную ім канцэпцыю, бо далей ён цытуе твор праваслаўнага палеміста (1603), у якім пад Руссю разумеецца і „Маскоўская зямля“ (79).

Не даследуючы пытання пра афіцыйную мову ВКЛ, Марзалюк палічыў магчымым змясціць адказ на яго ў заключэнні да параграфа. Паколькі праблема азначэння гэтай мовы даволі складаная, і ў апошняе дзесяцігоддзе яна ўсё жывей дыскутуецца, то чакалася, што ён улічыць гэта і добра аргументуе сваю пазіцыю. Аднак каб заявіць, што мова ВКЛ была адна­значна старабеларуская і што пытанне гэтае „даўно можна лічыць вырашаным“ (55), аўтару хапіла спасылкі на Я.Карскага і Х.Станга — погляды сучаснай лінгвістыкі яго нават не зацікавілі.

Урэшце, яшчэ адзін сюрпрыз: паставіўшы на першае месца тэзіс пра назву „Русь“ як агульны эндаэтнонім для „старабеларускага этнасу“ ў ХIV—ХV ст., Марзалюк ніжэй вырашыў падкрэсліць, што этнічная і гістарычная свядомасць Русі „беларускай“ і „ўкраінскай“ была тады адной (55). Важнае пры­знанне. Але калі свядомасць адна (а яна прызнаецца галоўнай прыкметай этнасу), саманазва адна, то на якой падставе наш аўтар выдзяляў асобна „(стара)беларускі народ“? Ці можна было атаясамляць „рускасць“ з беларускай этнічнасцю? А пытанне пра мову лічыць „даўно вырашаным“? Здаецца, уся канструкцыя Марзалюка развальваецца. Гэта, аднак, не засмучае аўтара, і ён пераходзіць да выкладання наступнага этапу развіцця „Русі“ — фазы „кшталтавання нацыі“ ў Беларусі ХVI—ХVII ст. („Набліжэнне да нацыі“, с. 56—101).

Параграф пачынаецца палемікай вакол зместу тэрміна „Літва“. Каб эфектней аспрэчваць, аўтар ва ўласцівай яму манеры катэгарызуе погляды апанентаў: яны 1) „праводзяць думку аб страце тэрміна Літва ў другой палове ХVI ст. свайго этнічна балцкага напаўнення“, 2) сцвярджаюць пра „скарыстанне тэрміна ліцвін у якасці субэтноніма насельніцтвам Заходняй Беларусі“ ды пра існаванне „ліцвінскага субэтнасу“, чым „ставяць пад пытанне сам факт існавання саманазвы на ўзроўні старабеларускага этнасу“ (56). Але ці гэта карэктная перадача пазіцый апанентаў? За падставу першай узяты сказ з маёй кнігі пра тое, што тэрмін „Літва“ ў крыніцах „з другой паловы ХVI ст. найчасцей ужо не меў ніякага этнічнага зместу“[26]. Паколькі гэта сінтэза гісторыі Беларусі, то ў ёй гаварылася, зразумела, пра крыніцы, датычныя беларускай часткі ВКЛ, а не этнічна літоўскай. З цытаванага сказа не вынікае сцвярджэнне пра страту ранейшага этнічнага зместу гэтым тэрмінам як такім. Мелася на ўвазе пашырэнне практыкі яго выкарыстання ў якасці палітоніма або топаэтноніма (у выніку этнанімізацыі тапоніма) на этнічна нелітоўскіх землях, што добра прасочваецца на крыніцах паслялюблінскага перыяду. Сцвярджэнне аб выкарыстанні тэрміна „ліцвіны“ жыхарамі Заходняй Беларусі, як і аб практыцы ўжывання назвы „Літва“ для гэтых абшараў, абгрунтаванае В.Насевічам і М.Спірыдонавым[27], таксама лагічна не адмаўляе ні этнічнага зместу самога тэрміна „Літва“ як такога, ні існавання саманазвы для тагачасных продкаў беларусаў. Вось толькі „адзінай“ саманазвы, на якой настойвае Марзалюк, відаць, сапраўды не існавала. Калектыўная ідэнтычнасць тады і не магла быць адзінай, бо людскія супольнасці звычайна валодаюць рознаўзроўневай сістэмай самаатаясамлення. У адным этнасе магло існаваць некалькі формаў самаідэнтыфікацыі, кожнай з якіх адпавядаў асобны кампанент адной і той жа этнічнай свядомасці. І цяпер індус з Фіджыйскіх выспаў, у залежнасці ад сітуацыі, можа называць сябе фіджыйцам, індусам і тамілам[28]. У нашай гісторыі хрэстаматыйнай ілюстрацыяй гэтай з’явы стаў Скарына, які дома называў сябе „русінам“, а ў Кракаве запісаўся „ліц­вінам“. У ВКЛ, думаю, можна было адначасова быць і „ліц­вінам“, і „русінам“ — гэта не выклікала канфліктнасці ў тагачаснай свядомасці, і толькі ў індустрыяльным грамадстве адначасовая прыналежнасць да некалькіх нацый стала немагчымай[29].

Спробы даказаць, што „паўсюль, ад Вільні, Трок, Беластока і да Смаленска старабеларускае насельніцтва было пераканана ў сваёй рускай этнічнасці“ (57) і называла сябе „русінамі“, а тэрмін „ліцвіны“ азначаў толькі літоўцаў, не маюць пад сабой галоўнага — пераканаўчых аргументаў. Прыведзеныя аўтарам некалькі прыкладаў адрознення „рускай“ мовы ад „літоўскай“, як і „литовское стороны“ ад „руское“ (калі яны ўрэшце трапныя), тычацца заходніх раёнаў — Коўны, Вільні, Трокаў, Горадні, г.зн. зоны сутыкнення ўласна Літвы і Русі (57—59). Навуцы гэты факт добра вядомы: у зоне сутыкнення розных этнасаў этнічная свядомасць узрастала, праяўлялася вастрэй, і чым далей ад месцаў падобнага супрацьстаяння, тым слабейшай яна была[30]. Ігнараванне падобнай залежнасці асуджае на памылкі, а Марзалюк акурат і трактуе ўсю тэрыторыю Беларусі агульна. У гэтай сувязі няшмат вартыя яго сцвяр­джэнні тыпу „тэрмін ліцвін у дачыненні да носьбітаў старабеларускай этнічнасці заўсёды скарыстоўваўся толькі ў якасці палітоніма“ (61). Магчыма, і вядомы выраз „наш ліц­він“ з запісак Еўлашоўскага не варта так адназначна запісваць у палітонімы, бо ён прынамсі тыпалагічна такі ж, як „наша Русь“ (а падобныя азначэнні ў кнізе заўжды фігуруюць як эндаэтнонімы).

Аўтар лічыць „носьбітамі старабеларускай этнічнасці“ толькі тых, каму сам жа прыпісвае „рускасць“, тоесную (у яго разуменні) праваслаўю. Але тут зноў паняцці з невядомым зместам. Пачну з таго, што „этнічнасць“ — тэрмін навуковы, і фіксуецца яна звычайна староннімі назіральнікамі, а не ўсведамляецца „носьбітамі“. Марзалюк жа лічыць, што ўжо лета­пісцы разумелі „змену веры“ як „змену этнічнасці“ (62), і калі Ягайла „быў перакананы ў сваёй этнічнай літоўскасці“ (63), то шляхціч Еўлашоўскі „ўсведамляў сваю рускую этнічнасць“ (61). Але чым была для лю­дзей таго часу „рускасць“? У лета­пісах гэта катэгорыя хутчэй канфесійная, і прыклад з князем Гінгвілам толькі пацвяр­джае гэта: „окристился в руску веру“, і „будучи […] русином, был велми набожен“[31]. Хрышчэнне лічылася пераходам у „рускасць“ як рэлігію. Ператварэнне ж этнічнага ліцвіна ў такога ж русіна праз адзін акт хрышчэння — нонсэнс. Пытанне этнічнага і моўнага непадабенства (у адрозненне ад рэлігіі) у тую эпоху нікога не хвалявала, так што аўтар займаецца недаравальнай мадэрнізацыяй, прыпіс­ваю­чы тагачасным людзям цяперашняе разуменне падобных праблем ды ўкладваючы ў іх вусны паняцці тыпу „этнічнасць“, „нацыя“ ў сучасным іх значэнні[32].

Пасля такога тлумачэння зместу тэрмінаў „ліцвіны“ і „ру­сіны“ Марзалюк пераходзіць да вызначэння „параметраў самаідэнтыфікацыі рускай эліты і паспольства“ (68—100). Змены ў этнаканфесійнай самаідэнтыфікацыі эліты ў Беларусі адбываліся „ў ХVI — пачатку ХVII ст.“, — піша аўтар, калі з’явілася „канцэпцыя аб існаванні некалькіх рускіх народаў“ (68), і калі галоўным фактарам самаідэнтыфікацыі становіцца не рэлігія, а мова і этнічнае паходжанне. Прычыны такіх зменаў ён бачыць у „поспехах каталіцызму і рэфармацыі“, у „азнаямленні беларускай інтэлектуальнай эліты са здабыткамі рэнесанснай антрапацэнтрычнай культуры“, якой была характэрна „цікавасць да этнічнасці“ (69) і г.д. Усё збольшага, фармальна быццам і так, ды надта ж шматзначна, недакладна, а галоўнае — галаслоўна.

„Тое, што Францыск Скарына быў рыма–каталіком, сёння ўспрымаецца як бясспрэчны факт усімі сур’ёзнымі даследчыкамі“ (69). У такім разе я гатовы аднесці сябе да „несур’ёзных“, бо факт лацінскага хросту Францішка Скарыны нічым не засведчаны, ім самім канфесійная прыналежнасць таксама не выяўлена, у гэтай сітуацыі даследчыкі могуць толькі выказваць больш ці менш аргументаваныя здагадкі, але не катэгарызаваць гатовы адказ. Паводле Марзалюка, Скарына „ў сваіх уяўленнях аб этнічнасці“ быў першым, хто дэклараваў „не этнічную мадэль самаідэнтыфікацыі“, а „менавіта нацыянальную канцэпцыю быцця народа“, бо найважнейшымі „этнічнымі маркерамі“ для яго былі „моўнае, культурна–гістарычнае адзінства, паходжанне, агульная тэрыторыя“ (70—71). Па–першае, дзе ж тут „нацыянальная канцэпцыя“? Акурат не ў нацыянальнай супольнасці, а ў прымітыўных грамадствах сувязь па крыві была мацнейшай за іншыя. Па–другое, ці да­статкова Скарынавых слоў пра „руский язык“ ды „братью мою русь“, каб рабіць з яго стваральніка нейкай канцэпцыі? Тэрмін „язык“ у яго часта выкарыстоўваецца ў царкоўнаславянскай двузначнасці, а „руские словы“ значаць кірылічны алфавіт[33]. Наогул, як паказаў А.Наумаў, рызыкоўна рабіць са Скарыны носьбіта новых рэнесансавых ідэалаў: гэты вялікі русін бараніў найперш універсалізм Бібліі[34]. Што да ўспрымання мовы як этнічнага маркера, то падобную яе ролю цяжка пацвердзіць на даступных крыніцах. У XVI—XVII cт. панавала хутчэй абыякавасць да мовы, і шляхту мала цікавіла, на якой мове гавораць яе сяляне. Найважнейшай была камунікацыйная функцыя мовы. Невыпадкова большасць праваслаўных палемістаў пісала свае творы па–польску. Хоць, ясная рэч, па меры паланізацыі знаходзіліся постаці, якія востра ставілі праблему захавання „прирожоного языка“. Таму, як таго і можна было чакаць, пасля Скарыны наш аўтар перайшоў да Васіля Цяпінскага, потым прывёў у прыклад прадмову да нясвіжскага „Катэхізіса“ (1562), а за ёю — выказванне Льва Сапегі пра „власну“ мову з прадмовы да III Статута. Усё гэта хрэстаматыйныя прыклады, якія не дадаюць да разумення праблемы нічога новага,  пагатоў не маюць дачынення да стэрэатыпаў. Хоць, зрэшты, цытаваныя словы Сапегі акурат пярэчаць погляду Марзалюка на мову як на першую прыкмету этнасу („мы“ ў Сапегі — гэта не толькі і не столькі праваслаўныя русіны).

У канцы ХVI ст., цвердзіць аўтар, умацавалася „канцэпцыя рускай нацыі, рускага народа як аднароднага цэлага, якое складаецца са шляхты, духавенства і паспольства“ (77). Само па сабе сінанімічнае выкарыстанне тэрмінаў „нацыя“ і „народ“ памылковае. У той час слова „народ“ не азначала этнічнай супольнасці ў сучасным сэнсе, а разумелася як стан, карпарацыя, аб’яднаная правамі і абавязкамі, словам, — „народ шляхецкі“. Мяшчанства з яго выключалася, не гаворачы пра сялян. Падобна і ў Польшчы пісьменнікі плебейскага лагера „польскім народам“ лічылі адно рыцарскі стан[35]. Так што, прыпісваючы азначэнне „руская нацыянальнасць“ актам ХVI—ХVII ст. (87) і выкарыстоўваючы слова „нацыя“ для таго перыяду, аўтар толькі заблытвае сэнс тых працэсаў[36]. „Нацыю“ ад „народа“ належыць адрозніваць і ў цяперашнім словаўжыванні (прыкладам, паводле І.Лысяка–Рудніцкага, які прапанаваў першую лічыць супольнасцю палітычнай, другі — этнічнай). Але звернемся да яго аргументацыі. Цытата з ліста віленскага магістрата (1595), прыведзеная ў доказ канцэпцыі „рускай нацыі як аднароднага цэлага“, зусім не пацвярджае гэтага: словы „весь зацный народ християнский“ не сведчаць, што пад народам разумеліся ўсе сацыяльныя слаі грамадства. „Зацны“ азначала перадусім „высакародны“. І амаль усе пры­клады, прыведзеныя ў доказ таго, што праваслаўная вера атая­самлялася з рускай (беларускай) этнічнасцю, нічога падобнага не пацвярджаюць: у іх гаворыцца пра „русь“ як канфесіонім, „русь“ як апазіцыю „рымскай“ ці „ляшскай“ веры. Калі Іпаці Пацей называе „рускім“ набажэнства, то чаму яго „народ Руски“ не можа мець такога ж канфесійнага зместу? Калі ў фундацыйным дакуменце Стэткевічаў гаворыцца пра „людзей народу нашага рускага, а не іншай веры і набажэнства“, то ясна, што пад рускасцю ў іх разумеецца вера, хоць Марзалюк і тут знаходзіць „думку аб праваслаўнасці як важнейшым элеменце рускай самаідэнтычнасці“ (82). У цытаце з падобнага запісу Скумін–Тышкевіча згадваюцца „князи и паны народу старовечного руского Короны Польской и Великого Князства Литовского“, а Марзалюк і ў такіх словах бачыць праяву „нацыянальнай кансалідацыі беларусаў, усведамленне таго факта, што і шляхта, і духавенства, і паспольства складаюць адзінае этнакультурнае цэлае“ (83). Фантазія ў аўтара, як відаць, жывая, толькі б яна логіку не падмяняла. А з лагічнасцю сапраўды няпроста: увесь час гаворачы пра „рускую“ мову як старабеларускую і, адпаведна, „рускі народ“ як старабеларускі, Марзалюк раптам зноў (як на с.55) прызнае, што толькі Люблінская унія стварыла перад­умовы „дыферэнцыяцыі на Русь украінскую і беларускую“, але працэсы гэтыя былі працяглыя, таму, маўляў, русіны Сматрыцкі і Пацей „трактавалі насельніцтва Ўкраіны і Беларусі як адно цэлае“ (89). Слушна, толькі навошта было столькі пісаць пра асобную  „старабеларускую этнічнасць“? І як пасля гэтага ўспрымаць заключэнне да параграфа: „Такім чынам, ХVI — першая палова ХVII ст. стала перыядам, калі беларускі этнас максімальна наблізіўся да вяршыні свайго этнаўтварэння, — пачаўся працэс кшталтавання нацыі“ (101). Тое, што нацыя ў ХVI ст. — гэта нонсэнс, я ўжо адзначаў. Пасаж уражвае яшчэ і „тонкай“ храналагічнай вызначанасцю: „набліжэнне“ доўжылася паўтара стагоддзя! З іншага боку, прызнаўшы, што русіны Беларусі і Ўкраіны ўтваралі „адно цэлае“, Марзалюк не меў права ігнараваць спецыяльныя працы па нацыянальнай свядомасці ўкраінскага казац­тва і шляхты (найперш — публікацыі Ф.Сысына і Т.Хінчэў­скай–Генэль).

Незразумела, для чаго ў кнізе пра стэрэатыпы спатрэбіўся разгорнуты экскурс у гісторыю назвы „Белая Русь“. Прычым высновы аўтар выклаў у першых жа сказах: „аналіз пісьмовых крыніц дазваляе з упэўненасцю сцвярджаць, што ў пісьмовых крыніцах [...], створаных у мясцовай, беларускай і ўкраінскай традыцыі, пачынаючы з 1619 г., пад „Белаю Руссю“ заўсёды разумеецца толькі рэгіён Беларускага Падзвіння і Падня­проўя“ (90). Тут зноў нямала спрашчэнняў. Вядома, што „беларусцамі“ часта называлі ўкраінскіх казакоў не толькі ў Маскве[37]. І мова дакументаў Хмяльніцкага ды яго старшыны часта называлася „беларускай“, і рэлігія казакоў магла вызначацца як „беларуская“ (прычым, жыхаром Полацка[38]). Заява пра тое, што ў помніках палемічнай літаратуры „Белая Русь“ разумелася як „тэрытарыяльны рэгіён, тоесны гістарычнай Літве“ (91), проста недарэчная. Добра вядомыя прыклады фіксацыі „беларусцаў“ у дакументах Разраднага прыказа мы наўрад ці можам упэўнена лічыць самаідэнтыфікацыяй беларусаў, як гэта робіць аўтар (93, 97). Цалкам магчыма, што гэта тэрмін маскоўскіх прыказных пісараў (невыпадкова ў крыніцах, створаных у ВКЛ, ён не фіксуецца). А ў спрэчцы з „меркаваннем аб выразным этнічным напаўненні“ тэрміна „Белая Русь“ (98) аўтар, падобна, зноў абвяргае ім жа створаны тэзіс, бо, здаецца, у гістарыяграфіі ніхто яго і не „напаўняе“.

Многія складаныя праблемы, надзвычай важныя для разумення тых пераменаў у настроях і пазіцыях русінаў канца ХVI — першай паловы ХVII ст., пра якія ўзяўся пісаць Марзалюк, ён кранае толькі мімаходзь, або проста дэкларуе свае погляды, не рупячыся нават пра іх элементарнае абгрунтаванне. Прыкладам, ён перакананы, што царкоўная унія паскорыла пераход „русінскай шляхты на лацінскі абрад“ (104), але не падае ніводнага аргумента, ніводнага даследавання, якое б пацвярджала гэта! Цалкам магчыма, што і паскарала, толькі ў гістарычнай навуцы прынята не проста выказваць палажэнні, а яшчэ і даказваць іх, асабліва калі яны пярэчаць выказаным раней. А раней гісторыкамі даводзілася, у прыватнасці, што ў адносінах да сялян і мяшчан унія мела акурат адваротны ўплыў: яна стрымлівала іх лацінізацыю[39], затое спрыяла „рутэнізацыі“ польскіх сялян, адсоўваючы на захад мяжу поль­скага этнаграфічнага абшару[40].

Не пашанцавала ў кнізе Марзалюка Мялецію Сматрыцкаму. Хто–хто, а Сматрыцкі не заставаўся без належнай увагі славістаў, і ў мінулыя дзесяцігоддзі яму быў прысвечаны шэраг спецыяльных даследаванняў, выйшла і ягоная спадчына[41]. Марзалюк жа робіць выгляд, што ідзе па цаліку, ды не згадвае ніводнай працы пра Сматрыцкага (80, 83, 84). Выглядае, быццам да нашага магілёўскага адкрывальніка ніхто нічога і не пісаў! Неакуратны ён і ў інтэрпрэтацыі тэкстаў гэтага інтэлектуала. „Для Сматрыцкага ёсць фактам, што спрадвечнай, роднай рэлігіяй русінаў з’яўляецца праваслаўе“, — піша наш аўтар, і нідзе не падае, што стаўленне М.Сматрыцкага да праваслаўя не было нязменным (а той, як вядома, у 1628 г. ад­крыта прыняў унію). Цытуе з „Верыфікацыі нявіннасці“: „Мы Русь Усходняга паслушэнства і вызнання з’яўляемся людзьмі веры Рэлігіі Грэцкай Каталіцкай…“, і дадае, што паводле Сматрыцкага „свая рэлігія для русіна — праваслаўе“ (83). Але ж у таго ясна гаворыцца і пра веру грэцка–каталіцкую, а не толькі праваслаўную! Далей, цвердзячы, што каталікоў–русінаў не было, Марзалюк імкнецца дэзавуяваць факт частай згадкі „Русі закону рымскага“ Сматрыцкім і кажа, што для палеміста яна — „з’ява пазнейшая“ (84). Вось жа, звяртаючыся да уніятаў, Сматрыцкі піша: „Калі вы не ёсць ні Руссю рымскага, ні грэцкага закону, то да права, дадзенага ні той, ні гэтай Русі не належыце“[42]. Так што для яго Русь „рымскага закону“ намнога ранейшая за Русь грэка–каталіцкую.

Падобна, як са Сматрыцкім, абышоўся аўтар і з Сімяонам Полацкім. Творчасці гэтай славутай постаці прысвечана мноства даследаванняў як у савецкім ды постсавецкім літаратуразнаўстве, так і ў заходнім. Марзалюк жа, узяўшыся пісаць пра гэтага творцу, зноў даўмеўся нават не згадаць ніводнай іх пазіцыі. Ці не для таго, каб у вачах недасведчаных выглядаць першаадкрывальнікам і аўтарам новага слова пра творчасць Полацкага (гэта ім нават падкрэсліваецца: маўляў, прыпіскі „дазваляюць, як нам здаецца, даволі дакладна выказацца…“, і інш.).

У цэлым і ў гэтым параграфе замест стэрэатыпаў і пытанняў ідэнтычнасці атрымаўся блытаны агляд моўнай сітуацыі ў ВКЛ, крыху гісторыі міжканфесійных дачыненняў ды замацавання назвы „Белая Русь“ на ўсходзе сучаснай Беларусі. Спрабаваў аўтар разважаць і пра „нацыю“, аднак некампетэнтна і галаслоўна. Да абяцанай „самаідэнтыфікацыі паспольства“ справа наогул не даходзіла. Каб гаварыць пра „масавы ўзровень свядомасці“, недастаткова спаслацца ў сваіх фантазіях на два дакументы (87). Масавая свядомасць адкрываецца на глыбіні латэнтных уяўленняў, імплікаваных у фальклоры, рытуалах, звычаях і г.д., а таксама ў помніках пісьменнасці, прызначаных для самых шырокіх колаў насельніцтва.

Параграф „Хрысціяне і нехрысці“ (107—133), лагічна не звязаны з папярэднім тэкстам, безумоўна больш прыдатны для выяўлення і аналізу стэрэатыпных уяўленняў. Аднак і ён напісаны пераважна на падставе апублікаванай літаратуры, а не па крыніцах, хоць аўтар і завярае, што на пытанне „з якога часу прадстаўнік іншай хрысціянскай канфесіі пачынае трактавацца як нехрысць“ адказ „шукаў у крыніцах“ (107). Разгляд праблемы занадта агульны, а па сутнасці зведзены да апісання вядомых сюжэтаў рэлігійнай гісторыі. Аўтар падрабязна спыняецца на канцэпцыях царкоўнай уніі і перыпетыях яе ўвядзення,  а потым на канфліктах паміж праваслаўнымі ды уніятамі і каталікамі ў ВКЛ (113—133). Праўда, гаворачы пра талеранцыю ў ХVI ст. і нарастанне нецярпімасці ў ХVII ст., Марзалюк зноў абыходзіцца без падставовых даследаванняў пра талеранцыю, у прыватнасці, без класічных прац Я.Тазбіра і М.Космана (вось і атрымліваецца, што рэлігійныя канфлікты ў Вільні, у пераказ якіх аўтар уключае даўжэзныя цытаты, забываючы пра іх крытычны аналіз (124—127), на справе даўно даследаваны спецыялістамі). Бясконцае пераказванне пале­мічных твораў праваслаўнай літаратуры з цытаваннем вялізных фрагментаў (па паўстаронкі!) выклікае разгубленасць чытача, бо незразумела, што яны павінны даказваць. Аўтар кнігі схаваўся за словамі летапісцаў і праваслаўных палемістаў, хоць менавіта з крытычнага разбору іх тэкстаў і пачынаецца даследаванне. Урэшце, сам падбор крыніцаў не адпавядае той задачы, якую ён паставіў перад сабой: праблемы эт­ніч­най ідэнтычнасці вырашаюцца звычайна на аснове аналізу міфаў, сімвалаў і мадэляў камунікацыі, а пра іх і не вялося. Нават творы палемічнай літаратуры не выпадае лічыць рэпрэзентацыйнай і адэкватнай крыніцай даследавання свядомасці, не кажучы пра сюжэты палітычнай гісторыі, да якіх пастаянна звяртаецца Марзалюк.

Спынюся на некаторых прыкладах. Так, спаслаўшыся на вядомае ў гістарыяграфіі меркаванне пра тое, што першапачаткова і пасля падзелу адзінай царквы адносіны паміж праваслаўнымі і каталікамі не былі варожымі, ён сцвярджае: усё змянілася ў ХIII ст. у сувязі з нямецкай экспансіяй у Прыбалтыцы, і вехай гэтых зменаў стала „вострае супрацьстаянне Рыгі і Полацка ў пачатку ХIII ст.“ (109). Калі б аўтар бліжэй пазнаёміўся з хронікай Генрыха, да якой апелюе, то заўважыў бы, што стаўленне храніста да русінаў было яшчэ дастаткова амбівалентным, і палачане неаднакроць трактаваліся ім як хрысціяне[43]. Гэтаксама не пераконвае і спасылка на ордэнскія хронікі, у якіх „праваслаўныя русіны — не хрысціяне“: з іншых крыніц вядома, што ў тыя часы Нямецкі ордэн мяняў стаўленне да праваслаўных Вялікага Княства, неаднаразова выступаючы пратэктарам русінаў і адстойваючы іх інтарэсы. Што да ўспрымання „ляхаў“, то тут выразна негатыўных стэ­рэа­тыпаў мы не знойдзем да часоў Длугаша. А ў ВКЛ трактаванне праваслаўных як патэнцыйна нелаяльных у сапраўднасці пачалося не ў 1660–х г. (129), а яшчэ ў трактатах П.Скаргі.

Як нешта асаблівае для ўяўленняў праваслаўных Кіеўскай мітраполіі аўтар падае ўспрыманне імі грыгарыянскага календара і ўвядзенне царкоўнай уніі 1596 г. як знак прышэсця антыхрыста і набліжэння канца свету (114, 116). Справядліва было б сказаць, што ў ХVI ст. па ўсёй Еўропе разышлася пратэстанцкая літаратура, у якой рымскі папа звязваўся з вобразам антыхрыста і сатаны. Сапраўды, былі такія творы і ў ВКЛ, напісаныя царкоўнымі ерархамі і пісьменнікамі. Праўда, С.Зізаній з І.Вышэнскім выступалі з ідэямі д’ябальскага Захаду значна раней за З.Капысценскага. Але хадзіла і літаратура процілеглага зместу: прыкладам, у адказ на кнігу Зізанія епіскап Іпаці Пацей выдаў „Унію…“ (1595), у якой аргументавана апраўдваў папу і адводзіў ад яго вобраз антыхрыста. Што да атаясамлення лічбы 666 з антыхрыстам і сувязі такога знака з рымскім папам, то гэта была традыцыя, якая сягала ў прадаўнія часы.

Пачынаючы тэму „Вобраз жыда ў беларускай традыцыі“ (133—149), магілёўскі калега ў прывычнай манеры адразу ставіць воз перад канём — сходу заяўляе, што „традыцыйная талеранцыя беларусаў і ледзь не поўная адсутнасць праяў антысемітызму“ — гэта няпраўда, створаная „на даволі адвольнай выбарцы крыніц“ (133). Аўтар такога папроку ў адрас беларускіх гісторыкаў мусіць на падставе рэпрэзентацыйнага корпусу крыніц паказаць адваротнае. Наколькі ж паслядоўным аказаўся Марзалюк на гэты раз?

Як доказ пашыранасці ўяўленняў пра яўрэяў як пра „д’ябальскую сілу і ерась“ у Беларусі прыводзяцца спасылкі на: 1) твор Кірылы Тураўскага, 2) словы Скарыны, які пісаў пра „неверных жидов“, 3) факт пераследу яўрэяў у ВКЛ прадстаў­ні­камі ўлады ў 1539 г., 4) антыяўрэйскі трактат, створаны праваслаўнымі ў 1580 г. у Супрасльскім манастыры, 5) словы з палемічнай кнігі Іпація Пацея, які назваў „соборищем дъявольским“ канфесійных апанентаў — турак, татараў і яўрэяў, 6) сатырычны „Дышкурс жидовина з скоморохом“ ды 7) пры­клад негатыўнага вобраза яўрэя ў фальклоры (135—137). Нічога сабе „рэпрэзентацыйнасць“! Калі б яшчэ хоць які факт, то хапіла б акурат па адным на стагоддзе. Аднак усё пералічанае зусім не пацвярджае зыходнай тэзы Марзалюка пра пашыранасць антысемітызму сярод беларусаў у тыя часы. Зрэшты, да ўяўленняў самога „насельніцтва“ Беларусі, да якога любіць апеляваць аўтар, мае адносіны толькі апошні прыклад, але гэта асобны факт, вырваны з фальклорнай спадчыны, які нават у якасці ілюстрацыі выкарыстоўваць праблематычна. Астатняе ж тычыцца пераважна хрысціянска–царкоўнай візіі яўрэйства. І калі ўжо ствараць з яго вобраз „д’ябальскай сілы“ на падставе выказвання Пацея, то трэба заставацца па­слядоўным ды запісваць туды яшчэ татараў з туркамі! Як бачым, пры такім падыходзе можна „падвярстаць“ аргументы (па адным факціку ў патрэбнай інтэрпрэтацыі!) і пад самую неверагодную ідэю.

Таму і сцвярджэнне пра пашыранасць стэрэатыпу яўрэяў як забойцаў хрысціян падаецца падазроным. Вера ў рытуальныя забойствы сапраўды мела месца, але ці была яна „агульнараспаўсюджанай“, як хоча Марзалюк? Чатырох–пяці пры­кладаў абвінавачвання яўрэяў у рытуальным забойстве (139—140) яўна недастаткова, каб гэта пацвердзіць. З іншага боку, не лішнім было б дадаць, што тыя суды над яўрэямі — на рахунку Контррэфармацыі. Гаворачы, што ў вачах людзей Беларусі „галоўным сэнсам жыцця“ яўрэяў быў „здзек з хрысціянства“, а  дзейнасць яўрэяў скіроўвалася „на разбурэнне хрысціянскага дабрабыту“ (141), Марзалюк хоча, каб яму верылі на слова, бо не дае канкрэтных прыкладаў менавіта такога бачання іудзеяў. Яго факты судовых цяжбаў гараджан з яўрэямі ў Горадні, Наваградку, Вільні, Полацку, Магілёве і Пінску (142—144)[44] сведчаць толькі пра эканамічнае суперніцтва мяшчан з іудзеямі, пра спробы магістратаў стрымаць рост яўрэйскай абшчыны. Не мяняюць сітуацыі і згаданыя антыяўрэйскія выступы ў Вільні ды Берасці ў канцы ХVI — першай палове ХVII ст., паколькі чыніліся яны каталікамі ды езуітамі (а тыя, згодна з канцэпцыяй кнігі, нават не лічацца „людзь­­мі даўняй Беларусі“).

Робячы высновы, Марзалюк, быццам натхнёны антыяўрэйскімі пасажамі свайго земляка храніста Трафіма Сурты, настойвае на наяўнасці „антысеміцкіх стэрэатыпаў“ менавіта „ў масавай свядомасці насельніцтва Беларусі“ (146) і цвер­дзіць, што толькі мэтанакіраваная палітыка дзяржавы не давала „гвалтоўным акцыям“ у Беларусі набыць „сістэмны масавы характар“, што толькі дзяржава выхавала ў беларусаў „традыцыі цярпімасці да іудзеяў“ (149). Карціна проста фантасмагарычная! Супакойвае толькі тое, што пад ёй — ніякага грунту. Так агулам, без элементарнай дыферэнцыяцыі, усяму насельніцтву Беларусі аўтар прыпісаў „ідэнтычны набор негатыўных стэрэатыпных вобразаў жыда, які бытаваў ва ўсім хрысціянскім свеце“, і пры гэтым заклікаў улічваць „спецыфіку беларускага антысемітызму“ (149). У чым тая спецыфіка, калі стэрэатыпы „ідэнтычныя“? І што азначае тут „увесь хрысціянскі свет“? Узяўшыся асвятляць ўзаемадачыненні яўрэяў і хрысціян, магілёўскі гісторык праігнараваў найбагацейшую літаратуру па іудаістыцы[45], якая і ўпісала б Беларусь у еўрапейскі кантэкст.

Прачытаўшы напісанае Марзалюком пра „жыдоў“, можна хіба што за жарт прыняць ягоны папрок апанентам у „даволі адвольнай выбарцы крыніц“. Адвольней за яго бадай ніхто не адбіраў! Пра якую рэпрэзентатыўнасць крыніц, пра якую аб’ектыўнасць можна гаварыць, калі аўтар проста „выцягвае“ асобныя факты і прыводзіць толькі тыя прыклады, якія ілюструюць канструкцыю, выкладзеную ім папярэдне. Цяжка даць веры, што Марзалюк не ведае пра шматлікія прыклады нармальнага супольнага жыцця яўрэяў і хрысціян, пра су­пра­цоўніц­тва паміж імі, пра многія выпадкі чыннага ўдзелу яўрэяў у абароне беларускіх гарадоў[46] і шмат падобнага. Калі б у Беларусі панавала тая „нянавісць хрысціян да яўрэяў“, якую ёй прыпісвае Марзалюк, то яны не канцэнтраваліся б тут у такой колькасці, і гэтыя землі не атрымалі б вядомасці як „рай для жыдоў“. Зразумела, без канфліктаў паміж хрысціянамі і яўрэямі не абыходзілася, як і па ўсёй Рэчы Паспалітай, але важна ведаць іх маштабы і прыроду. Думаю, сітуацыю ў Беларусі можна параўноўваць з Чырвонай Руссю, дзе, як паказаў С.Гансяроўскі, эканамічнае суперніцтва хрысціян з яўрэямі абвастралася ў каралеўскіх гарадах, у прыватных жа на стаўленне магістрату да яўрэяў уплывала праяўрэйская пазіцыя магната–ўладальніка, зацікаўленага ў даходзе і крэдытах, таму да брутальных антыяўрэйскіх выступаў там не даходзіла[47]. У Беларусі ж прыватных гарадоў была амаль палова.

Другі раздзел „Гістарычная свядомасць і дзяржаўны патрыятызм. Свая і чужая дзяржава“ (151—199) таксама пачынаецца палемічнай завязкай: „пэўных“ гісторыкаў, якія пішуць пра „поўную незалежнасць Полацкага княства“, Марзалюк вінаваціць у стварэнні гістарычных міфаў, сам жа, трымаючыся процілеглага погляду, праз вызначэнне „ментальных установак сучаснікаў, іх асабістыя ўяўленні і ўчынкі“ абяцае даць адказ на пытанне, ці лічылі полацкія князі „Кіеў чужым для сябе, а сваё княства цалкам самастойным?“ (151—152). Але ў беларускай гістарыяграфіі, прынамсі навуковай, мне не даводзілася сустракаць падобнай пастаноўкі пытання — ніхто не пісаў, што Полацк быў „цалкам самастойным“, а полацкая дынастыя Рурыкавічаў успрымала Кіеў як „чужы“! Магчыма, гэта зноў самаствораны міф, зручны для эфектнага абвяржэння. І Марзалюк толькі скаланае паветра, калі паўтарае раз за разам: кіеўскія князі не лічылі, „што полацкая дынастыя абсалютна незалежная ад Кіева“ (154, 160), полацкія князі „не лічылі ўсіх астатніх Рурыкавічаў абсалютна чужымі для сябе“ (158).

Што да выяўлення абяцаных „ментальных установак“, то іх зноў няма:  аўтар заняўся пераказам фактаў пераважна палітычнай гісторыі, датычных узаемаадносін полацкіх і кіеўскіх князёў (158—163), а таксама шляхоў утварэння ВКЛ (169—170). Але калі тэзіс пра „абсалютную“ незалежнасць Полацка ніхто і так не мог успрымаць сур’ёзна, то з доказам яго „відавочнай палітычнай залежнасці“ (для чаго патрабаваліся новыя аргументы) не вельмі гладка. Часам яна бачыцца аўтару то ў факце знаходжання ў Полацкай Сафіі літургічнага „ерусаліма“, які, што праўда, як ён сам прызнае, мусіў быць „знакам [...] дзяржаўнай самастойнасці“ (158), то ва ўдзеле палачан у супольным ваенным паходзе з іншымі князямі Кіеўскай Русі (160). Нават у паведамленні Генрыха аб тым, што ў 1216 г. полацкі князь Уладзімір „склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў“, Марзалюк убачыў сваё — факт „захавання васальнай залежнасці Літвы ад Полацка“ (169) (?!).

Крыніцазнаўчы ўзровень працы можа характарызаваць фрагмент з „Летапісцам рускіх цароў“. Папракнуўшы „сучасных беларускіх гісторыкаў“ за тое, што тымі „амаль не звяртаецца ўвага“ на гэты летапіс, Марзалюк абвясціў яго помнікам „беларускай праваслаўнай гістарыяграфіі“ і „важнейшай крыніцай для асэнсавання гістарычнай самаідэнтыфікацыі насельніцтва беларускіх зямель у ХIV ст.“ (172) (Праўда, раней ён адносіў гэты летапіс да 1430–х г., а потым датаваў апошняй чвэрцю ХIV — пачаткам ХV ст. — гл. с. 110, 172.) Што ж за знаходка ў Марзалюка, на якую не звярнулі ўвагі айчынныя даследчыкі летапісаў? Пасля многіх даследаванняў „Летапісец рускіх цароў“ прынята лічыць кароткім летапісам ХV ст., які быў напісаны на аснове „Временника великих царств“ — хранаграфічнай кампіляцыі ХIV ст., Кіеўскага летапісу ды лета­піс­ца Пераяслаўскага, што ўзыходзіць да Ўладзімірскага зводу ХIII ст.[48] Дык што ж звязвае яго з Беларуссю? „Беларускі кніжнік“ перарабіў у ім пасланне Феадосія Пячэрскага „О вере латинской“ — цвердзіць Марзалюк (110) і са спасылкай на Я.Шчапава далей удакладняе, што найбольш старажытная частка помніка „створана ў ВКЛ“ праваслаўным аўтарам (172). Сапраўды, Шчапаў калісь выказваў такое меркаванне, але, па–
першае, ён пісаў пра ВКЛ, а не пра Беларусь, а па–другое, гэта было сказана ў даследаванні княскіх статутаў, спецыяльна ж „Летапісцам рускіх цароў“ ён не займаўся.  Калі б Марзалюк больш уважліва спісваў са Шчапава, то заўважыў бы, што крыху далей той цытуе А.Арлова, які пасля спецыяльнага аналізу абедзвюх частак летапісу вызначыў месцам стварэння першай Галіцка–Валынскую Русь[49]. Зразумела, існуюць і іншыя меркаванні наконт паходжання помніка. Прыкладам, акадэмік Дз.Ліхачоў не без сур’ёзных аргументаў даказваў, што „Летапісец рускіх цароў“ быў перапрацаваны паўднёва–рускім летапісцам, але не на галіцка–валынскіх землях, а ў Пераяславе Суздальскім[50]. Марзалюк піша, што Ў.Пашута звязваў паходжанне „Летапісца…“ з Наваградкам (172), аднак і гэта непаразуменне, народжанае няўважлівым і некрытычным спісваннем са Шчапава. Бо Пашута на названых старонках зусім не кажа пра тое, што яму прыпісвае Марзалюк, а толькі вяртаецца да гіпотэзы пра магчымае напісанне ў Наваградку т.зв. „Літоўскага летапісу“[51]. Кур’ёз атрымаўся і з датаваннем „Летапісца…“. Калі ўжо трымацца версіі паўднёва-заходняга паходжання помніка, то трэба і перыяд прымаць той, які прапанавалі яго даследчыкі — ХIII ст. Бо ў Шчапава канец ХIV — пачатак ХV ст. — гэта час не стварэння „Летапісца…“, а з’яўлення ў ім Архіўнага ізводу статута князя Ўладзі­міра (у пазнейшай публікацыі княскіх статутаў гэты самы ізвод датаваны дакладней і аднесены да 1460—70–х г.[52]).

