Новы нумар

Беларускі Гістарычны Агляд - 2005 Т.12 Сш. 1-2

Юрэвіч, Лявон. Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага (Наталля Гардзіенка)

Снежня 5, 2005 |

ЮРЭВІЧ, ЛЯВОН. Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага: Гісторыя газэтаў „Бацькаўшчына“ й „Беларус“ (1947—2000). Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006. 256 с. (Бібліятэка Бацькаўшчыны, кн. 8).

З моманту своеасаблівага „адкрыцця“ тэмы замежжа ў беларускім інтэлектуальным асяроддзі прайшло больш як 15 гадоў. Нібы ўжо мусіць скончыцца эйфарыя першапраходніцтва і надысці час ацэнкі таго, што зроблена ў эміграцыязнаўстве, з вызначэннем перспектываў яго наступнага развіцця.

За адзначаны перыяд у друку з’явілася пэўная колькасць публікацыяў, прысвечаных пераважна літаратурнай спадчыне замежных беларусаў, ды рэдкія гістарычныя даследаванні, засяроджаныя на вывучэнні тых ці іншых аспектаў, асобаў ці краінаў беларускай эміграцыі. Выразнай адметнасцю айчыннага эміграцыязнаўства сёння ёсць перавага крыніцазнаўчага падыходу, фактычна абмежаванага ўвядзеннем у навуковы ўжытак новых крыніцаў інфармацыі па тэме. Акрамя таго, большасць публікацыяў — гэта рэфлексіі самой эміграцыі адносна сваёй гістарычнай ролі, а не даследаванні прафесіяналаў. Як вынік, сучаснаму беларускаму эміграцыязнаўству выразна бракуе аналітыкі, абагульненняў і сістэматызацыяў ужо назапашанага і новазнойдзенага матэрыялу.

Кніга архівіста і літаратуразнаўцы, супрацоўніка Нью–ёркскай Публічнай Бібліятэкі і Беларускага Інстытута Навукі і Мастацтва Лявона Юрэвіча ў шэрагу даследаванняў праблематыкі замежжа ёсць яскравым паказнікам дасягненняў і праблемаў гэтага кірунку даследаванняў. Падназва „Гісторыя газетаў «Бацькаўшчына» і «Беларус» (1947—2000)“ дазваляе аналізаваць манаграфію менавіта як гістарычную працу.

Аб’екты ўвагі Лявона Юрэвіча — газеты „Бацькаўшчына“ і „Беларус“ — з’яўляюцца галоўнымі крыніцамі інфармацыі па гісторыі паваеннай беларускай эміграцыі. На іх старонках можна знайсці хроніку падзеяў у розных асяродках беларусаў, перадрук некаторых афіцыйных дакументаў беларускіх арганізацый, палемічныя артыкулы наконт сітуацыі ў БССР і свеце, прыватныя абвесткі, успаміны, некралогі, шмат іншай інфармацыі. У моры беларускага эміграцыйнага перыядычнага друку (у бібліяграфіі Зоры і Вітаўта Кіпеляў названыя болей за 400 назваў) згаданыя газеты былі, напэўна, самымі працяглымі па часе і найбольшымі паводле накладаў і — адпаведна — чытацкай аўдыторыі выданнямі.

У прадмове да кнігі аўтар зазначае, што яго даследаванне — толькі першая прыступка ў вывучэнні эміграцыйнай перыёдыкі, таму ён не робіць спробы дакладнай рэканструкцыі „біяграфіяў“ газет, гэта хутчэй „спроба зразумець супрацоўнікаў рэдакцыяў і людзей, што газеты чыталі. Зразумець у часе і гісторыі, чым былі выданні для тых, хто прайшоў шлях ад ОСТаўцаў, ДПістаў да нацыянальнае меншасці ў Вольным Свеце, шлях ад «Бацькаўшчыны» да «Беларуса»“ (3).

Гісторыю згаданых выданняў Лявон Юрэвіч слушна ўпісвае ў кантэкст гісторыі беларускай перыёдыкі наогул, таму ў раздзеле „Перадгісторыя“ зроблена спроба выявіць адметнасці ролі газет у нацыянальным руху, асаблівасцяў і праблем іх друку. Адзначаецца таксама, што ў эміграцыі перыядычныя выданні наогул маюць большае значэнне, чым у метраполіі. Апошняе відавочна і паводле ўвагі грамады да сваіх перыёдыкаў, і па іх колькасці. У пададзенай аўтарам фрагментарнай гісторыі беларускага друку да 1947 г. у якасці папярэднікаў газет „Бацькаўшчына“ і „Беларус“ у нацыянальным сэнсе падаюцца „Наша Доля“, „Наша Ніва“, „Вольная Беларусь“, а найбліжэй — берлінская „Раніца“, рэдактарам якой некаторы час быў Станіслаў Станкевіч (7—16).

Частка кнігі, прысвечаная газеце „Бацькаўшчына“ (19—66), пачынаецца з пераліку беларускіх перыёдыкаў 1945—1948 г., сярод якіх пераважалі часопісы, а таксама характарыстыкі агульнай сітуацыі з нацыянальным друкам у паваеннай Нямеччыне. Вельмі цікавая пададзеная аўтарам табліца параўнання накладаў прэсы, што выдавалася ў лагерах для перамешчаных асобаў прадстаўнікамі розных нацый (21). Тут прыводзяцца звесткі пра беларусаў, эстонцаў, латышоў, літоўцаў, расійцаў, украінцаў, палякаў, румынаў, венграў, сербаў. Як бачна з табліцы, беларускія перыёдыкі мелі найменшы сумарны наклад. Агульны наклад, прыкладам, эстонскіх газет і часопісаў складаў 8 млн. асобнікаў, беларускіх — 451 тыс. Гэта пры тым, што колькасць эстонцаў і беларусаў, якія апынуліся ў лагерах ДП, была прыкладна роўнай (недзе па 70—75 тыс. чалавек). Але чаму наклад беларускай прэсы быў у некалькі разоў меншы, Лявон Юрэвіч не тлумачыць.

Найбольш увагі аўтар аддаў „рэдакцыйнай кухні“ „Бацькаўшчыны“, матывацыі дзеянняў яе выдаўцоў, што паўстаюць са старонак лістоў, успамінаў, пратаколаў, багата цытаваных у тэксце. „Бацькаўшчына“, якая выдавалася з кастрычніка 1947 г. да снежня 1966 г., да сярэдзіны 1950–х г. стала самым чытаным беларускім выданнем за мяжой. Газета дасылалася ў такія экзатычныя для беларускай прысутнасці краіны, як Венесуэла, Бразілія, Новая Зеландыя, Турцыя.

Дзякуючы архіўным пошукам аўтара становяцца зразумелымі відавочныя з часам карэкціроўкі ў змесце „Бацькаўшчыны“, што суправаджалі спрэчкі ў яе рэдакцыі і змену кіраўніцтва ў 1948 г., калі Антона Адамовіча замяніў Станіслаў Станкевіч, які рэдагаваў газету да 1962 г. З эпісталярнай спадчыны бачныя і галоўныя праблемы „Бацькаўшчыны“, што спрычыніліся да спынення яе выдання: нетрывалае фінансаванне ды недахоп аўтараў і матэрыялаў, што з часам, з адцёкам інтэлектуальных сілаў з Нямеччыны, рабіліся ўсё больш непераадольныя.

Тым не менш намаляваная Лявонам Юрэвічам гісторыя газеты выглядае фрагментарнай. Аўтар часта не выходзіць за межы цытавання дакументаў, амаль не каментуючы прыведзеныя лісты і ўспаміны. Даследнік толькі згадвае асобныя сюжэты–праблемы, але не вычэрпвае іх цалкам, прымушаючы чытача самога дадумваць працягі. Напрыклад, згадваецца пра выразную „крывіцкую“ скіраванасць „Бацькаўшчыны“ і прыведзены прыклад негатыўнай яе ацэнкі з боку прадстаўніка „варожага лагеру“ Юркі Віцьбіча (27), але далейшыя ўзаемадачыненні газеты з „праціўнікамі“, іх адлюстраванне на старонках выдання засталіся па–за ўвагай аўтара манаграфіі. Бяздоказнай выглядае тэза пра сапраўднае аб’яднанне чытачоў–беларусаў вакол газеты (39), бо аўтар не прыводзіць хоць бы прыблізных суадносінаў паміж колькасцю свядомых беларускіх эмігрантаў і накладам газеты (напрыклад, суадносіны паміж колькасцю дасыланых у пэўную краіну асобнікаў з колькасцю мясцовых беларускіх арганізацыяў і іх удзельнікаў). Акрамя таго, няспынныя фінансавыя праблемы газеты таксама не гавораць на карысць масавасці яе падтрымкі.

Фактычна, Лявон Юрэвіч не стварае ўласнай цэласнай канцэпцыі гісторыі „Бацькаўшчыны“, паказвае яе часцей чужымі вачыма, акрэслівае выбраныя праблемы–сюжэты і не спрабуе адказаць на безліч пытанняў „чаму?“, што нараджаюцца ў працэсе даследавання.