Дык на якіх падставах Марзалюк аднёс „Летапісец рускіх цароў“ да „беларускай праваслаўнай гістарыяграфіі“ (і што гэта, урэшце, такое на ХIV—ХV ст.?), у чым убачыў руку „беларускага кніжніка“? Пытанне рытарычнае.

Змаўчаўшы, што акурат разгледжаная ім „Бяседа“ мітрапаліта Спірыдона Савы не ўтрымлівае аніякіх антылацінскіх інвектыў, хоць і тэма, і месца стварэння гэтага павучання давалі падставы для падобных выпадаў, Марзалюк узяўся на прыкладзе антылацінскага фрагменту з малапрыкметнага і чужога летапісу даказваць актуальнасць антылацінскіх твораў для Беларусі. Ён палічыў, што для вызначэння самаідэнтыфікацыі жыхароў сярэднявечнай Беларусі больш пасуе „Слова“ Феадосія, ігумена Кіева–Пячэрскага манастыра ХI ст. Хоць гісторыкам вядома, што яго погляды характарызавала крайняя нецярпімасць да каталікоў, таму яны не выклікалі на Русі ніякага ўплыву: „князі па-ранейшаму бралі шлюб з іншаверцамі, падтрымлівалі з імі саюзы, а цёмная народная маса [...] ніколі не даходзіла да такой адчужанасці, каб цурацца ўсялякай жыццёвай сувязі з асобамі іншага веравызнання“[53].

„Адлюстраванне гістарычнай свядомасці русінаў“ у ХVI—ХVII ст. (150—199) напісана таксама пераважна на падставе апублікаваных даследаванняў. Спробаў выявіць саму свядомасць у аўтара няшмат, у асноўным жа ён пераказвае версіі ўтварэння ВКЛ ды сюжэты палітычнай гісторыі, ілюструючы асобнымі прыкладамі стаўленне жыхароў ВКЛ да сваёй улады і да Маскоўскай дзяржавы ў часе войнаў. У польскай гістарыя­графіі было даўно паказана, што для разумення як нацыянальнай, так і гістарычнай свядомасці перадусім важна вы­значыць змест такіх паняццяў, як „народ“, „айчына“, „дзяржава“[54], але Марзалюк да іх нават не набліжаўся. Ён перадаў сэнс легенды пра рымскае паходжанне літоўцаў, ідэі Міхалона Ліцвіна і Аўгустына Ратундуса, погляды Мацея Стрыйкоўскага, — тое, што не мае непасрэднага дачынення да свядомасці русінаў, затое не выкарыстаў падставовыя для параграфа помнікі — запіскі Фёдара Еўлашоўскага і асабліва дзённік Апанаса Філіповіча (нават не згаданы ў кнізе!), які добра перадае культурны клімат эпохі. „Хроніка Быхаўца“, якую аўтар багата цытуе паводле зусім не акадэмічнага выдання, адлюстроўвае свядомасць не аднаго аўтара, а ў цэлым — хутчэй ліцвіна, патрыёта дзяржавы (незалежна ад веравызнання), а не праваслаўнага русіна (русін мог пісаць толькі яе заключную частку). Каштоўную інфармацыю пра гістарычныя ўяўленні „паспольства“ маглі б даць тастаменты мяшчан, але з іх чамусьці выбрана толькі самае павярхоўнае — выказванні пра ваенныя нягоды ды звязаныя з імі матэрыяльныя страты (196—197), а не дадзеныя пра ўнутраны свет і матывы дзеянняў. Выходзіць, рэальна да гістарычнай свядомасці русінаў аўтар дабраўся толькі на прыкладзе твораў І.Яўлевіча ды Т.Сурты (192—193). Наўрад ці дастаткова для абагульненняў.

Як квінтэсэнцыя гістарычнай свядомасці падаецца, што шляхта і мяшчане Беларусі выяўлялі дзяржаўны патрыятызм і што яе праваслаўныя жыхары ўспрымалі ВКЛ як „сваю“ дзяржаву (188, 198, 287). Але гэта было паказана задоўга да Марзалюка, і нясціпла запісваць чужыя вынікі ў лік сваіх адкрыццяў. Палітычная арыентацыя русінаў ВКЛ была прадметам грунтоўных даследаванняў Г.Ябланоўскага[55], О.Бакуса[56] і М.Крома[57], з якіх Марзалюк спасылаецца на манаграфію толькі першага (ды і то з „другіх рук“), а праца Крома проста ўключана ў агульны спіс літаратуры. Між іншага, апошні крытыкаваў Ябланоўскага і Бакуса за недыфeрэнцыяваны падыход да праваслаўнага насельніцтва ВКЛ (бо нават прадстаўнікі княскіх вярхоў мелі розны сацыяльна–палітычны статус, які мог уплываць на іх пазіцыю). У святле яго крытыкі падыходы Марзалюка было б цяжка назваць навуковымі.

Заключная „глава“ кнігі („Малюнак свету ў масавай свядомасці“, 200—282) уяўляе з сябе „мяшанку“ адвольна выбраных тэмаў і ўспрымаецца як прыдатак да дзвюх першых. У ёй асобныя параграфы аўтар прысвяціў чарадзейству (200—216), канцэпцыі ўлады вялікага князя, пытанням рыцарскага ды магдэбургскага права і нават станаваму падзелу грамадства (216—235), стаўленню да жабрацтва і купецтва (216—246), месцу крэдыту і ліхвярства ў гарадскім жыцці (247—255), а таксама пытанням шлюбу, сямейных адносін і сэксу (256—282).

Паколькі храналогія тут вызначана толькі ў параграфе пра ліхвярства і крэдыт (ХVI—ХVII ст.), трэба разумець, што іншыя пытанні разглядаюцца ў тых храналагічных рамках, якія вызначаны для ўсёй кнігі, г.зн. Х—ХVII ст. Так яно і вы­глядае — аўтар вольна пераходзіць ад эпохі да эпохі, шукаючы прыкладаў, сягае нават у ХVIII ст. і вышэй. Зразумела, што пры такім падыходзе наўрад ці можна хоць бы адэкватна апісаць з’явы, якія аўтар узяўся даследаваць, а не тое што прасачыць іх змены. Таму атрымалася хутчэй не даследаванне, а вольныя „эцюды на тэму“, не абцяжараныя патрэбай абгрунтавання. Да ўсяго, узяўшыся вызначаць стэрэатыпы, аўтар зноў выкарыстоўвае неадпаведныя крыніцы — пераважна нарматыўныя выданні (Статуты, „Кормчыя“, казані, і да т.п.), якія не адлюстроўваюць г.зв. „масавых уяўленняў“. Вось некалькі ўзораў яго рэканструкцыі „малюнка свету“.

Называючы ўсё ХVI ст. часам „апагею маральнага заняпаду“ праваслаўнай царквы ў Беларусі і Ўкраіне, калі „палавая разбэшчанасць, п’янства“ былі „нормай паводзін“ духавенства (239), аўтар прыводзіць у прыклад толькі скаргу шляхты на полацкага архіепіскапа, датычную пераважна маёмасных махінацый, ды факт заняпаду магілёўскага манастыра. Выявіўшы практыку крэдытавання, пазык і ліхвярства ў некалькіх гарадах Беларусі, ён піша пра складванне „новай працоўнай этыкі“ ў „беларускіх гарадах ужо ХVI — пачатку ХVII ст.“ (241) і нават „рынкавую псіхалогію, псіхалогію людзей Новага часу“, характэрную „для беларускага месціча ды шляхціча ХVI—ХVII ст.“ (255)! Незвычайная здольнасць рэканструкцыі! У „рабрыстай пацерцы“, знойдзенай у мужчынскім пахаванні, І.Марзалюк убачыў сведчанне „моцнага любоўнага пачуцця аднаго суджанага да другога“ (262), а ў пахаваннях маці з дзіцём — „бацькоўскую любоў да дзяцей ужо ў раннім сярэднявеччы“ (270). Вось аўтар сцвярджае, што ў ХVI ст. „на поў­ны голас аб сабе ў гарадах заявіла прастытуцыя“ (277, 288). Але без сур’ёзнага фактаграфічнага абгрунтавання, без кантэксту, без параўнання з ранейшым і пазнейшым часам такія „адкрыцці“ мала чаго вартыя. У Еўропе на прыватнай аснове прастытуцыя развівалася з найдаўнейшых часоў, хоць, вядома, асабліва спрыяльныя ўмовы ёй стварала урбанізацыя. Царква не валодала такімі магчымасцямі, каб забараніць яе, а можа не моцна і хацела[58]. Як было ў Беларусі насамрэч? Марзалюк не паказаў гэтага, бо зрабіў сваю выснову на падставе ўсяго некалькіх актавых дакументаў і Статута ВКЛ! І не задумаўся, якія крыніцы маглі фіксаваць развіццё прастытуцыі раней? Падобным чынам, толькі на падставе нормы Статута характарызуецца становішча банкерта ў Беларусі як непаўнавартай істоты (277). Ці не занадта спрошчана і катэгарычна? У арыстакратычных сем’ях Еўропы пазашлюбныя дзеці лічы­ліся нармальнай з’явай, іх выхоўвалі як сваіх законных. Ня­ўжо ў ВКЛ было зусім інакш? Вядома ж, што Яну, пазашлюбнаму сыну Жыгімонта I, нішто не пера­шкодзіла стаць віленскім біскупам. Яшчэ адзін прыклад таго, наколькі далёкія „стэрэатыпы“ Марзалюка ад гістарычнай рэальнасці. „Прэлюбадзеяў“, — піша ён, „чакала смерць“, і спасылаецца на Статут ВКЛ. Але Статут — гэта не гісторыя. З гісторыі ж вядома, што, як паказаў Я. Серадыка, вы­крыты раман Станіслава Тымінскага ды Соф’і Радзі­вілаўны — жонкі Крыштафа Дарагастайскага, — не перашкодзіў яму служыць у гусарскай харугве С. Жулкоўскага, а ёй — за­стацца жонкай вялікага маршалка. Між тым Марзалюк як шырока­профільны спецыяліст піша нават пра сіфіліс — а гэта ўжо гісторыя медыцыны! Знайшоўшы па адным прыкладзе на стагоддзе, ён паведамляе пра вя­лікія маштабы палавых за­хворванняў у ВКЛ у ХVI і ХVII ст. (279). Вельмі пераканаўча!

***

Зразумела, я спыніўся далёка не на ўсіх хібах кнігі І.Марзалюка (на яе поўны разбор спатрэбіўся б яшчэ не адзін аркуш тэксту!), аднак і пададзенага, думаю, больш чым дастаткова для заключэння. Яе асноўныя недахопы можна сцісла вызначыць як: 1) неадпаведнасць назвы і зместу, 2) паняційна–тэрмі­налагічная нявытрыманасць, 3) няўдалая канструкцыя, 4) неадпаведная і памылковая інтэрпрэтацыя выкарыстаных матэрыялаў, 5) нявыкарыстанасць матэрыялаў, непа­срэдна звязаных з тэмай працы, 6) прымяненне не прынятых у навуцы метадаў, 7) парушэнне прафесійнай этыкі гісторыка.

Сапраўды, больш за ўсё працу характарызуе суцэльная неадпаведнасць: назвы і зместу, пастаўленых задачаў і вынікаў, дэкларацый і рэальных падыходаў, etc. Дэклараваўшы стаўленне да гісторыі як да „надзвычай дакладнай навукі“ (6), аўтар не вызначыўся нават з тэрміналогіяй і падаў узорныя прыклады бяздоказнасці, галаслоўнасці, пісання пра ўсё і ні пра што. У кнізе, прысвечанай стэрэатыпам, Марзалюк разгледзеў самыя розныя аспекты палітычнага і грамадска–культурнага жыцця Беларусі, і менш за ўсё — стэрэатыпы. А тыя рэдкія трапныя назіранні, што ў кнізе можна знайсці, небагата даюць, паколькі ў даследаванні калектыўных уяўленняў важна супастаўленне аўта– і гетэрастэрэатыпаў (бо, у прыватнасці, вобраз уласнай групы з’яўляецца адваротным адбіткам уяўлення пра іншыя, чужыя этнасы[59]), а гэтага ж наогул не рабілася, як і не звярталася ўвага на ірацыянальнасць зместу стэрэатыпаў. Без ведання спецыяльнай літаратуры і знаёмства з асноўнымі тэарэтычнымі мадэлямі этна– і нацыягенэзу І.Марзалюк, здаецца, апынуўся ў палоне сабранага эмпірычнага матэрыялу. Прапанаваная ім блытаная версія самаідэнтыфікацыі насельніцтва даўняй Беларусі, паводле якой нось­бі­ты „старабеларускай этнічнасці“ ідэнтыфікуюцца з „рускасцю“ як праваслаўным веравызнаннем (своеасаблівы кан­фесій­ны варыянт прымардыялізму!), глыбока супярэчлівая і ў тэарэтычным, і ў фактаграфічным плане. На жаль, выяўленыя выпадкі маніпуляцыі фактамі даюць падставы сумнявацца ў дабраякаснасці працы наогул. Што да мовы, то цяжка прыгадаць іншую кнігу, якая б уразіла такой неахайнасцю, такім нешляхетным абыходжаннем з беларускім словам.

Калісь за падобныя хібы (павярхоўнасць, бяздоказнасць, галаслоўныя абагульненні і дэкларацыі, не пацверджаныя адпаведным аналізам крыніц) справядліва крытыкавалася першая кніга І.Марзалюка[60]. Як бачым, аўтар не змяніў звычак. Шкада, што ён не захацеў павучыцца з крытыкі.

Калі прыпомніць, што прыпісванне сучасных уласцівасцяў сацыяльным феноменам далёкай гісторыі і перанясенне ў мінулае сучаснага зместу свядомасці ў гістарыяграфіі прынята называць міфатворчасцю, то давядзецца volens–nolens прызнаць: кніга І.Марзалюка належыць не столькі да навукі, колькі да гістарычнай міфатворчасці. І калі за такую працу ў нас могуць прысуджаць ступень доктара гістарычных навук, то застаецца толькі развесці рукамі і паўтарыць Цыцэронавы словы: Charta non erubescit.


[1] Так у кнізе. Тут і далей цытую тэкст І.Марзалюка ў арыгінале.
[2] Гл.: Стереотипы в общественном сознании: социально-философские аспекты. Сост. Васильева Т.Н. Москва, 1988. С.14; Schaff A. Stereotypy a działanie ludzkie. Warszawa, 1981; Schmidt J. Funkcje i właściwości stereotypów etnicznych. Refleksje teoretyczne // AUW. Historia 79 (1991).
[3] Гл.: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Poznań, 1987; Исаев М. Словарь этнолингвистических понятий и терминов. Москва, 2002. С.175.
[4] Згадваючы айчынную гістарыяграфію, І.Марзалюк спаслаўся адно на агляд літаратуры, зроблены В.Бандарчыкам у „Этнаграфіі беларусаў“ 1985 г., хоць найбольш вартыя публікацыі беларускіх даследчыкаў пачалі з’яўляцца пасля „перабудовы“.
[5] Гэта прывычны ход магілёўскага аўтара: спасылаецца на „большасць сучасных еўрапейскіх даследчыкаў“ — і не прыводзіць ніводнага прозвішча, кажа пра „пераважную большасць даследчыкаў“ — і не падае ніводнай працы, апелюе да нейкай супольнасці аўтарытэтных (бо „еўрапейскіх“!) гісторыкаў, але паслядоўна трымае іх прозвішчы ў таямніцы, што, мякка кажучы, не надта адпавядае навуковай этыцы.
[6] Zientara B. Świt narodów europejskich. Powstanie świadomości narodowej na obszаrze Europy pokarolińskiej. Warszawa, 1985. S.18.
[7] Zientara B. Korzenie nowoczesnego narodu // KH. R.90 (1983). №1. S.189.
[8] Гл., напр.: Shils E. Naród, narodowość i nacjonalizm a społeczeństwo obywatelskie // SN. T.5 (1996). S.12 – 15; Радзік Р. Ад этнічнага згуртавання да нацыянальнай супольнасці // БГА. Т.5 (1998). Сш.2. С.316—320.
[9] Gorun D. Stereotypy świadomości etnicznej. Powstanie і rozwój // SN. 2003. Z.23. S.174.
[10] Крюков М. Этничность, безэтничность, этническая непрерывность // Расы и народы. Ежегодник. Вып.19. Москва, 1989. С.10.
[11] Бромлей Ю. Ещё раз о многообразии этничности // Расы и народы. Вып.19. С.27.
[12] Пра разуменне паняцця самымі французскімі „аналістамі“ гл.: Revel J. Mentalités // Dictionnaire des sciences historiques. Ed. A. Burguiere. Paris, 1986. P. 450—456.
[13] Данилевский И. Древнерусская государственность и „народ Русь“: возможности и пути корректного описания // Ab Imperio. 2001. №3. С.162—163.
[14] Толочко А. Воображенная народность // Ruthenica. T.1. Київ, 2002. С.114—115.
[15] Волкова Н. Этническая история: содержание понятия // СЭ. 1985. №5. С.20; Исаев М. Словарь этнолингвистических понятий и терминов. С.173.
[16] Напрыклад, на с.30 аўтар піша, што „русіфікацыя“ этнаканфесійнай ментальнасці „паскорыла працэсы моўнай інтэграцыі“, г.зн., у яго разуменні, ментальнасць змяняецца хутчэй, чым мова! Але ментальнасці змяняюцца толькі павольна і непрыкметна, і іх змены могуць даследавацца толькі ў вялікіх часавых маштабах.
[17] „Агульнасцямі“ І.Марзалюк называе супольнасці.
[18] Шерстова Л. Этноконфессиональная общность. К проблеме эволюции субэтносов // Расы и народы. Вып.21. Москва, 1991. С.29—45.
[19] Тамсама. С.34, 42—43.
[20] Пучков П. О соотношении конфессиональной и этнической общностей // СЭ. 1973. №6. С.56.
[21] Dlugosz J. Roczniki czyli kroniki sławnego Królewstwa Polskiego. Ks. 10—11. Warszawa, 1982. S.42—46.
[22] Kłoczowski J. Jagiełło i Witold wobec prawosławnych: próba ich dowartościowania w 1417 r. // Baltikum. Toruń, 1992. S.175—179.
[23] Надсан А. Заходняя літаратура на Беларусі ў ХV—ХVII ст. // БШ. 1968. №1. С.3.
[24] Тураева–Церетели Е. Черты из церковной жизни Западной Руси ХVI в. по запискам минорита о. Иоанна Комаровского. С.–Петербург, 1905. С. 264.
[25] Хорошкевич А.Л. Россия и Московия // АBS. T.10 (1976). S.48, 53.
[26] Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVIII ст. Мінск, 2001. С.179.
[27] Насевіч В., Спірыдонаў М. „Русь“ у складзе Вялікага Княства Літоў­скага ХVI ст. // З глыбі вякоў. Наш край. Мінск, 1996. С.14.
[28] Schmidt J. Op. cit. S.8.
[29] Пра гэтую розніцу гл.: Szücs J. „Nationalität“ und „National­bewusst­sein“ im Mittelalter // Acta Historica Academiae Scientiarum Hungaricae. T.18 (1972). Nr.3—4.
[30] Гл., напр.: Zientara B. Konflikty narodowościowe na pograniczu nie­miecko–słowiańskim w XIII—XIV w. i ich zasięg społeczny // PH. T.59 (1968). S.207—208.
[31] ПСРЛ. Т.35. Москва, 1975. С.130.
[32] Паводле Марзалюка, у літоўскай пісьменнасці ХVI—ХVII ст. ужо былі паняцці „нацыя“, „радзіма“, „палітычнае“ ды „этнакультурнае“, і „літоўскі народ“ ужо ўкладваў „сэнс […] у выраз наша нацыя“ (65)!
[33] Naumow A. Domus Divisa. Kraków, 2002. S.187.
[34] Ibidem. S.191—199.
[35] Augustyniak U. Koncepcje narodu i społeczeństwa w literaturze plebej­skiej od końca XVI do końca XVII w. Warszawa, 1989. S.159.
[36] Невыпадкова Марзалюк і сам часта блытаецца ды азначэнне „нацыянальны“ часам выкарыстоўвае як эквівалент „этнічнага“: разглядаючы прыклад Скарыны і Цяпінскага, кажа пра „этнічныя маркеры“ (70—71), а потым у яго „частка праваслаўнай эліты“, „як і Скарына“, лічыць кроў найважнейшым крытэрыем ужо „нацыянальнай прыналежнасці“ (78); „нацыянальная“ прыналежнасць фігуруе і ў развагах пра М.Сматрыцкага (80).
[37] Гл., напр.: АЮЗР. Т.3. С.–Петербург, С.250 і інш.; Воссоединение Украины с Россией. Т.2. Москва, 1954. С.159—160.
[38] Флоря Б. Отражение религиозных конфликтов между противниками и приверженцами унии в „массовом сознании“ простого населения Украины и Белоруссии в первой половине ХVII в. // Брестская уния 1596 г. и общественно–политическая борьба на Украине и Белоруссии в конце ХVI — первой половине ХVII в. Ч.2. Москва, 1999. С.165.
[39] Туронак Ю. Фармаванне сеткі рыма–каталіцкіх парафіяў у Беларусі (1387—1781) // БГА. Т.2 (1995). Сш.2. С.180.
[40] Halecki O. Das Nationalitätenproblem im Alten Polen. Krakau, 1916. S.67; Brückner A. Kultura. Piśmiennictwo. Folklor. Warszawa, 1974. S.200.
[41] Яременко П. Мелетій Смотрицький. Київ, 1986; Короткий В. Творческий путь Мелетия Смотрицкого. Минск, 1987; Frick D. Meletij Smotryc’kyj. Cambridge, Mass., 1995; Collected Works of Meletij Smot­ryc’kyj. Vol.1—2. Cambridge, Mass., 1987.
[42] Elenchus pism wszczypliwych // Collected Works of Meletij Smot­ryc’kyj. Vol.1. Cambridge, Mass., 1987. P.474.
[43] Гл.: Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. Москва—Ленинград, 1938. С.102, 114, 115. Спецыяльна па гэтым пытанні: Сагановіч Г. Русіны ў вачах заходніх хрысціян ХIII—ХIV ст. // Гісторыя  і археалогія Полацка і Полацкай зямлі. Полацк, 2003. С.230.
[44] Прыведзеныя вытрымкі з ідэалагічных трактатаў для даследавання стэрэатыпаў непрыдатныя.
[45] З айчыннай літаратуры ён выкарыстаў толькі састарэлыя выданні С.Бершадскага ды М.Любаўскага, датычныя адно ВКЛ, а з замежных прац — толькі кнігу Ю.Трахтэнберга.
[46] У прыватнасці, магілёўскія яўрэі, у Марзалюка „амаль цалкам зніш­чаныя казакамі“, у 1661 г. актыўна ўдзельнічалі ў антымаскоўскім паўстанні, за што ў 1678 г. атрымалі пацвярджэнне ранейшых прывілеяў (гл.: Volumina legum. T.5. S.314).
[47] Gąsiorowski S. Chrześcijanie i Żydzi w Żołkwi w XVII i XVIII w. Kraków, 2001. S.226—227.
[48] Шахматов А. Разыскания о русских летописях. С.–Петербург, 2003. С. 621—629; Творогов А. Летописец Переяславля Суздальского // Словарь книжников и книжности Древнерусской литературы. Вып.1. Москва, 1987. С.234—235.
[49] Щапов Я. Княжеские уставы и церковь в Древней Руси ХI—ХIV вв. Москва, 1972. С.111; Орлов А. О Галицко-Волынском летописании // ТОДРЛ. Т.5 (1947). С.31—33.
[50] Лихачев Д. Галицкая литературная традиция в жизни А.Невского // ТОДРЛ. Т.5 (1947). С.55.
[51] Пашуто В. Образование Литовского государства. Москва, 1959. С.38—42.
[52] Древнерусские княжеские уставы. Подг. Я.Щапов. Москва, 1976. С.20—21.
[53] Попов А. Историко-литературный обзор полемических сочинений против латинян (ХI—ХV вв.). Москва, 1875. С.78.
[54] Гл.: Augustyniak U. Op. cit. S. 133—154.
[55] Jablonowski H. Westrussland zwischen Wilna und Moskau. Die politische Stellung und die politische Tendenzen der russischen Bevölkerung des Grossfürstentums Litauen im XV Jh. Leiden, 1953
[56] Backus O.P. Motives for West Russian Nobles in Deserting Lithuania for Moscow 1377—1514. Kansas, 1957.
[57] Кромм М.М. Меж Русью и Литвой. Западнорусские земли в системе русско–литовских отношений конца ХV— первой трети ХVI в. Москва, 1995.
[58] „Ліквідуйце прастытуцыю — і свет запоўніць садомія“, — напісаў сам Тамаш Аквінскі (Цыт. па: Тэннэхилл Р. Секс в истории. Москва, 1995. С.259).
[59] Schmidt J. Op. cit. S.7.
[60] Ганецкая І. Рэц. на: Марзалюк І. Магілёў у ХII—ХVIII ст. Мінск, 1998 // БГА. Т.5 (1998). Сш.1(8). С.258—265.

Наверх

Сяргей Запрудскі. Неюбілейныя думкі з нагоды юбілейных выданняў мовазнаўчай спадчыны

Снежня 9, 2003 |


* Станкевіч, Ян. Збор твораў: У 2 т. Рэдактар В.Булгакаў. Менск: Энцыклапедыкс, 2002. Т. 1. 549. Т. 2. 585.
Лёсік, Язэп. 1921—1930. Збор твораў. Уклад., прадм. і камент. А.Жынкіна. Мінск, 2003. 395.
Выбраныя навуковыя працы акадэміка С.М.Некрашэвіча. Да 120–годдзя з дня нараджэння. Навуковы рэдактар акадэмік А.І.Падлужны. Мінск: Беларуская навука, 2004. 190.

У апошнія 15 гадоў гісторыя беларускага мовазнаўства зведала, бадай, даволі спрыяльныя часы. Дэмакратызацыя грамадскага і палітычнага жыцця другой паловы 80–х сярод іншага прынесла бурныя дыскусіі пра гісторыю і сучасны стан беларускай мовы, і на гэтай хвалі незвычайна ўзрасла цікавасць да людзей, якія ў 1920–я і пазнейшыя гады займаліся даследаваннем і кадыфікацыяй беларускай мовы, пакінулі след у гісторыі як заснавальнікі або рэфарматары беларускай граматыкі і правапісу.  Як вынік гэтай цікавасці з пачатку 90–х гадоў у Беларусі стала друкавацца лінгвістычная спадчына 1920–х і працы з гісторыі мовазнаўства, у якіх асэнсоўвалася дзейнасць тых або іншых асоб, што зрабілі вялікі ўнёсак у вывучэнне беларускай мовы. Так, у 1991 г. выдавецтва „Народная асвета“ перадрукавала 5–е выданне „Беларускай граматыкі для школ“ Браніслава Тарашкевіча (12–тысячным накладам!), у 1994–м — „Лекцыі па гісторыі беларускай мовы“ Іосіфа Ваўка–Левановіча, у 1995–м — „Граматыку беларускае мовы. Фанетыку“ Язэпа Лёсіка. У 1994 г. выйшла з друку энцыклапедыя „Беларуская мова“, і выразнай яе асаблівасцю было імк­ненне падаць гісторыю беларускай лінгвістыкі шырэй, чым гэта магло б быць у выпадку, калі б энцыклапедыя выдавалася ў 1980–я г. Так, у гэтае выданне былі ўключаны артыкулы, прысвечаныя не толькі Б.Тарашкевічу, Сцяпану Некрашэвічу, І.Ваўку–Левановічу, Пятру Бузуку  (аўтарам, лінгвістычны даробак якіх вывучаўся акадэмічнай і універсітэцкай навукай у папярэднія гады), але і Вацлаву Ластоўскаму, Я.Лёсіку, Валянціне Пашкевіч, Яну Пятроўскаму, Янку Станкевічу. 4 гады таму колішні супрацоўнік газеты „Наша ніва“ і радыё „Рацыя“ Віктар Мухін саматужным спосабам і абмежаваным накладам выдаў зборнік „Змены беларускага правапісу ў Савецкай Беларусі“, а таксама брашуру С.Некрашэвіча „Да пытання аб укладанні слоўніка жывой беларускай мовы“ і падрыхтаваную С.Некрашэвічам і П.Бузуком „Праграму для збірання асаблівасцей беларускіх гаворак і гаворак пераходных да суседніх моваў“. У 2001—2003 г. выкладчыкі кафедры сучаснай беларускай мовы Беларускага дзяржаўнага універсітэта У.Куліковіч, І.Савіцкая і Ю.Бушлякоў абаранілі кандыдацкія дысертацыі па лінгвістычнай спадчыне Уладзімі­ра Дубоўкі, Максіма Гарэцкага і Янкі Станкевіча, папярэдне надрукаваўшы пару дзесяткаў артыкулаў пра сваіх герояў. Нарэшце, у апошнія тры гады былі выдадзены мовазнаўчыя творы Станкевіча (выданне трохі спазнілася да 110–гадовага юбілею), Лёсіка (да 120–гадовага юбілею) і Некрашэвіча (таксама да 120–гадовага юбілею). Акрамя навуковага, з’яўленне гэтых публікацый мела вялікае маральнае значэнне, бо ўсе пералічаныя савецкія аўтары ў 1930–я г. зведалі рэпрэсіі, а аўтары–эмігранты (а таксама Лёсік і Ластоўскі) заслугоўвалі, каб быць далучанымі да агульнай плыні беларускай лінг­вістыкі.

Нягледзячы на тое, што яшчэ ў 1972 г. у „Весніку БДУ“ быў апублікаваны артыкул І.Германовіча пра мовазнаўчую дзейнасць Некрашэвіча, найбольш вядомая фігура сярод трох нядаўніх юбіляраў — Лёсік, пра якога сталі пісаць толькі ў другой палове 1980–х. У 1920–я г. ён знаходзіў­ся сярод найбольш вядомых арганізатараў беларускай лінгвістычнай навукі. Пад час стварэння Інбелкульта ў 1922 г. Лёсік быў зацверджаны правадзейным членам поруч з Яўхімам Карскім, Янкам Купалам і Якубам Коласам, а ў 1928 г. — акадэмікам Беларускай Акадэміі навук. З лютага 1925 г. Лёсік знаходзіўся на чале правапісна–тэрміналагічнай камісіі Інбелкульта, з кастрычніка 1926 г. — кіраваў Галоўнай тэрмінала­гічнай камісіяй, а ў кастрычніку 1927 г. узначаліў Інстытут навуковай мовы. Са стварэннем у лістападзе 1929 г. Інстытута мовазнаўства Беларускай Акадэміі навук ён стаў намеснікам яго дырэктара, Некрашэвіча. У 1921 г. выйшла з друку першая з укладзеных Лёсікам граматыка (з пазнакай: „правапіс подлуг «Беларускай граматыкі для школ» Б.Тарашкевіча“), і з та­го часу аж да 1929 г. правапісы і граматыкі Лёсіка друка­валі­ся штогод. Шырокай вядомасці Лёсіка ў канцы 80–х — 90–я г. спрыяла  дыскусія вакол яго асобы[1], а таксама тая акалічнасць, што ён быў палітыкам (у 1917 г. напісаў брашуру „Аўтаномія Беларусі“, удзель­­нічаў у абвяшчэнні БНР) і ствараў мастацкія творы. Характарыстыка Лёсіка як палітычнага дзеяча дадзена ў кнізе А.Мяснікова „Нацдэмы. Лёс і трагедыя Фабіяна Шантыра, Усевалада Ігнатоўскага і Язэпа Лёсіка“ (1993). У 1994 г. асоба Лёсіка была прадстаўлена ў 4–м томе біябібліяграфічнага слоў­ніка „Беларускія пісьменнікі“ (адпаведны артыкул напісалі літаратуразнаўца Ірына Багдановіч і інжынер Алесь Жынкін), тады ж пісьменніцкае выдавецтва „Мастацкая літаратура“ надрукавала ўкладзены А.Жынкіным том яго мастацкіх і публіцыстычных твораў. Лёсік (разам з Ластоўскім) быў рэабілітаваны толькі ў чэрвені 1988 г., пазней за іншых беларускіх мовазнаўцаў, — і гэтая акалічнасць таксама спрыяла асаблівай грамадскай увазе да ягонай асобы.

У гісторыю беларускага мовазнаўства Лёсік увайшоў найперш як апантаны рэфарматар правапісу беларускай мовы, дзякуючы ініцыятыве якога ў 1926 г. была склікана Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі[2]. Яшчэ ў 1918 г., да з’яўлення граматыкі Тарашкевіча Лёсік выступіў з першым сваім праектам рэгулявання беларускага правапісу, і гэтая цікавасць да розных спосабаў перадачы беларускай мовы на пісьме не пакідала яго да канца 20–х г., часу, да якога ён актыўна працаваў у беларускім мовазнаўстве. Што ж у сярэдзіне 20–х г. хацеў змяніць у беларускай азбуцы і правапісе Лёсік, як матываваў патрэбу гэтых зменаў і якімі былі вынікі ягонай рэфарматарскай  актыўнасці?

Укладзеная прадпрымальнікам Алесем Жынкіным кніга, у якую ўвайшлі амаль усе (але, насуперак укладальніку, не ўсе) рэфарматарскія правапісныя публікацыі Лёсіка, дае дастаткова поўны адказ прынамсі на два першыя з пастаўленых пытанняў. У зборнік уключаны артыкул 1925 г. „Неўстаноўленыя выпадкі нашага правапісу“, брашура 1926 г. „Спрашчэнне правапісу“, артыкул „Да рэформы беларускага правапісу“ 1926 г., даклад „Да рэформы беларускага правапісу“ на Акадэмічнай  канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (які ў значнай меры паўтарае названую брашуру), за­ключнае слова Лёсіка пасля абмеркавання даклада, а таксама даволі вялікі фрагмент стэнаграмы паседжання правапіснай камісіі Акадэмічнай канферэнцыі.  (Укладальнік, аднак, абмінуў апублікаваны ў 1929 г. у часопісе „Асвета“ Лёсікаў „Праект рэформы і стабілізацыі беларускага правапісу“.)

У графіцы Лёсік выказваўся за замену літары э знакам є, замену ы на и, й на j, дз і дж на літары д і ж з гачкамі. У правапісе ён прапаноўваў у якасці зыходнага „тэарэтычнага“ падыходу цалкам рэалізаваць на пісьме фанетычны прынцып напісання, выказваўся за „поўнае“ яканне для ўласных слоў, ня­зменнае напісанне злучніка і і прыназоўніка у. Менавіта ад Лёсіка ў сярэдзіне 1920–х зыходзіла ініцыятыва не абазначаць на пісьме асіміляцыйную мяккасць зычных (пісаць: снег, злева замест ранейшых сьнег, зьлева), асаблівасць, якая надзвычай востра дыскутавалася ў Беларусі на пераломе 1980 — 1990–х г. і для некаторых стала культавай.

Цікава, што першая рэфарматарская правапісная публікацыя Лёсіка, аўтара, які к 1925 г. выдаў ужо некалькі сваіх падручнікаў арфаграфіі, была даволі „нятрапная“: у артыкуле „Неўстаноўленыя выпадкі нашага правапісу“ Лёсік толькі част­кова вызначыў балючыя праблемы тагачаснага правапісу, абмінуўшы пры гэтым самыя важныя або патрактаваўшы іх неналежным чынам. Так, у названым артыкуле Лёсік нямала месца прысвяціў малаістотнай арфаграфічнай праблеме таго часу — размежаванню уніфікаванага ў Тарашкевіча напісання злучніка і і прыназоўніка у. У сваім артыкуле Лёсік зусім не закрануў праблемы напісання літар е або я ў другім і наступных складах перад націскам, а ў дачыненні да пашырэння акання на запазычаныя словы, з якога ўласна і пачалася гаворка пра рэфармаванне правапісу[3], заняў выразна адмоўную пазіцыю.

Звяртае на сябе ўвагу супярэчлівасць галоўных выказаных на канферэнцыі Лёсікавых прапаноў: так, ініцыятыва ў ня­зменным („нескарочаным“) выглядзе пісаць злучнік і і прыназоўнік у, гэтаксама як намер скасаваць мяккі знак у словах тыпу сьнег, зьлева выразна ішлі насуперак генеральнай Лёсікавай тэндэнцыі да панавання фанетычнага прынцыпу права­пісу. Яшчэ больш супярэчнасцяў можна было б знайсці, калі б параўнаць з агульнымі тэарэтычнымі падыходамі Лёсіка некаторыя іншыя яго прыватныя прапановы.

У 1925—1926 г. Лёсік часам крута змяняў свае пазіцыі. У той час, як у артыкуле „Неўстаноўленыя выпадкі нашага правапісу“, а таксама на паседжанні мовазнаўчай секцыі Інбелкульта 12 красавіка 1926 г. на адрозненне ад пераважнай большасці беларускіх лінгвістаў Лёсік катэгарычна і, вядома ж, „навукова“[4] выказваўся супраць пашырэння акання на чужаземныя словы (г.зн. падтрымліваў складаную тарашкевічаўскую рэдакцыю адпаведнага правіла), у верасні 1926 г. у артыкуле „Спрашчэнне правапісу“ і ў лістападзе 1926 г. на Акадэмічнай канферэнцыі ён выступіў ужо гарачым прыхільнікам пашырэння акання, сцвярджаючы, што адпаведнае правіла (якое сам раней лічыў „дасканалым“, II, 187) аказалася „першым каменем, на які спатыкнуўся наш правапіс і вы­клікала той крызіс, які мы цяпер перажываем“ (II, 197)[5].

Лёсік матываваў патрэбы прапанаваных ім  заменаў пераважна неабходнасцю спрасціць беларускі правапіс і па­ставіць яго на належны навуковы грунт. Сярод матываў рэформы ён таксама называў эстэтычныя („мы надалі свайму пісь­му ня­правільнага, грубага, а часам і брыдкага выгляду“, II, 102), адвольнасць і выпадковасць тарашкевічавай арфаграфіі („Тарашкевіч усё свядома пераблутаў і стаў запісваць адны і тыя ж граматычныя формы розным правапісам“, II, 253), недастатко­вую блізкасць правапісу да жывой беларускай мовы і (найра­дзей) недастаткова самабытны характар беларускай гра­фі­кі. Вельмі частай падставай для рэфармавання фігуравала таксама аналогія з сітуацыяй рэформы расій­скай мовы ў 1917—1918 г. Лёсік лічыў неабходным рэфармаваць беларускую графіку і правапіс як мага хутчэй, пакуль у карыстальнікаў беларускай мовы не склалася прывычка да ўжыванай графікі і арфаграфіі. Пры гэтым трэба „ужыць некаторую рэвалюцыйнасць“ (II, 196, 211). Змены ў мове ён лічыў вельмі патрэбнымі і, у прыватнасці, сцвярджаў, што „рэформа азбукі — гэта такая справа, аб каторай трэба гаварыць не пераставаючы“ (II, 7, 100). А.Жынкін не без падстаў змяс­ціў гэтае выказванне Лёсіка 1926 г. у якасці аднаго з эпіграфаў да яго кнігі, верагодна, мяркуючы, што яно ўяўляе сабой крэда навукоўца.

Матэрыялы зборніка паказваюць, што многія вылучаныя Лёсікам на Акадэмічнай канферэнцыі прапановы ў працэсе абмеркавання былі адхілены. За прапановы ў рэфармаванні алфавіту Лёсіка крытыкавалі С.Некрашэвіч, З.Жылуновіч і У.Чаржынскі. Супраць рэалізацыі поўнага якання на пісьме выказаліся ў спрэчках М.Байкоў, У.Чаржынскі, І.Воўк–Левановіч, С.Некрашэвіч, Я.Бялькевіч, П.Бузук, В.Мачульскі. Галасаванне на паседжанні правапіснай камісіі паказала, што прапанову Лёсіка аб поўным яканні (якая, паводле С.Некрашэвіча, была асноўным пунктам праекта рэформы братоў Лёсікаў — III, 14) падтрымалі толькі 7 чалавек, тады як 15 выказаліся супраць яе (II, 254). З другога боку, альтэрнатыўная прапанова Некрашэвіча была падтрымана на паседжанні камісіі 15 галасамі,  у той час як супраць было пададзена толькі 4 галасы (II, 254). Больш паспяховымі аказаліся спробы Лёсіка рэфармаваць правапіс прыназоўніка у і злучніка і. У той час як ўдзельнікі паседжання правапіснай камісіі ў дачыненні да правапісу у прынялі альтэрнатыўныя Лёсікавай прапановы А.Багдановіча („правапіс нескладовага у пакінуць у рэдакцыі Тарашкевіча“ і „выкінуць выключэнні, якія зрабіў Лёсік у сваім правапісе“), у частцы, датычнай правапісу злучніка і, была пад­трымана прапанова заўсёды пісаць яго ня­зменна (II, 265)[6].

Яшчэ менш натхняльная карціна адкрылася б чытачу, які захацеў бы больш шырока даведацца пра тое, як былі ўспрыняты на Акадэміч­най канферэнцыі прапановы Я.Лёсіка. Ён пабачыў бы, што, напрыклад, за прапановы скасаваць у беларускім алфавіце літары э і ы Лёсіка крытыкавалі не толькі С.Некрашэвіч, З.Жылуновіч і У.Чаржынскі, але і акадэмік Ляпуноў і настаўнік Янка Бялькевіч, а за намер не карыстацца літарай ы — таксама яшчэ Ластоўскі і Бузук. Грунтоўна раскрытыкаваў прапанаваны Лёсікам на Акадэмічнай канферэнцыі правапісны праект С.Некрашэвіч (III, 11—22), у гэтай крытыцы яго падтрымалі І.Воўк–Левановіч, П.Растаргуеў, П.Бузук, Я.Бялькевіч, А.Багдановіч і інш. Увогуле, можна сцвер­дзіць, што для нядаўняга старшыні правапісна–тэрміналагічнай камісіі Акадэмічная канферэнцыя стала нялёгкім выпрабаваннем: большасць яго графічна–правапісных прапаноў востра раскрытыкавалі, і іх ініцыятар зазнаў амаль поўнае фіяска. Калі пасля Акадэмічнай канферэнцыі была створана новая правапісная камісія, якая мела прадоўжыць спробы ўдасканаліць правапіс, то на чале яе стаў С.Некрашэвіч, які, паводле ўласнага прызнання, правапісам не займаўся (III, 21); зусім відавочна, што ў святле нядаўніх спробаў Лёсіка навязаць усім бачаны ім спосаб рэфармавання беларускай арфаграфіі ўскладаць гэтую місію на яго было нельга[7].

Чаму ініцыятар правапіснага рэфармавання на Акадэмічнай канферэнцыі фактычна праваліўся? Ці прапановы Лёсіка ў галіне рэформы беларускага алфавіту і правапісу былі такімі недарэчнымі? Ці, магчыма, удзельнікі канферэнцыі былі не ў стане іх адэкватна ацаніць? Ці, можа, проста ў 1926 г. беларускі правапіс і графіка дастаткова добра функцыянавалі і таму не мелі патрэбы ў якой–небудзь — асабліва радыкальнай — рэформе?

Мы ўжо гаварылі вышэй аб нястройнасці Лёсікавых правапісных прапаноў: будучы ўнутрана супярэчлівымі, яны, бадай, і не маглі здабыць сабе шмат прыхільнікаў. Сярод выказванняў Лёсіка было нямала перабольшаных, бяздоказных, адвольных — кшталту таго, што беларуская графіка непрыгожая або што літары э і ы не могуць перадаць належным чынам адпаведных гукаў беларускай мовы. Прапановы Лёсіка звычайна выкладаліся ў катэгарычнай, „адназначнай“ форме, што таксама не спрыяла іх прыняццю з боку не толькі прывычных да аналітычнага падыходу навуковых супрацоўнікаў Інбелкульта, але і з боку іншых удзельнікаў канферэнцыі, якія імкнуліся да асэнсавання, непрамалінейнага бачання розных правапісных калізій. Прыняццю Лёсікавых прапаноў пера­шкаджала і тое, што асобныя з іх былі выказаны толькі ў самым агульным выглядзе. А.Багдановіч і С.Некрашэвіч заўважалі, што браты Лёсікі падмацоўвалі свае прапановы рэфармаваць правапіс не навуковымі вывадамі, а „індывідуальна–суб’ектыўнымі назіраннямі… або, больш правільна, перакананнямі“ (III, 13). Апошняя акалічнасць ставіла крыж на магчымасці для Лёсіка пераканаць у сваёй рацыі ўдзельнікаў канферэнцыі. Яны не маглі згадзіцца з тым, што беларускі правапіс трэба рэфармаваць пераважна таму, што так таго хоча пры­хільнік „рэвалюцыйнасці“ ў правапісе Лёсік.

У такіх справах, як асэнсаванне лёсу тых або іншых правапісных праектаў, ініцыяваных канкрэтнымі асобамі, міжволі не абысціся без уліку чалавечых якасцяў гэтых асобаў. Што да Лёсіка, то Якуб Колас вызначыў характар свайго дзядзькі як „прамалінейны“[8], і гэтая прамалінейнасць добра відаць з правапісна–рэфарматарскіх публікацый Збору твораў Лёсіка. Быўшы адначасова настаўнікам і навукоўцам, падобна, ён лічыў сябе выключным знаўцам у справе правапіснага рэфармавання беларускай мовы, своеасаблівым месіяй  і свята верыў у неабходнасць хуткіх (і неадменна згодных з ягонымі поглядамі) зменаў. Зазнаўшы паразу на канферэнцыі, Лёсік, здаецца, толькі ў нязначнай меры змяніў свае погляды і на некаторых сваіх прапановах настойваў і пазней. Вынікам гучных рэфарматарскіх ініцыятыў Лёсіка стала ўкараненне ў грамадскую думку меркавання аб тым, што тагачасны беларускі правапіс быў недасканалы, такі, які падлягаў абавязковай змене. Гвалтоўна праведзеная ў 1933 г. рэформа беларускай мовы лягла ў пэўнай ступені на падрыхтаваны грунт — у другой палове 20–х аб заганнасці тагачаснага правапісу было сказана занадта многа…

Ёсць пэўны парадокс у тым, што фігура Сцяпана Некрашэвіча як лінгвіста (які ў 1920–я г. у навуковай ерархіі Беларусі нязменна займаў больш высокае месца, чым Лёсік) вядома менш, прычым, падобна, не толькі публіцы, але і больш аба­зна­наму колу гуманітарыяў (за выняткам лінгвістаў). Погляды і дзейнасць першага старшыні Інбелкульта, старшыні ад­дзела мовы і літаратуры, старшыні слоўнікавай і правапіснай камісій, акадэміка і віцэ–прэзідэнта Беларускай Акадэміі навук, дырэктара Інстытута мовазнаўства Некрашэвіча ў БССР былі пэўнай альтэрнатывай поглядам і правапісным намаганням Лёсіка. Так атрымалася, што на Акадэмічнай канферэнцыі Некрашэвіч стаў адным з галоўных апанентаў Лёсіка, дзе ён пункт за пунктам раскрытыкаваў розныя недастаткова ўгрунтаваныя прапановы ініцыятара рэформы. Паводле Некрашэвіча, ніякага крызісу правапісу Тарашкевіча ў сярэдзіне 1920–х г. не было (III, 22), устаноўленыя Тарашкевічам пра­вілы правапісу трымаліся моцна (III, 12), а сама шырокая пастаноўка пытання рэформы правапісу была заўчаснай (III, 15). Некрашэвіч лічыў, што вылучаны на абмеркаванне Акадэмічнай канферэнцыі правапісны праект братоў Лёсікаў быў „несур’­ёзны“, такі, які не заслугоўваў быць разгледжаным на канферэнцыі (III, 13). Аднак паколькі на форуме праект Лёсіка разглядаўся, „то не дзеля яго навуковай і практычнай вартасці, а каб карыстаючыся аўтарытэтам Канферэнцыі, накіраваць працу па рэформе нашага правапісу на належны шлях“ (III, 14). Гэткі шлях, на думку Некрашэвіча, мог быць адзін: „шырока распачаць працу па даследаванні беларускіх гутарак і на аснове вывадаў даследавання рабіць рэформу правапісу“ (III, 14).

Гэта была прынцыповая і заяўленая яшчэ да канферэнцыі пазіцыя Некрашэвіча.  Такая пастаноўка пытання выбівала глебу з–пад ног у прыхільніка хуткай рэформы беларускай мовы Лёсіка: зразумела, што шырока даследаваць беларускія га­воркі за кароткі час было немагчыма. Чаму ж Некрашэвіч быў так не зацікаўлены ў хуткай правапіснай рэформе бела­рус­кай мовы, фактычна ігнараваў яе нягледзячы на чаканні ўладаў, што ў галіне правапісу на канферэнцыі адбу­дзец­ца акурат „постановка вопроса практически и упрощение“[9]?

Рэч у тым, што, на адрозненне ад Лёсіка, Некрашэвіч чакаў ад канферэнцыі зусім іншых дасягненняў, чым усяго толькі канкрэтныя змены ў правапісе. У гісторыю беларускай навукі Акадэмічная канферэнцыя ўвайшла як „выдатны по­дзвіг“ (remarkable feat)[10], і заслуга Некрашэвіча ў гэтым была надзвычай вялікая. Велічным здзяйсненнем было ўжо тое, што ў Менску, які не меў глыбокіх традыцый вывучэння беларускай мовы, праз некалькі гадоў пасля спусташальных першай сусветнай і грамадзянскай войнаў упершыню ў Савецкім Саюзе з зусім прыстойным міжнародным прадстаўніцтвам адбылася навуковая канферэнцыя, прысвечаная адной з наймаладзейшых славянскіх літаратурных моў, само існаванне якой яш­чэ нядаўна  запярэчвалася. Важна тое, што замежныя ўдзель­нікі канферэнцыі зусім не былі „вясельнымі генераламі“ і ў меру свайго разумення канкрэтных праблем бралі актыўны ўдзел у дыскусіях. Беларускія навукоўцы зазначаюць, што толькі з 1926 г. Інбелкульт „прыкметна пайшоў па шляху навукова–даследчай работы… Для мовазнаўчых устаноў такім пераломным момантам з’явілася адзначаная вышэй канферэнцыя…“[11]. У рэзалюцыі канферэнцыі сярод іншага сцвяр­джалася, што „дзякуючы навуковаму даследаванню і апрацаванню беларуская мова ўваходзіць у сям’ю славянскіх моваў як самастойны і раўнапраўны яе член“[12]. Ці была б такая фармулёўка магчымая, калі б на канферэнцыі абмяркоўваліся толькі прыкладныя і мала звязаныя з навукай праблемы выкарыстання ў беларускай мове тых або іншых літар або спосабы напісання тых або іншых арфаграм? Пытанне рытарычнае[13].

У той час як перанасычаныя рытарычнымі прыёмамі ды­скусійныя правапісныя публікацыі Лёсіка на сёння, бадай, страцілі сваю навуковую каштоўнасць і ўяўляюць цікавасць найперш з гістарычнага гледзішча, гэтага нельга сказаць пра артыкул Некрашэвіча „Аб пашырэнні акання на чужаземныя словы“ і яго даклад „Да пытання аб рэформе нашага правапісу“ на Акадэмічнай канферэнцыі. У гэтых працах месціцца ў значнай ступені „стрымвальная“ крытыка ў дачыненні да правапісных ініцыятыў Лёсіка, але чытач у іх багата знойдзе як агульных заўваг адносна прынцыпаў правапіснага рэгулявання, так і трапных ацэнак тагачаснай правапіс­­най сітуацыі.

У нейкай меры падобнай да Лёсіка фігурай быў заходнебеларускі і пазней эмігранцкі лінгвіст Ян Станкевіч. З Лёсікам яго лучыць выключная цікавасць да правапісу і яго рэфармавання. Падобна да Лёсіка, з першымі сваімі правапіснымі праектамі ён выступіў яшчэ да з’яўлення граматыкі Тарашкевіча, апублікаваўшы ў 1918 г. дзве брашуры, адну ў суаўтарстве з нямецкім славістам Рудольфам Абіхтам, а другую — з Антонам Луцкевічам. Правапісная праблематыка не выхо­дзіла з поля зроку Станкевіча на працягу ўсяго ягонага жыцця, апош­нія публікацыі ў гэтай сферы з’явіліся ў 1970–я г.

Калі пра Лёсіка–мовазнаўца існуе зусім мала навуковай літаратуры (і колішнія публікацыі аўтара гэтых радкоў з’яўляюцца хутчэй сціплым унёскам у гэтай галіне), то пра мова­творчую практыку Станкевіча, як ужо згадвалася, у 2003 г. абаронена спецыяльная дысертацыя. Важныя фрагменты з гэтай дысертацыі апублікаваны ў Зборы твораў Станкевіча ў якасці пасляслоўя (Ib, 534—578). На жаль, матывацыя актыўнага правапіснага рэфарматарства Станкевіча 1920–х г. у па­сляслоўі амаль не асвятляецца: Ю.Бушлякоў схільны абмяжоў­вацца пераважна канстатацыямі тыпу той, што ў падруч­ніку „Беларуская правапісь з практыкаваньнямі“ 1921 г. Станкевіч увёў „шэраг правапісных і марфалагічных навацыяў, якія атры­маюць развіццё ў ягонай далейшай лінгвістычнай практыцы“ (Ib, 537), або той, што на старонках „Роднай мовы“  Станкевіч друкаваў свае графічна–арфаграфічныя праекты (выкарыстанне літары j, паслядоўная перадача на пісьме пратэтычных j і в), аднак яго варыянт сістэматызацыі ўтрымліваў „інавацыйную для тагачаснай літаратурнай мовы прапанову ўжывання адаптаваных у народна–дыялектавай мове формаў пазычанняў з канцавымі этымалагічнымі –іо, –іа (опэраца, бібля, ліня, Юля, Яўхіма й г.д.)“ (Ib, 540)[14].

Аўтар пасляслоўя ўхваляе, бадай, ці не ўсе правапісныя і граматычныя прапановы Станкевіча. Бушлякоў сцвярджае, што ў артыкуле „Дыспалаталізацыя l у беларускай мове“ Станкевіч „пераканаўча давёў, што цвёрдае л перад –ц і –ства як асаблівасць агульнабеларуская мае быць канечна ўведзена ў беларускую літаратурную мову (вучыцелка, колца, кавалства, малцы)“ (Ib, 539). Характарызуючы дыскусію 1932 г. паміж „смелым наватарам“ Станкевічам і Антонам Луцкевічам, Бушлякоў сцвердзіў, што Луцкевіч часта адмаўляў усякія інавацыі, якія „выбіваліся з звычных тады (выдзелена мной. — С.З.), апрабаваных часам нормаў беларускай літаратурнай мовы“ (Ib, 542). Спрэчка паміж Луцкевічам і Станкеві­чам ішла пра формы вышэйшай ступені параўнання прыметнікаў на –шы (тыпу багатшы, вышшы) і формаў тыпу ліня і Бразыля. Станкевіч, паводле Бушлякова, „мусіў тлумачыць“ нездагадліваму Луцкевічу матываванасць ужывання такіх формаў. Але ці папраўдзе пасля гэтай дыскусіі яны сталі „звыч­нымі“ ў беларускай літаратурнай мове? І, значыць: ці папраўдзе ў гэтай дыскусіі меў рацыю Станкевіч?

Імкненні кадыфікаваць resp. рэфармаваць беларускую гра­фіку або правапіс у канцы 1910–х — самым пачатку 1920–х г. (калі яшчэ не існавала граматыкі Тарашкевіча або калі яна яшчэ толькі заваёўвала сабе прызнанне сярод карыстальнікаў беларускай мовы) можна ацэньваць іначай у параў­нанні з аналагічнымі захадамі другой паловы 1920–х г. Прынамсі , на час правядзення Акадэмічнай канферэнцыі станавілася ўсё больш зразумела, што граматыка Тарашкевіча за выняткам асобных пунктаў вельмі ўдала абагульніла здабыткі папярэдняга пісьменства ў сваёй правапісна–граматычнай частцы, што ўласна і пацвердзіла дыскусія на канферэнцыі[15]. Параўн. у гэтым плане прыведзеныя вышэй ацэнкі правапісу Тарашкевіча Некрашэвічам або наступную ацэнку сучаснага аўтара і іншыя кваліфікацыі Некрашэвіча: „аўтарытэт граматычных распрацовак Б.Тарашкевіча і Я.Лёсіка (Лёсіка ў той меры, у якой ён не рэфармаваў граматыку Тарашкевіча. — С.З.) быў непахісны да 30–х гадоў“[16]; „граматыка Б.Тарашке­віча, будучы проста і навукова ўложанай, адпавядаючы ў сваіх вывадах законам беларускай мовы, хутка атрымала самае вялікае пашырэнне і запанавала ва ўсіх нашых школах“, „да 1925 г. правапіс Б.Тарашкевіча трымаўся моцна, і мы ганарыліся тым, што ў нас ва ўсіх частках Беларусі існуе адзін правапіс“  (III, 12)[17]. Уласна, і сама Акадэмічная канферэнцыя, паводле Некрашэвіча, часткова склікалася дзеля таго, каб сцвердзіць „адзін­ства нашай мовы“[18]. „Тэндэнцыі асобных ўхілаў“, якія яшчэ дзе–нідзе назіраліся пры апрацоўцы беларускай літаратурнай мовы „галоўным чынам, па–за межамі Савецкае Беларусі“, мелі быць зняты, паводле Некрашэвіча,  „шляхам канферэнцый, шляхам узаемных уступак“[19]. Старшыня аддзела мовы і літаратуры выказаў на Акадэмічнай канферэнцыі меркаванне, што рэфармаваць беларускую мову належыць з улікам думкі заходнебеларускіх дзеячоў, і засведчыў спадзяванне, што такім шляхам „мы пагодзім гэтыя ўхіленні і выпрацуем беларускую літаратурную мову адну для ўсяго беларускага народа, у якой бы дзяржаве ён ні жыў“[20]. У святле гэтых ака­лічнасцяў намаганні каго б там ні было другой паловы 1920–х г. радыкальна змяніць правапіс Тарашкевіча варта ацэньваць без асаблівага захаплення і, як мінімум, неадназначна. Што да Станкевіча, то ягоныя матывацыі рэфармавання беларускай мовы другой паловы — пачатку 1930–х г. можна знайсці ў артыкулах „Найважнейшая справа“, „Язык і языкаведа“, „Да вымовы і правапісу чужых словаў“, у водгуку на зборнік працаў Акадэмічнай канферэнцыі[21], а таксама ў рэцэнзіі на пятае выданне граматыкі Тарашкевіча.

Пішучы пра Акадэмічную канферэнцыю, Станкевіч цалкам далучыўся да матываў зменаў у алфавіце, выказаных асноўнымі дакладчыкамі па гэтай тэме Я.Лёсікам і П.Растаргуевым. З даклада П.Растаргуева Станкевіч прывёў наступнае меркаванне: „Пытанне аб рэформе беларускае азбукі — адно з асноўных пытанняў сучаснага культурнага жыцця Беларусі; гэта пытанне вымагае безадкладнага вырашэння. Беларуская мова да гэтага часу карысталася расійскай азбукай з нязначнымі яе зменамі. Гэтыя змены ў значнай ступені, за выключэннем ў, — чыста знадворнага характару, і такім чынам беларуская азбука не прыстасавана да асаблівасцей беларускай мовы“ (Ia, 94)[22].

У артыкулах „Найважнейшая справа“ і „Язык і языкаведа“ Станкевіч падкрэсліў надзвычайную ролю філолагаў для развіцця літаратурнай мовы. Увогуле, літаратурную мову ствараюць паэты, празаікі, публіцысты, настаўнікі, але многія з іх не вельмі пераймаюцца з нагоды наяўнасці ў беларускай мове чужых уплываў і, увогуле, не ведаюць некаторых асаблівасцяў беларускай мовы (напрыклад, вымаўлення тыпу бібля або ліня). У цэлым у мове беларускай інтэлігенцыі яшчэ „замала беларускага псіхалагізму“ (Ia, 121). Трэба прыцягнуць інтэлігенцыю да „свядомага тварэння“ беларускае літаратурнае мовы, а зрабіць гэта можна пры дапамозе „адумысловых з’ездаў, зборкаў і выдаванага месячніка, пасвячанага беларускай мове“ (Ia, 83). Cтанкевіч даволі падрабязна распісаў структуру і рэгламент гэтых штогадовых зборак, мяркуючы, што яны будуць пачынацца з нарады лінгвістаў, якая далей будзе пашырацца на „паэтаў, наагул пісьменнікаў і публіцыстых і [будзе] пераходзіць у з’езд… гэты з’езд, не перарываючыся пашыраўся б на беларускае вучыцельства высокіх, сярэдніх, а мо й ніжшых школаў. Пашыраны з’езд разглядаў бы вылучна тыя пастановы, якія прыняў з’езд філолагаў з літаратарамі. Прынятыя пашыраным з’ездам пастановы лічыліся б канчальнымі і, як такія, абвяшчаліся б у адумысловым месячніку беларускае мовы“ (Ia, 83—84).

Незалежна ад таго, наколькі рэалістычнай для выканання  можна лічыць прапанаваную Станкевічам працэдуру прыняцця лінгвістычных рашэнняў, паўстае пытанне: а што ж рабіць у выпадку, калі падобная схема не будзе вытрымлівацца ў жыцці (а гэта адбывалася, як можна зразумець, заўсёды)? Верагодна, тады проста трэба кіравацца законамі свае мовы (Ia, 112). Паводле Станкевіча, „у языковых законах выняткаў нямашака“, зрэшты, бывае так, што „адныя з’явы маем паводле аднаго языковага закону, а другія паводле іншага“ (Ia, 114). Хто ж будзе вызначаць, штó ў мове ёсць закон, а штó — не? Моўныя законы падае нам „языкаведа (лінгвістыка)“ (Ia, 112)[23]. А хто з заходнебеларускіх дзеячоў моўнымі законамі, „языкаведай“ займаецца? Вядома, сам Станкевіч. Такі падыход міжволі мог прыводзіць яго (і шматкроць прыводзіў) у працэсе выпрацоўкі ўласных кадыфікацыйных прапаноў да ігнаравання рэальнага ўжывання: як жа можна было на яго абапірацца, калі яно аформілася „несвядома“, без рэгулятыўнага ўплыву прадпісаных Станкевічам рэгулярных філалагічных з’ездаў?[24]

Увогуле, „норматворчы“ падыход у фармаванні літаратурнай мовы, згодна з якім кадыфікацыя можа адбывацца не ў суладнасці з тагачасным ужываннем, мае права на існаванне і нават з’яўляецца зусім дарэчным для пэўных моў на пэўных гістарычных этапах іх развіцця. Ён, аднак, не можа быць занадта працяглым, а тым больш перманентным. Зусім непрымальнай з’яўляецца сітуацыя, калі нехта (у нашым выпадку — Станкевіч), спекулюючы на абгрунтаванасці „норматворчага“ падыходу, імкнецца накіраваць фармаванне літаратурнай мовы на выключна суб’ектыўны лад, дражлівы амаль для ўсіх карыстальнікаў літаратурнай мовы і зусім нязгодны з узусам.

Трэба, аднак, сказаць, што адсылка Станкевіча да лінг­вістыкі была даволі ненадзейным развязаннем праблемы, бо часам мовазнаўцы, даследуючы адны і тыя ж з’явы, прыхо­дзяць да неаднолькавых высноў, неталерантна крытыкуюць адзін аднаго. Узор такой нецярпімасці знаходзім у рэцэнзіі Станкевіча на пятае выданне граматыкі Б.Тарашкевіча, апублікаванай пад псеўданімам Брачыслаў Скарыніч. Станкевіч убачыў у славутай працы Тарашкевіча пераважна недахопы.

Тарашкевіч аказаўся вінаваты перад сваім рэцэнзентам, бо выказаў у прадмове да сваёй працы думку пра тое, што ён не бярэцца праводзіць якія–небудзь змены ў сваёй граматыцы „індывідуальна–партызанскім спосабам, накідаючы свой праект праз школьны падручнік“. „У час утраты аўтарытэтаў, — паіранізаваў з гэтай нагоды Станкевіч, — так прыемна бачыць грумадска дысцыплінаванага чалавека“. На думку рэцэнзента, Тарашкевіч тым не менш накінуў свой праект праз школьны падручнік, хоць і меў магчымасць „падаць адумысловы праект навукова выкладзены“ (Ia, 141). Паводле Станкевіча, Тарашкевіч стаўся „капрызным дыктатарам“, калі „не выясніўшы навукова першае рэдакцыі свае граматыкі, зрабіў змены ў другой“ (Ia, 142). У дадзеным выпадку рэцэнзент, відавочна, не змог адэкватна ацаніць значэнне граматыкі Тарашкевіча, якая незалежна ад таго, ці быў Тарашкевіч капрызным чалавекам і на адрозненне ад уласных экзерсісаў Станкевіча, ужо даўно перастала быць „праектам“ і таму магла быць перавыдадзена яе аўтарам з пэўнымі зменамі.

Станкевіч выставіў Тарашкевічу прэтэнзію за тое, што ў яго граматыцы абмінуты суфіксы –ак і –уха, –елка і –ніца, –юсеньк–, –усеньк–, не згадана пра ацвярдзенне ль перад ц і –cтва (салца, палцы, стралцы, бабылства, самахвалства) (у апошнім выпадку спаслаўшыся як на аўтарытэтны на ўласны артыкул, падпісаны сапраўдным прозвішчам). Але падобныя „акадэмічныя“ заўвагі да практычнай школьнай граматыкі былі зусім недарэчныя. Што да ацвярдзення ль перад ц, якое так настойліва прасоўваў Станкевіч і якое з энтузіязмам пад­трымаў Ю.Бушлякоў, то настойванне на ім як агульнабеларускай рысе было яўным непаразуменнем. У сваім артыкуле з гэтай нагоды Станкевіч няраз спасылаўся на Карскага, але што на гэты конт думаў сам пачынальнік беларускай філалогіі? Яшчэ ў 1929 г. у сваім аглядзе нумара „Запісак“, дзе быў надрукаваны артыкул Станкевіча, Карскі так ацаніў гэтую з’яву: „Что касается старинных белорусских памятников (на якія спасылаўся Станкевіч, даводзячы пашыранасць гэтай з’явы. — С.З.), то там, как и вообще в древнерусских памятниках XIV и следующего веков, мягкое л обозначается редко, так что мало знакомому со старинными рукописями лицу мнимое отвердение л можно встретить очень часто, даже в Лаврентьевском списке летописи Суздальского происхождения“[25].

Станкевіч крытыкаваў Тарашкевіча за тое, што апошні ў сваёй граматыцы вылучыў тры скланенні назоўнікаў адпаведна з падзелам назоўнікаў на роды. З уласцівай яму катэгарычнасцю рэцэнзент сцвердзіў, што такі падзел „не толькі не мае нічога супольнага з навуковасцяй… але й вельмі далёкі ад практычнасці“. Больш практычным, паводле Станкевіча, мела б быць выдзяленне… пяці скланенняў назоўнікаў, пры гэтым яшчэ „асобна трэба ўспомніць аб невялічкіх астачах іншых скланенняў з суфіксамі –ес– і –ер–“ (Ia, 144). Ці трэба казаць, што ў сучасных граматыках вылучаюцца менавіта тры скланенні назоўнікаў?

У рэцэнзіі Станкевіч запярэчыў Тарашкевічу ў сувязі з кадыфікацыяй формаў вачэй, вушэй (згодна з рэцэнзентам, павін­на быць: вачоў, вушоў), у сувязі з вылучэннем у якасці асноўнага ў формах ступеняў параўнанняў прыметнікаў суфікса –ейшы (–эйшы) (а не –шы, як на тым настойваў Станкевіч), у звязку з абмежаваннем Тарашкевічам формаў дзее­прыметнікаў незакончанага трывання на –учы (–ючы), з прычыны непрыняцця Тарашкевічам формаў тыпу фантазя, аказя, паэзя і інш. У артыкуле „Аканне ў скланенню назоўных імёнаў“ Станкевіч раскрытыкаваў пададзеныя ў Тарашкевіча формы вучням (давальны склон множнага ліку), аб вучнях (месны склон множнага ліку), прыяцеляў, здарэнняў (родны склон множнага ліку); на думку Станкевіча, у гэтых выпадках „магчыма й трэба“ лічыцца толькі з тым, што тут маюць быць формы тыпу прыяцелем, вучнем (давальны склон множнага ліку), аб прыяцелех, звычаех (месны склон множнага ліку), локцеў, звычаеў, імкненнеў (родны склон множнага ліку). У сваёй спрэчцы з Тарашкевічам  Скарыніч–Станкевіч штораз спасылаўся на аўтарытэтныя меркаванні д–ра П.Вайцюлевіча, М.Піліпёнка, Я.Станкевіча. Калі мець на ўвазе, што П.Вайцюлевіч і М.Піліпёнак — гэта псеўданімы самога Станкевіча, то становіцца зразумелым, каго з тагачасных лінгвістаў ён лічыў найбольш аўтарытэтнай асобай.

Быўшы адарваным ад здабыткаў  усходнебеларускай культурна–навуковай дзейнасці свайго часу, Станкевіч, падобна, затрымаўся на ўзроўні 1918 г. і ні трохі не хацеў разумець, што за дзесяць гадоў з часу першага выдання граматыкі Тарашкевіча сітуацыя моцна змянілася. За гэты час, паводле слоў самога аўтара першай беларускай граматыкі, беларускае „«народнае нарэчча» сілаю [ўжо] сталася «літаратурным языком»“[26] і як такое ўжо не патрабавала актыўнага прыкладання намаганняў рэфарматараў. Выдаючы ў Вільні ў 1930—1931 г. лінгвістычны часопіс „Родная мова“, Станкевіч дзіўным чынам знаходзіўся ў своеасаблівай інтэлектуальнай ізаляцыі ад магістральных напрамкаў тагачаснай беларускай мовазнаўчай думкі. Звяртае на сябе ўвагу, напрыклад, тое, што разгледжаны вышэй разбор 1930—1931 г. Станкевіч прысвяціў выданню заходнебеларускага аўтара (фактычна мала змененаму ў параўнанні з 1918 г.), якое мела ўжытак толькі на тэрыто­рыі Заходняй Беларусі, але было практычна невядомае ў Савецкай Беларусі. Чаму ж Станкевіч у 1920–я — пачатку 1930–х нічога не напісаў пра правапісныя і граматычныя падручнікі Лёсіка, якія толькі ў 1926—1928 г. выходзілі вялікімі накладамі 9 разоў? Акурат дапаможнікі Лёсіка на той час былі найбольш вартымі ўвагі з пункту гледжання прыкладання дасягненняў навукі да методыкі навучання беларускай граматыцы і правапісу. Але ці папраўдзе методыка навучання права­пісу турбавала Станкевіча найбольш? Падручнікі Лёсіка выкарыстоўваліся ў Савецкай Беларусі і як такія, на адрозненне ад падручнікаў Тарашкевіча, не стваралі канкурэнцыі ўласным працам Станкевіча; навошта ж было іх крытыкаваць? Чаму так і засталася без Станкевічавай ацэнкі багатая правапісная частка прац Акадэмічнай канферэнцыі?

Калі б Станкевіч ведаў усходнебеларускую навуковую і метадычна–педагагічную літаратуру лепш, то многія яго філіпікі на адрас Тарашкевіча былі б проста непатрэбнымі, прынамсі, іх можна было б пераадрасаваць і шмат якім іншым беларускім лінгвістам. Скажам, „каб раз назаўсёды выясніць справу“ з дзеяслоўнымі суфіксамі –ыва–, –іва–, Станкевіч у 1930 г. спыніўся на іх падрабязна (Ia, 143). Але ў Савецкай Беларусі гэтая праблема  была асветлена яшчэ ў 1922 г. у артыкуле Некрашэвіча „Правапіс спрэчных дзеяслоўных форм“ (III, 48). У святле той акалічнасці, што не толькі Тарашкевіч, але і большасць тагачасных лінгвістаў выразна абмяжоў­валі ўжыванне дзеепрыметнікаў у беларускай мове, выключна самаўпэўненым выглядае наступнае сцверджанне Станкевіча: „дзее­прыкметы (дзеепрыметнікі. — С.З.) на –учы, –ючы вельмі часта сустракаюцца ў гамонкавай мове“ (Iа, 158). У выпадку з рэцэнзіяй Станкевіча на граматыку Тарашкевіча выпадае гаварыць пра моцнае раздражненне рэцэнзента, дробязную пры­дзірлівасць, суб’ектыўнасць — яны былі абумоўлены, відаць, тым, што рэцэнзент ніяк не мог змірыцца з прыярытэтам Тарашкевіча ў галіне граматычнай кадыфікацыі беларускай мовы. (Элементы зайздрасці, непацешанай амбіцыі трэба бачыць — з даволі падобных прычын — і ў рэфарматарскіх захадах Лёсіка.)

Выданне прац Станкевіча, Лёсіка і Некрашэвіча заслугоў­вае ўвагі і з пункту гледжання асэнсавання рэалізаваных у дадзеных працах навуковых стандартаў. У гэтых адносінах агля­даныя кнігі былі падрыхтаваны зусім па–рознаму. У той час як выданні твораў Станкевіча і Лёсіка ўкладзены фактычна па–за межамі навуковых або навучальных устаноў[27], творы Некрашэвіча падрыхтаваны ў акадэмічным Інстытуце мова­знаўства. Калі ўкладанне твораў Лёсіка здзейснена адным чалавекам, Некрашэвіча — двума[28], то падрыхтоўкай прац Станкевіча займаўся цэлы калектыў[29]. Калі ў выданнях Станкевіча і Лёсіка захаваны асаблівасці правапісу іх аўтараў[30], то ў выданні Некрашэвіча тэкст прыведзены ў адпаведнасць з сучаснай арфаграфіяй. Калі Збор твораў Станкевіча рыхтаваўся даволі доўга, то зборнік прац Лёсіка зроблены літаральна за пару месяцаў. Калі на падрыхтоўку прац Некрашэвіча, верагодна, былі асігнаваны нейкія сціплыя сродкі, то А.Жынкін спецыяльна агаворвае, што кніга Лёсіка была зроблена ім „без аніякай выгады“, яна „чыстая і светлая, бо ніякія гранты, ніякія спонсары не дакраналіся да яе“ (II, 4). У той час як выданні Станкевіча і Лёсіка прэтэндуюць на тое, каб поўна паказаць лінгвістычны даробак сваіх герояў, і маюць індэксы імёнаў, то ў прадмове да кнігі Некрашэвіча такая праблема проста не абмяркоўваецца; індэкса ў кнізе Некрашэвіча таксама няма. Калі кніга Станкевіча мае каментары, то ў выданні твораў Некрашэвіча каментароў няма; пазначаны, аднак,  крыніцы першапублікацый. Выглядае на тое, што падрыхтаваныя дзякуючы прыватным ініцыятывам выданні Станкевіча і Лёсіка падаюцца як акадэмічныя (і ў нейкай меры такімі з’яўляюцца), а ўкладзенае ў Акадэміі навук выданне твораў Некрашэвіча — не. Шкада, безумоўна, што ў Інстытуце мова­знаўства паставіліся да выдання твораў свайго першага дырэктара даволі неахайна[31]. Што ж да твораў Станкевіча і Лёсіка, то спосаб іх выдання заслугоўвае больш дэталёвага разгляду.

Насуперак выразна задэманстраванаму клопату адносна навуковага ўзроўню выдання (гл., напрыклад: Iа, 7, 9), па­праў­дзе далёка не ўсе параметры навуковых выданняў былі ўлічаны ў кнізе ў дастатковай меры.

Сцвярджаючы, што ў кнізе прадстаўлена толькі „тэарэтычнае мовазнаўства“, рэдактар спецыяльна пералічыў працы, якія не былі ўключаны ў Збор твораў. Адны з гэтых прац (напрыклад, брашура 1921 г. „Правапіс чужых словаў“) пазней былі перапрацаваны і акурат у абноўленым выглядзе ўвайшлі ў кнігу Станкевіча. Іншыя (як, напрыклад, „Апытальнік да збірання дыялектычных і некаторых агульных асаблівасцеў беларускага (крывіцкага) языка“) засталіся па–за рамкамі зборніка, верагодна, таму, што маюць у значнай ступені дапаможны, інструкцыйна–метадычны характар. Шэраг прац („Přispevky k dejinám beloruského jazyka na základe rukopisu Al–Kitab“, „Stan badań nad klasyfikacją dialektów białoruskich“, „The Language Policy of the Bolsheviks in the Belorussian SSR“ і інш.) быў адхілены з прычыны таго, што выказаныя ў іх ідэі знайшлі адлюстраванне ў беларускамоўных публікацыях Стан­­кевіча. Калі ў дачыненні да працаў „The Language Po­li­cy…“ або „Some New Changes in the Belorussian Language, as used in the Belorussian SSR“ такі падыход можна прызнаць абгрунтаваным (аднак у адпаведных месцах кнігі варта было б даць адпаведныя каментары), такое абмежаванне ў дачыненні да артыкула „Stan badań nad klasyfikacją dialektów biało­ruskich“ выглядае нелагічным, бо ў ніводнай з публікацый кнігі няма агляду навуковай літаратуры, прысвечанай падзелу беларускіх гаворак. „Апытальнік да збірання дыялектычных…“ таксама быў бы ў кнізе дарэчы: па–першае, у ім можна было б убачыць рысы пэўнай канцэпцыі Станкевіча–дыялектолага; па–другое, спадчына Станкевіча ў галіне дыялекталогіі, якой ён цікавіўся ўсё жыццё, пададзена ў кнізе, здаецца, недастаткова.

Шэраг публікацый Станкевіча абмінуты без якіх–небудзь агаворак:

Праф. Карскі і яго „Белоруссы“ // Крывіч. 1924. № 2 (пра­­ца, аднак, згадваецца ў другім томе ў пасляслоўі Ю.Бушлякова).

Dialekty języka białoruskiego // Sprawy narodowościowe. 1928. Listopad. № 5 (праца рэцэнзавалася Некрашэвічам у 1929 г., прычыны нeўключэння незразумелыя).

Збіранне народных скарбаў // Нёман. 1932. № 4.

Рэц.: Chr. Stang. Die westrussische Kanzleisprache des Gross­fürstentums Litauen. Oslo, 1935 // Baltoslavica. II. Wilno, 1936.

Своеасаблівая моваведа п. Сідарука // Бацькаўшчына. 1955. № 8.

Не шануйма русіфікацыі // Бацькаўшчына. 1955. № 10.

Захоўвайма хорму сваіх назоваў // Бацькаўшчына. 1955. № 14.

З роднае мовы // Веча. 1971. № 1, 2, 3.

Нямала пытанняў выклікае змешчаны ў Зборы твораў іменны паказнік. Пры многіх прозвішчах па­значаны імёны (Мікалас Біржышка, Казімер Буга, Марыя Косіч), пры ін­шых — толькі ініцыял (У.Дзяржынскі, О.Курыла, Л.Асоўскі, Т.Ламцёў, А.Антановіч, Л.Булахоўскі, А.Юрэвіч і інш.). Ці ж не вядома, што Дзяржынскі — Уладзіслаў, Курыла — Алэна, Асоў­скі — Лешак, Антановіч — Антон, Булахоўскі — Леанід? Пры шэрагу прозвішчаў у індэксе няма не толькі імя, але й ініцыяла (Бадзянскі, Барсаў, Брадзінскі, Машынскі, Абнорскі, Гебаўэр, Гераў, Жабацінскі, Лось, Ляпуноў, Малэцкі, Цвяткоў, Эндзэлін і інш.). Ці ж рэдактар і кансультант кнігі не ведаюць прынамсі мовазнаўцаў Восіпа Бадзянскага, Сяргея Абнорскага, Яна Гэбаўэра, Найдзена Герава, Барыса Ляпунова, Льва Цвяткова, Яна Эндзэліна? Некаторыя прозвішчы ў індэксе адсутнічаюць (напрыклад, Рыгор Казела), іншыя — ёсць, ня­гледзячы на тое, што на пазначаных старонках іх не знайсці (як, напрыклад, Лебедзеву). Славутаму індаеўрапеісту і балтысту Аўгусту Лескіну не пашанцавала трапіць у паказнік, відаць, таму, што яго прозвішча Станкевіч ужыў у прыналежнай форме („дзяленне Лескінава“, Iа, 197). Бадуэн дэ Куртэнэ змешчаны ў індэксе пад літарай „к“, быццам Бадуэн — гэта імя. Рэдактар не змог ідэнтыфікаваць крыптонім Л.Я. як прыналежны Язэпу Лёсіку, не ведае, што аўтар часопіса „Крывіч“ Алесь Матач — гэта Вацлаў Ластоўскі, што У.Дзяржынскі і Чаржынскі — гэта адна і тая ж асоба.