Пры канцы часткі аўтар робіць цікавую выснову, што спыненне выхаду „Бацькаўшчыны“ ў 1966 г. было цалкам заканамернае, бо „яна зжыла сябе як газэта эміграцыйная, як газэта эмігрантаў. У сярэдзіне 1960–х пераважная большасць уцекачоў з Беларусі не толькі атабарыліся ў чужых краінах, але і пусцілі карані <…> — словам, былыя эмігранты пераўтварыліся ў амерыканцаў (ангельцаў, канадыйцаў, аўстралійцаў, французаў) беларускага паходжаньня. А новы сацыяльны статус патрабаваў газэты новага тыпу — не эміграцыйнай, а выданьня этнічнага“ (66). Менавіта такім выданнем і стала газета „Беларус“, да выхаду якой часткова спрычыніліся тыя самыя людзі, што стваралі „Бацькаўшчыну“, але ўжо ў іншых умовах і ў іншай краіне. Аднак пытанне, чаму „Бацькаўшчына“ не здолела адпаведна адрэагаваць на статусныя змены ў беларускай эміграцыі і чаму з ёй у Станіслава Станкевіча не атрымалася тое, што потым было дасягнута ў „Беларусе“, так і засталося да канца не вырашанае.

Частка кнігі, прысвечаная газеце „Беларус“ (69—150), большая па памерах і адрозная паводле структуры зместу, што абумоўлена значна лепшай захаванасцю архіваў газеты, а таксама наяўнасцю адмысловых пісьмовых сведчанняў некаторых выдаўцоў і сяброў рэдкалегіі, багата цытаваных у манаграфіі. Важным для сучаснага эміграцыязнаўства момантам з’яўляецца тое, што аўтар імкнецца ўключыць перыёдык у кантэкст гісторыі не толькі беларускага эміграцыйнага друку, але і амерыканскага этнічнага.

Першыя гады выхад газеты каардынаваўся з прэзідэнтам БНР Міколам Абрамчыкам. Рэдактары 1950—1963 г. Леанід Галяк, Наталля Арсеннева, Вітаўт Тумаш, Францішак Кушаль, Міхась Міцкевіч вялікімі намаганнямі імкнуліся наладзіць сталы перыядычны выхад газэты. Спрэчкі вакол фінансавання і зместу выдання добра адлюстроўваюць прыведзеныя ў кнізе вытрымкі з пратаколаў паседжанняў рэдкалегіі, успамінаў Наталлі Арсенневай і Леаніда Галяка ды разнастайнага рэдакцыйнага ліставання.

З прыходам на пасаду рэдактара ў 1963 г. Станіслава Станкевіча, які здолеў усталяваць трывалую перыядычнасць выдання (раз на месяц), геаграфія газеты стала пашырацца за межы ЗША: з’явілася старонка „Весткі з Канады“, рэгулярна друкаваліся допісы пра падзеі ў беларускіх асяродках Еўропы, Аўстраліі, Аргенціны. Станіслаў Станкевіч здолеў стварыць агульнаэміграцыйны беларускі перыёдык нягледзячы на тое, што дзейнасць „Беларуса“ афіцыйна рэгулявалася Рэгулямінам, прынятым Беларуска–Амерыканскім Задзіночаннем, і газета, па сутнасці, успрымалася менавіта як орган БАЗА.

Гісторыя выдання газеты ад 1960–х г. цікавая палемікай вакол таго, якім менавіта мусіць быць ейны змест у колах выдаўцоў. Відавочна, што кожны рэдактар уплываў на выгляд перыёдыка. У часы Станіслава Станкевіча (1963—1980) тут заўсёды прысутнічалі літаратуразнаўчыя матэрыялы, друкаваліся літаратурныя творы (што было працягам аналагічнай практыкі „Бацькаўшчыны“), Янка Запруднік (1980—1995) увёў англамоўныя старонкі, Зора Кіпель (1995—1998) друкавала адмысловыя агляды беларусікі. З часам „Беларус“ стаў адметнай і своеасаблівай з’явай у беларускім эміграцыйным перыядычным друку. Безумоўна, тут быў пэўны масіў ідэалагічных, палітычных тэкстаў, як у любым нацыянальным выданні: разглядаліся пытанні нацыянальнай свядомасці, велічы беларускай гісторыі, змагання з акупантамі, выкрывання бальшавіцкай палітыкі ў БССР, і абавязкова — пытанні захавання беларускай мовы.