Многія месцы ў кнізе патрабавалі б каментароў. Папраў­дзе, расійскі лінгвіст Афанасій Сялішчаў ніколі не выкладаў у БДУ (Ib, 194). Укладзены Купалам тэрміналагічны выпуск „Практыка і тэорыя літаратурнага мастацтва“ выйшаў у 1923–м, а не ў 1926 г. (Ib, 210). Аблудная інфармацыя пра тое, што ў Беларускай Акадэміі навук сярод філолагаў „нікога па 1928 г. не асталося“ (Iа, 328), што Бузук пасля спробы самаспалення страціў здольнасць да навуковай працы (Iа, 333). Няпра­вільна, што дэкрэт СНК ад 28 жніўня 1933 г. „Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу“ „балей як у 2/3“ розніўся ад праекта Інстытута мовазнаўства ад 28 чэрвеня 1933 г. (Iа, 328), што згаданым праектам Інстытут мовазнаўства „станаўко выказаўся проці гатаванай рэформы“ (Iа, 331), што пісьменнікі Калюга, Таўбін, Хадыка, Віцьбіч, мовазнавец Мацюкевіч пераследваліся ў БССР за барацьбу з рэформаю правапісу (Iа, 332). Нельга згадзіцца з тым, што Лёсік у сваім артыкуле „Наш правапіс“ выклаў некаторыя правілы граматыкі Тарашкевіча (Iа, 18). Няпраўда, што Карскі ў сваёй карце вылучаў „цвёрдаэнны“ дыялект (Iа, 21). Папраўдзе артыкул А.Харэвіча меў назву „Беларуская мова як сацыяльна–класавы раздражняльнік“ (Ib, 199). Недакладная інфармацыя пра тое, што слоўнікавая камісія Інбелкульта мела ўкласці для тэрыторыі БССР 12 акруговых слоўнікаў (папраўдзе 10), а для тэрыторыі ўсёй этнаграфічнай Беларусі — больш за 40 (папраўдзе 16) (Ib, 191). Першы том кнігі заканчваецца „прычасанай“ згодна з моўнымі поглядамі Станкевіча васьміслоўнай цытатай з Максіма Багдановіча („рупная пчала ўмее ў наўзу мёд збіраць і з гаркіх красак“, Iа, 534), у якой палова слоў выпраўлены; ці ж не дарэчы тут быў бы прынамсі факталагічны каментар? Падобна, рэдактар кнігі згодзен са Станкевічам у тым, што ў беларускай мове няма гука [v] лабіяльнага (Iа, 55), што паймо нацыі „старое як сама гісторыя“ (Iа, 72), што ў 1926 г. у Інбелкульце не было беларускіх філолагаў (Iа, 82), што форма цукар паходзіць з цукр, і а тут — устаўное, „як у агонь“ (!) (Iа, 166), што ў беларускай мове ёсць 4 тыпы гука [l] (Iа, 105), што стараіндыйская мова — „малодшая сястра“ грэцкай і лацінскай (Iа, 71). Няма чаго казаць, што калі напісалася ў Станкевіча прозвішча славутага чэшскага гісторыка Ф.Палацкага як Polacky (Iа, 39), то пры перавыданні так і застанецца.

Каментары, якія паводле Булгакава „акрэсліваюць шырэйшы гуманітарны і, наагул, культурны кантэкст узнікнення публікацый“ (Iа, 9), папраўдзе звяліся да фіксацыі таго, у якой меры пры перапублікацыі ў Зборы твораў захаваны правапіс Станкевіча. Пры 18 змешчаных у першым томе працах у каментарах знаходзім шаблонную формулу пра тое, што „пры перадруку былі зроблены“ гэткія і гэткія змены, яшчэ пры 19 — што „пры перадруку не адлюстроўваюцца асобныя гра­фічныя і правапісныя асаблівасці арыгіналу“ (Iа, 535—543).  Ці не завузкі атрымліваецца „культурны кантэкст“?[32]

Абавязковай вымогай да навуковых выданняў спадчыны з’яўляецца грунтоўнасць змешчаных у іх спадарожных матэрыялаў: прадмоў, каментароў, хронік жыцця і дзейнасці, па­сляслоўяў і г.д. Прадмову да Збору твораў Станкевіча напісаў В.Булгакаў, сярод іншага сцвердзіўшы, што „Станкевічава «тэа­рэтычная лінгвістыка» мае пераважна прыкладны характар“, што беларуская літаратурная мова — гэта не што іншае як „каласальная перверсія“ і што мову трэба развіваць нават шляхам дэструкцыі (Iа, 12, 15). Як відаць, у прадмове Булгакаў меў намер выказвацца арыгінальна і быў схільны да постмадэрнісцкай інтэрпрэтацыі спадчыны Станкевіча; значыць, шукаць у прадмове строгай аналітычнасці было б не вельмі абачліва. Зрэшты, вартыя ўвагі думкі ў прадмове Булгакава ёсць — здаецца, акурат тады, калі аўтар прадмовы імкнецца ад іх дыстанцыявацца. Падобна, даволі трапнай з’яўляецца заўвага Яна Пятроўскага (Булгакаў называе яе пазбаўленай маралі), згодна з якой Станкевіч як выхадзец з вёскі меў „амбіцыі выкарыстання свайго культурна недаразвітага асяроддзя… Хітрасць была прыроджанаю прыкметаю яго“ (Iа, 11).  Або ці ж не адкрыццём з’яўляецца наступная характарыстыка Станкевіча, дадзеная Максімам Танкам (названая Булгакавым „рытуальнай інвектывай“): „Як філолаг [Янка Станкевіч] да таго глухі, што зусім не адчувае жывой беларускай мовы. Калі б дазволілі яму яе зрэфарміраваць па яго рэцэпту, пачалося б сапраўднае стоўпатварэнне…“ (Iа, 11). Але як у плане аналітычнасці выглядае пасляслоўе навуковага кансультанта?

Несумненнай вартасцю артыкула Бушлякова  з’яўляецца тое, што ў ім выкладзены даволі падрабязны жыццяпіс Станкевіча і згадваецца значная колькасць ягоных прац. Чытанню перашкаджае, аднак, тое, што Ю.Бушлякоў наперад ведае, што Станкевіч — вялікі вучоны, і глядзіць на аб’ект свайго даследавання толькі з замілаваннем[33]. Адпаведна свой выклад аўтар пасляслоўя будуе пераважна ў жанры хваласпеву: Станкевіч „актыўна аналізаваў грамадска–палітычную і куль­тур­ніц­кую праблематыку“ (535), „актыўна працаваў у Віленскай беларускай радзе“ (536), „актывізаваў даследніцкую працу“ (543), „працягваў актыўную лінгвістычную практыку“ (550), „плённа працаваў у навуцы“ (549), „плённа працягваў сваю навуковую дзейнасць“ (547), „на працягу ўсяго свайго жыцця заставаўся ў творчым пошуку“ (550), „засведчыў свой заўсёдны клопат“ (542), „усклаў на сябе місію“ (544), „выключны патэнцыял Станкевіча“ (538), „грунтоўная манаграфія“ (538), „панарамнае даследаванне“ (548)[34], „арыгінальны рэфармацыйна–наватарскай скіраванасцю падручнік“ (546), „нярэдка зведваў ігнараванні і недаацэнкі“ (552), „Станкевічавы сучаснікі часта не былі гатовыя (скажам, праз свае кансерватыўныя погляды) да пурыстычнага ажыўлення мовы“ (578) і г.д. У апошнім выпадку сімптаматычнае гэта „скажам“: чытач не павінен сумнявацца, што ў разе патрэбы навуковы кансультант можа прывесці яшчэ паўтузіна довадаў на карысць таго, што Станкевіч быў мадэрны і прагрэсіўны, а яго сучаснікі — адсталыя[35]. Пры такой устаноўцы складана чакаць цвярозага, аналітычнага погляду. Бушлякоў яўна перабольшвае навуковыя дасягненні Станкевіча, часам не могучы ад­дзяліць чыны Станкевіча ад здзяйсненняў іншых асоб, з якімі ён супрацоўнічаў. Напрыклад, пішучы пра брашуру „prosty sposab stacca u karotkim čase hramatnym“, аўтар пасляслоўя асабліва не мудруючы сцвярджае, што яна „прадстаўляла фактычна пэўную рэалізацыю пурыстычных поглядаў Станкевіча“ (Ib, 536). У дадзеным выпадку варта было б мець на ўвазе, што гэтая брашура была вынікам працы двух чалавек: 68–гадовага вопытнага нямецкага славіста Рудольфа Абіхта і 27–гадовага, без вышэйшай адукацыі, беларуса Станкевіча. Паводле Э.Смулковай, якая прысвяціла разгляду дадзенай брашуры спецыяльны артыкул, паходжанне гэтага праекта трэба шукаць „у адукацыі і мовазнаўчай традыцыі, да якой належаў Р.Абіхт“[36]. У прыватнасці, Смулкова тут бачыць уплыў млада­граматычнай школы.

Аўтар пасляслоўя сцвярджае, што „беручы ўвагу на даследаванні аўтарытэтных лінгвістаў (у прыватнасці, Я.Карскага і С.Некрашэвіча)“, Станкевіч уніфікаваў утварэнне прыметнікавых ступеняў параўнання тыпу хворшы, гарачшы, дарожшы (Ib, 567), але, відавочна, таго не ведае, што Станкевічавы спасылкі, прынамсі, на Некрашэвіча, былі некарэктнымі. Станкевіч пасылаецца на с. 105 працы Некрашэвіча „Мова кнігі Касьяна Рымляніна Ераміты“, але ў ёй Некрашэвіч пісаў: „канчаткі 2 ступені прыраўнання на –шый, досыць рэдкія ў жывых гаворках, але пашыраныя ў нашым помніку“ (III, 175—176). Ці ж не відаць, што Станкевічава спасылка на Некрашэвіча, згодна з якой такія канчаткі засведчаны ва „ўсіх“ прыкладах з старых помнікаў і „ў велізарнай большасці з цяперашняе мовы народнае“ (Iа, 273), была падтасоўкай, злоўжываннем?

А вось, пішучы пра выдаваны Станкевічам часопіс „Родная мова“, Бушлякоў „для паралелі“ згадвае, што практычна адначасова ў Чэхаславакіі быў заснаваны месячнік „Slove­nska reč“, рэкамендацыі якога „адыгралі вялікую ролю ва ўнармаванні славацкай літаратурнай мовы“ (Ib, 540). Паколькі часопіс „Родная мова“ быў заснаваны ў 1930–м, а „Slovenska reč“ — у 1932–м, то можна падумаць, што тут робіцца нейкі намёк аб уплыве беларускага чыну на славацкі. Вядома ж, гэта дэз­арыентацыя, бо славацкі часопіс узнік хутчэй пад уплывам чэшскага выдання „Naše reč“. З другога боку, нядрэнна было б паказаць, што Станкевічаў часопіс папраўдзе адыграў вялікую ролю ва ўнармаванні беларускай мовы. Нарэшце, больш дарэчы тут была б спасылка на ўжо названае чэшскае выданне. Паводле чэшскага лінгвіста Францішка Ціхага, Станкевіч рабіў свой часопіс паводле чэшскага ўзору[37], і гаворка пра славацкую паралель без згадвання чэшскай тут яўна недарэчы.

Паколькі ў прадмове да кнігі Лёсіка мовазнаўчыя праблемы зусім не абмяркоўваюцца (А.Жынкін піша толькі, што словы тыпу „апостал“, „волат“, „змагар“ былі б занадта банальнымі для характарыстыкі ягонага героя — II, 4), а каментары звычайна ўяўляюць сабой указанні на крыніцы публікацый, пра спосаб укладання гэтай кнігі няма патрэбы гаварыць па­драбязна. Кідаецца ў вочы, аднак, адсутнасць некаторых пуб­лі­кацый. Так, акрамя ўжо названага „Праекта рэформы і стабілізацыі…“ (дарэчы, згадванага ў артыкуле пра Лёсіка, змешчаным у энцыклапедыі „Беларуская мова“), у кнізе прапушчаны таксама наступныя працы:

Беларуская навуковая тэрміналогія. Вып.1. Граматычная тэрміналогія // Вестник народного комиссариата просвещения ССРБ. 1921. № 2. С. 13—18.

Тлумачэнне да рэцэнзіі на „Практычную граматыку. Курс першы“ Яз. Лёсіка // Вестник народного комиссариата просвещения ССРБ. 1922. №1 (3). С. 5—10.

Ліст у рэдакцыю // Савецкая Беларусь. 1926. № 242 (23 кас­трычніка). С.6.

Беларуская навуковая тэрміналогія. Вып. 15. Слоўнік граматычна–лінгвістычнае тэрміналогіі (праект). Менск, 1927.

Інструкцыя для складання тэрміналагічных праектаў (у су­аўтарстве з Л.Цвятковым) // Наш край. 1928. № 4. С. 44—46.

Ліст у рэдакцыю (разам з Л.Цвятковым, К.Міцкевічам, І.Лу­цэвічам, А.Гурло, М.Грамыкам) // Полымя. 1928. № 4. С.211.

З другога боку, уключэнне ў кнігу (у выглядзе аўтарскай працы Лёсіка) артыкула Я.Карскага „Белоруссы“, апублікаванага ў 1927 і 1930 г. у „Большой Советской Энциклопедии“ (II, 266—270), выглядае неабгрунтаваным. Укладальнік спа­слаўся на дакумент з архіва НАН Беларусі, згодна з якім Лёсік разам з Азбукіным „апрацаваў і дапоўніў“ названы артыкул; акрамя таго, згодна з тым жа дакументам, Лёсік і Азбукін прасілі пад­пісаць гэтую працу ініцыяламі „Л.А.“ (II, 266). Але ці дапаўненне (і асабліва „апрацоўка“) ёсць аўтарская праца? Верагодна, тут прынамсі пажадана было б паспрабаваць вы­значыць, наколькі названы артыкул адрозніваецца ад іншых публікацый Карскага, аўтарства якіх аспрэчванню не падлягае. Калі артыкул быў замоўлены рэдакцыяй БСЭ супрацоўнікам Інбелкульта, то незразумела, чаму ён з’явіўся ў друку без пазначэння іх укладу ў гэтую справу (хоць яны недвухсэнсоўна аб гэтым прасілі), затое пазначаны аўтар (Карскі), якому, магчыма, артыкул не заказваўся? Між іншым, Лёсік раней ужо рэдагаваў Карскага: у Мінску ў 1920 г. выходзіла брашура класіка „Беларускі народ і яго мова“ з пазнакай: „рэдактар тэксту — Я.Л.“. Праўда, ад гэтага Карскі не пераставаў быць Карскім.

Калі ўключэнне ў кнігу Лёсіка працы „Нацыянальнае пытанне і пралетарыят“ можна апраўдаць наяўнасцю колішняга (яшчэ 1923 г.) каментара аб тым, што артыкул напісаны „па кнізе Г.Сафронава «Национальный вопрос и пролетариат»“ (II, 71), то з працай „Культурны стан Беларусі к моманту Лютаўскае рэвалюцыі“ (II, 157—176), узноўленай паводле збор­ніка „Беларусь“ 1924 г.,  сітуацыя даволі казытлі­вая. У 1927 г. у хроніцы часопіса „Узвышша“ сярод іншага паведамлялася: „Літаратурная камісія запрасіла Я.Лёсіка, З.Бядулю і І.Сераду напісаць успаміны аб Гаруне, якога яны блізка і добра ведалі. У сакавіку–месяцы бяг[учага] г[ода] літ[аратурная] камісія ад Я.Лёсіка і Эпімах–Шыпілы атрымала шэраг аўтографаў Гаруна і Цёткі (А.Пашкевіч); з аўтографаў Гаруна вызначаецца аўтограф артыкула «Культурны стан Беларусі да Февральскай рэвалюцыі»“[38]. Здаецца, гэтай публікацыі ў кнізе не пашкодзіў бы каментар тыпу: „не выключана, што пры напісанні свайго артыкула Лёсік карыстаўся рукапісам артыкула Гаруна“. Увогуле, Лёсік нярэдка быў не асабліва далікатны з тэкстамі іншых аўтараў, таму пры сучасным узнаўленні ягоных твораў па­трэбны былі б адпаведныя заўвагі.

***

Асаблівая цікавасць апошняга часу да мовазнаўчай спадчыны 20–х і пазнейшых гадоў мінулага стагоддзя сведчыць, што гісторыя беларускага мовазнаўства ХХ ст. яшчэ як след не вывучана. Сімптаматычна, што да выданняў мовазнаўчай спадчыны далучаюцца не толькі прафесіяналы. Сам факт прыналежнасці да навуковай установы не гарантуе стараннасці ў працэсе падрыхтоўкі твораў выдатных асоб мінулага, а па­трыятычная, але не падтрыманая высокай ква­лі­фікацыяй скіраванасць не ў стане забяспечыць адпаведных навуковых стандартаў. Увагу прыцягваюць цяпер найперш пасіянарныя, складаныя для вытлумачэння лінг­вісты мінулага стагоддзя, якія няўдала імкнуліся рэфармаваць беларускую мову. Пра іх некаторыя сучасныя аўтары пішуць in extenso, узносячы ім хваласпевы. Працы лінгвістаў 1920–х г. аналізуюцца цяпер, як правіла, ізалявана ад развіцця беларускай мова­знаўчай думкі адпаведнага перыяду. Агляданыя выданні робяць да­ступнымі працы мала вядомых у лінг­вістыцы аўтараў і яны, несумненна, будуць спрыяць далейшаму самаўсведамленню беларускага мовазнаўства. Пытанне аб тым, наколькі заслужанай з’яўляецца сённяшняя гучная хвала ў дачыненні да некаторых лінгвістаў мінулага, вырашыць, як заўсёды, гісторыя.


[1] Пачалася артыкулам В.Шчэрбіна „Класавы дальтанізм. Каму патрэбна рэанімацыя «навуковых» поглядаў Язэпа Лёсіка“. Гл.: Звязда. 1987. 20 верасня. У гэтай дыскусіі „на баку Лёсіка“ браў удзел і аўтар гэтых радкоў. Гл.: Запрудский С. Человек из прошлого, или Почему трудно стирать „белые пятна“ в истории белорусского языкознания // Нёман. 1991. № 6. С. 180—190.
[2] Л.Шакун  сцвярджае, што Я.Лёсік разам з С.Некрашэвічам у сярэдзіне 1920–х належалі да кола асоб, якія выказваліся за „радыкальную рэформу графікі і правапісу, а таксама граматыкі“. Гл.: Шакун Л.М. Гісторыя беларускага мовазнаўства. Мінск, 1995. С. 135. У дачыненні да Некрашэвіча такое сцверджанне несправядлівае, падрабязней гл. ніжэй.
[3] Гл.: Працы Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Менск, 1927. С.8 (далей: Працы…).
[4] Лёсік, верагодна, цалкам шчыра  лічыў, што рэфармаванне правапісу павінна адбывацца зыходзячы з навуковых меркаванняў. Найбольш навуковыя падыходы ён бачыў ва ўласных прапановах. Папраўдзе рэфарматарскія прапановы ў сферы правапісу звычайна маюць толькі ўскоснае дачыненне да навукі, і толькі наіўныя, некампетэнтныя або не вельмі шчырыя людзі сцвярджаюць, што галоўнай матывацыяй пры рэфармаванні правапісу з’яўляецца навуковая.
[5] У артыкуле прыняты наступны спосаб пазначэння агляданых прац: першы том прац Станкевіча пазначаецца знакамі Ia, другі — Ib, працы Лёсіка — II, працы Некрашэвіча — III.
[6] Цікава заўважыць, што ініцыяваная Лёсікам і ўрэшце зацверджаная забарона на напісанні тыпу яна й ён, сястра й сын даволі няўхвальна ацэньвалася пазней патрыятычна скіраванымі дзеячамі правапісных дыскусій, а таксама незалежнымі назіральнікамі. Даволі сказаць, што лаяльнасць да такіх напісанняў была засведчана ў правапісных рэкамендацыях Таварыства беларускай мовы 1993 г. (гл.: Наша слова. 1993. № 15), а таксама ў меркаваннях адносна беларускага правапісу Пітэра Джона Мэё (гл.: Андэрсан Ж. Погляды Пітэра Джона Мэё на развіццё беларускага правапісу ў ХХ ст. // Роднае слова. 2001. № 9. С. 40). Рэалізаванае ў сучасным правапісе (і нярэдка крытыкаванае) выключэнне з агульнага правіла  адносна нескарачэння у пасля галосных у пачатку запазычаных слоў (ва ўладзе, але ва універсітэце) сягае таксама да ініцыятыў Лёсіка.
[7] Звяртае ўвагу эвалюцыя поглядаў 1926—1930 г. на прапановы Лёсіка з боку Янкі Купалы. На Акадэмічнай канферэнцыі ён, падобна, пад­трымліваў усе прапановы Лёсіка і, у прыватнасці, падпісаў разам з ім, Антонам Лёсікам і Якубам Коласам ліст пратэсту з нагоды зацвер­джання канферэнцыяй ініцыяваных Некрашэвічам правілаў аб напісанні я толькі ў першым складзе перад націскам і нязменным напісанні часціцы не і прыназоўніка без (II, 255). А ў 1930 г. ён адна­значна схіліўся на бок Некрашэвіча: калі выйшаў праект правапісу, то ў ім Купала выказаў сваю поўную  салідарнасць амаль з усімі заўвагамі да праекта Некрашэвіча. Гл.: Беларускі правапіс (Праект). Менск, 1930. С. 51.
[8] Колас Я. Ліст Л.М.Клейнбарту ад 25/Х 1927 г. // Колас Я. Збор твораў: У 14 т. Т. 13. Пісьмы 1908—1949. Мінск, 1977. С. 81.
[9] Гл.: Беларусізацыя: 1920–я гады: Дакументы і матэрыялы / Пад агульнай рэдакцыяй Р.П.Платонава і У.К.Коршака. Мінск, 2001. С. 104. Між іншым, вартасцю свайго падыходу ў правапісным рэфармаванні беларускай мовы Лёсік называў тое, што ён не сягае глыбока ў гісторыю пісьма, затое „ставіць пытанне практычна“ (II, 226).
[10] Wexler P. The Academic Conference on the Reform of Belorussian Orthography and Alphabet (Minsk 1926): A unique non–event? // Joshua A. Fishman (ed.). The Earliest Stage of Language Planning. The „First Congress“ Phenomenon. Mouton de Gruyter, 1993. P. 31.
[11] Жураўскі А.І. Мовазнаўства // Інстытут беларускай культуры. Мінск, 1993. С. 52.
[12] Працы… С. 395.
[13] Аж да канца 80–х г. навуковае значэнне Акадэмічнай канферэнцыі ўсяляк прымяншалася. Падобныя спробы сустракаюцца і ў нашы дні, параўн. наступную заўвагу Ігара Клімава: „У беларускай навуцы, як афіцыйнай, так і неафіцыйнай, канферэнцыя падаецца як вялізнае навуковае дасягненне беларускай лінгвістыкі, але гэта рэлятыўна. Шмат прапаноў ці выступленняў на ёй не мелі навуковай вартасці, а некаторыя з іх нават былі чыстай фантастыкай… Навуковыя задачы, якія ўлады ставілі перад канферэнцыяй, былі ў асноўным практычнага характару…“ Гл.: Клімаў I. Беларусізацыя ў дакументах // БГА. Том 8. Сшыткі 1—2. Снежань 2001. С. 283. Будзем, аднак, памятаць, што канферэнцыя адбылася ўсяго толькі праз некалькі гадоў пасля таго, як была апублікавана граматыка беларускай мовы. Вядома, амерыканскі нарвежац Эйнар Хаўген мог дапускаць, што славак Штур, правансалец Містраль, чэх Добраўскі, эстонец Аавік, літовец Яблонскіс былі „больш патрыётамі, чым лінг­вістамі“ (гл.: Хауген Э. Лингвистика и языковое планирование // Новое в лингвистике. Выпуск VII. Социолингвистика. Москва, 1975. С. 454), але ці згадзіліся б з такой ацэнкай, напрыклад, Добраўскага славісты? Кваліфікацыя І.Клімава не ўлічвае таксама той акалічнасці, што канферэнцыя яўна перарасла рамкі практычнага правапіснага мерапрыемства, і зацікаўлены чытач можа пазнаёміцца хоць бы з тымі старонкамі матэрыялаў канферэнцыі, на якіх выкладзена абмеркаванне дэлегатамі дакладаў Некрашэвіча „Сучасны стан вывучэння беларускай мовы“ або, асаб­ліва, Бузука „Становішча беларускай мовы сярод іншых славянскіх моў“.
[14] Кадыфікацыю Станкевічам запазычанай лексікі Ю.Бушлякоў са спасылкай на Поля Вэкслера кваліфікуе наступным чынам: Станкевіч „заставаўся ў цэлым у рэчышчы традыцыі новакласічнага перыяду развіцця беларускай літаратурнай мовы“ (Ib, 540). З прычыны прабелаў у адукацыі (яны, аднак, не пашыраюцца на беларусістычныя працы Вэкслера, які, дарэчы, ніколі не называў пурыстычны перыяд развіцця беларускай літаратурнай мовы „новакласічным“) я не бяруся хоць–колькі дакладна інтэрпрэтаваць гэты тэзіс Бушлякова. Заўважу толькі, што незразумела, чаму выкарыстанне літары j і перадача на пісьме пратэтычнага j залічаны да тых феноменаў, што складалі традыцыю „новакласічнага“ перыяду, а напісанні тыпу опэраца і бібля — да тых, якія былі інавацыямі.
[15] У сваёй спробе абараніць беларускі правапіс ад гучнай крытыкі Лёсіка А.Багдановіч у якасці выключна аўтарытэтнай крыніцы спасылаўся на „Беларускі правапіс“ 1925 г. … самога Лёсіка. Гл.: Багдановіч А. Аб неўстаноўленых выпадках нашага правапісу (Адказ на артыкул Я.Лёсіка. Часопіс „Полымя“. №2. 1925) // Полымя. 1925. №7. С. 153—154. Лёсік, аднак, не хацеў задаволіцца рэпутацыяй аўтара добрых падручнікаў і прагнуў славы „навуковага“ рэфарматара беларускай мовы.
[16] Шакун Л.М. Гісторыя… С. 134.
[17] Каб ацаніць значнасць дасягнення адзінства беларускага правапісу, варта мець на ўвазе, што, напрыклад, ва Ўкраіне сітуацыя была прынцыпова іншай: да 1928 г. ды й нават пазней у Заходняй Украіне, з аднаго боку, і ў наддняпроўскай, з другога, былі ва ўжытку неаднолькавыя правапісы.
[18] Працы… С.70.
[19] Тамсама. С. 50.
[20] Тамсама. Іначай думаў наконт пагоджанасці сваіх прапаноў з поглядамі навукоўцаў Заходняй Беларусі Лёсік. Паводле яго, у Заходняй Беларусі „бясспрэчна, згодзяцца з нашаю рэформаю“, а ўвогуле гэта не вельмі істотна, бо важней „зрабіць пачын, палажыць аснову ды ведаць, што рэформу зрабіць канечна трэба…“ (II, 106).
[21] На жаль, Станкевіч абмеркаваў у гэтай рэцэнзіі толькі праблемы алфавітнага рэфармавання так, як яны ставіліся на канферэнцыі, але нічога не напісаў пра арфаграфічныя.
[22] Насуперак выразнаму рэфарматарскаму імпэту, які можна ўбачыць у прыведзеным Станкевічам самым пачатку прамовы П.Растаргуева на Акадэмічнай канферэнцыі, апошні даволі стрымана ставіўся да неабходнасці рэфармаваць беларускую графіку і правапіс. Яшчэ ў сваім прывітальным слове на пачатку канферэнцыі Растаргуеў палічыў па­трэбным выказаць засцярогу з нагоды таго, што „справа рэформы правапісу і азбукі — складаная і трудная“ і папярэдзіць, што пры рэфармаванні „патрэбна вялікая асцярожнасць, каб не адтаўхнуць народныя масы ад праведзенай рэформы“. Звяртае на сябе ўвагу і тое, што далей ён адразу ж пераключыўся на іншую тэму і загаварыў пра неабходнасць для Інбелкульта засяродзіцца „на навуковым вывучэнні сучаснай беларускай літаратурнай мовы“, чым, на яго думку, практычныя заняткі правапісам і граматыкай не з’яўляліся. Гл.: Працы… С. 27—28. На адрозненне ад Лёсіка, які ў сваім заключным слове пасля дыскусіі з нагоды рэформы графікі толькі ў нязначнай меры пры­знаў недахопы свайго праекта і выказаў надзею, што з часам, „праз 10—15 гадоў“ яго праект будзе прызнаны, бо ў яго аснове ляжаць „жыццёвая патрэба і навука“ (II, 225), Растаргуеў яшчэ ў заканчэнні свайго даклада сказаў, што ён не спадзяецца і не настойвае на тым, каб ягоны праект быў прыняты і праведзены ў жыццё: „сама традыцыя, прывычка, боязь навіны і іншыя падобныя аргументы, на жаль, будуць гаварыць супроць паказанай тут рэформы; супроць яе будзе гаварыць і тая асцярожнасць у рэформе, аб якой я ўжо казаў у сваім прывітанні“. У заключным слове пасля завяршэння дыскусіі ён яшчэ раз цалкам паўтарыў вышэйпрыведзеныя ўласныя словы. Гл.: Працы… С. 131, 166.
[23] Залішне частая гаворка пра моўныя законы прымяняльна да права­пісу (які з’яўляецца пераважна канвенцыйным, а гэта значыць не абавязкова выснаваным з законаў мовы, у пэўным сэнсе „незаконным“) нярэдка можа прыводзіць да дэзарыентацыі неспецыялістаў з боку ініцыятараў моўнага рэфармавання. Логіка прыхільнікаў угрунтаванага на „навуковай“ аснове правапісу такая: 1) у мове існуюць аб’ектыўныя законы, 2) прыхільнікі „навуковага“ правапісу іх адкрываюць і паказваюць, 3) быўшы аб’ектыўнымі, выяўленыя прыхільнікамі „навуковага“ правапісу законы павінны ўкараняцца ў практыку. Падобны спосаб разважання даволі эфектыўна дзейнічае пры камуні­кацыі паміж мовазнаўцамі і неспецыялістамі. Ён, аднак, не спрацоў­вае, калі ініцыятары моўных рэформаў маюць справу з роўнымі сабе прафесіяналамі. Ведаючы гэта, ініцыятары рэформаў звычайна не любяць выступаць у аўдыторыях, дзе прысутнічаюць навукоўцы, затое шырока папулярызуюць свае ініцыятывы сярод дылетантаў–аматараў. У нашым выпадку паказальна, што Лёсік падмацоўваў свае прапановы ўяўнай падтрымкай з боку настаўніцтва і, падобна да Станкевіча, часта спасылаўся на моўныя законы.
[24] Даволі падобныя думкі выказваў у Савецкай Беларусі Я.Лёсік. У прыватнасці, ён наракаў на практыку „мала свядомага ў правапісе даўнейшага пісьменства“ (II, 201) і як вынік уносіў папраўкі ў правілы, якія, паводле іранічных слоў А.Багдановіча, былі „няправільна… умоўна прыняты“. Гл.: Багдановіч А. Аб неўстаноўленых… С. 153. На пытанне рэцэнзента аднаго з выданняў лёсікавага „Правапісу“ адносна таго, як адрозніць ужывальнасць / няўжывальнасць таго або іншага запазычанага слова ў масах народу, Лёсік не вагаючыся адказаў, што крытэрый гэтага адрознення ўстановяць „людзі навукі — мова­знаўцы, філолагі, хто знаецца на гэтай справе“ (II, 187).  А хто быў такім філолагам і знаўся на гэтай справе? Вядома, сам Лёсік, аўтар некалькіх падручнікаў з правапісу. (Пазней, праўда, высветлілася, што нават спецыяльна створаная з мэтай правесці адрозненне паміж абеларушанымі і неабеларушанымі запазычанымі словамі і ўзначальваная самім Лёсікам камісія не змагла зрабіць гэта.)
[25] Карский Е.Ф.  Рэц. на: Запіскі аддзела гуманітарных навук. Кн. 2. Т. 1 // Известия по русскому языку и словесности. 1929. Т. II. Кн. 1. Ленинград, 1929. С. 366.
[26] Тарашкевіч Б. Беларуская граматыка для школ. Выд. пятае, пераробленае і пашыранае. Вільня, 1929. С. 3.
[27] Складана меркаваць, які канкрэтны ўклад у падрыхтоўку выдання твораў Станкевіча за выняткам напісання пасляслоўя ўнёс былы вы­кладчык БДУ Ю.Бушлякоў, які выступіў таксама ў якасці навуковага кансультанта выдання. Што да твораў Лёсіка, то ў кнізе пазначана, што выданне падрыхтавана ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь, але А.Жынкін у названым архіве не працуе.
[28] У прадмове да твораў Некрашэвіча (але толькі ў ёй) пазначана, што „асноўную працу па падрыхтоўцы зборніка ажыццявілі кандыдаты філалагічных навук Л.Г.Хартановіч і А.М.Астапчук“ (III, 10).
[29] Выданнем апекавалася выдавецкая рада з 7 чалавек, якую склалі тры сыны Станкевіча і чатыры маладзейшыя навукоўцы. Кнігу ўклаў і адрэдагаваў адзін з сяброў выдавецкай рады, ініцыятар і выканавец многіх выдавецкіх праектаў апошняга часу Валер Булгакаў. У якасці „суўкладальнікаў“ у выходных дадзеных пазначаны таксама А.Антанян, Ю.Бушлякоў, Л.Юрэвіч; да ўкладання спрычыніліся таксама А.Санько і Л.Сільнова. Як ужо сказана, кніга мела і навуковага кансультанта.
[30] У прадмове да твораў Станкевіча В.Булгакаў спецыяльна агаварыў той факт, што прынятая ў Зборы твораў арфаграфія для выдавецкай рады была прадметам „заўзятых спрэчак“ (Iа, 9).
[31] Насуперак сцверджанню аб нарматыўным правапісе ў зборніку захаваны некаторыя старыя формы (што датыча — II, 22, 71, класа ‘клас’ — II, 36, Эўг.Барычэўскі — II, 56, пэрыяд — II, 59, у залі, дыалектах — II, 68). Укладальнікі замянілі слова адбіваць на адлюстроўваць (12), паверыць на праверыць (21), гардзіцца на ганарыцца (12), але не зрабілі падобных замен у іншых выпадках, пакінуўшы нязмененымі словы застанавіцца (22), адбіць ‘адлюстраваць’, адбіцца ‘адлюстравацца’ (37, 52, 57), насельнасць ‘насельніцтва’ (55), рачавістасць (62), гутарка тэрм. ‘гаворка’ (14). Можна ўсумніцца ў неабходнасці правядзення замены выразу даследчая праца спалучэннем даследчыцкая праца (14). Яўнай сваволяй з’яўляюцца замены слоў вывады на выданні (11), перанос на правапіс (12).
[32] З нагоды правядзення ў Мінску 3 студзеня 2001 г. зборкі пяцёх чалавек па пытаннях упарадкавання тарашкевіцы газета „Наша Ніва“ неяк паведаміла, што дадзеная нарада была „першай у гэтым тысячагоддзі“. Гл.: Мухін В. Правапісная нарада // Наша Ніва. 2001. 8 сту­дзеня. Здабыўшы сабе пэўны сімвалічны (падобна, і не толькі) капітал у справе барацьбы за „са­праўдны“ беларускі правапіс, некаторыя сучасныя рэфарматары беларускай мовы, падобна, хацелі б „гаварыць не пераставаючы“ пра правапісную рэформу яшчэ тысячу гадоў. Між тым мы жывем ужо ў ХХI ст., і перад беларускай мовай стаяць намнога больш важныя заданні, чымся змены адной умоўнай арфаграмы на другую.
[33] Ю.Бушлякоў меў намер абараніць сваю дысертацыю ў 2001 г. і выносіў на абарону палажэнне аб „прысутнасці ў беларускім мовазнаўстве ХХ ст. выдатнага вучонага–універсала“, г.зн. Янкі Станкевіча. Гл.: Бушлякоў Ю.С. Янка Станкевіч і пытанні нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы. Аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук. Мінск, 2001. С.3. Я не ўпэўнены, ці эпітэт „універсал“ ужываецца звычайна нават у дачыненні да такога рознабаковага лінгвіста як Карскі. У інтэрв’ю газеце „Наша Ніва“ з нагоды выхаду з друку Збору твораў Станкевіча Бушлякоў увогуле параўнаў Станкевіча з… Добраўскім і Караджычам. Але Добраўскі і Караджыч пакінулі даволі неаднолькавы след у гісторыі: калі для першага галоўнымі матывамі дзейнасці былі навуковыя, то для другога — у значнай ступені практычна–рэфарматарскія. На адрозненне, аднак, ад Станкевіча, Добраўскі меў незлічоную колькасць наступнікаў, а Караджыч быў выключна паспяховым рэфарматарам. Або навуковы кансультант не ведае, хто такія Добраўскі з Караджычам, або кепска сабе ўяўляе, хто такі Станкевіч.
[34] Ідзецца пра 19–старонкавую брашуру „Доля мовы беларускае ў розных перыядах гісторыі Беларусі“.
[35] Але сярод Станкевічавых апанентаў не ўсе былі непатрыёты і, больш за тое, сярод іх было нямала разумных людзей. Скажам, Юрка Віць­біч. На адрозненне ад Станкевіча, ён лічыў, што абагачэнне беларускай літаратурнай мовы не павінна ісці „па лініі фабрыкацыі ва ўласнай мовазнаўчай лабараторыі наватвораў або па лініі засмечвання яе слоўнікам пэўнага самотнага засценка, што знаходзіцца на нашых этнаграфічных паўзмежжах“. Гл.: Дзе–ка А. Юрка Віцьбіч // Спадчына. 1995. №1. С. 18. Ці, напрыклад, пляменнік Янкі Станкевіча Ста­ніслаў, які сцвярджаў, што яго дзядзька падыходзіў да працы ў галіне нармавання літаратурнай мовы „чыста тэарэтычна і фармальна, не звяртаючы належнай увагі на практычныя магчымасці і патрэбы нашае мовы, ды пры гэтым не лічачыся з псіхалагічнай рэакцыяй чытачоў“. Гл.: Ст.Станкевіч. Мае заўвагі да „Кутка мовы“ // Бацькаўшчына. 1955. № 37.
А вось меркаванні старонняга, але вельмі кваліфікаванага назіральніка, аўтара дзвюх грунтоўных прац пра развіццё беларускага правапісу ў ХХ ст. З пэўных канкрэтных нагодаў ангельскі беларусіст Пітэр Джон Мэё заўважаў, што Станкевіч часам рабіў свае вывады пры дапамозе няшчырай (tortuous) логікі, што ён „няправільна разумеў ролю арфаграфіі“. Самую канцэпцыю беларускай мовы Станкеві­ча Мэё ацаніў як „у многіх адносінах ідыясінкратычную“. Гл.: Mayo P.J. Byelorussian Orthography: from the 1933 Reform to the Present Day // The Journal of Byelorussian Studies. Vol. IV. 1978. No. 2. P. 46. Ён жа: The Alphabet and Orthography of Byelorussian in the 20th Century // The Journal of Byelorussian Studies. Vol. IV. 1977. No. 1. Р. 41, 40.
[36] Гл.: Smułkowa E. Informacja o mało znanej propozycji znormalizowania pisowni białoruskiej z 1918 r. // Studia polsko–litewsko–białoruskie. Warszawa, 1988. S. 308.
[37] Гл.: Tichý Fr. Spisovný jazyk beloruský // Slovanské spisovné jazyky v době přitomné. Praha, 1937. C. 293.
[38] У літаратурнай камісіі Інбелкульта // Узвышша. 1927. № 2. С.213.

Наверх

Максім Знак. Міфы, міфалогія і міфолагі

Снежня 8, 2003 |


* Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С.Санько, Т.Вало­дзіна, У.Васілевіч і інш. Мінск: Беларусь, 2004. 592 с.

Шырокі грамадскі інтарэс да архаічных вытокаў этнічнай культуры ў апошнія дзесяцігоддзі адзначыўся ва ўсіх народаў Еўропы. Жаданне сцвердзіць сваю культурную ідэнтычнасць і непаўторнасць, што бяруць пачаткі з пракаветных, „міфіч­ных“ часоў, робіцца ўсё вастрэйшым на тле працэсаў глабалізацыі і татальнай універсалізацыі быцця. Імкненне адстаяць свой „этнічны космас“ у сучасным вірлівым і зменлівым свеце выяўляецца ў фальклорным руху, які апелюе да аўтэнтыкі і карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю ў мегаполісах, дзе прынамсі і бярэ свае пачаткі. Г.зв. „неапаганскія“ суполкі, што паўсталі ў межах больш шырокай грамадска–палітычнай з’явы — „неакансерватызму“, вельмі часта змыкаюцца з фальклорным рухам і вызнаюць за адзіна праўдзівыя светапоглядныя каштоўнасці еўрапейца дахрысціянскай эпохі. Яшчэ адной праявай „вяртання ў будучыню“ сталі тысячы навуковых доследаў у галіне культурнай антрапалогіі (этнаграфіі, этналогіі, фалькларыстыкі ды інш.), што ўбачылі свет на абшарах ад Пірэнеяў да Ўрала і былі прысвечаны тым ці іншым аспектам архаічнай (дахрысціянскай) спадчыны. Пры гэтым відавочнай робіцца перавага сістэмных (структурна–семантычных) прынцыпаў даследавання, якія, у адрозненне ад пазітывісцкіх, не „прэпаравалі“ тканіну Традыцыі, а імкнуліся „аджывіць“ яе, зрабіць зразумелай для сучасніка, хоць бы і па асобных фрагментах.

Беларусь да нядаўняга часу быццам стаяла ўбаку ад гэтага інтэнсіўнага агульнаеўрапейскага працэсу самапазнання. Этнічная культура краіны, дзе на вёсцы дагэтуль жывы фальклор, а знахаркі, што цяпер практыкуюць, нібы сышлі са старонак этнаграфічных апісанняў Е. Раманава і М. Нікіфароўскага канца ХIХ ст., была практычна не прапісаная на старонках навуковых кніжак і не зразумелая яе спадкаемцамі. Беларускія навукоўцы ўпарта распрацоўвалі толькі адно радовішча Традыцыі — фальклор. Шматтомавая сэрыя „Беларуская народная творчасць“, якая пачала выходзіць невялікімі накладамі з 1974 г., рэпрэзентавала беларускі фальклор ва ўсёй жанравай разнастайнасці, але ў друкаваным выглядзе ён ус­пры­маецца толькі як мёртвая крыніца для рэканструкцыяў, ды малапрыдатны для ўзнаўлення такіх рэчаў як „светапо­гляд“ ці „карціна свету“. Нешматлікія (у параўнанні з суседнімі краінамі) манаграфіі апошніх 15 гадоў, асвятляючы, як пра­віла, канкрэтныя сюжэты беларускай этнічнай традыцыі[1], толькі цвялілі чытацкую цікавасць, не даючы цэльнага вобразу традыцыйнай культуры. Тыя ж аўтарскія версіі, што мелі прэтэнзію на абагульненне, сістэматызацыю і рэканструкцыю „беларускага космасу“[2], былі здольныя хіба толькі заблытаць недасведчанага чалавека. Што датычыць акадэмічных выданняў[3], дык пры ўсёй сваёй саліднасці і наяўнасці багатай этна­графічнай фактуры яны вядуць размову пра традыцыйную культуру хутчэй у мемарыяльным рэчышчы, што непазбежна стварае пачуццё адчужанасці ў сучаснага чытача. Да таго ж шматлікія тэмы былі папросту ігнараваныя (так, даведацца з энцыклапедыі, што такое „чара­дзейства“, „этнастэрэатыпы“ ці „традыцыйная культура“ — немагчыма). Хібіла і метадалагічная база, арыентаваная на матэрыялістычнае спазнанне рэчаіснасці. Невыпадкова, што першымі ў серыі „Беларусы“ выйшлі тамы, прысвечаныя промыслам, рамёствам, а таксама народнаму дойлідству, пры гэтым згаданыя з’явы разглядаліся выключна ў тэхналагічным, інструментальным кантэксце, у той час як сімвалічныя (рытуальныя) значэнні свядома (неўсвядомлена?) апускаліся. У сітуацыі „разгубленасці“ айчыннай этналогіі (новая шыльда, на жаль, не пацягнула за сабой аўтаматычна мадэрнізацыі даўно састарэлых прынцыпаў беларускай этнаграфіі) пазітыўную ролю ў фармаванні якасна новых поглядаў на духоўную спадчыну беларусаў адыграла перавыданне шэрагу „класікаў“ народазнаўства[4], а таксама грунтоўная тэматычная рэпрэзентацыя этна­графічных матэрыялаў ХIХ — пачатку ХХ ст., зробленая Ў. Васілевічам[5]. У сваю чаргу, адзінкавыя манаграфіі, выкананыя ў семіялагічным ключы[6], хоць і церабілі новы (для айчыннай навукі) мeтадалaгічны шлях, але выходзілі мізэрнымі накладамі і радыкальна змяніць сітуацыю ў справе даследавання народных традыцый не маглі.

Такім чынам, на пачатку III тысячагоддзя пытанняў, датычных беларускай міфапаэтычнай карціны свету, выспела значна больш, чым было дадзена адказаў. Доўгачаканай спробай адказаць на гэтыя пытанні і стаўся энцыклапедычны слоўнік „Міфалогія Беларусі“ — плён шматгадовай даследчыцкай працы вялікай групы навукоўцаў.

Адметнасць прапанаванага выдання палягае, перадусім, у тым, што яно відавочна апазіцыянуе сябе састарэлым схемам афіцыйнай навукі, бо 22 аўтары слоўніка — гэта не калектыў у акадэмічным разуменні з даведзенымі планамі і загадзя вызначанымі метадамі. У дадзеным выпадку размова можа ісці хутчэй пра суполку аднадумцаў, аб’яднаных хоць і маштабнай, але недвухсэнсоўнай і яснай задачай „прывя­дзення ў сістэматызаваны вы­гляд і першаснай інтэрпрэтацыі на тле таго цэлага, якім з’яўляецца традыцыйны беларускі Космас, вялізнага корпусу фактычных дадзеных, назапашаных фалькларыстыкай, этнагра­фіяй і часткова лінгвістыкай на працягу больш чым двухсотгадовай збіральніцкай актыўнасці“ (с. 11).

Праца з энтузіязму, „на інтарэс“, абумовіла творчую разняволенасць у вызначэнні прадметнага поля даследавання, а склад аўтараў (археолагі, філосафы, этнолaгі, фалькларысты, гісторыкі і культуролагі) аб’ектыўна гарантаваў міждысцып­лінарны, сінтэтычны характар навуковага пошуку і аналізу. Пры гэтым несумненна важнай з’явілася арганізацыйная праца каардынатара праекта І. Клімковіч па ангажаванні гэткай колькасці навукоўцаў і па ўпарадкаванні творчага працэсу. Кніга ўрэшце выйшла ў дзяржаўным выдавецтве ў досыць сціплым выглядзе, на шэрай газетнай паперы, хоць ягоны змест у суплёце з якаснай паліграфіяй маглі б зрабіць „Беларускую міфалогію“ адным з найбольш прэзентабельных выданняў краіны за апошнія гады.

Непасрэдна аглядаючы напаўненне слоўніка, найперш заўважаеш сакавіты, ёмісты характар лексікі, набліжанай да жывых моўных нормаў, выгодна адрознай ад шкарубаватай „наркамаўкі“. Руплівая праца рэдактараў (В.Аўтушка і С. Сань­­ко) мела сваім вынікам наданне навуковым тэкстам выкшталцонасці і, разам з тым, даступнасці, што прынцыпова важна ў працэсе „маўлення“ аўтара, чытацкага разумення „прамоўленага“.

Фармат, структура і ідэалагема слоўніка падрабязна па­тлумачаныя С. Санько ў прадмове да выдання, дзе размова вядзецца не столькі пра перадумовы рэалізацыі праeкта і ягоных аўтараў, колькі пра аб’ект, прадмет і прынцыпы даследавання. Аўтар акцэнтавана прыпыняецца на тэорыі міфа і ад­значае прынцыповы для даследчыцкага калектыву тэзіс пра тое, што „міф — гэта не проста фантазія або фантом нясталага Розуму, што гэта хутчэй адбітак, а часта — толькі фрагмент чагосьці больш глыбокага, сутнаснага і цэльнага, для характарыстыкі чаго бадай толькі словы «жыццё» ды «Сусвет» вы­глядаюць больш–менш дастатковымі і праўдзівымі, ды і то           адно ў самым шырокім іх разуменні“ (с. 6).

Рэканструкцыя, прадметнае напаўненне феномена, званага „светаглядам“, — праблема надзвычай складаная, паколькі яго носьбіты, асабліва ў межах архаічнай (традыцыйнай) супольнасці, толькі міжволі „абмаўляюцца“ адносна ўласнае карціны свету ў тэкстах размаітых узроўняў (пры адсутнасці універсальнай знакавай сістэмы — пісьмовасці, „тэкстам“ можа слугаваць і абрадавае дзейства і вясковая сядзіба), якія „утвараюць спецыфічныя «мовы» культуры або, як прынята іх называць, коды“ (с. 9).

Спроба распавесці пра Сусвет з гледзішча носьбіта міфапаэтычнага светагляду вылілася ў больш чым 700 змешчаных у слоўніку артыкулаў, якія тэматычна парадкуюцца суадносна з 15 кодамі, што адпавядае ўнутранай структуры традыцыйнай беларускай карціны свету.

Бадай самым „класічным“ у вузкім разуменні міфалогіі і найбольш прадстаўнічым у рамках слоўніка (амаль 200 артыкулаў) атрымаўся персанажны код, які, што задэкларавана ў прадмове, улучае не толькі ўласна міфалагічныя персанажы, але і „легендарныя або міфалагізаваныя гістарычныя постаці; персанажаў песняў і паданняў; вобразы іншаземцаў; дэманічных істот і персанажаў, звязаных з нячыстай сілай; асобаў паводле іх сацыяльнага (сямейнага, прафесійнага і г. д.) статуса“ (с. 9).

Практычна аўтары вычарпалі ўсе магчымыя намінацыі, што маюць хоць якое прачытанне ў міфалагічным ці рытуальна–сімвалічным кантэксце. Прытым няцяжка заўважыць, што кожная сюжэтная лінія кода (міфалагічная, дэманалагічная, гістарычна–легендарная і інш.) мае свайго „куратара“, які выразна вылучаецца сваімі навуковымі інтэнцыямі ў рамках супольнага праекта.

Так, вярхоўныя боствы (Дажбог, Лада, Мокаш, Пярун, Ярыла і інш.) даволі падрабязна, з выкарыстаннем шырокіх гістарычна–культурніцкіх паралеляў, разгледжаны і праана­лізаваны археолагам Э. Зайкоўскім, які характарызуе не толькі функцыянальную вылучанасць пазначаных багоў, але і формы, змест іх ушанавання, культавыя аб’екты, з імі звязаныя. Аднак відавочная прага аўтара сфармаваць рэтраспектыўным чынам старажытнабеларускі пантэон (аднайменны артыкул, напісаны даследчыкам, мае не праблемны, але сцвяр­­джальны характар (364—365)), часам выяўляецца ў некрытычным падыходзе да разгляданага матэрыялу. Так, сцвяр­джаючы, што „Бялун — адно з божышчаў беларускага дахрысціянскага пантэону“ (55), Э. Зайкоўскі даверліва наследуе вядомаму прадстаўніку т. зв. „міфалагічнай школы“ А. Кіркору[7], схільнаму не толькі да празмернай ідэалізацыі міфа[8], але і да ўласнай міфатворчасці, які ў сваю чаргу „творча дапоўніў“ сціслую звестку пра Белуна, пададзеную І. Насовічам: „Бялун — сівы дзед, які нібыта жыве ў жыце ля дарогі“[9].

Правадніком „дэманалагічнай“ лініі ў слоўніку выступае фалькларыст У.Васілевіч, што цалкам зразумела, калі ўлічыць вялікі даробак даследчыка ў справе сістэматызацыі звестак XIX—XX ст., датычных т. зв. „ніжэйшай міфалогіі“[10]. Аднак большасць артыкулаў У. Васілевіча, прысвечаных „нячысцікам“, з’яўляюцца літаральным пераказам аўтараў XIX — пачатку XX ст., прычым фалькларыст не абцяжарвае сябе навуковай інтэрпрэтацыяй і аналізам матэрыялу. Так, звесткі пра Аржаўня, Ератнікаў, Еўніка, Каснаў, Кладніка, Лозніка, Паралікаў, Паўночнікаў, Пунніка і багата якіх іншых персанажаў узятыя ў Нікіфароўскага[11]. Гэтак жа пазычаныя ў П. Драўлянскага[12] (П. Шпілеўскага) Гарцукі, Дзявоя, Меша, Паляндра, Шчадрэц. У апошнім выпадку звесткі, некрытычна скапіяваныя ў 23–гадовага аматара міфічнай даўніны, якія больш не сустракаюцца ні ў якіх крыніцах, ствараюць загадзя скажонае ўяўленне ў чытача. Бо Ў.Васілевіч, прыхаваўшы ад апошняга меркаванне знанага фалькларыста і літаратуразнаўца Г.Каханоўскага пра тое, што для П. Шпілеўскага „Беларускія паданні“ — „юначае захапленне“, да якога „трэба ставіцца як да навукова няспелага“[13], паступаецца, такім чынам, cваім прафe­сіяналізмам на карысць метадалагічных прынцыпаў „міфалагічнай школы“.

Этнічны аспэкт персанажнага кода своеасаблівым чынам адлюстраваны ў артыкулах Л. Дучыц („Жыд“, „Казак“, „Рускія“, „Саксонцы“, „Татары“, „Туркі“, „Французы“, „Цыганы“, „Шведы“). Аднак азнаямленне з імі прыводзіць да высновы, што ўласна міфалагічнай нагрузкі яны не маюць, паколькі аўтарка дзеліцца ўласным досведам вывучэння вялікай колькасьці археалагічных помнікаў (у асноўным — курганоў і гарадзішчаў), якія ў найменнях, дадзеных ім народам, адлюстравалі этнанімічны шэраг („французскія“, „швэдскія“, „татарскія магілы“ і да т. п.). Археалагічна–краязнаўчы характар памянёных артыкулаў у межах слоўніка сэнсава супярэчыць ідэі выдання і нават не стасуецца з абагульняльным артыкулам „Чужынец“ (У. Лобач), дзе акцэнт зроблены якраз на месцы й ролі прадстаўнікоў іншых этнасаў у беларускай традыцыйнай карціне свету і спадарожных ёй этнастэрэатыпах.

„Балцкі след“ у беларускіх міфалагічных персаналіях шукае і знаходзіць, дзякуючы перадусім параўнальна–лінг­ві­стычнаму аналізу, С. Санько, які падрабязна характарызуе такія персанажы легендаў з паўночна–заходніх рэгіёнаў, як Акопірнас, Аўсень, Дзіевас, Дундар, Жалгіyн–Каралюс, Кінгі, Рагана і інш. Такім чынам, даследчык прадметна даводзіць слушнасць тэзы пра шчыльны характар узаемадзеяння і ўзаемапранікнення (суплёт) старабеларускай і балцкай традыцый яшчэ на архаічным (дахрысціянскім) узроўні культуры і светапогляду.

Гістарычна–легендарную лінію ў межах кода разгортвае А. Прохараў, які слушна падагульняе фальклорна–эпічныя матэрыялы і дае даволі ўцямную характарыстыку персанажам айчыннай гісторыі, што былі міфалагізаваныя калектыўнай гістарычнай памяццю народа. Спіс разгляданых асобаў даволі сціслы: Вітаўт, Ліздзейка, Палтэс, Палямон, Радар, Тур, Уся­слаў Чарадзей, Рагвалод, Радзім, Швінтарог (апошнія тры артыкулы — у суаўтарстве з С. Санько). Храналагічна гэтыя постаці займаюць прамежак ад часоў станаўлення дзяржаўнасці на тэрыторыі Беларусі (IX ст.) і да „Залатога веку“ ВКЛ — перыяду княжання Вітаўта. Аднак у асобных выпадках артыкулы А. Прохарава вызначаюцца пэўнай непаслядоўнасцю і незавершанасцю. Так, характарызуючы вобраз Вітаўта, аўтар чамусьці робіць грунтам аналізу толькі паданне пра „караля–багатыра“, зафіксаванае Ў. Дабраволь­скім у беларусаў Смаленшчыны напрыканцы XIX ст.[14] (спасылка на першакрыніцу ў артыкуле адсутнічае). У той жа час постаць Вітаўта — адзін з нешматлікіх выпадкаў імк­лівай міфалагізацыі і сакралізацыі вобраза валадара неўзабаве пасля яго смерці. Ужо ў „Пахвале Вітаўту“, напісанай у пачатку XV ст. у Смаленску, вялікі князь выступае „як мудры і ўсемагутны валадар“[15], а час яго праўлення фактычна інтэрпрэтуецца як ідэальны. Міфалагему „Залатога веку“ Вітаўта працягвае М. Гусоўскі, што паэтычна надзяляе князя звышнатуральнымі здольнасцямі: „Ён, як вядзьмак, абяззбройваў усіх ашуканцаў: «Хлусіш!» — і хлус прызнаваўся, што сведчыць ілжыва“[16], а таксама М. Ліцвін, які адлюстроўваў калектыўны шляхецкі стэрэатып, гаворачы „наш герой Вітаўт“[17]. І ўжо на пачатку XVII ст. вобраз Вітаўта цалкам міфалагізуецца, пра што сведчыць „Хроніка Літоўская і Жамойцкая“, паводле якой князь мае напаўбоскае пахо­джанне (нарадзіўся ад шлюбу Кейстута і паганскай жрыцы Біруты, што „хвалена от людей простых за богиню“[18]), дзякуючы якому мае здольнасьць рабіць гeраіч­ныя (надзвычайныя) учынкі ў дзіцячым (чатырохгадовым!) узросце: „Витолт, сын Кейстутов, млоденец удатный, сердца смелого, до войны охочого, выправою першою своею на войну сам през себе тягнул до Прус. Евстерборк замок и волости его побурил <…> без утраты войска своего <…> до отца своего вернулся“[19]. Аналогіі з антычнымі міфамі (да прыкладу, Геракл) відавочныя.

Непераканаўчым з’яўляецца артыкул (два сказы!) пра Палтэса, „легендарнага князя, які кіраваў Полацкам“ (360), бо падставай для ўключэння гэтага персанажа ў слоўнік сталася адзінкавае цьмянае паведамленне ў скандынаўскай сазе.

З улікам таго, што Прохараў даволі падрабязна разбірае вобраз Ліздзейкі, вярхоўнага жраца часоў Гедыміна, незразумелым робіцца ігнараванне аўтарам уласна клана паганскіх першасвятароў Крывэ–Крывэйтаў, якія адыгрывалі выключную ролю ў духоўным жыцці Балтыйскага рэгіёну, што, у прыватнасці, адзначае храніст пачатку XIV ст. Пётра з Дузбурга[20].

Ананімны аўтар XV ст. пазначае, што рэлігійнае і судовае вяршэнства Крываў прызнавалася „ва ўсёй зямлі Літоўскай, Прусіі, Літве, Жамойціі, Куроніі, Земгаліі, Лівоніі, Летгаліі і нават у землях Крэвічскіх Русаў (Crevіczensіnіm Russorum)“[21]. Калі ж узгадаць даволі верагодную версію пра паходжанне патранімічнага па форме этноніма „Крывічы“ ад наймення вярхоўных жрацоў Крываў, то адсутнасць гэтых персанажаў у слоўніку ўвогуле цяжка патлумачыць.

Тэма, прысвечаная соцыяморфным персанажам у межах айчыннай міфалогіі, разглядаецца ў слоўніку практычна ўпершыню. Біясацыяльныя і прафесійныя ролі, іх пазіцыянаванне і функцыяванне ў архаічнай карціне свету аглядаюцца цэлым шэрагам аўтараў: „Брат“, „Ганчар“, „Пастух“, „Салдат“, „Скамарохі“, „Сястра“ (Л. Дучыц); „Ведзьма“, „Валачобнікі“ (Л. Салавей); „Дзіця“, „Жанчына“, „Мужчына“, „Удава“ (Т. Валодзіна); „Пчаляр“, „Чараўнік“ (У. Лобач); „Поп“, „Старац“ (Т. Валодзіна, У. Лобач) і шэраг інш.

Вялікая колькасць аўтараў абумовіла і пэўны метадалагічны „разнабой“ у асвятленні тэмы. Так, Л. Дучыц больш схіль­ная да гістарычна–тапанімічных экскурсаў („Салдат“, „Разбойнікі“) і, месцамі, да неаргументаваных тэзаў: „У старажытнасці ганчарная справа была жаночым заняткам“ (113); гаршэчніца „магла выйсці замуж толькі за каваля“ (113) і, адпаведна, „каваль мог ажаніцца толькі на гаршэчніцы“ (207).

Артыкулы Ў. Васілевіча і Л. Салавей выкананыя пераважна ў апісальным этнаграфічна–фальклорным ключы. Пры гэтым аўтары не могуць паразумецца ў справе вызначэння практычна тоесных дэфініцый. Так, У. Васілевіч характарызуе ведзьму як „дэманічную істоту, звязаную з надпрыроднымі сіламі“ (73), у той час як Л.Салавей вызначае ведзьму малочную (развядзенне гэтых паняццяў даволі сумнеўнае, паколькі не бывае такой ведзьмы, што не магла б „адбіраць малако“, і такіх ведзьмаў, што абмяжоўваліся толькі псотай кароў) як „міфічную істоту“ (75). Прыкра, што абодва вызначэнні не адпавядаюць рэчаіснасці, бо ў народнай традыцыі ведзьма — заўжды рэальны чалавек, што мае (надзелены праз уяўленні аднавяскоўцаў) надзвычайныя (шкаданосныя) здольнасці.

Філосаф і літаратуразнаўца Ў. Конан разглядае персанаж музыкі ў традыцыйнай беларускай культуры. Аднак акцэнт у аднайменным артыкуле робіцца на мастацкім і маральна–эстэтычным асэнсаванні вобраза музыкі ў беларускім фальклоры і літаратуры (паказальна, што артыкул пачынаецца з вобраза „Музыкі–арфея“, створанага Я. Коласам у паэме „Сымон–Музыка“ (329), а не з характарыстыкі рытуальна–сімвалічных функцый дудара ці лірніка ў абрадавым жыцці вясковай грамады), у той час як міфалагема „музыка“ застаецца практычна нераскрытай, хоць прыведзеная даволі поўная і вычарпальная бібліяграфія па тэме відавочна дазваляла вырашыць гэтую задачу.

Персанажаў, характарызаваных у семіялагічным ключы, у слоўніку небагата: „Дзіця“, „Жанчына“, „Мужчына“, „Удава“ (Т. Валодзіна); „Пчаляр“, „Чараўнік“ (У. Лобач); „Поп“, „Старац“ (Т. Валодзіна, У. Лобач). Хоць і тут незразумела чаму, да прыкладу, матэрыял, прысвечаны Ў.Лобачам чараўнікам, ці не ўдвая меншы за артыкул „Пчаляр“. І гэта з улікам сцвяр­джэння аўтара, што „вера ў чараўнікоў шырока распаўсюджана і ў сучаснай беларускай вёсцы“ (349).

На вялікі жаль, не знайшлі свайго адлюстравання ў слоў­ніку такія персанажы, як паляўнічы, рыбак, цясляр, буднік (смалакур), прафесійная дзейнасць якіх суправаджалася мноствам магічных аперацыяў, а самі яны ў вачах традыцыйнай супольнасці былі максімальна набліжаныя да „іншасвету“ і праз гэта нярэдка лічыліся чараўнікамі ці моцнымі знахарамі.

Агульным недахопам прапанаванага чытачу персанальнага кода з’яўляецца імкненне аўтараў (рэдакцыйнай калегіі?) усяляк пашырыць рэестр за кошт „раздрабнення“ цэнтравых міфалагічных вобразаў шляхам вылучэння іх рэгіянальных найменняў у якасці асобных артыкулаў. Так, артыкулу „Чорт“ спадарожнічаюць міні–артыкулы (сказ ці некалькі) „Анчутка“, „Вохват“, „Дох“, „Ламец“, „Шат“ ды іншыя, што адсылаюць ізноў–такі да вобраза Чорта, не даючы аніякай новай інфармацыі пра аднаго з галоўных „нячысцікаў“. Фактычную таўталогію няцяжка заўважыць і ў выпадку з „Лазавіком“ (277) і „Лознікам“ (243); „Вадзяніцамі“ (19), „Зазоўкамі“ (178—179), „Свіцязянкамі“ (459) і „Русалкамі“ (434—435); „Нактыром“ (338) і „Вупыром“ (97—98); „Пячурнікам“ (412) і „Хатнікам“ (528—530).

Hа даследчыцкім сумленні аўтараў (перадусім У. Васілеві­ча) застаюцца артыкулы (дакладней, лаканічныя ўзгадкі), прысвечаныя персанажам (Бабар, Бадзюля, Зазоўкі, Хіхітун, Сярбай, Цыгра і інш.), якія не здолеў зафіксаваць ніводзін (!) этнограф XIX — пачатку XX ст. і якія „адшукаліся“ літаральна ў апошнія дзесяцігоддзі. Засмучае і змест падобных „адкрыццяў“. Так, у артыкуле „Бабaр“ (У. Васілевіч) знаходзім, што гэта — „нейкая (?!) істота, якой палохалі дзяцей у паселішчах беларусаў–будакоў Ніжагародчыны“ (34). І ўсё! Ці не лепш было б разгледзець такія шыкоўныя „міфалaгічныя“ персанажы беларускага дзіцячага фальклору як „Жэўчыкі–крэўчыкі“, „Дудзік“, „Клёнус[22]“ і мноства інш.

Раслінны і жывёльны коды, разгорнутыя ў слоўніку ў вы­глядзе блізу 120 артыкулаў, паслядоўна і аргументавана даводзяць тэзу пра адухоўленасць і суб’ектнасць Прыроды ў архаічнай мадэлі свету. Іншымі словамі, аўтары (перадусім, Л. Салавей, С. Санько і М. Малоха) робяць даволі ўдалую спробу знайсці „агульную мову“ са светам жывёл і раслін, наследуючы гэткім чынам светапоглядныя арыенціры архаічнай свядомасці, для якой „мова не з’яўляецца выключнай прэрагатывай чалавека: жывёлы, расліны… могуць валодаць сваёй уласнай ці агульнай з чалавекам мовай“[23]. Дэшыфроўка сімвалічных значэнняў (мовы) раслін і жывёл у міфалагічнай кар­ці­не свету прынцыпова важная не толькі з навуковага гледзішча, але і на фоне суцэльнай адчужанасці Homo Urbanіs’а ад свету Прыроды і цьмянага ўяўлення сучасніка пра мажлівасці дыялогу з ёю. Аналіз вялікага корпусу этнаграфічных і фальклорных крыніц, а таксама навуковых доследаў, праведзеных у дадзеным рэчышчы, дазволіў аўтарам падрабязна і ўсебакова ахарактарызаваць прынцыпы рытуальна–сімвалічнага ўзаема­дзеяння чалавека і прадстаўнікоў прыроднага атачэння, а таксама трапна паказаць месца і ролю апошніх уласна ў міфалагічных уяўленнях і вераннях нашых продкаў. На да­статкова высокім тэарэтычным узроўні выкананыя і абагульняльныя артыкулы: „Дрэва культавае“ (Л. Дучыц), „Дрэва жыцця“ (І. Швед), „Расліны“ (Т. Валодзіна, Л. Салавей), „Жывёлы“ (Л. Дучыц, Я. Сахута), „Птушкі“ (Т. Валодзіна, Я. Сахута), „Рыба“ (Л. Дучыц, С. Санько).

Адносна слабым і недастаткова распрацаваным выглядае, бадай, толькі fіto–код, і асабліва калі размова вядзецца пра г. зв. „дзікія“ расліны. Аўтары (Л. Салавей, С. Санько) палічылі, што для ўключэння ў слоўнік шэрагу зёлак дастаткова толькі іх народнага наймення, вычытанага ў слоўніку рэгіянальных беларускіх гаворак. Але пры адсутнасці лацінскай наменклатуры і ўласна міфалагічнага кантэксту падобныя артыкулы не толькі не нясуць якой–кольвечы інфармацыі, але і спараджаюць пэўную блытаніну, паколькі значная частка народных назоваў раслін — поліварыянтная. Так, да прыкладу, у слоўніку разглядаюцца тры найменні, што ўлучылі прыметнік „божы“: „Божай мацеры сон“, „Божай мацеры пальчыкі“, „Божая бародка“, у той час як у народнай традыцыі вядомы тузін падобных назваў і каля 20 найменняў, што ўлучаюць прыметнік „чортаў“[24].

Відавочная і батанічная неабазнанасць аўтараў у шэрагу выпадкаў. Так, Л. Салавей, гаворачы пра „Змяёўку“, нe толькі не прыводзіць лацінскай назвы гэтае расліны, але і сцвяр­джае, што яна паходзіць „з сямейства ятрышнікавых“ (190), якога не існуе ўвогуле, паколькі сам ятрышнік належыць да сямейства архідных[25], а зёлка, што мелася на ўвазе (гeрань лугавая, Geranіum prаtense), — прадстаўнік сямейства гераніевых. У гэтым кантэксце здзіўляе ігнараванне аўтарамі вядомай працы Э. Ажэшкі „Людзі і кветкі над Нёманам“ (1888—1891), якая не толькі змяшчае каштоўную інфармацыю пра выкарыстанне зёлак у чарадзействе, знахарстве й народнай медыцыне, але і слугуе ўзорам дакладнай карэляцыі народных і навуковых найменняў раслін.

Вядучым спецыялістам у асвятленні г. зв. рэчава–знадбеневага кода, „які ўлучае такія падкоды, як прылады працы, вопратку, посуд, хатняе начынне, рытуальныя і культавыя знадбені“ (9), безумоўна, выступае Т. Валодзіна, якой належыць больш за палову артыкулаў пазначанай тэматыкі з блізу 70, змешчаных у слоўніку. Падобнае „лідэрства“ аўтаркі не ёсць збегам абставінаў, але з’яўляецца вынікам рэалізацыі істотнага даследчыцкага даробку ў дадзеным кірунку[26]. Зра­біўшы акцэнт на „даследаванне семантыкі і рытуальных функцый рэчаў“[27] (іх сімвалічнай, пазаўтылітарнай сутнасці, што рэльефна выяўляецца адно ў рытуальна–значных сітуацыях), Т. Валодзіна даволі высока ўздымае метадалагічную планку навуковага пошуку ў межах кода, дасягнуць якой у нешматлікіх артыкулах здолелі толькі асобныя аўтары (І. Вуг­лік, У. Лобач, Н. Муляронак, С. Санько). У той жа час „інтэрвенцыя ў тэму“ іншых даследчыкаў выглядае непрадуктыўнай і фармальнай, нават калі гэта датычыцца тэкстаў тыпалагічнага плану. Так, у занадта сціслым артыкуле Л. Дучыц „Абутак“ без падстаў сцвярджаецца, што „кожны (!) род меў сваю форму абутку“, а зробленыя на ім „узоры (якія?) мелі магічны характар“ (13). У артыкуле „Жорны“ гэтай жа даследчыцы немагчыма даведацца ні пра семантыку формы (круглая рэч са скразной адтулінай трывала абыгрываецца ў народнай культуры як канал сувязі з „іншасветам“), ні пра сімволіку функцый: ператварэнне прыроднага (зерне) у культурнае (мука) і міфалагічна–зваротнае размолванне (вяртанне) аб’ектаў культуры ў стан Хаосу (жорны, зробленыя з культавага каменю, перамолваюць на нішто гасподу і сям’ю млынара), што, у сваю чаргу, дазволіла б патлумачыць традыцыю выкарыстання жорнаў у якасці надмагільных помнікаў Паўночна–Ўсходняй Беларусі. Падобныя хібы вылучаюць артыкулы „Вядро“, „Грошы“ (Л. Дучыц), „Клямка“ (Я. Сахута), дзе ў апошнім аўтар спыняецца толькі на храналогіі бытавання і мастацка–дэкаратыўных вартасцях гэтага прыстасавання, пакідаючы ў баку шматлікія магічныя аперацыі, што выконваліся з яго дапамогай.

Пазначаныя супярэчнасці паміж памкненнямі аўтараў і іх дасведчанасцю практычна адсутнічаюць у адносна невялікім тэматычным блоку (24 артыкулы), што раскрывае сутнасць антрапамарфічнага кода ў беларускай традыцыйнай культуры. Як і ў папярэднім выпадку, большая палова тэкстаў належыць Т. Валодзінай, якая разглядае часткі чалавечага цела (азадак, вочы, вушы, галава ды інш.) у іх рытуальна–сімвалічным і касмалагічна–міфалагічных значэннях. Пры гэтым далучэнне да тэмы іншых аўтараў (І. Вуглік, У. Васілевіч, Л. Дучыц, У. Лобач і некаторых іншых) не ўносіць дысанансу, але толькі дапаўняе і ўдакладняе яе за кошт асэнсавання сімваліч­ных значэнняў нутраных органаў чалавека (жывот, сэрца) і яго жыццёвых субстанцый (душа, кроў). У цэлым памянёны код у межах слоўніка прадметна і доказна спраўджвае тэзу М. Эліадэ пра тое, што „чалавечае цела рытуальна ўвасабляе Космас“[28]. У той жа час, варта заўважыць, што, калі прысутнічае артыкул „Геніталіі жаночыя“ (Т. Валодзіна), то мусіць быць ў наяўнасці і тэкст, прысвечаны адпаведнай катэгорыі з „мужчынскага поля“ значэнняў, бо артыкул „Фалічны культ“ (А. Цітавец) даволі расплывісты і няпэўны[29], не закрывае гэтага прабелу.

Адным з найбольш змястоўных і грунтоўна распрацаваных як на прадметна–апісальным, так і на тэарэтыка–аналітычным узроўні, з’яўляецца ландшафтава–тапаграфічны код, дэталёва ахарактарызаваны ў 60 артыкулах слоўніка (Т. Валодзіна, Л. Дучыц, Э. Зайкоўскі, У. Лобач, А. Прохараў, С. Сань­ко і шэраг іншых). Матэрыялы на гэтую тэму ўмоўна падзяляюцца на дзве прыблізна роўныя часткі, прысвечаныя адпаведна элементам „поля Прыроды“ (лес, поле, балота, гара і г. д.) і „поля Культуры“ (млын, мост, дарога, сядзіба/хата і іх структурныя часткі). Трэба адзначыць, што аўтары даволі трапна і слушна ўзнаўляюць „прасторавы слоўнік“ беларускай этнічнай традыцыі, самая яскравая рыса якога — „наменклатурнасць і абстрактнасць: уключаныя ў яго лексемы амаль губляюць уласнае значэнне і набываюць значнасць і новыя валентнасці ў межах новай сістэмы, звязанай непа­срэдна з Мадэллю Свету“[30]. Адсюль, і гэта надзвычай усцешвае, ладная частка артыкулаў мае катэгарыяльны характар і не зводзіцца да простых канстатацый этнаграфічна–фальклорнай дадзенасці. З другога боку, прадметныя артыкулы, прысвечаныя канкрэтным культавым локусам („Дзявочая гара“, „гара Рагвалода і Рагнеды“ і да т. п.), прыродным аб’ектам (Вялля, Дзвіна, Дняпро і інш.) і паселішчам (Вільня, Тураў), што знакава адбіліся ў міфалагічнай свядомасці беларусаў, адыгрываюць ролю якаснага, факталагічна разгорнутага, доказна–ілюстрацыйнага матэрыялу ў дачыненні да тэарэтычна–абагульняльных выкладак. На жаль, з–пад увагі аўтараў „выпалі“ такія знакавыя для міфапаэтычнага светапогляду катэгорыі, як „Бакі сьвету“ (поўнач, поўдзень, захад, усход), „Горад“, „Храм“ (царква), „Карчма“, „Могілкі“, „Сцяна“, „Кут“/„Покуць“/ „Бабін кут“, што, напэўна, можна па­тлумачыць як навізной разгляданай тэмы, так і недаглядам з боку рэдакцыйнай рады.

Спалучэнне тэарэтычнага даследчыцкага роздуму і прадметнай факталогіі знаходзім і ў 55 артыкулах, прысвечаных каляндарна–храналагічнаму коду беларускай традыцыйнай культуры. Аднак у дадзеным выпадку перавага відавочна аддаецца кампіляцыйна–эмпірычнаму падыходу, рэпрэзентаванаму, перадусім, У. Васілевічам (больш за 20 артыкулаў–клонаў з папярэдніх выданняў аўтара[31], пры адсутнасці спасылак на першакрыніцы і працы калег). „Выцягваюць“ тэму грунтоўныя аналітычныя артыкулы Т. Валодзінай („Поўнач“, „Поў­дзень“, „Заход Сонца“, „Усход Сонца“, „Саракі“ і інш.), І. Вуг­ліка („Час у міфе“), С. Санько („Год“) і, на пэўны лад, І. Крука, які даволі слушна характарызуе сімволіку дзён тыдня, пазба­віўшыся ў гэтым выданні (магчыма, у выніку рэдактуры) залішніх грувасткіх мысліўных канструкцый і аўтарскіх фантазій, што прысутнічалі ў манаграфічным узроўні. Але і ў тэарэтычнай плоскасці асэнсавання аўтарская „сваволя“ ў звароце да адных „класікаў жанру“ і ігнараванні іншых часам прыводзіць да значных хібаў ва ўласных тэкстах. Так, да прыкладу, не скарыстаўшыся з досведу Ю. Лотмана, Е. Мелецінскага, М. Эліадэ, І. Вуглік у базавым артыкуле „Час у міфе“ ніяк не пазначае прынцыповую для міфалагічнай свядомасці іза­морф­насць і непадзельнасць Прасторы і Часу і т. ч. абыхо­дзіць увагай такі надзвычай важны для быцця традыцыйнай супольнасці (чалавека) феномен, як „хранатоп“. Касма­гра­фічны і рэчыўна–элементавы коды, хоць і па­значаныя як асобныя, але ў межах слоўніка адасобіць іх вельмі цяжка, паколькі і ў першым, і ў другім выпадку размова вядзецца амаль пра тыя ж паняцці (Неба, Паветра, Зямля, Вада), што, аднак, ніякім чынам не прыніжае іх каштоўнасці, бо артыкулы па­значанай скіраванасці прадметна і доказна вызначаюць буйнамаштабную структуру беларускага этнічнага Космасу, арганічна ўлучыўшы яго ў агульнаіндаеўрапейскае рэчышча касмаганічнай міфалогіі.

Не менш сутнаснымі і значнымі ў справе паразумення з Чалавекам Традыцыі з’яўляюцца і іншыя коды, разгорнутыя ў слоўніку. Так, кулінарныя сюжэты (бліны, віно, гарэлка, калач, каравай і г. д.) акцэнтуюць увагу на абрадавых і сімваліч­ных функцыях гатаванай і „прыроднай“ (малако, мёд) ежы.

Аперацыйны, атрыбутыўны і лічбавы коды супольна задаюць вельмі насычаны кантэкст быцця чалавека (калектыву), як у рытуальна напружаных сітуацыях (свята), так і ў храналагічных адрэзках, што вылучаюцца адноснай рэалізаванасцю (побыт).

Метэаралагічны код (вецер, віхор, дождж і г. д.), цесна звязаны з сімволікай верхняга яруса светабудовы, дазваляе „расчытваць“ знакі, што падавала Неба і, адпаведна, вышэйшыя сілы Соцыуму і на пэўны лад рэгулявала і прадвызначала яго жыццяздольнасць.

У якасці праблемнага, разлічанага на перспектыўнае змястоўнае напаўненне, выступае астранамічны код (С. Санько), які ў айчынным народазнаўстве практычна з’яўляецца „белай плямай“. І калі наяўнасць шырокага спектра этнаграфічных і фальклорных матэрыялаў адносна галоўных нябесных свяцілаў (Сонца і Месяц) яшчэ дазваляе правесці грунтоўны семія­тычны аналіз, то большасць сузор’яў не сустракаецца (не зафі­ксаваная?) у народнай традыцыі нават на ўзроўні найменняў. Адсюль нават вельмі сціплыя артыкулы С. Санько і ягоныя спробы лінгвістычнай і культуралагічнай рэканструкцыяў успры­маюцца як першы крок у асвятленні надзвычай важкай, але не распрацаванай тэмы.

Падсумаванне ўражанняў і асабістых рэфлексіяў, што сталіся вынікам уважлівага азнаямлення са слоўнікам, міжволі прыводзіць да паралеляў з тыпалагічна тоеснымі расійскімі выданнямі, бо менавіта яны, у пэўнай ступені, задавалі кшталт беларускім даследчыкам як праз свой высокі навукова–тэарэтычны ўзровень, так і праз адносную даступнасць.

Апусціўшы прадметныя хібы (праблемнасць і няпэўнасць фармулёвак і дэфініцый, апісальнасць у асвятленні шэрагу сюжэтаў, супярэчлівасць у тэзах асобных аўтараў і інш.), што характэрныя як для маскоўскіх праектаў, так і для разгляданага выдання і з’яўляюцца хутчэй праявамі станаўлення і росту даследчыцкіх школаў, варта адзначыць прынцыповую перавагу „Беларускай міфалогіі“. Падобныя выданні[32] пры ўсёй не­аспрэчнай навуковай значнасці вылучаюцца надзвычай шырокім ахопам фактуры, пры якім канкрэтны этнічны Космас (рускі ці чэшскі) губляецца, не выглядае нечым пэўным і цэльным, хоць „кожная канкрэтная Мадэль Свету, з’яўляючыся гістарычнай, мае пачатак і канец і звязаная з пэўнымі этнакультурнымі і этнасацыяльнымі падзеямі, г. зн. займае сваё месца на прасторава–часавай восі“[33]. У гэтым сэнсе праект беларускіх навукоўцаў выглядае даволі ўдалай і своечасовай спробай асэнсавання і сістэматызацыі ўсёй безлічы фактычных дадзеных, што і складаюць касмічную мадэль беларускага этнічнага быцця.


[1] Да прыкладу: Ляўкоў Э.А. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны. Мінск, 1992; Кухаронак Т.І. Радзінныя звычаі і абрады беларусаў к. ХIX—XX ст. Мінск, 1993; Сысоў У.М. Беларуская пахавальная абраднасць. Мінск, 1995; Валодзіна Т.В. Талака ў сістэме духоўнай культуры беларусаў. Мінск, 1997 ды інш.
[2] Да прыкладу: Крук Я. Сімволіка беларускай народнай культуры. Мінск, 2000; Шамякіна Т.І. Міфалогія Беларусі (нарысы). Мінск, 2000.
[3] Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя. Мінск, 1989; Беларусы. Т.1—6. Мінск, 1995—2002.
[4] Федароўскі М. Люд беларускі. Вяселле. Мінск, 1991; Живописная Россия: Литовское и Белорусское Полесье. Минск, 1993; Богданович А. Пережитки древнего мирозерцания у белорусов. Минск, 1995; Никифоровский Н. Нечистики: Свод простонародных в Витебской Белоруссии сказаний о нечистой силе. Витебск. 1995; Сержпутоўскі А. Прымхі і забабоны беларусаў–палешукоў. Мінск, 1998; Карскі Я. Беларусы. Мінск, 2001.
[5] Зямля стаіць пасярод свету: Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн.1. Мінск, 1996; Жыцця адвечны лад: Беларускія народныя пры­кметы і павер’і. Кн. 2. Мінск, 1998; Зямная дарога ў вырай: Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн. 3. Мінск, 1999.
[6] Санько С. Штудыі з кагнітыўнай і кантрастыўнай культуралёгіі. Мінск, 1998; Малоха М. Фразеологизмы с концептом „дерево“ в зеркале народной культуры (на материале восточнославянских и поль­ских языков). Минск, 1998; Валодзіна Т. Семантыка рэчаў у духоўнай спадчыне беларусаў. Мінск, 1999.
[7] Киркор А. Следы язычества в празднествах, обрядах и песнях // Живописная Россия: Литовское и Белорусское Полесье. Минск, 1993. С.262.
[8] Піліпенка М.Ф. Міфалагічная школа // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя. Мінск, 1989. С.319.
[9] Носович И.Н. Белорусские песни // Записки Императорского Русского географического общества по отделении этнографии. 1873. Т.5. С.54.
[10] Міфы Бацькаўшчыны / Уклад У.А.Васілевіч. Мінск, 1994; Зямная дарога ў вырай: Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн.3.
[11] Никифоровский Н.Я. Нечистики: Свод простонародных в Витебской Белоруссии сказаний о нечистой силе.
[12] Древлянский П. Белорусские народные поверья // Журнал Министерства народного просвещения. 1846. Кн.1. С.4—25; Кн.4. С.85—125.
[13] Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. (Каханоўскі Г.А. і інш.). Мінск, 1989. С.267.
[14] Добровольский В.Н. Смоленский этнографический сборник. 4.1. // Записки ИРГО по отдел. этнографии Т. ХХ. 1891. С.372.
[15] Чамярыцкі В. „Пахвала Вітаўту“ // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.5. Мінск, 1999. С.452.
[16] Гусоўскі М. Песня пра зубра // Старажытная беларуская літаратура. Мінск, 1991. С.144.
[17] Литвин М. О нравах татар, литовцев и москвитян. Москва, 1994. С.80.
[18] Хроника Литовская и Жамойтская // ПСРЛ. Т.32. Москва, 1975. С.62.
[19] Тамсама. С.62—63.
[20] Кулаков В.Н. Забытая история пруссов. Калининград, 1992. С.23.
[21] Цыт. па: Чаропка В. Крэвы // Беларуская мінуўшчына. 1996. № 6. С.7.
[22] Гл. да прыкладу: Беларускі фальклор у сучасных запісах: Традыцыі і жанры: Гомельская вобласць. Мінск, 1989. С. 328—330.
[23] Цивьян Т.В. Лингвистические основы балканской модели мира. Москва, 1990. С. 30.
[24] Раслінны свет: Тэматычны слоўнік. Мінск, 2001. C. 522—523, 645—646.
[25] БСЭ. Т. XI. Мінск, 1974. С. 568.
[26] Валодзіна Т. Семантыка рэчаў …
[27] Тамсама. С. 11.
[28] Элиаде М. Священное и мирское. Москва, 1994. С. 108.
[29] Аўтар нават не спасылаецца на адзіную абагульняльную працу ў айчыннай навуцы, што была прысвечана якраз пазначанай тэме: Баршчэўскі І. З гісторыі фальлёктэнізму // Зап. Аддзелу гуманіт. навук. кн. 4: Працы катэдры этнографіі. Т. 1. Сш. 1. Менск. 1928, с. 49—80.
[30] Цивьян Т.В. Лингвистические основы балканской модели мира. С. 44.
[31] Васілевіч У. Беларускі народны каляндар. Мінск, 1993; Ён жа. Жыцця адвечны лад: Беларускія народныя прыкметы і павер’і.
[32] Мифы народов мира. Т. 1—2. Москва, 1980—1981/1991/1992; Славянские древности: Этнолингвистический словарь. Т. 1—2. Москва, 1995—1999.
[33] Цивьян Т.В. Лингвистические основы… С. 44.

Наверх

Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 3 (2002), Вып. 4 (2003) (Віталь Галубовіч)

Снежня 7, 2003 |

Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 3. / Рэд. кал.: Р.П. ПЛАТОНАЎ (гал. рэд.) і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2002. 276 с.; Вып. 4. / Рэд. кал.: У.І. АДАМУШКА і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2003. 356 с.

У 2002 і 2003 г. свет пабачылі два новыя выпускі „Беларускага археаграфічнага штогодніка“, які, пачаўшы існаванне толькі ў 2000 г., ужо знайшоў свайго сталага чытача. Трэці выпуск выйшаў яшчэ пад рэдакцыяй прафесара Р.П. Платонава, а ў чацвёртым галоўнага рэдактара ўвогуле няма. Можна адзначыць змены і ў складзе рэдакцыйнай калегіі: у апошнім БАШы ў ёй не стала М. Сташкевіча і В. Чамярыцкага, а папоўнілася калегія гарадзенскім гісторыкам Дз. Каравым. Структура БАШа пасля адыходу галоўнага рэдактара не змянілася.

Цэнтральны раздзел трэцяга выпуска БАШа, прысвечаны археаграфіі, укамплектаваны 11 артыкуламі. У большасці тэкстаў даследчыкі раскрываюць канкрэтныя праблемы, але разам з тым некаторыя з іх можна аб’яднаць пад агульнай тэмай — гісторыя беларускай археаграфіі. Сюды можна аднесці матэрыял М. Шумейкі „Деятельность археографической комиссии Белкомархива в 2000—2001 г. и перспективы её развития“, дзе аўтар, улічыўшы ўкраінскі і расійскі досвед, скептычна паставіўся да перспектываў развіцця археаграфіі ў галоўным навуковым асяродку Беларусі — Нацыянальнай Акадэміі навук, акрэсліў зробленае Архіўнай камісіяй і абгрунтаваў слушнасць і плённасць яе існавання пры Дзяржкамархіве. Разглядаюцца ў артыкуле і апошнія дасягненні беларускай навукі ў галіне выдання і вывучэння архіўнай спадчыны. Тут жа адзначым, што больш дэталёва і крытычна напрацоўкі беларускіх археографаў вывучаюцца ў артыкуле Ю. Несцяровіча „Некаторыя пытанні археаграфічнай культуры беларускіх дакументальных выданняў другой паловы 1990–х гадоў“. М. Нікалаеў публікуе метадычныя рэкамендацыі па апісанні рукапісных кніг, складзеныя знакамітым беларускім археографам І. Грыгаровічам у 1821 г., а В. Голубеў — агляд найбольш цікавых матэрыялаў па палітычнай і сацыяльна–эканамічнай гісторыі Беларусі з „Скарбніцы грамат“ І. Даніловіча. Змяшчаюцца таксама два новыя дакументы па археаграфічнай працы У. Пічэты і яго аспірантаў (1929 г.).

Параўнанне беларускай і літоўскай публікацыі „Успамінаў“ Ф. Еўлашоўскага, зробленае У. Свяжынскім для трэцяга выпуску штогодніка, дало аўтару падставы прызнаць „пэўны прагрэс літоўскага выдання“. Сп. Свяжынскі мог бы згадаць імя гісторыка Даруса Вілімаса, які рыхтаваў літоўскі пераклад, тым больш што Д. Вілімас шчыльна супрацоўнічае з беларускімі калегамі.

Уласны досвед археаграфічнай працы прэзентуецца ў публікацыі А. Грушы „З вопыту падрыхтоўкі да выдання кнігі Метрыкі ВКЛ 44 (1559—1566)“ і М. Спірыдонава „Населённые пункты в географических указателях публикаций источников Великого Княжества Литовского XVI в.“.

З чатырох матэрыялаў, змешчаных у раздзеле „Археаграфія“, якія ўвайшлі ў апошні выпуск БАШа, адзначым артыкул М. Шумейкі, прысвечаны гісторыі Метрыкі ВКЛ у 20–я гады мінулага стагоддзя, агляд Л. Міхайлоўскай публікацый „Хронікі“ Б. Вапоўскага і працу Л. Малыхіна, які аналізуе апублікаваныя матэрыялы па гісторыі Літоўска–Беларускай ССР.

Тэарэтычным праблемам археаграфіі ў трэцім і чацвёртым БАШы прысвечаны два артыкулы: І. Глебава „Археография как компонент общественной культуры“ і Ю. Несцяровіч „Аб’ект і прадмет археаграфіі“.

Другі раздзел БАШа называецца „Архівазнаўства і архіўная справа“ (у трэцім выпуску, а ў чацвёртым проста — „Архі­вазнаўства“) і ўтрымлівае адпаведна па 4 публікацыі ў кожным томе. З ліку змешчаных матэрыялаў належыць найперш вылучыць працяг публікацыі апісанняў дакументаў з фондаў Нацыянальнага музея гісторыі і культуры Беларусі, распачатай Г. Брэгерам і Л. Лінскай у другім БАШы. На гэты раз да­следчыкі прапанавалі апісанне дакументаў па гісторыі маёнтка Замошша Менскага ваяводства, якія адносяцца да другой паловы XVIII ст. (Вып. 3), а таксама зрабілі агляд спраў за XVI—XIX ст. з невядомага фрагмента былога Нясвіжскага архіва Радзівілаў, у тым ліку матэрыялаў з архіва Кішкаў, Слуцкага княства, Койданаўскага графства, Радзівілаўскай камісіі і г.д. (Вып. 4). У апошнім БАШы заслугоўвае ўвагі спроба В. Івановай сістэматызаваць справы з калекцыі Грыгаровічаў, што захоўваецца ў Беларускім дзяржаўным архіве–музеі літаратуры і мастацтва. Аўтарка апрацавала не ўвесь комплекс матэрыялаў (118 адз. зах.), а толькі найбольш каштоўную частку гэтай калекцыі, якая характарызуе жыццёвы шлях і дзейнасць пратаіерэя І. Грыгаровіча (51 адз. зах.).

У двух выпусках БАШа крыніцазнаўчай праблематыцы прысвечана шэсць артыкулаў: чатыры ў трэцім і два ў чацвёртым. Сярод змешчаных у трэцім выпуску можна вылучыць працы А. Кіштымава і Н. Леўчыца. Так, А. Кіштымаў акрэсліў беларусіку з фонда Румянцавых у Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы, а Н. Леўчык у сваёй працы звярнуўся да гісторыі абнаўленчай царквы на Беларусі ў 1922—1935 г. Крыніца­знаўчы раздзел чацвёртага штогодніка складаецца з разбору асаблівасцяў адлюстравання Нямецкага ордэна на старонках беларуска–літоўскіх летапісаў Г. Сагановічам і агляду крыніц па гісторыі вайны 1812 г. на Беларусі Л. Лісавай.

Тэксталагічны блок матэрыялаў штогодніка невялікі. Яго складаюць тры публікацыі: апісанне рукапісаў —  „Пралога“ XVI ст. (В. Галко) і Скруткаў Торы (А. Цітавец), а таксама нарысу па гісторыі правілаў складання лістоў у часы Сярэднявечча і Рэнесансу (І. Клімаў).

Сфрагістыка і геральдыка прадстаўлена ў штогодніках наступным чынам: А. Палягайлаў па матэрыялах Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва Ўкраіны зрабіў агляд пячатак беларускіх судова–адміністрацыйных устаноў XVI—XIX ст. (Вып. 3), С. Расадзін прасачыў эвалюцыю герба Горадні (Вып. 3), Р. Жаўняркевіч даследаваў у кантэксце гісторыі канфесій пячаткі рэлігійных устаноў Беларусі часоў нямецкай акупацыі 1941—1944 г. (Вып. 4).

Раздзел „З гісторыі дзяржаўных устаноў“ прапануе пазнаёміцца з артыкулам І. Мацяш „М.В. Довнар–Запольский и архивное образование на Украине“ (Вып. 3), які дапаўняе ўжо раней апублікаваныя працы[1], даследаваннем І. Шпілеўскай пра станаўленне і асаблівасці справаводства канцылярыі менскага губернатара (Вып. 4), працай А. Лашкевіча пра вайскова–цывільную адміністрацыю Менскай губерніі ў час паў­стання 1863—1864 г. (Вып. 4), нарысам гісторыі Гомельскай губерні (1919—1926 г.), падрыхтаваным А. Карасёвым (Вып. 4). Незразумела толькі, якое дачыненне да гісторыі дзяржаўных устаноў мае змешчаная ў дадзеным раздзеле праца М. Ялін­скай пра маёмаснае і службовае становішча на Беларусі шляхты заходнееўрапейскага паходжання (Вып. 4).

У раздзеле „Постаці“ галоўнае месца адведзена асобе А. Кіркора. Для трэцяга выпуску штогодніка грунтоўную біяграфію беларускага гісторыка і этнографа падрыхтаваў Г. Кісялёў, які ў рэзюмэ да свайго артыкула адзначыў, што „сёння на Беларусі амаль не засталося матэрыяльных памятак, звязаных з Кіркорам“ (163). Працягам тэмы ў чацвёртым БАШы з’яўляецца артыкул З. Яцкевіча „Радавод А.Г. Кіркора ў святле новых архіўных дакументаў“. Даследчык узнаўляе падрабязнасці гісторыі роду А. Кіркора пачынаючы з XVI ст. Новыя дакументы пра А. Кіркора выяўлены З. Яцкевічам у фондзе Магілёўскай рыма–каталіцкай кансісторыі. Так, напрыклад, тут захаваліся звесткі пра сапраўдную дату хросту А. Кіркора — 14 студзеня 1819 г. (па новым стылі 26 студзеня). Сярод іншых артыкулаў у раздзеле можна адзначыць нарыс жыцця магілёўскага гісторыка і археографа М. Гартынскага, складзены З. Яцкевічам (Вып. 3).

Агляд замежных архіўных крыніц на старонках БАШа да­дзены ў артыкулах С. Новікава і А. Зубко. Першага зацікавілі розныя аспекты гаспадарчай палітыкі немцаў на Беларусі ў 1941—1944 г. Аналіз пабудаваны на аснове справаздачы былога камісара Глыбоцкай акругі Паўля Гахмана. Украінская даследчыца ў сваю чаргу прадставіла агляд спраў па гісторыі беларускага руху ў 1917—1930–х г. з фондаў Цэнтральнага дзяржаўнага архіва вышэйшых органаў улады і кіравання Ўкраіны. Галоўным чынам гэта дакументы пра дзейнасць БНР і беларускую эміграцыю ў Празе.

Раздзел „Дакументальныя публікацыі“ ўкамплектаваны самымі разнастайнымі матэрыяламі па тэматыцы і храналогіі. Як і ў папярэдніх двух выпусках, яны складаюцца з аўтарскай прадмовы–каментара і публікацыі тэксту. У трэцім выпуску БАШа З. Яцкевіч друкуе прывілей на ўрад каралеў­скага сакратара, датаваны 1661 г., У. Ракішэвіч — урыўкі з прамовы вядомага беларускага палітыка К. Дуж–Душэўскага „Беларуска–літоўскія адносіны і справа акупаваных Поль­шчай зямель“ (Коўна, 1927), С. Кубека — дакументы па гісторыі партызанскага руху ў Беларусі ў 1942 г. з нацыянальнай калекцыі „Александрыйскія мікрафільмы“. У чацвёртым выпуску БАШа заслугоўвае ўвагі публікацыя А. Жлуткам у ары­гінале і ўпершыню на беларускай мове 17 дакументаў папаў Інацэнта IV, Аляксандра IV і Клімента IV часоў Міндоўга. У гэтым жа выпуску Г. Кісялёў друкуе 10 лістоў А. Ельскага да Ю.І. Крашэўскага, а С. Міхальчанка — 24 лісты М. Доўнара–Запольскага да С. Мельгунова. Ужо традыцыйнымі для БАШа сталі дакументальныя матэрыялы Я. Ані­шчанкі, прысвечаныя па­дзеям паўстання 1794 г., а таксама прывілеі з Метрыкі ВКЛ, падрыхтаваныя В. Мянжынскім і Ю. Несцяровічам. Таксама ў абодвух выпусках друкуецца раней невядомае шырокаму чытачу ліставанне паміж Я. Маўрам і Я. Коласам за 1941—1943 г., падрыхтаванае да друку Л. Балынінай і Т. Кекелевай.

БАШ — выданне спецыфічнае, разлічанае на вузкае кола спецыялістаў, да таго ж мае абмежаваны наклад (100 асобнікаў). Рэдакцыйная калегія, відаць, памылкова лічыць, што чытачам не патрэбная інфармацыя пра аўтараў публікацый у штогодніку. Думаецца, такое выданне павінна змяшчаць больш дадзеных пра даследчыкаў.

Наваполацк

Віталь Галубовіч


[1] Даследчык гісторыі трох народаў: М.В.Доўнар–Запольскі: Зборнік навуковых артыкулаў і дакументаў. Гомель—Рэчыца, 2000. C. 89—93, 188—201.

Гусева, Александра А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI в. (Ігар Клімаў)

Снежня 6, 2003 |


ГУСЕВА, АЛЕКСАНДРА А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI века: Сводный каталог; В 2–х кн./ Под общ. ред. Л. И. Сазоновой. Москва: Индрик, 2003. Кн 1: 648 с.; ил. Кн. 2: 708 с.; ил.

Гэты добра ілюстраваны двухтамовік вялікага фармату, складзены загадчыцай аддзела старадрукаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі (раней — імя У. Леніна) А. А. Гусевай, уяўляе сабой каталог старадрукаў. У такіх каталогах з рознай ступенню дэталізацыі апісваецца назва, змест, выгляд і пахо­джанне кнігі, а таксама яе цяперашняе знаходжанне. Паводле ахопу матэрыялу каталогі апісваюць альбо ўсю кніж­ную прадукцыю за пэўны  часу (звычайна ад пачатку друкавання да XIX ст.), альбо склад тых ці іншых кнігасховішчаў (царкоўных, дзяржаўных, публічных, прыватных), дзе зберагаюцца старадрукі, альбо даробак асобнай друкарні ці некалькіх друкарань пэўнага рэгіёну. Такія апісанні служаць нібы лоцыямі ў кніжным моры старадаўняй пары; без іх магчымасці пошукаў гісторыкаў і філолагаў былі б істотна абмежаваныя. Але каталог старадрукаў ужо сам па сабе з’яўляецца даследчай працай, паколькі акрэслівае рэпертуар і змест друкаванай прадукцыі пэўнай эпохі і/ці рэгіёну, дае яе дакладнае біб­ліяграфічнае апісанне і, па магчымасці, рэгіструе ацалелыя асобнікі. Гэты матэрыял дапамагае даследчыкам вывучаць не толькі кнігадрукарскую справу, але і культуру, літаратуру ці грамадства пэўнай эпохі альбо краіны, робіць крыніцазнаўчы пошук больш лёгкім і сістэматызаваным.

Каталогі кірылічных старадрукаў пачалі з’яўляцца з пачаткам XIX ст., а ў 2–й палове XIX — на пачатку XX ст. існавала ўжо шмат каталогаў, складзеных пераважна расійскімі да­следчыкамі. Менавіта ў межах Расійскай імперыі захавалася найбольшая колькасць кірылічных выданняў у свеце, а ра­сійскія манархі (а ўслед за імі і некаторыя вышэйшыя чыноўнікі і багатыя купцы) паводле еўрапейскай моды збіралі на працягу некалькіх пакаленняў розныя старажытнасці. Каштоўным сховішчам такіх збораў стала Імператарская публічная бібліятэка (у савецкі час яна мела назву Публічная бібліятэка імя Салтыкова–Шчадрына, цяпер называецца Ра­сійская нацыянальная бібліятэка). Апісанні, выкананыя з уласцівай для навукі XIX ст. грунтоўнасцю, акуратнасцю і ўважлівасцю, і дагэтуль не страцілі сваёй вартасці. Яны каштоўныя таксама і тым, што часам змяшчаюць звесткі пра кнігі, якія цяпер страчаныя, але яшчэ існавалі ў XIX ст. ці ў 1–й палове XX ст.

Аднак сацыяльныя і палітычныя катаклізмы 1–й паловы XX ст. (войны і рэвалюцыі) пераразмеркавалі кніжныя фонды ў Еўропе. У Савецкім Саюзе ў часы барацьбы з царквой (1920—30–я г. і на пачатку 1960–х г.) у дзяржаўныя бібліятэкі была перавезена вялікая колькасць старадрукаў; некаторую частку кірылічных кніг вывезлі з пасляваеннай Нямеччыны ў якасці рэпарацыі. Так узніклі буйныя кнігасховішчы, дзе ў адным месцы канцэнтраваліся кніжныя багацці ці не за ўсю гісторыю кірылічнага друку. Самым буйным у свеце сховішчам кірылічных старадрукаў стала Расійская дзяржаўная бібліятэка. Гэта стварыла добрую магчымасць для вывучэння кірылічнай кнігі ў сукупнасці і дэталях, нават паводле кожнага паасобніка.

Праца сп. Гусевай — частка амбітнага праекта па стварэнні Зводнага каталога кірылічных (і глагалічных) старадрукаў, які апісаў бы ўсе, у т. л. і страчаныя кірылічныя кнігі да XVIII ст. Гэтая задума ўзнікла яшчэ ў 1960–х г. у двух вядомых кнігазнаўцаў — расійскага Я. Неміроўскага і англійскага Дж. Сіманса. Пасля распрацаванай у 1970—80–я г. методыкі і публікацыі некалькіх папярэдніх і прыватных прац гэты праект пачаў рэалізоўвацца. З 1996 г. у Бадэн–Бадэне (Нямеччына) Я. Неміроўскі пачаў выдаваць Зводны каталог кірылічных старадрукаў канца XV — 1–й паловы XVI ст. Гэты каталог выходзіць (у серыі Bibliotheca bibliographica Aure­liana) выпускамі, прысвечанымі асобным друкарням ці выдаўцам (пакуль выйшла шэсць выпускаў, сярод якіх два апісваюць усе выданні Скарыны). Працягам гэтай серыі і з’яўляецца праца сп. Гусевай, якая апісвае выданні ў храналагічным парадку іх выхаду ў свет (з 1551 да 1600 г.).

Бібліяграфічнае апісанне ў каталогу вядзецца паводле вялікай колькасці параметраў, што робіць яго, напэўна, самым дэталізаваным і падрабязным кірылічным каталогам свету. Назва кнігі падаецца пад імем яе аўтара ці пад уніфікаваным загалоўкам, пасля чаго прыводзіцца загаловак першакрыніцы, потым указваецца дата выхаду ў свет, аркушавая формула (колькасць аркушаў і сшыткаў), фармат, памер шрыфту. Дадаткова паведамляюцца мова асноўнага тэксту і мова іншых тэкстаў выдання, звесткі пра перакладчыка(ў) і звесткі з гісторыі выдання (першая і наступныя публікацыі). Асаблівая ўвага аддадзена раскрыццю зместу выдання: у каталогу падаецца пааркушавы ці пастаронкавы інціпітарум усіх частак выдання, часта ў суправаджэнні неабходных тлумачэнняў гістарычна–культурнага характару. Падрабязна апісваюцца такія паказчыкі старадрукаванай кнігі, як сігнатуры, нумарацыя, калантытулы, кустоды, параметры набору і друку, арнамент і ілюстрацыі. У каталогу прыводзяцца звесткі пра наклад кожнага выдання, адзначаюцца паасобнікі асаблівай каштоўнасці (карэктурныя, з рукапісанымі прадмовамі, з аўтографамі гістарычных асоб і да т. п.), указваюцца факсімільныя выданні кнігі, падаецца літаратура, дзе згадваецца дадзенае выданне, і нарэшце пералічваецца колькасць ацалелых паасоб­нікаў з указаннем кнігасховішчаў і месцаў іх знаходжання.

Пераважная большасць (162) выданняў была апісана да­следчыцай de visu, і толькі рэшта — паводле факсімільных выданняў, фотакопій ці звестак іншых бібліяграфій (I, 15). У самы апошні момант падрыхтоўкі каталога да друку даследчыца даведалася пра яшчэ адно выданне, да таго невядомае. Гэта недатаваны буквар з друкарні Мамонічаў (I, 21—22), падобныя буквары з тымсамым загалоўкам і зместам Мамонічы выпускалі пазней.

Каталог сп. Гусевай з прычыны свайго аб’ёму падзелены на два тамы (мяжа прыпадае на 1582 г., у абодвух тамах апісана прыкладна роўная колькасць выданняў: у т. I — 88, у т. II — 87) і мае адзіную нумарацыю старонак (усяго іх у каталогу 1356). У I томе змешчаны толькі адзін дадатковы тэкст — уводзіны (I, 8—22), дзе выкладаюцца прынцыпы і метады апі­сання выданняў, а таксама розныя статыстычныя звесткі наконт жанраў, аўтарства, складу, захавання апісаных кніг, тады як II том залучае шмат дадаткаў: 1) пералік фрагментаў кірылічнага тэксту ў выданнях лацінкай (іх даследчыца налічыла ўсяго 4, гл.: II, 1203); 2) ксілаграфічны друк (г. зв. Абагар — сербскі малітоўнік–амулет, ад якога захавалася толькі дзве цэльнагравіраваныя з абодвух бакоў дошкі з тэкстам, гл.: II, 1203—1204); 3) спіс не знойдзеных выданняў (іх вядома 39), пра якія ёсць згадкі ў розных крыніцах або іх бачылі яшчэ ў XIX ст. ці нават да II сусветнай вайны (II, 1204—1208); 4) спіс памылковых ці недакладных звестак пра тыя ці іншыя выданні (II, 1208—1217); 5) табліца месцаў, дзе адбываўся друк кірылічных выданняў (іх выяўлена 27), у т. л. неадшуканых, з указаннем колькасці ацалелых паасобнікаў (II, 1271), 6) зводная табліца элементаў выдавецка–рэдактарскага афармлення (г. зн. дадатковых тэкстаў: тытульных лістоў, прадмоў, дэдыкацый, вершаў, зместаў, малітваў тых, хто працаваў над выданнем, пасляслоўяў, выходных звестак і інш.), пры гэтым для кожнага выдання (за выключэннем дэфектных ананімных і адналістовых) указана, на якіх лістах гэтыя тэксты знаходзяцца (II, 1272—1282). У якасці дадатку змешчаны і вялікі артыкул рэдактара ўсяго каталога Л. Сазонавай „Кнігі кірылічнага друку ў другой палове XVI стагоддзя паміж Масквой і Рымам“ (II, 1242—1270), у якім разглядаюцца выданні і іх прадмовы, дэдыкацыі, вершы ў кантэксце літаратуры таго часу. Каталог завяршае цэлая серыя паказчыкаў: храналагічны, геаграфічны, іканаграфічны, паказчык загалоўкаў выданняў, спіс іх сучаснага месцазнаходжання, паказчык імёнаў, спіс скарачэнняў і цытаванай літаратуры. Адны гэтыя дадаткі робяць каталог сп. Гусевай надзвычай цікавай і каштоўнай крыніцай, карыснай для любога даследчыка пісьменства і літаратуры XVI ст. Дадзеныя адной толькі Зводнай табліцы дадатковых тэкстаў могуць паслужыць падмуркам для некалькіх манаграфій.

Дарэчы, у каталогу як у ніводным з ранейшых аддадзена значная ўвага дадатковым тэкстам апісаных выданняў. Усе такія тэксты, дасяжныя даследчыцы, цалкам апублікаваныя факсімільна ці ў наборным выглядзе (калі яны маюць дробны шрыфт ці паасобнік быў складальніцы недасяжны), што робіць каталог каштоўнай крыніцай для любога да­следчыка літаратуры і мовы. Праўда, сп. Гусева імкнулася змясціць публікацыю дадатковых тэкстаў у склад бібліягра­фіч­нага апісання, таму здымкі старадрукаў, устаўленыя ў сам каталог, перамяжаюцца з тэкстам апісанняў і чамусьці не маюць нумарацыі старонак. Гэта ўскладняе карыстанне каталогам і складае галоўную яго нязручнасць. У практычных мэтах лепш было б вынесці альбом з такімі публікацыямі ў канец выдання, у якасці II тома.

За перыяд, разгледжаны ў каталогу, у свет выйшла больш за дзве сотні кірылічных кніг (цяпер адшукана толькі 175 выданняў), надрукаваных на Балканах (у Румыніі — 41, у Сербіі — 4) і Венецыі (22) з Рымам (4), на землях Беларусі (69) і Ўкраіны (35), а таксама ў Масковіі (25) і Нямеччыне (10). Як бачна, аб’ёмы кнігавыдання былі няроўныя ад рэгіёну. Каталог сведчыць, што ў гэты час у свеце існавалі два асноўныя цэнтры кірылічнага кнігадруку: ВКЛ і Балканы. Траціна ўсіх апісаных у каталогу друкаў (64 кнігі) выйшла толькі ў адной Вільні, а ўсяго на Беларусі і Ўкраіне з’явілася 104 выданні — амаль палова з апісаных у каталогу (I, 9). Цікава, што ўсе яны пабачылі свет у заходніх землях Беларусі (Вільня, Заблудаў, Нясвіж, друкарня Цяпінскага) і Ўкраіны (Астрог, Львоў). Таму артыкул сп. Сазонавай з большым правам можна было б назваць „паміж Беларуссю і Балканамі“.

2–я палова XVI ст. у Цэнтральнай Еўропе — час культурнага ўздыму і вострай рэлігійнай барацьбы, і тагачаснае грамадства патрабавала друкаванай кнігі. Друкі станавіліся важным сродкам распаўсюджання новых ідэй і новых літаратурных жанраў. Разам з тым у сферы традыцыйных тэкстаў яны пачалі канкураваць з рукапісанай кнігай. Каталог добра адлюстроўвае апошнюю тэндэнцыю, якая праявілася ва ўсім рэгіёне. Пераважная частка кірылічных кніг, выдадзеная ў 2–й палове XVI ст. — гэта царкоўна–рэлігійныя, а таксама навучальныя (буквары і граматыкі) тэксты (I, 10). Так, усе маскоўскія, балканскія, італьянскія і нямецкія выданні гэтага часу — амаль выключна рэлігійныя тэксты: кнігі для набажэнства альбо публікацыі Св. Пісьма ці катэхізісы. Усе яны прызначаліся для духавенства ці рэлігійнай прапаганды. Толькі ў Цю­бін­гене пратэстанты выпусцілі ў 1561 г. двойчы азбуку і буквар, у 1564 г. азбуку глаголіцай, кірыліцай і лацінкай, а ў Венецыі ў 1597 г. былі выдадзены буквар і азбука. Аднак на Беларусі і Ўкраіне з 1580–х г. актывізавалася першая тэндэнцыя: жанравы рэпертуар кірылічных выданняў зрабіўся нашмат больш разнастайны. Апрача царкоўна–рэлігійных і катэхізічных твораў на Беларусі і Ўкраіне ў гэты час выдаваліся:

а) экзэгетычныя творы: у Вільні: „Дыялог“ Генадзя Скалярыса (1585), „Аб крыжовым знаку“ Максіма Грэка (1585/95), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1588), „Пандэкты“ Нікана Чарнагорца (каля 1592) — усё Мамонічы; „Казанне Св. Кірылы, патрыярха ерусалімскага“ ў перакладзе Стафана Зізанія (1596), „Кніга аб веры“ (1596) — Брацкая друк.; у Астрогу: „Кніга пра посніцтва“ Васіля Вялікага (1594), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1595);

б) палемічныя творы: „Ключ царства нябеснага“ Герасіма Сматрыцкага (1587), „Пра адзіную ісцінную праваслаўную веру“ Васіля Суражскага (1588), „Апакрысіс“ Хрыстафора Філалета (1597) — астрожская друк., „Унія“ (1595), „Справядлівае апісанне Берасцейскага сабору“ (1597) і „Антырызіс“ (1599) Іпата Пацея, а таксама яго пераклад памфлета Пятра Скаргі „Апісанне сабору Берасцейскага“ (1597) — Мамонічы ў Вільні;

в) царкоўна–рэлігійныя пасланні і граматы: грамата караля Жыгімонта III патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589), пасланні патрыярха Ераміі II (1583, 1584), зборнік розных лістоў і пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (1598), „Водпіс на ліст Іпата Пацея“ (1598) — астрожская друк.; па­сланні патрыярха Ераміі II (1591) і патрыярха Мялета Пігаса (1593) — львоўская Брацкая друк.;

г) навучальная і філалагічная літаратура: апрача буквароў і азбук выходзілі граматыкі: граматыка Псеўда–Дамаскіна (Вільня: Мамонічы, 1586), граматыка Лаўрэна Зізанія (Віль­ня: Брацкая друк., 1596), азбука са слоўнікам братоў Зізаніяў (Вільня: Брацкая друк., 1596), падручнік па логіцы „Дыялектыка“ Ёгана Спангенберга (Вільня: Мамонічы, каля 1586), славяна–грэцкая граматыка (Львоў: Брацкая друк., 1591), канкарданц да Новага Запавету „Кніжка, збор рэчаў найпа­трэбных“ (Астрог: Іван Фёдараў, 1580);

д) вершы: „Храналогія“ Андрэя Рымшы (Астрог: Іван Фёдараў, 1581), „Прасфоніма“ (Львоў: Брацкая друк., 1591);

е) юрыдычныя кодэксы: „Трыбунал“ (1586), „Статут ВКЛ“ (1588, 1592/3, 1594/5) — Мамонічы ў Вільні.

Такая жанрава–тэматычная разнастайнасць беларускіх і ўкраінскіх старадрукаў сведчыць аб значным культурным патэнцыяле рэгіёну і актыўных працэсах у яго грамадскім жыц­ці, аб складзе чытацкай аўдыторыі і росце яе духоўных запа­трабаванняў з 1580–х г. Увогуле, 2–я палова XVI ст. атрым­ліваецца надзвычай важнай эпохай для беларускай культуры. За выключэннем выданняў Францішка Скарыны, што з’яві­ліся на пачатку XVI ст., кірылічны друк Беларусі і Літвы, а таксама Ўкраіны распачаўся менавіта ў той час. Гэта абумоўлівае значную цікавасць і актуальнасць працы сп. Гусевай для беларускіх даследчыкаў.

Геаграфія з’яўлення кірылічнай кнігі ў цэлым залежыць ад арэалаў выкарыстання кірыліцы. Кірыліца ў XVI ст. ужывалася пераважна ў праваслаўных асяродках. Таму большасць кніг, апісаных у каталогу, выходзіла на царкоўнаславянскай мове (133), але некаторая іх частка з’явілася на старабеларускай (20) і румынскай (11) мовах. Толькі ў некаторых раёнах Далмацыі кірыліца выкарыстоўвалася і каталікамі, для іх выдаваліся кнігі ў Венецыі і Рыме на харвацкай мове. Да кірыліцы звярталіся і пратэстанты, што ў мэтах рэлігійнай прапаганды выпускалі кірыліцай кнігі — на харвацкай мове ў Цюбінгене і старабеларускай мове ў Нясвіжы ды ў друкарні Цяпінскага. Такім чынам, кірылічную кнігу выдавалі таксама на Захадзе, але гэта былі тэксты на харвацкай мове (11).

Заўваг патрабуюць кваліфікацыі мовы старадрукаў, дадзеныя ў каталогу. Звычайна ранейшыя складальнікі абыходзіліся без гэтага параметра, аднак сп. Гусева, імкнучыся да мак­сімальнай поўніцы свайго бібліяграфічнага апісання, адважна вырашыла падаваць яго для кожнага выдання. У гэтай працы яна карысталася парадамі прафесійных лінгвістаў, пераважна маскоўскіх (I, 11). Такую спробу даследчыцы трэба ўсяляк вітаць, аднак яе нельга прызнаць удалай. Некаторыя кваліфікацыі выклікаюць пытанне ці з’яўляюцца проста памылковымі і трапілі, відаць, па недаглядзе.

Чамусьці выданне Цяпінскага, дзе тэкст надрукаваны на царкоўнаславянскай і старабеларускай мовах, не пазначана як дыглота (хоць іншыя выданні такога кшталту адзначаны, гл.: I, 11). Больш за тое, мова гэтага выдання чамусьці кваліфікаваная як „царкоўнаславянская гібрыдная“ (I, 569), хоць яго царкоўнаславянская частка адлюстроўвае тэкст маскоўскага паходжання, толькі набраны з улікам нормаў старабеларускай арфаграфіі. Гібрыднай царкоўнаславянскай мовай таксама акрэсленая мова граматы караля Жыгімонта III, дадзеная патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589) і „Апа­крысіса“ Хрыстафора Філалета (Астрог, 1597/9). Гэтыя творы напісаныя тыпова старабеларускай мовай, нагэтулькі тыповай, што яе прыклады нават прыводзяцца ў хрэстаматыях па гісторыі беларускай ці ўкраінскай мовы. У іншых выпадках да гібрыднай царкоўнаславянскай мовы у каталогу аднесены беларускія выданні, у складзе якіх знаходзяцца тэксты або толь­кі на царкоўнаславянскай мове, або разам з тэкстамі на старабеларускай мове; тытульныя лісты, прадмовы і пасляслоўі такіх выданняў аформленыя на старабеларускай мове. Гэта: „Дыялог Генадзя Скалярыса“ (Вільня: Мамонічы, 1585), „Катэхізіс“ (Вільня: Мамонічы, 1585), які раней лічыўся перакладам катэхізіса Пятра Канізія (так — і ў каталогу), але ён не можа ўзыходзіць да Канізія, „Граматыка“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), „Навука да чытання і разумення пісьма славенскага“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), дзе змешчаны яго царкоўна­славянска–старабеларускі слоўнік „Лексіс“ і кароткі катэхізіс Стафана Зізанія. Таксама наўрад ці апраўдана называць гіб­рыднай царкоўна­славянскую мову кнігі Васіля Суражскага „Аб адзінай ісціннай праваслаўнай веры“ (Астрог, каля 1588 г.), граматы патрыярха Ераміі II, дадзенай мітрапаліту Міхалу Рагозу (Львоў: Брацкая друк., 1591), вершаванай „Прасфанімы“ (Львоў: Брацкая друк., 1591), перакладу (і прадмовы) „Маргарыта“ Іаана Залатавуснага (Астрог, 1595), зборнік пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (Астрог, 1598). Мова ніводнага з гэтых выданняў спецыяльна не даследавалася, а асобныя запазычанні ці марфалагічныя варыянты і тым больш арфаграфічныя непа­слядоўнасці яшчэ не азначаюць гібрыдызацыі.

З’яўленне тэрміна „гібрыдная царкоўнаславянская мова“ ў каталогу абавязана поглядам некаторых расійскіх лінгвістаў, што кансультавалі сп. Гусеву па моўных пытаннях. Такі тэр­мін не агульнапрыняты, а яго дачыненне да беларускіх і ўкраінскіх выданняў XVI ст. спрэчнае, таму варта было б яго пазбегнуць. Пра гібрыдную мову звычайна гавораць у дачыненні да тэкстаў больш позняга часу — 2–й паловы XVII — XVIII ст., калі царкоўнаславянская мова зазнала моцны ўплыў з боку польскай і старабеларускай моў. Але нават тады гэта адбылося толькі ў некаторых жанрах, арыентаваных на простых вернікаў (казанні, жыцці, малітвы, духоўныя вершы). Дарэчы, гэтую мову ў тыя часы называлі славенароскай

Парадамі расійскіх лінгвістаў народжаны і іншы тэрмін каталога — „канцылярская мова ВКЛ“, якой акрэслена мова „Трыбунала“ і „Статута ВКЛ“. Хоць такі тэрмін у пэўных адносінах карэктны, аднак на фоне іншага тэрміна „простая мова“ (таксама ў некаторых адносінах карэктнага), якім кваліфікавана агульная літаратурна–пісьмовая мова беларусаў і ўкраінцаў, ён стварае ў чытача хібнае ўражанне, быццам гэта дзве розныя мовы. Нажаль, менавіта такіх поглядаў трымаюцца асобныя маскоўскія лінгвісты, для якіх мова Беларусі і Ўкраіны XVI ст. —  заўжды нейкая недалугая макаранічная, гібрыдная ці „простая мова“, існаванне якой часам наогул не пры­знаецца.

Можна адзначыць таксама некаторыя хібы ў афармленні спіса бібліяграфіі, напрыклад, недакладна зацытавана кніга: Лабынцев Ю. Православная Академия Ходкевичей и её издания, Минск, 1996 (прамінута слова Ходкевичей), не ўсе артыкулы ў спісе маюць указанні старонак. Пры бібліяграфічным апісанні не заўжды абраныя самыя ўдалыя уніфікаваныя назвы выданняў. Так, кніга, вядомая ў навуковым свеце як Казанне Кірылы, патрыярха ерусалімскага (№ 95), падаецца пад назвай Зборнік павучэнняў.

Аднак гэтыя дробныя недахопы аніяк не памяншаюць значэння той велізарнай працы, што была зроблена адным чалавекам для сістэматызацыі і дэталёвага апісання кірылічнай кнігі 2–й паловы XVI ст. Гэтая манументальная праца стане карысным дапаможнікам для ўсіх даследчыкаў славянскай кнігі і культуры, для гісторыкаў і мовазнаўцаў.
Мінск

Ігар Клімаў

Наверх

Zoltán András. Oláh Miklos Athila című munkájának XVI. századi lengyel és fehérorosz fordítása (Алесь Бразгуноў)

Снежня 5, 2003 |


ZOLTÁN, ANDRÁS. Oláh Miklos Athila című munkájának XVI.századi lengyel és fehérorosz fordítása /Dimensiones Culturales et Urbariales Regni Hungariae 6/Nyíregyháza, 2004. 554 p. («Атыла» Міклаша Олаха ў польскім і беларускім перакладах XVI ст.).

Грунтоўная манаграфія венгерскага славіста і даўняга сябра Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў доктара Андраша Золтана з’яўляецца плёнам амаль 14–гадовага даследавання занядбанага помніка даўняй беларускай перакладной літаратуры XVI ст. — «Исторыи о Атыли, короли Угорском». Мовазнаўчае на першы погляд, гэтае даследаванне, тым не менш, дадасць нямала карысці й таму, хто вывучае гісторыю, культуру і літаратурны працэс Беларусі эпохі Адраджэння.

Праца складаецца з дзвюх частак — самога даследавання (9—104) і дадатку, які змяшчае: а) факсіміле і транслітарацыю старабеларускага тэксту па рукапісе Бібліятэкі Рычыньскіх у Познані (105—211), б) факсіміле і транслітарацыю польскага старадруку па унікальным экзэмпляры кракаўскага выдання 1574 г. (212—454), в) польскі й беларускі тэксты ў паралельным размяшчэнні з указаннем значных разыходжанняў з лацінскім арыгіналам (455—538), г) падсумаванне на рускай мове (539—554).

Найбольшую цікавасць уяўляе для нас, безумоўна, старабеларускі тэкст, які недаравальна працяглы час заставаўся па–за абсягам навуковых інтарэсаў беларускіх мова– і літаратуразнаўцаў. Слабым суцяшэннем паслужыць хіба тое, што матэрыял помніка ўвайшоў у спіс крыніц «Гістарычнага слоўніка беларускай мовы», дзвюх прац А. М. Булыкі пра лексічныя запазычанні ў беларускай мове XVI—XVII ст., а сам твор заслужыў на асобныя артыкулы ў «Гісторыі беларускай літарытуры: Старажытны перыяд» (1997), у ЭГБ (т. 3) ды БелЭн (т. 5). На вялікі жаль для беларускіх даследчыкаў даўніны, чарговая праца, прысвечаная аднаму з твораў Пазнанскага зборніка (у 1983 г. у Фларэнцыі італьянскай даследчыцай Эмануэлай Згамбаці выдадзена манаграфія «Il Tristano Biancorusso» з дадаткам старабеларускага тэксту і яго пера­кладу на італьянскую мову), напісана не айчыннымі спецыя­лі­стамі і з’явілася па–за межамі Беларусі. Як зазначае др. А. Золтан, у яго складваецца ўражанне, што беларускія навукоўцы ўважаюць «Гісторыю пра Атылу» якімсьці другасным, малахарактэрным помнікам старабеларускай мовы XVI ст. (44). Нельга не пагадзіцца з шаноўным даследчыкам у гэтай ацэнцы, дадаўшы ў апраўданне, што «Исторыя о Атыли» з выхадам пры канцы 2003 г. «Анталогіі даўняй беларускай літаратуры: XI — першая палова XVIII стагоддзя» атрымала належнае прызнанне. Такім чынам, на сёння можна весці гаворку толькі пра кадыфікацыю лексікі помніка ў ГСБМ і частковую публікацыю тэксту–перакладу, але ніяк не пра ацэнку яго якасці, што магчыма выключна шляхам лексіка–стылістычнага і граматычнага параўнання «Исторыи о Атыли» (1580?) з яе польскай крыніцай «Historia spraw Atyle» (1574) і іх супольным пратографам — папулярызаванай хронікай «Athila» (1538) прымаса Венгрыі Міклаша Олаха (1493—1568).

Ствараючы сваё псеўдагістарычнае апісанне подзвігаў венгерскага народнага героя, М. Олах абапіраўся на творы шэрагу гісторыкаў Сярэднявечча і Адраджэння — Экхардa з Аўры («Cronica miscella»), Марка Антонія Кокцыя–Сабэліка («Rhapsodiae historiarum» і «Historia Veneta in decades»), Піліпа Буонакорзі–Калімаха («Attila»), вядомую ў пачатку XVI ст. сусветную Хроніку Сігіберта (ахоплівае падзеі 381—1111 г.) з манастыра Жамблу (Бельгія). Шырока выкарыстоў­вае М. Олах і старажытныя мадзьярскія летапісы і хронікі —найбольш верагодна, былі гэта Хроніка Сімана Кезы (1282), што згадваецца ў Будзінскім летапісе і ў вытворнай ад яго За­грабскай хроніцы, а таксама дапоўнены і выдадзены Я. Турачам у 1464 г. Ілюмінаваны летапіс (1358), у якіх знітаваныя гістарычная праўда і створаныя ў народнай свядомасці міфы пра паходжанне венграў і жыццё Атылы як цэнтральнага героя іх гісторыі. М. Олах старанна пазбягаў фантастычных матываў, якія не стасаваліся з вобразам народнага героя (накшталт распаўсюджанага ў тыя часы ў многіх народаў уяўлення пра Атылу–сабакагалова), аднак пазбегнуць пэўных белетрыстычных элементаў цалкам яму ўсё ж не ўдалося, што дае нам падставы разглядаць хроніку «Athila» не толькі як гістарыяграфічную крыніцу, але і як твор мастацкай літаратуры.

Імкнучыся да стварэння ідэальнага, прыхарошанага вобраза правадыра заваёўнікаў, М. Олах (а ўслед за ім тое ж робяць Ц. Базылік і беларускі перакладчык) амаль пазбаўляе яго адмоўных якасцяў і ўсялякім чынам падкрэслівае мужнасць, разважлівасць, міласэрнасць і мудрасць героя. Дзякуючы гэтаму Атыла паўстае перад чытачом як асоба рэнесансавая, якая больш спадзяецца на ўласныя сілы, чым на божую дапамогу. Высока ацэньваючы асабістыя якасці галоўнага героя, аўтар разам з тым надзвычай стрымана апісвае тыя дзеянні гунаў, дзе гаворыцца пра іх жорсткасць і бязлітаснасць да паняволеных народаў.

Пазней, як дарэчы адзначае ў раздзеле VIII («Атыла» Міклаша Олаха і Хроніка Мацея Стрыйкоўскага) сваёй працы А. Золтан, падобнае разуменне вобраза Атылы было інтэрпалявана на асобу Стафана Баторыя і зафіксавана ў адпаведным раздзеле Хронікі Марціна Бельскага (1597). Дзякуючы венгерскаму паходжанню Стафана Баторыя ў гістарыяграфіі Рэчы Паспалітай з канца XVI ст. знаходзіць сваё новае ідэалагічнае абгрунтаванне ідэя вяртання адабраных маскавітамі «ўсходніх земляў». Так, паводле М. Стрыйкоўскага (1582), Атыла «wyszedł od Rzeki Juhri, a Juhra i teraz iest w ziemi Iwaka [Iвана Жахлівага. — А. Б.] Cara» (56), таму цалкам лагічнай падаецца Стрыйкоўскаму думка, што «y teras Krol Stephan słusznie iako Węgrzyn Oyczyzny swei Juhariey [Угорскай. —А. Б.], pod Moskiewskim może dochodzić, którą on sam Węgrom przyznawa» (69). Паказальнае ў гэтым плане супастаўленне лацінскага, польскага і беларускага тэкстаў: так, лацінскае «Hunni» (у Олаха) ператвараецца ў «Hunnowie, abo iak ich dzisiai pospolicie zową, Węgrowie» (у Базыліка), беларускі ж перакладчык ідзе яшчэ далей — «гуннове, або як их нине посполите зовуть, угрове». Дарэчы, як мяжу паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай называе ў сваёй паэме «Дзесяцігадовая аповесць пра вайсковыя справы пана Мікалая Крыштофа Радзівіла» (1585) раку Угру Андрэй Рымша, які ў падмацаванне сваёй думкі спасылаецца на аўтарытэт вялікага князя Вітаўта:

Co, jeśliby prawdziwie było powiedziano,
Za rubież miedzy Moskwą i Litwą by miano… (1341|42)
Brodził też Uhrę rzekę, kiedy jeno raczył,
Bo granicę litewską po niej był naznaczył. (1353|54)

У выніку ў паэме Рымшы Стафан Баторы ў вачах ліцвіна робіцца прадаўжальнікам справы Вітаўта гэтак жа, як для венграў (уграў) той самы Баторы застаецца прадаўжальнікам справы Атылы.

Паколькі беларускі пераклад твора з’яўляецца ананімным, цалкам зразумела, што А. Золтан акцэнтуе ўвагу на асобах М. Олаха (раздзел I.1. — Усходнееўрапейскі «Athila» Міклаша Олаха) і Цыпрыяна Базыліка (раздзел I.2. — Польскае выданне) у кантэксце польска–венгерскага культурнага ўзаемадзеяння. Між тым, у выпадку з Базылікам больш дарэчнай была б гаворка пра яго ўклад у развіццё культурнай сітуацыі ў Беларусі, на тэрыторыі якой ён жыў і працаваў з 1558 да 1570 г.  Яшчэ ў час навучання ў Кракаўскай акадэміі Базылік прыняў кальвінства і навязаў стасункі з аднадумцамі ў ВКЛ, у прыватнасці, з Мікалаем Радзівілам Чорным, на службе ў якога ў 1558—1560 г. будзе знаходзіцца ў якасці прыдворнага музыкі і друкара. У 1560 г. Базылік узначаліў берасцейскую друкарню, уласнікам якой зрабіўся пазней, у 1566 г., пасля смерці свайго патрона М. Радзівіла (1565). Друкарня Базыліка была найбольш паспяховай з вядомых берасцейскіх друкарняў: за дзесяцігоддзе тут пабачылі свет блізу 40 выданняў рознага зместу на польскай і лацінскай мовах, сярод якіх знакамітая Берасцейская Біблія (1563) і напісаныя або перакладзеныя самім друкаром «Размова паляка з ліцвінам» і «Пратэй, або Пярэварацень» (1564), «Гісторыя жорсткіх пераследаў Царквы Божай» (1567), «Гісторыя пра Юрыя Кастрыёта, званага Скандэрбегам» (1569). У 1570 г. з выхадам «Працэсу чарцей су­праць людскога роду» дзейнасць брэсцкай друкарні спыняецца праз тое, што Базылік атрымлівае прызначэнне на пасаду войта м. Мельнік на Падляшшы. Наступны пераклад — «Гісторыя справаў Атылы, караля Венгерскага» — з’яўляецца толькі ў 1574 г., але ўжо ў Кракаве. Тым не менш, Базылік, па ўсёй верагоднасці, і надалей падтрымліваў шчыльныя стасункі з «літоўскімі» друкарамі, пра што сведчыць выдадзены ў Лоску ў яго перакладзе трактат А. Фрыча–Маджэўскага «Пра ўладкаванне Рэчы Паспалітай» (з прадмовай Сымона Буднага). З вышэйадзначаных прычын не павінна падацца нацяжкай і думка, што беларускі пераклад «Атылы» зрабіў калі не адзін з былых супрацоўнікаў берасцейскай друкарні Базыліка, то  напэўна што асоба, добра знаёмая з самім Базылікам. На карысць падобнага меркавання сведчыць не толькі мова беларускага перакладу, але найперш той факт, што ў ім, у параў­нанні з выданнем Базыліка, адсутнічае прадмова–прысвячэнне сцяпанскаму старосту Станіславу Граеўскаму і ёсць разыходжанні ў колькасці і змесце маргіналій. Магчыма, такім чынам, што беларускі пераклад быў зроблены не з друкаванага польскага выдання «Historia spraw Atyle», а з яго рукапіснага «чарнавіка»; ужо на стадыі друкавання свайго перакладу Базылік мог унесці нязначныя карэктывы, дзякуючы чаму з’явіліся пэўныя разыходжанні з беларускім рукапісным «перакладам з Базыліка».

У гэтай сувязі паўстае пытанне пра якасць беларускага перакладу адносна польскай крыніцы, а таксама польскай адносна лацінскай. Трэба адзначыць, што пераклад Ц. Базыліка быў даволі прафесійны і сумленны, у чымсьці блізкі да сучаснага т.зв. «тэхнічнага» перакладу з яго максімальна поўнай перадачай асаблівасцяў арыгіналу: унесеныя Ц. Базылікам змены не былі істотнымі і ў асноўным заключаліся ў нешматлікіх спрашчэннях лацінскіх сказаў, усячэнні канчаткаў асабовых імёнаў і іх замене на займеннікі або польскія адпаведнікі. Згаданыя асаблівасці захоўвае і старабеларускі пера­клад, найбольш характэрная рыса якога — надзвычайная залежнасць ад польскага тэксту: пераклад зроблены літаральна слова ў слова, з захаваннем таго ж стылю аповеду і тых жа сінтаксічных структур, што і ў Ц. Базыліка. Не кажучы пра разнастайныя памылкі, беларускі перакладчык часам прапускае незразумелыя для яго польскія словы, утвараючы ў гэтых месцах беларускага тэксту лакуны. Так, не здолеў ён пера­класці такіх словаў, як fortel ‘зручны спосаб’, jałoszka ‘ялавіца’, cofnać ‘адкінуць, занядбаць’, wieś ‘паселішча’, motłoch ‘грамада, тлум, зграя, банда’ і многіх іншых (што добра сведчыць пра тагачасны ўзровень паланізаванасці беларускага насельніц­тва).

У сувязі з вышэйсказаным надзвычай важным у структуры манаграфічнага даследавання Андраша Золтана з’яўляецца VI раздзел («Кароткія высновы па польскім і беларускім тэкстах»). Як вынікае з даследавання, некаторыя паланізмы (накшталт twarz і trwaćтвар і трываць), звычныя ў сучаснай беларускай мове, пры канцы ХVI ст. былі нехарактэрныя для старабеларускай мовы. На жаль, аўтар не падмацоўвае сваёй высновы спасылкамі на астатнія творы Пазнанскага зборніка, у тым ліку і «Летапіс Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага» (спіс Рачынскага), або іншыя тагачасныя помнікі (напрыклад, Статуты ВКЛ 1566 і 1588). Між тым у названых помніках слова твар сустракаецца толькі аднойчы («Аповесць пра Баву»), а трываць можна знайсці хіба толькі ў «Аповесці пра Трышчана». Адзін з найбольш значных у раздзеле мана­графіі  — параграф 2.1. (60—65). Тут аўтар, канстатуючы па­слядоўнасць замены ў «Исторыи о Атыли» і звязаных з ёй старабеларускіх перакладах польскіх лексем з коранем trzym– усходнеславянскім держ–, паказвае, як польскі ідыяматычны выраз otrzymać zwycięstwo — калька з лац. victoriam obtineo — праз заходнерускія тэксты (одержати звитяжство) з канца ХVII ст. трапляе ў Масковію, дзе паланізм звитяжство замяняецца царкоўнаславянізмам победа.

Старабеларуская «Исторыя о Атыли» вызначаецца яшчэ і тым, што менавіта ў ёй упершыню зафіксавана добра вядомае сёння беларускае слова бусел (52). Характэрна таксама, як адзначае А. Золтан (59), што польскі выраз Kapitolium Rzymskie (рымскі Капітолій) беларускі перакладчык замяніў выразам Глава Рымская (дадамо таксама, што тым самым выразам перакладзены ў беларускім тэксце і Senat Rzymski, хоць Rada Rzymska заўсёды перадаецца адпаведна — Рада Рымская).

Прызнаючы высокі навуковы ўзровень падрыхтоўкі А. Золтанам змешчаных у дадатку старапольскага і старабеларускага тэкстаў, хацелася б даць пералік непазбежных, на жаль, у такой карпатлівай працы памылак расшыфроўкі беларускага тэксту (у пары першае слова адпавядае выданню А. Золтана, другое — рукапісу; у дужках падаецца старонка і, праз двукроп’е, нумар адпаведнага радка ў выданні А. Золтана): умеретиумереть (113:30), жытижыть (123:19), възрушативзрушать (131:28), отягнувшыоттягнувшы (133:27), пустелниковопустэлниково (139:4), эцысовоюэцыусовою (157:28), боятисябояться (163:4) і облежэнемоблежэньем (163:18), доконченэньемъдокончэньемъ (167:16), пославшы посла до Валентыняна — пославшы посла своего до Валентыняна (203:19). Зразумела, што падобныя памылкі не маюць вызначальнага характару пры ацэнцы ўсёй значнасці і каштоўнасці праведзенай венгерскім славістам працы. Больш за тое, відавочна, што манаграфія Андраша Золтана «„Атыла“ Міклаша Олаха ў польскім і беларускім перакладах XVI ст.» для беларускіх лінгвістаў павінна паслужыць узорам для пераймання.
Мінск

Алесь Бразгуноў

Наверх

Stern, Dieter Hubert. Die Liederhandschrift F 19–233 (15) der Bibliothek der Litauischen Akademie der Wissenschaften (Ігар Клімаў)

Снежня 4, 2003 |


Stern, Dieter Hubert. Die Liederhandschrift F 19—233 (15) der Bibliothek der Litauischen Akademie der Wissenschaften: Eine kommentierte Edition. Köln; Weimar; Wien: Böhlau Verlag, 2000. 767 S. (Bausteine zur slavischen Philologie und Kulturgeschichte, Reihe B: Editionen, Neue Folge, Bd. 16)

Кніга маладога нямецкага даследчыка Дытара Губерта Штэрна ўяўляе сабой каментаваную публікацыю зборніка 213 сілабічных духоўных песняў, г. зв. псальмаў. Такія песні ўваходзілі ў склад уніяцкіх ненатаваных спеўнікаў, вядомых пад назвай багагласнік. Рукапіс, даследаваны сп. Штэрнам, — практычна адзіны пакуль вядомы беларускі варыянт багагласніка, усе іншыя паходзяць з паўднёвага захаду Ўкраіны (19). Рукапіс быў створаны ў Супрасльскім кляштары, паводле аб­грунтаваных датаванняў даследчыка (з улікам філіграняў і згадак гістарычных асоб ды падзей), у 1740–х г., хоць праца па збіранні тэкстаў распачалася ў 1720–я г. (40—48). У XIX ст. пасля скасавання уніяцкай царквы ў Расійскай імперыі рукапіс трапіў у Вільню і цяпер захоўваецца ў бібліятэцы АН Літоўскай Рэспублікі (былой Віленскай Публічнай).

Рукапіс складаецца з чатырох няроўных частак, пазначаных даследчыкам A, B, C і D (17), якія адрозніваюцца складам і почыркам. Частка A ўтрымлівае 184 песні, што падзяляюцца на 4 раздзелы (песні Хрыстовыя, песні на багародзічныя святы, песні святым, агульныя песні), такі падзел адлюстраваны і ў першым друкаваным багагласніку (Пачаеў, 1790). Паводле свайго складу гэтая частка адпавядае зместу і парадку каталіцкага спеўніка, якому паслядоўнічаюць таксама польскія і чэшскія канцыяналы (19). Аднак парадак царкоўных святаў года ў гэтай частцы адпавядае праваслаўнай традыцыі, што адрознівае рукапіс ад пачаеўскага выдання (25). У адной з песняў гэтай часткі згадваецца нейкі ярэй Радыён, што святарыць у храме Св. Міколы. Частка B утрымлівае 11 песняў, прысвечаных асобным святам царкоўнага года і дакладна датаваных у маргіналіях з кастрычніка 1741 да кастрычніка 1742 г. (26—27); першая песня гэтай часткі ўтварае акраверш з імем Дымітрыя Твардзіевіча, пад апошняй песняй ёсць запісы лацінкаю Ян Аліневіч і Ян Алінеў, праўда, іншым, пазнейшым почыркам (28—29). Тры песні з гэтай часткі маюць свае варыянты ў частцы A і, на думку сп. Штэрна, перанесены туды з часткі B (27). Частка C утрымлівае лацінскія гімны і малітвы разам з іх царкоўнаславянскімі перакладамі (усяго 6 тэкстаў) у дзвюх версіях, некаторыя з якіх нясуць сляды карэгавання; у адным месцы пазначана, што пераклад выкананы святаром базыліянскага чыну Спірыдонам Яхімовічам (27—28, 29). Частка D утрымлівае выкананы ў Супраслі царкоўнаславянскі вершаваны пераклад некаторых гімнаў лацінскіх афіцый на свята непарочнага зачынання багародзіцы (7 тэкстаў). Увесь зборнік напісаны скорапісам, прычым часткі C і D напісаны почыркам, аднолькавым з першай часткай (27, 49—50), таму яны, магчыма, належаць менавіта Спірыдону Яхімовічу (28).

Пра асобу Дымітрыя Твардзіевіча і Яна Аліневіча нічога невядома, а вось нейкі Спірыдон Яхімовіч, як высветліў сп. Штэрн, каля 1728 г. быў рэктарам біскупскай школы ва Ўла­дзіміры–Валынскім, якая паўстала яшчэ ў XVI ст. і з 1670 г. знаходзіліся пад кіраўніцтвам базыльян. Яго брат Язафат Яхімовіч быў архімандрытам базыльянскага кляштара ў Гo­рaднi, і Спірыдон наведваў яго, а значыць, мог бываць у Су­праслі (29). Даследчык выводзіць, што зборнік быў складзены ў Супраслі (31—32), на што паказваюць таксама і філіграні паперы (32, 41), хоць яго творы ды пераклады маглі паўстаць у іншых рэгіёнах. Дзеля высвятлення гэтага пытання ён аналізуе тапаніміку культаў мясцовых святых і ікон, што згадваюцца ў песнях (34—40). Толькі адзін тапонім паходзіць з Беларусі: Ятвеск пад Ваўкавыскам, астатнія звязаныя з Падоллем і Валынню: Камянец–Падольскі, Трэмбоўля, Насташаў пад Тарнопалем, вёскі Галубіца, Плеснічка і Падгорацкі базыльянскі кляштар у Золачэве пад Львовам, Пачаеў на Валыні, Падкамень каля Бродаў, Трасцянец пад Брацлавам, няяснай застаецца лакалізацыя такіх назваў, як Палганаў, вёска Лінкова, Махнацін. Рэаліі і гістарычныя падзеі, згаданыя ў паасобных песнях, адсылаюць да часоў Патопу і турэцкіх набегаў, што мае, аднак, хутчэй фальклорны характар, тады як розныя пераносы св. рэліквій, г. зв. translatio, і паралелі ў іншых рукапісаных багагласніках указваюць на 2–ю палову XVII — першую чвэрць XVIII ст. (42—45).

З мэтай высветліць месца ўзнікнення рукапісу і дачыненне да іншых зборнікаў (49) даследчык прааналізаваў яго дыялектныя асаблівасці (64—81). Мове пісца зборніка ўласцівыя наступныя дыялектныя рысы: вымаўленне гука, блізкага да [і], на месцы былой <ѣ> (вира, владитель, возвестилесь), зацвярдзeнне <r’> (зора, горача, цара), лабіялізацыя <ł> у формах былых дзеепрыметнікаў (проказовавъ, обецявъ), за­цвярдзенне шыпячых і <c’> (конецъ), а таксама канцавых губных (збавъ). З іншых рысаў у помніку адзначаны толькі сляды укання (пугубитель), фарынгальнага вымаўлення г і г. зв. мазурэнне (напісанні кшталту ждз, якія могуць ад­люс­троў­ваць вымаўленне мяккіх свісцячых замест шыпячых; 72—73), такая яскравая рыса, як супадзенне ў адным гуку <і> і <y> (возвеститы), адлюстравана толькі ў частцы B. Менш паказальны марфалагічны матэрыял, паколькі марфалогія, асаб­ліва вершаваных тэкстаў, сведчыць хутчэй пра дыялект аўтараў твораў, чым пра гаворку іх перапісчыкаў (79). У марфалогіі помніка ў розных суадносінах мяшаюцца царкоўнаславянскія, польскія і ўсходнеславянскія формы (73—78). Сп. Штэрн абмяркоўвае ўвесь гэты матэрыял (79—81) і адзначае, што «кожную з названых ізаглосаў можна таксама знайсці ва ўкраінска–беларускіх пераходных гаворках Падляшша» (80), а большасць гэтых рысаў — і на Валыні ды Падоллі. Тым не менш ён прыходзіць да нечаканай высновы, што матэрыял адлюстроўвае дыялект каля р. Сан (з цэнтрам у Перамышлі) на захадзе Галіцыі (31, 79—80) і блізкі да дыялектнага кайнэ паўднёвага захаду Ўкраіны, хоць і адрозніваецца ад яго некалькімі рысамі (81). Пагадзіцца з такой высновай немагчыма — навошта радзіму перапісчыка змяшчаць у Прыкарпацці, калі яго дыялект без усялякага нацягнення добра лакалізуецца на Падляшшы? Для канчатковага вырашэння гэтага пытання варта абследаваць іншыя рукапісы з Су­прасльскага кляштара, прычым больш ранняга паходжання (а яны вядомыя з XVI ст.).

Мова большасці твораў Супрасльскага рукапіса неаднародная, адны творы паводле кваліфікацыі даследчыка напісаныя на г. зв. простай мове (так у навуковай літаратуры часам называецца старабеларуская / стараўкраінская мова), тады як іншыя — на г. зв. славянароскай мове, мяшанай (гібрыднай) мове з царкоўнаславянскай асновай і дадаткам польскіх ды ўсходнеславянскіх элементаў (61—64). У генетычных адносінах лексіка песняў уяўляе сабой мяшанку царкоўнаславянскіх і польскіх элементаў, а колькасць рутэнізмаў на іх фоне нязначная (82—83), пры гэтым матэрыял не дазваляе дыферэнцаваць апошнія на ўкраінізмы ці беларусізмы (82, спас. 128). Суадносіны іншамоўных элементаў не аднолькавыя ў розных песнях часткі А, якія распадаюцца на некалькі цыклаў (Хрыстовыя, багародзічныя і да т. п.), а мова трох апошніх частак, што ўтрымліваюць пераклады з лаціны, амаль чыстая царкоўнаславянская (83—84). Значная колькасць паланізмаў у некаторых песнях сведчыць пра іх запазычанне з польскіх крыніц (87—88).

Два наступныя раздзелы кнігі носяць уласна літаратура­знаўчы характар. У першым з іх сп. Штэрн абмяркоўвае вер­сіфікацыю зборніка, а ў другім аналізуе змест і тэматыку песняў.

Даследчык пачынае з кароткага нарысу пра пашырэннне сілабічнай паэзіі сярод усходніх славян, якая з 1580–х г. з’яўляецца ў беларускіх і ўкраінскіх друках, а ў XVII ст. пранікае і ў Масковію (89—92). Аднак сілабічныя паэзія была слаба рытмізаваная і патрабавала штучнай тэхнікі дэкламацыі — слібізавання. Узорам для такога чытання паслужылі царкоўныя спевы — псальмы і канты. Паколькі іх музычная рытміка канфліктавала з нерытмічнай структурай верша, то на дапамогу прыходзіў рухомы націск, які ў сярэдзіне радка расстаўляўся ў словах адпаведна музычнаму рытму. Так узнікла сілабатанічнае вершаскладанне, прадстаўленае напачатку творамі ў галіне царкоўных хваласпеваў, такімі як псальмы і канты (92—100). Пры гэтым і сілабічная паэзія і духоўная песні аднолькава паходзілі з кляштараў і царкоўных школ (101). Сп. Штэрн дае кароткі нарыс тэарэтычных ведаў па сілабiчным вершы, пададзеных у граматыках і паэтыках XVII—XVIII ст. (101—103). Пасля такіх уводзін у тэму даследчык пераходзіць да разгляду структуры песняў зборніка. Толькі 70 з іх дэманструе строгі сілабізм, тады як струкутра астатніх больш вольная, а асобныя песні выяўляюць моцную нерэгулярнасць (104—106). У адносінах памеру песні прадстаўленыя пераважна двувершам аднолькавай даўжыні, што налічвае 6—8 ці 10—15 складоў, зрэдку сустракаюцца двувершы з няроўнай даўжынёй (106—110). Даследчык таксама разглядае строфіку і рыфму песняў (110—125). У наступным раздзеле ён даследуе вобразнасць песняў зборніка, адзначаючы іх залежнасць ад новазапаветнай і агіяграфічнай літаратуры (у т. л. лацінскага паходжання), а таксама прысутнасць у песнях шматлікіх цытат і рэмінісцэнцый з літургічнай, радзей апакрыфічнай літаратуры, але амаль поўную адсутнасць фальклорных ці антычных матываў (126—132). Падрабязна даследчык разгледзеў калядную і марыянскую тэматыку песняў і зрабіў дэталёвы літаратуразнаўчы аналіз вобразных сродкаў апошніх — багародзічных песняў (132—168).

Перадапошні раздзел даследавання сп. Штэрна — самы вялікі ў кнізе і паводле аб’ёму (169—303) амаль роўны ўсім папярэднім раздзелам. Ён называецца «Гісторыя духоўнай сілабічнай песні ў люстэрку рукапіса F 19—233» і мае крыніцазнаўчы характар. У ім даследчык спрабуе высветліць крыні­цы, аналагічныя супрасльскаму зборніку паводле структуры і зместу (169). Ён адзначае, што гісторыя перадачы духоўных спеўнікаў сярод усходніх славян заставалася практычна недаследаванай у навуцы. Зборнікі псальмаў і кантаў на Беларусі і Ўкраіне атрымалі распаўсюджанне толькі пасля 1680 г., да таго калі песні такога кшталту і сустракаліся (з пачатку XVII ст.), то ў складзе зборнікаў іншага зместу і ў колькасці не больш за тузін (170—173). Найбольш ранні з такіх зборнікаў, верагодна, з 1660–х г., мае беларускае паходжанне, хоць сістэматычная практыка збіраць падобныя песні ў зборнік, прычым амаль заўжды ненатаваны і малафарматны, прыпадае на пачатак XVIII ст. У сваім складзе такія рукапісы змяшчаюць некаторы дамешак песняў свецкай тэматыкі і пахо­дзяць амаль выключна з заходніх рэгіёнаў Беларусі і Ўкраіны, што звязана, відаць, з дзейнасцю базыльян (180—181).

У Масковіі з’яўленне зборнікаў духоўных песняў, прычым звычайна натаваных, звязанае з Новаерусалімскім кляштарам пад Масквой, заснаваным патрыяхам Ніканам, і прыпадае на 1660–я г. Гэтаму папярэднічаў прыезд у сярэдзіне XVII ст. першых царкоўных эмігрантаў з Украіны і Беларусі, якія прынеслі новыя для Масковіі партэсныя спевы і духоўныя вершы, заснаваныя на польскіх ці рутэнскіх узорах, пра што сведчаць паланізмы і рутэнізмы ў мове песняў маскоўскіх зборнікаў (182). Далей даследчык указвае песні Супрасльскага зборніка, што знаходзяць сабе адпаведнікі ў маскоўскіх рукапісах (173—176, 183), хоць рэпертуар расійскіх зборнікаў больш позніх часоў, XVIII ст., захоўвае мала пераймальнасці з раннім рэпертуарам XVII ст. (183—184). Усходнеславянскія духоўныя песні пранікалі таксама да старавераў (188—189), а з сярэдзіны XVIII ст. — на Балканы, да сербаў, дзякуючы сувязям з Ра­сіяй і перасяленню русінаў у Ваяводзіну (189—191).

Духоўная песня распаўсюджвалася пераважна ў рукапісах і на працягу XVIII ст. амаль не трапляла ў друк. За гэты час толькі асобныя песні былі надрукаваныя базыльянамі ў складе польскамоўных малітоўнікаў ці кірылічных лісткоў з выявамі багародзіцы. Толькі ў 1790 г. у Пачаеве выйшаў друкам зборнік песняў пад назвай Багагласнік, а ў Вене ў тымсамым годзе ваяводзінскі кнігагандляр Дыміян Каўліцыя з Новы Сад таксама выдаў падобны зборнік песняў, нарэшце, у Маскве купец Якаў Дабрынін у 1799 г. надрукаваў зборнік духоўных і панегірычных песняў (184—188).

Даследчык указвае адпаведнікі некаторых песняў Су­прасльскага зборніка ў іншых беларускіх і ўкраінскіх рукапісах (181—182) і нават знаходзіць крыніцы асобных песняў у расійскіх зборніках XVIII ст. (184). Ён дэталёва разглядае ўсе супадзенні тэкстаў песняў з часткі А, што пазначаны як «вы­пісаныя са старажытных песняпісцаў», з іншымі вядомымі крыніцамі, якія паўсталі да 1750–х г. (192—225). Асобна да­следчык спыняецца на тых песнях Супрасльскага зборніка, што сустрэліся ў іншых крыніцах толькі аднойчы, і спрабуе вы­светліць іх дачыненне да зборніка (225—232). Ён канстатуе складанасць тэксталагічных адносін паміж імі, што не да­зваляе высветліць з усёй пэўнасцю залежнасць адной крыніцы ад іншай. Нарэшце, ён разглядае рэмінісцэнцыі і цытаты з іншых песняў, што паслужылі падмуркам для стварэння новых песняў зборніка (233—236).

Аналіз перакладаў заходніх гімнаграфічных твораў, размешчаных у частках C і D, пачынаецца з агляду духоўнай паэзіі на народных мовах заходніх славян, чэхаў і палякаў, якая ўзнікае не пазней за XII ст. (236—239). Іх усходнеславянскія наследаванні, якія паўстаюць толькі з надыходам эпохі барока, рэдка ўяўляюць сабой непасрэдныя пераклады, а збольшага пераймаюць толькі заходнюю версіфікацыйную тэхніку і грунтуюцца на матэрыяле царкоўнаславянскіх духоўных вершаў літургічнага паходжання (239—240). Даследчык разглядае тыя песні Супрасльскага зборніка, што перакладзены з польскай мовы (241—245) і лацінскай, прычым у апошнім выпадку гэта не толькі песні частак C і D, але таксама і некалькі песняў у частцы A (245—253).

Далей сп. Штэрн спрабуе вызначыць аўтараў і носьбітаў псальмаў. Толькі для асобных песняў можна ўказаць аўтарства, і ў Супрасльскім зборніку даследчык налічвае каля дзесятка твораў, што належаць вядомым аўтарам — Змітру Растоўскаму, Япіфану Славінецкаму і некаторым іншым гістарычным асобам, а таксама адзначае групу невядомых аўтараў, чые імёны засталіся ў акравершах (253—262, гл. таксама 316—317). На думку сп. Штэрна, ананімнасць духоўных песняў не ў апошнюю чаргу звязана з тым, што яны паўставалі як вынік школьнага практыкавання ў вершаскладанні (262—266). Перапісчыкамі і ўладальнікамі зборнікаў псальмаў у XVII ст. былі манахі кляштараў, якія мелі іх у прыватнай уласнасці. Яны не імкнуліся да паўнаты збору, але ім удавалася сабраць часам вершы з далёкіх кляштараў, што было лёгка зрабіць пры падарожжах, у якія браліся з сабой рукапісы–спеўнікі (232—233). Аднак у XVIII ст. зборнікі выйшлі за муры кляштараў і трапілі праз набожных вернікаў (пеўчых і інш.) і кляштарныя школы ў свецкае асяроддзе (266—268). Разам з тым сілабічная духоўная песня, кніжная паводле свайго генезіса, у XVII і XVIII ст. пранікла і ў вусную традыцыю, што прывяло да пэўнай вульгарызацыі жанру і склала прыкмету народнага барока. Такое пранікненне адбывалася праз вучняў (часта недавучак) духоўных семінарыяў (бурсакоў, спудзеяў, дзякаў), а таксама праз недысцыплінаваных манахаў, якія жабравалі па ваколіцах ці вандравалі па рэгіёну (гэта знаходзіць паралелі з заходнееўрапейскімі вагантамі XII—XIII ст.). Ад іх кніжная духоўная песня перайшла да вандроўных інвалідаў ці бедных сялян, якія стала альбо часова жабравалі, спяваючы па дварах песні — г. зв. старцаў, сляпцоў, лірнікаў, кабзароў, калік перахожых. Такія вандроўныя спевакі існавалі на Ўкраіне, Беларусі, у Расіі, Польшчы. Яны самі песняў не стваралі, а пераймалі ўзоры кніжнай паэзіі. Апрача таго, у іх рэпертуар уваходзілі таксама народныя танічныя песні, сярод якіх часам сустракаліся і гістарычныя, як, напрыклад, ва Ўсходняй Украіне (там гістарычныя песні называліся думамі, ці інакш казацкімі альбо нявольніцкімі песнямі). Сп. Штэрн указвае фальклорныя варыянты некаторых песняў Супрасль­скага зборніка, адзначаныя ў запісах з розных рэгіёнаў; падобныя варыянты вядомыя і для іншых рукапісаў (274—276). Некаторыя песні зборніка знаходзяць аналогіі і ў калядных спевах (280), у сувязі з чым даследчык разглядае ролю спеваў у школьнай драме каляднай тэматыкі і ў творах батлейкі (276—279).

Напрыканцы раздзела сп. Штэрн разглядае дачыненне духоўнай песні да царквы. Ён аргументавана адвяргае ранейшы погляд, нібы з дапамогай духоўнай песні уніяты імкнуліся індактрынаваць народ у каталіцкім духу. Місіянерскія памкненні ва уніятаў становяцца адметнымі толькі ў 2–й палове XVIII ст., тады як духоўная песня квітнее на працягу ўсяго XVIII ст. Друк зборнікаў такіх песняў распачаўся толькі ў апошняе дзесяцігоддзе XVIII ст. (дарэчы, у Супраслі выходзілі спеўнікі выключна на польскай мове), а вядомыя кірылічныя рукапісы з такімі песнямі належалі прыватным асобам і толькі зрэдку паходзілі з уніяцкіх кляштараў. Больш за тое, у духоўных песнях не заўважаецца аніякай канфесійнай палемікі, а шэраг песняў Супрасльскага зборніка нават былі запазычаны з праваслаўных крыніц, без усялякай рэдакцыйнай працы ў бок набліжэння да каталіцкай дагматыкі, а часам — і без змены некаторых дактрынальных фармулёвак праваслаўя (281—282). У некаторых песнях выступаюць алюзіі да апа­крыфічных твораў (283—284). Наогул, у духоўных песнях у вельмі слабой ступені прысутнічаюць сляды дагматычных формул таго ці іншага вызнання, хоць даследчык указвае шэраг рысаў, абавязаных каталіцкаму ўплыву, але яны займаюць у песнях зусім нязначнае месца (285—288).

Нягледзячы на пэўную папулярнасць духоўнай песні сярод праваслаўных і старавераў, яна ніколі не мела ў права­слаўі літургічнага ці нават калялітургічнага ўжытку, тады як ва уніяцкай царкве ўжывалася пад уплывам літургічнай практыкі каталіцтва. Пры гэтым духоўныя песні на народнай мове як у каталіцызме, так і ва уніятаў спяваліся не пад час набажэнства, а ў дадатак да яго: пасля заканчэння аднаго чына набажэнства і перад пачаткам іншага, у г. зв. секвенцыях. Сп. Штэрн прыходзіць да высновы, што Супрасльскі зборнік якраз і можа ўяўляць сабой кнігу такога калялітургічнага ўжытку. Яго частка A мае назву Кнѣга пѣснопѣній сирѣчь Ірмологіонъ, што ўказвае на яе адпаведнасць каталіцкаму і праваслаўнаму спеўнікам. Даследчык таксама прыводзіць некаторыя ўскосныя сведчанні выкарыстання зборніка ў царкоўным ужытку, хоць адзначае, што падобныя зборнікі маглі выкарыстоўвацца і для хатніх спеваў, пад час святаў (289—291, 298—303). Пад уніяцкім і каталіцкім уплывам духоўная песня магла знаходзіць калялітургічны ўжытак і ў праваслаўнай царкве на Беларусі і Ўкраіне, хоць доказаў гэтаму бракуе (298). На Масковіі некаторыя віды нецаркоўных народных спеваў (кшталту скамарохаў) пераследавалася ўладамі, а любыя заходнія ўплывы сустракалі варожасць з боку кансерватараў (291—294). У сувязі з гэтым нечаканасцю выглядае вялікая колькасць рукапісаў псальмаў, што паходзяць з Новаерусалімскага манастыра пад Масквой з 1680–х г. На думку сп. Штэрна, гэта звязана з дзейнасцю прыхільнікаў патрыярха Нікана і абумоўлена патрэбамі як прыдворнага тэатра маскоўскага цара, дзе спяваліся розныя песні, так і царскага ды патрыяршага хароў, якія па–за царквой спявалі на тыя ці іншыя святы ды ўрачыстаці, у іх рэпертуары і маглі гучаць псальмы (294—298).

У апошнім раздзеле даследчык вызначае месца духоўнай сілабічнай песні ў жанравай сістэме ўсходнеславянскіх літаратур. Усе песні Супрасльскага зборніка належаць да аднаго жанру, які сп. Штэрн азначае як духоўная сілабічная кніжная песня. Тэматычна такая песня была звязаная з рэлігійнай сферай, узнікала ў асяроддзі аўтараў, што атрымалі школьную адукацыю і былі звязаныя з кляштарам. Хоць пазней яна набыла пэўнае распаўсюджанне ў народзе і пачала набліжацца да фальклору, аднак мела выключна кніжную форму — сіла­біч­ны верш. У XVII—XVIII ст. такія песні азначалі як песня, псальма і кант, аднак даследчык аддае перавагу сярэдняму тэрміну (304—307). У музычным аспекце псальме адпавядаў партэсны спеў (308—311). У адрозненне ад віршаў, што ўзнікалі ў школьным, вучоным асяроддзі і заставаліся там, псальма пранікала ў народнае асяроддзе, уяўляючы сабой пераходную форму паміж літаратурай адукаваных колаў грамадства і народнай літаратурай. Адсюль вынікае і некаторая варыятыўнасць ды няўстойлівасць тэкстаў песняў, падобная да фальклорных твораў, хоць напачатку псальма распаўсюджвалася выключна пісьмовым шляхам (312—317). Напрыканцы даследчык разглядае стасунак псальмаў да літургічнай паэзіі (318—322), свецкай сілабічнай песні (кахальнай, лірычнай, панегірычнай, застольнай і да т. п.; 322—330), кніжнай паэзіі (віршы рознай тэматыкі; 330–335), дасілабічнай духоўнай паэзіі (335—339) і нарэшце, да фальклорных жанраў (народныя танічныя песні; 339—347).

Астатнюю частку кнігі займае публікацыя песняў Су­прасльскага зборніка ў наборным выглядзе (405—761). Гэта дазволіла даследчыку кампактна падаць усе розначытанні з вядомымі крыніцамі, прывесці эмендацыі ці кан’ектуры да сапсаваных месцаў, а ў некаторых выпадках зрабіць рэканструкцыю асобных пераблытаных элементаў тэксту, схематычна паказаць страфічную структуру песняў. Тэксты падаюцца з усімі надрадковымі і пунктуацыйнымі знакамі, скарачэнні захоўваюцца. Спіс крыніц, прыцягнутых даследчыкам для па­раў­нання, налічвае 93 рукапісы XVII—XIX ст. і 6 друкаваных выданняў XVIII ст. (391—402). Публікацыю завяршае алфавіт­ны паказнік пачатковых радкоў песняў.

Праца сп. Штэрна выходзіць далёка за межы звычайнага каментара да публікацыі старажытнага тэксту. Гэта грунтоўнае шматаспектнае даследаванне не толькі аднаго помніка, а цэлага жанру даўняй літаратуры. У навуковым пошуку да­следчык выяўляе глыбокае знаёмства не толькі з прадметам і спецыяльнай літаратурай, але і з сумежнымі галінамі, — ад царкоўнай гісторыі і да фальклору. На працягу ўсёй працы падаецца вялікая колькасць спасылак на падставовую літаратуру; частацытаваныя крыніцы змешчаны ў выглядзе спіса літаратуры ў канцы даследавання, і гэты спіс налічвае больш за 450 пазіцый. Таму асобныя хібы ў яго афармленні даравальныя. Так, у кнізе цытуецца праца Калугіна 1994 г. (60, спас. 51, 52), але ў бібліяграфічным спісе яна адсутнічае. Першапачаткова праца сп. Штэрна, напэўна, насіла больш сціплы характар, паколькі раздзел 4 памылкова названы як 3 (101). Часам трапляюцца некаторыя дробныя памылкі, напрыклад, што Ваўкавыск ляжыць у сучаснай Літве (35).

Заўваг патрабуць погляды даследчыка на моўныя аб’екты старажытнай эпохі. Ён правільна вызначае існаванне агульнай пісьмова–літаратурнай мовы беларусаў і ўкраінцаў, акрэсліваючы яе тэрмінам «рутэнская мова» (49 і інш.), аднак у іншых месцах карыстаецца тэрмінамі «паўднёвазаходнеруская» (82, спас. 128), «руськая» (89), «украінская» (83). Тым не менш, у «Польска–літоўскай дзяржаве» сп. Штэрн налічвае толькі тры мовы: польскую, царкоўнаславянскую і гутарковы ўсходнеславянскі дыялект. Мадыфікаванай формай апошняга, на яго думку, з’яўляецца міжрэгіянальная канцылярская мова ВКЛ (59), што гістарычна няправільна і метадалагічна хібна. Гэтая «мадыфікаваная форма» нават у канцылярскім ужытку выступала ў вельмі далёкім ад дыялекту вы­глядзе і, больш за тое, ужывалася таксама ў літаратурнай ды рэлігійнай сферы. Мову, што выкарыстоўвалася ў гэтых сферах з XVI ст., даследчык акрэслівае тэрмінам «проста мова» і лічыць яе гіб­рыдным утварэннем, якое ўзнікла ў выніку насычэння канцылярскай мовы паланізмамі і царкоўнаславянізмамі (59—60). На яго думку, гэтая мова паўстала ў царкоўнай сферы з практыкі казання і павучання вернікаў і адрозніваецца ад канцылярскай мовы; разам яны ўтвараюць функцыянальна–стылёвыя варыянты рутэн­скай мовы. Такі погляд уласцівы некаторым украінскім да­следчыкам (упершыню ён быў выказаны ўкpаінскім мова­знаўцам П. Плюшчом)[1], хоць яго нельга пры­знаць абгрунтаваным, што ўсведамляе і сам сп. Штэрн (60, спас. 51).

Кніга сп. Штэрна будзе надзвычай цікавая і карысная для беларускіх гуманітарыяў. Яна не толькі ўводзіць у навуковы ўжытак важны рукапісаны помнік, але і абвяргае распаўсю­джаны сярод навукоўцаў погляд на 2–ю палову XVII ст. і ўсё XVIII ст. як эпоху літаратурнай пустэчы, час заняпаду і дэградацыі літаратуры ды культуры. Згодна з такім поглядам, духоўная песневая паэзія знаходзілася на перыферыі тагачаснага жыцця і недаацэньвалася ні гісторыкамі літаратуры, ні фалькларыстамі ды этнографамі. Даследаванне сп. Штэрна не толькі разбурае навуковыя міфы, але і раскрывае новыя гарызонты для далейшага пошуку.
Мінск

Ігар Клімаў


[1] Плющ П. П. Нариси з історії української літературної мови. Київ, 1958. С. 36, 130, 137, 142—143; Плющ П. П. Iсторія української літературної мови. Київ, 1971. С. 140 і інш., аналагічна: Shevelov G. Y. A historical phology of the Ukrainian language. Heildelberg, 1979. P. 701.

Наверх

Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху. Выбраныя творы (Аляксей Каўка)

Снежня 3, 2003 |


АНТОН ЛУЦКЕВІЧ. Да гісторыі беларускага руху. Выбраныя творы. Укладанне, прадмова, каментар, анатаваны індэкс імёнаў АНАТОЛЯ СІДАРЭВІЧА. Мінск: Беларускі кнігазбор, 2003. 287 с.

Ідэолаг, палітык–практык, нацыянальны асветнік — гэтая буйная фігура гісторыі Беларусі пасля працяглага забыцця, прапагандысцкага шальмавання як «буржуазнага нацыяналіста», нават «нацыянал–фашыста» (выкрывальных інвектыў не пералічыць) вернута ў грамадзянскае і творчае жыццё Беларусі. Узрастае ўвага да імёнаў Луцкевічаў з боку гісторыкаў, філосафаў, літаратуразнаўцаў, іншых рупліўцаў новага кірунку ў беларускай гуманістыцы — луцкевічазнаўства. Антону Луцкевічу адведзены спецыяльны раздзел у найноўшым 4–тамовым акадэмічным выданні па гісторыі беларускай літаратуры ХХ ст.[1] Несумненным унёскам у гэты кірунак з’яўляецца і ўступны (не ва ўсім бясспрэчны, пра што ніжэй) артыкул укла­дальніка рэцэнзаванага выдання Анатоля Сідарэвіча «Антон Луцкевіч і гісторыя беларускага руху». У ім дэтальна разгледжана і роля Луцкевіча ў беларускім руху, і асвятленне гэтай праблемы ім самім у сваіх працах. Вышэй усялякай пахвалы вывераны каментар і анатаваны паказнік імёнаў, якія істотна дапаўняюць і ўзбагачаюць змест кнігі.

Сам збор твораў А.Луцкевіча пачынаецца артыкулам «Беларусы» («Формы национальных движений в современном мире», С.–Петербург, 1909) — напэўна, першай у легальным расійскім друку спробай канцэптуальнага асэнсавання гістарычна–этніч­най своеасаблівасці народа, характару беларускага руху ў яго палітычнай і культурна–асветніцкай праявах, такіх як дзейнасць БСГ, газет «Наша Доля», «Наша Ніва», выдавецкіх таварыстваў, моладзевых гурткоў; імкненне да змякчэння асі­міляцыйнага ціску на беларусаў казённай школы, царкоўных (праваслаўных і каталіцкіх) інстытуцый, інакш кажучы, двух фактараў, што супрацьдзейнічаюць нацыянальнаму адра­джэнню — «штучнай русіфікацыі і паланізацыі» (40). У тым жа артыкуле падаецца накід «палітычнага ідэалу» вызваленчага руху, які абумоўлены задачай нацыянальнага самавызначэння Беларусі, пачаткова ў форме «мясцовага сойму ў суадносінах з агульнарасійскім парламентам» (37).

Стрыжнёвая ідэя самавызначэння, узбагачаная практыкай наступных гадоў, развітая ў іншых працах, пададзеных у кнізе: «На дарозе да новага жыцця» (1912), «Наш шлях» (1913), «Краёвае становішча» (1914), «Эканамічная эвалюцыя» (1917), нарэшце, «Палітычныя лёзунгі беларускага руху» (1920). У апошняй з пералічаных публікацый прасочана эвалюцыя нацыянальнай палітычный думкі і практыкі ў драматычным супрацьстаянні расійска–самадзяржаўнаму, ліберальнаму (Часоваму ўраду Керанскага), а таксама бальшавіцкаму цэнтралізму, дадзены скончаны выклад незалежніцкага ідэалу, які ўвасобіўся ў абвяшчэнні БНР, што цяпер успрымаецца намі не толькі як найбуйнейшы факт, але дзейсны фактар найноўшай гісторыі Беларусі: «Акт 25 сакавіка 1918 года — гэта найбольш яркае і поўнае ўвасабленне беларускай палі­тычнай думкі, што прайшла за пятнаццаць год усе этапы развіцця. Гэта — апошняе слова беларускай ідэалогіі, штандар, пад якім ідзе беларускі народ да заваявання сапраўднай свабоды. Далейшая палітычная праца беларусаў — гэта ўжо праца па рэалізацыі незалежніцкага ідэалу. Ці здзейсніцца гэты ідэал і ў якой ступені, ці складзе Беларусь цалкам незалежную дзяржаўную адзінку або будзе звязана федэратыўным саюзам з сваімі суседзямі і ў сваёй палітычнай арыентацыі пойдзе на Ўсход або на Захад, да Балтыйскага або Чорнага мора — гэта пытанні, якія могуць быць развязаныя толькі самім жыццём, у залежнасці ад унутранай сілы беларускага народа і агульнай палітычнай кан’юктуры на Ўсходзе Еўропы» (86).

У кнізе дамінуе «ўсходні», а дакладней расійскі, фактар знешняга кантэксту самавызначальных высілкаў Беларусі. Між тым не менш адчувальны і «заходні», польскі фактар, таксама адлюстраваны ў палітычнай спадчыне аўтара. Узгадаем хоць бы яго брашуру (не ўвайшла ў дадзены зборнік), выда­дзеную па гарачых слядах «вызвольнага» паходу начальніка Польшчы Юзафа Пілсудскага на «ўсходнія крэсы» ў 1919—20 г., у якой адлюстраваны жахлівыя факты яго акупацыйнай палітыкі[2].

Закранутыя вышэй пытанні абагульнена пададзены Луцкевічам у нарысе–ўспаміне «За дваццаць гадоў» (1929), які быў напісаны ў час знаходжання за кратамі. У ім паказана панарама палітычнага (падрабязна выкладзены праграмныя ўстаноўкі і практыкі БСГ) і нацыянальна–культурнага руху ў першай чвэрці ХХ ст. (141—164). Ва ўспаміне адлюстраваны многія фігуранты вызваленчага працэсу — В.Іваноўскі, А.Бурбіс, Цётка (Э.Пашкевіч), А.Уласаў, Я.Лёсік, К.Езавітаў, В.Ластоўскі, Б.Тарашкевіч, А.Смоліч і, у прыватнасці, І.Луцкевіч як галоўны інспіратар і арганізатар многіх ключавых пачынанняў дзеячоў адраджэння. Яму, Луцкевічу–старэйшаму, згасламу ад сухотаў у няпоўныя сорак, прысвечана асобная публікацыя «Жыццё і праца Івана Луцкевіча» (1920, 87—101).

Шмат іншых фактаў, падзеяў, асобаў беларускай вызваленчай легенды адлюстравана ў нататках і артыкулах «25 марца 1918 г…» (1921), «Наша Ніва» (1926), «Роля моладзі ў пачатках адраджэнчага руху» (1927) і «Палітычны працэс Якуба Коласа…» (пра ўдзел будучага народнага паэта ў рэвалюцыйным руху беларускіх настаўнікаў у 1905—1906 г.). «Прысутнасць» Якуба Коласа ў зборніку адразу наводзіць на думку пра яшчэ адну, даволі значную і праніклівую працу Луцкевіча, прысвечаную магутнай, вяршыннай асобе беларускага творчага духу — «Янка Купала як прарок нацыянальнага адраджэння» (1932). Можна толькі шкадаваць пра адсутнасць у кнізе дадзенага артыкула. Тым больш, што ён годна замяніў бы ў зборніку асобныя, менш значныя тэксты, ніколькі не парушаючы, а наадворот узмацняючы, праясняючы агульную гістарычную канву беларускага вызваленчага руху.

У дзвюх іншых працах пададзены тэарэтычныя погляды аўтара па нацыянальным пытанні («Дэмакрацыя, пралетарыят і нацыянальнае пытанне» (1923), «Нацыянальнае пытанне і пралетарыят» (1924), у якіх выказана салідарнасць з вядомым выказваннем Ф.Энгельса (ліст да К.Каўцкага ад 7 лютага 1882 г.) пра незаменнае значэнне нацыянальных рухаў для міжнароднай лучнасці пралетарыяту, магчымай «толькі паміж незалежнымі нацыямі» (117).

У кнізе прадстаўлена галоўным чынам палітычная частка творчасці А.Луцкевіча, якая адлюстравала, у той ці іншай ступені, і іншыя гістарычна–культурныя, літаратурныя, школьна–адукацыйныя і рэлігійныя аспекты беларускага руху.

Давяршаюць выданне паказанні Луцкевіча, якія былі за­пісаныя пры яго допытах у вязніцы НКУС (кастрычнік, лістапад 1939). Па сутнасці — гэта суровая, мужная справаздача–споведзь за пройдзены шматгадовы драматычны шлях чалавека, які застаўся паслядоўны ў служэнні ідэі, радзіме і народу. Абвінавачванні ў контррэвалюцыйнасці, у супрацоўніцтве з польскай разведкай падследны, наколькі было ў яго магчымасцях, рашуча і адназначна адхіліў (237—238). Нікога пры гэтым, як адзначана ў прадмове, не абгаварыў і не «заклаў».

Грунтоўнасці ўводнага артыкула і каментарам складальні­ка кнігі належнае ўжо аддадзена. Тым не менш, некаторыя праўкі і ўдакладненні напрошваюцца самі па сабе.

Так, канферэнцыя сацыялістычных рэвалюцыйных пар­тый расійскай дзяржавы з удзелам прадстаўнікоў БСГ (І.Луцкевіча) праходзіла ў Фінляндыі не ў 1907 г. (258, спасылка 34), а на пачатку 1905 г. На ёй, паміж іншага, у сумеснай дэкларацыі Польскай сацыялістычнай партыі і БСГ абвяшчалася неабходнасць «выдзялення тэрыторыі гістарычнай Літвы (Літвы і Беларусі) разам з усімі нацыянальнасцямі, што яе насяляюць, у асобны палітычны арганізм»[3]. Ці не быў гэта першы, зафіксаваны ў друку, сігнал «самавызначэння» Беларусі?

Даволі сумніўна, на наш погляд, «набілітаванне» А.Луцкевіча ў разрад марксістаў, хай і артадаксальных (19, 21). Далёка не ўпэўнены, што з гэтым пагадзіўся б аўтар пададзеных «Твораў», а тым больш стваральнікі «Камуністычнага маніфеста» або «Дзяржавы і рэвалюцыі». Маючы на ўвазе стрыжнёвае ў марксізме рабочае, «пралетарскае» пытанне ў яго сусветна–місійнай пастаноўцы, у якой пытанню нацыянальнаму (для Луцкевіча, Луцкевічаў, іх паплечнікаў — першаснаму, вызначальнаму над усімі іншымі) адводзілася, у лепшым выпадку, роля дапаможная (Маркс, Энгельс), у горшым — вы­ключна інструментальная, тактычная (Ленін, бальшавізм), што абярнулася на практыцы звыклым валюнтарызмам і авантурызмам у нацыянальнай палітыцы. М.Гарэцкі, удумлівы аналітык не толькі літаратурнага, але ў значнай ступені ўсяго гістарычна–сацыяльнага працэсу ў Беларусі, пэўна, не вельмі памыляўся, называючы А.Луцкевіча «нацыянальным рэвалюцыянерам»[4]. Наўрад ці можна пагадзіцца з тым, што рэвалюцыйная сутнасць Луцкевічаў (палітычна–ідэалагічная «злітнасць» абодвух братоў — вядомая аксіёма) абумоўлена карэнным нацыянальна–вызваленчым інтарэсам беларускага народа, задачай аднаўлення (адраджэння) ім уласнай дэма­кратычнай дзяржавы і не мела нічога агульнага з разбуральнай, «барыкаднай» ідэало­гіяй, якая, мімікруючы пад марксізм, доўгія дзесяцігоддзі панавала над лёсам Беларусі і не яе адной. Наступствы вядомыя. Праўда, у іншым месцы (26, падрадкоўнік) і А.Сідарэвіч, нясмела, але справядліва падымае пытанне пра нацыянальную рэвалюцыю ў прымяненні да беларускага руху, нахіляючы сучасных гісторыкаў да асэнсавання дадзенай праблемы. Гэтаму, дадамо ад сябе, немалыя падставы дае найноўшы корпус крыніцазнаўчых  публікацый — «Архівы БНР» (Т. 1. Кн.1—2), тамы «Беларускай думкі», «Беларускі хрысціянскі рух ХХ стагоддзя», «Слуцкі збройны чын 1920», выпускі «Знешняя палітыка Беларусі» і г.д.

Не бачым падстаў падазраваць А.Луцкевіча ў магчымым антысемітызме з–за выкарыстання слова «жыд» у артыкулах «Аб жыдох». «Жыдоўскае пытанне ў нашым пісьменстве» і інш. (21, падрадкоўнік). Дадзены сінонім здаўна замацаваўся ў беларускай пісьмовай (гл. Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Т.10. С.28—29) і гутарковай лексіцы, як і ў іншых славянскіх мовах. Ён не нясе негатыўна–ацэначнага сэнсу. Да таго ж фактычны змест названых і іншых артыкулаў аўтара (які карыстаўся дасавецкімі граматычнымі нормамі беларускай мовы) паслядоўна вытрыманы ў духу ўзаемнай сімпатыі і салідарнасці беларускага і яўрэйскага народаў у агульным вызваленчым працэсе. Варта ўзяць пад увагу і асабісты момант у біяграфіі А.Луцкевіча, які пабраўся шлюбам ў 1919 г. з яўрэйскай дзяўчынай Соф’яй Абрамовіч, выхаванкай Сарбоны, доктарам–педыятрам, якая трагічна загінула праз дзесяць гадоў. У сужэнцаў было два сыны — Юры і Лявон. Лявон Луцкевіч (памёр у 1997 г.) з годнасцю працягваў справу бацькі ў якасці аднаго з лідэраў беларускай дыяспары ў Літве. Ён быў аўтарам гістарычна–краязнаўчых нарысаў пра памятныя беларускія месціны ў Вільні[5] — гэтага старажытнага балта–славянскага горада. У ваколіцах «беларускіх Афін», на мемарыяльных могілках Росы, у пачатку 90–х гадоў ХХ ст. быў усталяваны сімвалічны помнік Антону і Івану Луцкевічам.

Увогуле творчы фармат Антона Луцкевіча даволі абсяжны, і партыйна–палітычныя крытэрыі асэнсавання даюць толькі частковае, далёка не поўнае ўяўленне пра гэтую неардынарную постаць. Як і пра нашаніўскую, вырашальную для нацыянальнага абуджэння эпоху, у якой яму давялося тварыць, адказаўшы на выклік Гісторыі да тутэйшага люду забранай краіны («А хто там ідзе?…») ясна, неабвержна: «Беларусы». Іншая справа, што хада беларуская Адвечным Шляхам пакуль не набыла патрэбнага паскарэння, хоць яе імклівае скіраванасці ўжо нікому не спыніць. У гэтай выснове і тоіцца, мабыць, асноўны аптымістычны ўрок трагічнага лёсу выбітнага Беларуса.

Вяртаючыся да кнігі, падкрэслім галоўнае — нацыянальная канцэпцыя гісторыі Беларусі ўзбагацілася відавочным гістарыяграфічным набыткам, з чым яе прыхільнікаў застаецца толькі павіншаваць.
Масква

Аляксей Каўка


[1] Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: У 4 т. Т.1. 1901—1927. Мінск, 1999. С.447—462.
[2] Луцкевіч А. Польская акупацыя Беларусі. Вільня, 1920 (рэпрынт, Менск, 1992).
[3] Przedświt. 1905. № 4—5. S. 176.
[4] Клейнборт Л.М. Молодая Белоруссия. Очерк современной белорусской литературы 1905—1928. Минск, 1928. С.354.
[5] Луцкевіч Л. Вандроўкі па Вільні. Вільня, 1998.

Наверх

Пушкін, Ігар А. Узброены супраціў ва Ўсходняй Беларусі (Захар Шыбека)

Снежня 2, 2003 |

ПУШКІН, ІГАР А. Узброены супраціў ва Ўсходняй Беларусі (20—30–я гады ХХ ст.): дакументы і матэрыялы. Магілёў, 2003. 140 с.

Мой калега гісторык і музейны працаўнік Ігар Пушкін выдаў вельмі важную для беларускай гістарычнай навукі кнігу. Ён упершыню выключна на архіўных дакументах пераканаўча  пацвердзіў наяўнасць масавага руху супраць савецкай улады ў 1920—1930–я г. ва Ўсходняй Беларусі. Гэта робіць гонар аўтару, бо антысавецкі супраціў у афіцыйнай гістарычнай навуцы Беларусі дагэтуль традыцыйна замоўчваецца. Першым з да­следчыкаў на паўстанцкі рух ва Ўсходняй Беларусі звярнуў увагу беларускі гісторык у эміграцыі Юрка Віцьбіч[1]. Замежны статус даследчыка, неда­статковая дакументальная абгрунтаванасць фактаў давалі падставы для недаверу.

Але цяпер мы маем 112 апублікаваных І.Пушкіным архіўных дакументаў, якія яскрава сведчаць — антысавецкі рух у памежных з Расіяй беларускіх землях сапраўды быў і працягваўся амаль да пачатку II сусветнай вайны. Давер да такой важнай інфармацыі, якую пацвердзіў не толькі замежны, але і айчынны гісторык, істотна ўзрос. Публікацыя дакументаў зроблена прафесійна, з выкананнем усіх неабходных да яе патрабаванняў. Ва ўступным аўтарскім раздзеле даецца ўяўленне аб гістарычным перыядзе, адлюстраваным у дакументах, сутнасці ўзброенага супраціву, яго гістарыяграфіі. Тут жа апісваюцца архіўныя фонды, адкуль быў узяты дакументальны матэрыял, а таксама прыводзіцца кароткі аналіз дакументаў. Цяжка ўявіць, але ў канцы 1919 — пачатку 1920 г., калі вялася савецка–польская вайна, толькі ў Гомельскай губерні „вылоўліванню“ падлягалі больш за 170 тыс. дэзерціраў, якія адмаўляліся ад мабілізацыі ў Чырвоную Армію.

Існуе меркаванне, што крыніцы аб антысавецкіх выступленнях вельмі засакрэчаныя і з’яўляюцца недаступнымі для гісторыкаў. Як жа аўтару ўдалося здабыць такія рэдкія дакументы? Дзіўна, але  яму не давялося абіваць парогі чыноўнікаў КДБ, каб прарвацца ў іх ведамасны архіў. Такія дакументы, аказваецца, можна знайсці і ў звычайных дзяржаўных абласных архівах. У дадзеным выпадку амаль ўсе апублікаваныя ў кнізе крыніцы былі выяўлены ў дзяржаўных архівах Віцеб­скай, Магілёўскай і Гомельскай абласцей. Так што дапытлівасць даследчыка з Магілёва можа служыць добрым прыкладам для іншых.

Другое пытанне, якое ўзнікае, калі прачытваеш тытул кнігі, — чаму Ўсходняя Беларусь?  На гэтае пытанне ў значнай ступені дае адказ сам аўтар ва ўступным раздзеле. Усходнія беларускія землі да сярэдзіны 1920–х г. знаходзіліся ў складзе РСФСР. Яны не трапілі пад нямецкую і польскую акупацыю. Усходнія беларусы добра зведалі, што такое савецкая ўлада з яе „харчразвёрсткай“, прымусовай мабілізацыяй, свавольствам „камісараў“. Вось чаму беларуская вёска гэтага рэгіёну прыкладала максімум намаганняў, каб пазбавіцца ад такой улады. І барацьба тут была не толькі жорсткай і працяглай, але  і мела, дадам ад сябе, больш яскрава выяўлены народны характар, чым у цэнтры і на захадзе Беларусі. Жыхароў цэнтральна–заходніх рэгіёнаў мінула савецкае ліха часоў „ваеннага камунізму“, бо якраз тады яны знаходзіліся пад нямецкай і польскай акупацыяй. І гэтая акупацыя, відаць, была больш цярпімай для беларускіх сялян, чым савецкая. Калі на заходніх межах БССР антысавецкі рух перыядычна падсілкоў­ваўся з Польшчы, то на беларуска–расійскім памежжы ён ўзрастаў на народным пратэсце, гэта значыць, уяўляў сабой зусім натуральную з’яву. Вось гэтую зусім натуральную і адметную ў найноўшай беларускай гісторыі з’яву, якая набыла агульнанацыянальнае значэнне, і адлюстраваў у сваёй кнізе І.Пушкін.

І нарэшце, што хацелі бачыць жыхары Ўсходняй Беларусі замест савецкай улады? Абапіраючыся на дакументы, аўтар паказвае неаднароднасць антысавецкага руху. Адны змагаліся за рэстаўрацыю царскай Расіі, іншыя — за дэмакратычную Расію, што ўзнікла пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г., многія імкнуліся да таго, каб Беларусь была незалежнай, нацыянальнай дзяржавай,  шмат хто ваяваў па прынцыпе — лепей любая ўлада, толькі не савецкая. Таму антысавецкі рух не быў тоесным нацыянальна–вызваленчаму руху, як часам можа падацца, калі вывучаеш кнігу Юркі Віцьбіча. Хочацца яшчэ раз звярнуць увагу на існаванне на беларускіх землях агульнарасійскай плыні антысавецкай барацьбы. Насельніцтва Беларусі выяўляла салідарнасць са сваімі ўсходнімі суседзямі ў змаганні за Расію без бальшавікоў. І ў гэтым была яшчэ адна адметная рыса антысавецкага супраціву на ўсходзе Беларусі ў параўнанні з яе захадам.

Усё сказанае дае падставу сцвярджаць, што кніга І.Пушкіна з’яўляецца не лакальным, а тым больш не краязнаўчым творам, а сур’ёзным даследаваннем агульнабеларускага маштабу. Шкада, што яе наклад толькі 30 асобнікаў. Хочацца спадзявацца, што надыдзе час, калі яна будзе перавыдадзена належным тыражом.

Мінск

Захар Шыбека


[1] Юрка Віцьбіч (Юрый Стукаліч). Антыбальшавіцкія паўстаньні і пар­тызан­ская барацьба на Беларусі. Нью–Ёрк: БІНіМ, 1996. 396 с.

Дысертацыі па гісторыі, абароненыя ў Беларусі ў 2002—2003 г. (Любоў Собалева)

Снежня 1, 2003 |

2002
доктарскія

1. Гужалоўскі А. А. Станаўленне і развіццё музейнай справы Беларусі (1918—1941 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)*

2. Казлякоў У. Я. Нацыянальнае пытанне ў праграмных уста­ноў­ках і тактыцы неанародніцкіх партый. Пачатак XX ст. — канец 20–х г. (на матэрыялах Расіі, Беларусі, Украіны) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

3. Марозава С. В. Уніяцкая царква ў этнакультурным раз­віцці Беларусі (1596—1839) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

4. Менькоўскі В. І. Улада і савецкае грамадства 1930–х гадоў у англа–амерыканскай гістарыяграфіі (БДУ, 07.00.09 — гістарыя­графія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага да­следавання)

5. Смалянчук А. Ф. Польскі грамадска–палітычны рух на бела­рус­кіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

6. Стралец М. В. ФРГ і праблемы абмежавання і скарачэння ўзбраенняў у Еўропе (1949—1990 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

7. Тугай У.В. Латышскі этнас у сацыяльна–эканамічным і культурным жыцці Беларусі ХIХ — першай паловы XX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

кандыдацкія

8. Арлова Н. Я. Станаўленне дзяржаўнай сістэмы пачатковай адукацыі ў Англіі (канец ХVIII — 60–я гады XIX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

9. Вялікі А. З. Ажыццяўленне абмену насельніцтвам паміж БССР і Польшчай 1944—1946 г. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

10. Давідзюк П. Г. Удзел прафсаюзаў Беларусі ў сацыяльна–эканамічных і грамадска–палітычных пераўтварэннях 1985—1994 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

11. Жылінскі М.Г. Адукацыя на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

12. Жыцько А. В. Юрысты з універсітэцкай адукацыяй на службе германскіх каралёў/імператараў (другая палова ХIV — ХV ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

13. Завальнюк У.М. Адраджэнне і дзейнасць рымска–каталіцкай канфесіі ў Беларусі (сярэдзіна 1980–х — 2000 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

14. Звераў Ю. У. «Рускія» фармаванні вермахта і войск СС на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (1941—1944 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

15. Зелянкова А. І. Развіццё культуры на ўсходніх беларускіх тэрыторыях у складзе РСФСР (люты 1919 — 1926 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

16. Кітурка І. Ф. Сацыяльна–эканамічныя крызісы і палітыка гаспадарчага аднаўлення і развіцця ў дзяржаўных уладаннях Беларусі (другая палова ХVII — ХVIII ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

17. Куракевіч Н.І. Дзяржаўная палітыка ў галіне народнай адукацыі і падрыхтоўка настаўніцкіх кадраў у Беларусі (1921—1930 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

18. Курыла А. У. Канцэпцыя гісторыі Вялікай французскай рэвалюцыі Франсуа Фюрэ і яе ідэйна–палітычнае значэнне  (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

19. Кур’яновіч А. В. Гісторыя штодзённасці ў ФРГ (1970–я — 1–я палова 1990–х г.) (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

20. Лаўрыновіч Д. С. Ліберальна–кансерватыўная апазіцыя ў Расіі на шляху да ўлады (ліпень 1914 — сакавік 1917 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

21. Маторава Л. А. Развіццё гістарычнай адукацыі ў сістэме вышэйшай школы Беларусі. 1944—1961 г. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

22. Мялешка А. I. Гістарычныя погляды П. В. Баброўскага  (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

23. Пуцік У.С. Аграрнае пытанне ў грамадска–палітычным жыцці Беларусі (1894—1906 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

24. Пушкін І. А. Нацыянальныя меншасці БССР у грамад­ска–палітычным і культурным жыцці. 20–я г. ХХ ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

25. Савіч А. А. Рэвалюцыйны нацыянальна–вызваленчы рух у Заходняй Беларусі ў 1921—1939 г.: гістарыяграфія праблемы (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

26. Сакалоў М.М. Студэнцтва вышэйшай школы Беларусі 20–х гадоў XX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

27. Сіткевіч С. А. Дзейнасць польскага падполля на тэрыторыі Бе­ларусі (1939—1954): гістарыяграфія праблемы (07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

28. Сліж Н. У. Шляхецкая сям’я ў Вялікім Княстве Літоўскім у ХVI—ХVII ст.: уздзеянне станавага падзелу грамадства на яе фармаванне і развіццё (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

29. Тамачова С.А. Сялянскае самакіраванне ў Беларусі (1861—1901 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

30. Цемушаў В. М. Тэрыторыя і межы Маскоўскага княства ў канцы XIII — першай палове ХIV ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

31. Янушкевіч А. М. Першая Інфлянцкая вайна (1558—1570) і яе ўплыў на развіццё сацыяльна–палітычных працэсаў у Вялікім Княстве Літоўскім (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

2003
доктарскія

32. Бохан Ю. М. Узбраенне і структура войска Вялікага Княства Літоўскага ў другой палове ХIV — канцы ХVI ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

33. Жытко А. П. Дваранства ў сацыяльна–эканамічным жыцці Беларусі перыяду капіталізму. 1861—1914 г. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

34. Лойка Л. В. Ад камунізму да сацыял–дэмакратыі. Транс­фармацыя левай партыі ў Польшчы (1970—2000 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносін і знешняй палітыкі)

35. Марзалюк І. А. Этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэа­тыпы насельніцтва беларускіх зямель у Х—ХVII ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

36. Шадыра В. І. Беларускае Падзвінне ў эпоху жалеза і ранняга Сярэднявечча (VIII ст. да н. э. — VIII ст. н. э.) (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія)

кандыдацкія

37. Авелька С. У. Роля дваранства ў развіцці культуры Беларусі (канец ХVIII — сярэдзіна XIX ст.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

38. Багдановіч А. І. Навуковая  і культурна–асветніцкая дзейнасць  інтэлігенцыі ў Беларусі (1861—1900 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

39. Барсук А. Я. Брытанія як правінцыя Рымскай імперыі (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

40. Буглак А. А. Усходнеславянскае язычніцтва ў беларускай, расійскай і ўкраінскай гістарыяграфіі другой паловы XX ст. (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

41. Васовіч С. М. Навучальныя ўстановы праваслаўнага духоўнага ведамства ў Беларусі. Канец XVIII ст. — 1914 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

42. Галубовіч В. У. Кнігі запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за час праўлення Ўладзіслава IV Вазы як крыніца па гісторыі Беларусі (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

43. Гардзіенка Н. С. Становішча жанчыны–шляхцянкі ў Вя­лі­кім Княстве Літоўскім у ХVIII ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гіс­торыя)

44. Гігін В. Ф. Фармаванне аднапартыйнай сістэмы ў Беларусі (1917—1925 гг.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

45. Глеб М. У. Эвалюцыя імперскай ідэі ў Вялікабрытаніі ў другой палове XIX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

46. Гронскі А. Д. Палітычная паліцыя Расійскай імперыі і яе дзейнасць на тэрыторыі Беларусі ў другой чвэрці XIX — пачатку XX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

47. Дашкевіч А. Л. Маладзёжны рух Беларусі 30 — пачатку 60–х гадоў XIX ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

48. Жыхараў С. Б. Палітыка расійскага ўрада ў сферы чыгуначнага будаўніцтва і яе рэалізацыя на тэрыторыі Беларусі ў другой палове XIX — пач. XX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

49. Ерашэвіч А. У. Уплыў напалеонаўскіх войнаў на грамад­ска–палітычнае жыццё Беларусі (1799—1815) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

50. Карпіевіч В.А. Развіццё гандлю ў Беларусі (1861—1900 г.) (БПДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

51. Кісялёў А. А. Сістэма дзяржаўных устаноў і чыноўніц­тва Беларусі ў палітыцы расійскага урада (канец ХVIII — першая палова XIX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

52. Козік Л. А. Палітычная барацьба ў Польшчы (чэрвень 1945 — люты 1947 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

53. Корань А. В. Дзекабрызм і менталітэт расійскай дваранскай інтэлігенцыі (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

54. Кошалева Н. У. Мусульманская абшчына і ісламская арганізацыя ЗША ў XX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

55. Кошман В. І. Сельскія паселішчы міжрэчча Бярэзіны і Дняпра ў Х—ХIII ст. (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія)

56. Лапановіч С.Ф. Дзейнасць дзяржаўных і недзяржаўных арганізацый па аказанні дапамогі бежанцам у Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны (1914 — кастрычнік 1917 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

57. Ларыёнаў Д. Г. Сучасная сацыяльная дактрына Каталіцкай царквы і яе адаптацыя ва ўмовах Лацінскай Амерыкі (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

58. Лютая А.Э. Рамяство у Беларусі ў другой палове ХVIII — першай палове XX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

59. Малыхіна Л. Ю. Гістарыяграфія Літоўска–Беларускай ССР (07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

60. Мікалаева Л. В. Арганізацыя знешняй палітыкі Вялікага Княства Літоўскага ў канцы ХV — сярэдзіне ХVI ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

61. Паўлава А. Я. Асабовы склад партызанскіх фармаванняў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны: крыніцы і метады аналізу (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

62. Перапечка I. В. Унутрыпалітычная барацьба ў Чэхаславакіі ў 1943—1948 г. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

63. Прыступа Н. М. Канцэпцыя «нацыянальнага сацыялізму» Чэ­хаславацкай нацыянальна–сацыялістычнай партыі (30—40–я г. XX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

64. Раманоўскі Д.У. Знешнепалітычныя сувязі БССР з зарубежнымі краінамі (на прыкладзе дзейнасці Дзяржгандальбела ў 1923—1931 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

65. Русецкі Ю. А. Культурнае развіццё Віцебска ў апошняй чвэр­ці ХVIII — 30–х гадах XIX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

66. Самовіч А. Л. Кадэцкія карпусы ў Расіі (80–я г. XIX ст. — 20–я г. XX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

67. Свірыд А. М. Уніяцкая царква ў Заходняй Беларусі (1921—1939 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

68. Тамашэвіч В. М. Зараджэнне і развіццё сіянізму ў паўночна–заходніх губернях Расійскай імперыі (пачатак 80–х г. XIX ст. — 1907 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

69. Увараў І. Ю. Пашырэнне правоў і свабод беларускай шляхты ў Вялікім Княстве Літоўскім да Люблінскай уніі (на матэрыялах вальных соймаў) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

70. Углік І.Р. Бытавая культура беларусаў ХVII—ХVIII ст.: тыпалогія, гістарычна–культурная стылістыка, гістарычная дынаміка (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

71. Цeмушаў С. М. Генезіс і эвалюцыя інстытута вярхоўнай улады ў славянскіх раннефеадальных дзяржавах (VII—XII ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

72. Шаўчэня М. М. Развіццё гандлю ў Беларусі (канец ХVIII — першая трэць ХIХ ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

73. Язэпенка І. М. Позні неаліт і ранні перыяд бронзавага веку Цэн­тральна–Ўсходняй Беларусі (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія)

Падрыхтавала Любоў Собалева

* У дужках падаецца месца абароны дысертацыі (ІГ НАНБ — Інстытут гісторыі НАН Беларусі, БДУ — Беларускі дзяржаўны універсітэт, БДПУ — Беларускі дзяржаўны педагагічны універсітэт імя М.Танка) і спецыяльнасць.

Наверх

Галоўная » Архіў катэгорыі '2003 Т.10 Сш. 1-2'