Адначасова „Беларус“, праз сваіх рэдактараў, быў уключаны ў амерыканскае палітычнае жыццё. Так, Міхась Міцкевіч быў прыхільнікам дэмакратаў, Станіслаў Станкевіч і Вітаўт Кіпель — рэспубліканцаў, адпаведныя матэрыялы друкаваліся ў часы іх кіраўніцтва на старонках газеты. У адрозненне ад іншых эміграцыйных выданняў „Беларус“ імкнуўся быць у канфесійным сэнсе талерантнай газетай, хоць захаваць гэтыя пазіцыі было даволі складана, асабліва ў часы расколу БАПЦ, падзеі якога не маглі не знайсці адлюстравання на старонках перыёдыка. Аднак ці не самае каштоўнае ў матэрыялах „Беларуса“ — сведчанні своеасаблівай штодзённасці жыцця беларускай паваеннай эміграцыі: паведамленні з розных асяродкаў, сямейная хроніка, падзякі і некралогі.

Газета „Беларус“ — адметная з’ява ў этнічным друку ЗША. Ягоная гісторыя, нягледзячы на непрацяглы перапынак у 2000 г., працягваецца і сёння. Што сталася прычынай такой трываласці выдання: ягоная агульнаэміграцыйная скіраванасць, разнастайнасць зместу ці ўдалы збег абставінаў, у выніку якога ў кіраўніцтва газеты прыходзілі людзі, здольныя добра арганізаваць выданне, або пры патрэбе цягнуць усю працу на сабе? На гэтае пытанне ў кнізе няма выразнага адказу.

У прысвечанай газеце „Беларус“ частцы аўтар у значна большай ступені, чым у папярэдняй, звяртаецца ўласна да зместу выдання, акрэслівае асноўныя падыходы рэдакцыі да яго зместу. Аднак пры гэтым аддае перавагу больш структурнаму аналізу газеты, чым даследаванню адпаведнасці адлюстравання на яе старонках запытаў чытачоў, іх праблемаў і поспехаў і наогул менталітэту свядомага беларуса. Аўтар даводзіць каштоўнасць матэрыялаў газеты для вывучэння розных бакоў жыцця паваеннай эміграцыі і гэтым абмяжоўвае сваю ролю ў даследаванні ўзаемаўплыву „Беларуса“ і эмігранцкага асяроддзя.

„Летапісны звод сусвету Чалавека Сьведамага“ традыцыйна для беларускага эміграцыязнаўства пабудаваны на шматлікіх архіўных матэрыялах. У гэтым і каштоўнасць кнігі, і яе праблема. Прыведзеныя амаль заўсёды цалкам лісты, пратаколы, хоць і значна разбіваюць тэкст, але ўтрымліваюць шмат карыснага матэрыялу да біяграфіяў Антона Адамовіча, Станіслава Станкевіча, Леаніда Галяка, Францішка Кушаля, Міколы Гарошкі, Кастуся Акулы ды іншых. Аднак разам з тым кніга набывае характар больш публікацыі крыніцаў, чым сапраўднага аналітычнага даследавання, на высновы якога змогуць абаперціся наступныя навукоўцы. Згадваючы акрэсленыя самім аўтарам мэты разумення выдаўцоў і чытачоў, пастаўленыя ў прадмове да манаграфіі, можна адзначыць, што калі матывы выдаўцоў дзякуючы архіўным звесткам на старонках кнігі вымалёўваюцца больш–менш выразна, то матывацыя чытачоў, іх стаўленне да газет, іх запыты да зместу выданняў, спробы паўплываць на іх засталіся ў значнай ступені па–за даследаваннем.

Змешчаная акрамя агульнага тэксту ў кнізе бібліяграфія (153—236), якая ўтрымлівае пералік матэрыялаў, прысвечаных гісторыі беларускага эміграцыйнага друку, безумоўна, будзе карысная наступным даследнікам, таксама як і слоўнік эмігранцкіх псеўданімаў (239—242). Цалкам жа кніга Лявона Юрэвіча атрымалася цікавай, часам нават унікальнай, карцінкай з жыцця беларускай паваеннай эміграцыі і своеасаблівай правакацыяй іншых даследаванняў, бо яе перавагі і недаказанасці адлюстроўваюць тыя праблемы, у бок вырашэння якіх мае рухацца сучаснае эміграцыязнаўства.

Мінск

Наталля Гардзіенка

Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: Нарматыўны даведнік (Уладзімір Свяжынскі, Міхаіл Спірыдонаў)

Снежня 4, 2005 |


Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: Нарматыўны даведнік / І. А. ГАПОНЕНКА, І. Л. КАПЫЛОЎ, В. П. ЛЕМЦЮГОВА і інш.; Пад рэд. В. П. ЛЕМЦЮГОВАЙ. Мінск: Тэхналогія, 2003.

Геаграфічны паказальнік — найважнейшы элемент археаграфічнага выдання, а найважнейшае ў гістарычнай картаграфіі — лакалізацыя айконімаў і іншых геаграфічных назваў. Без даведнікаў мясцовых найменняў выкананне гэтых задач немагчымае. У 1981 г. выйшаў доўгачаканы слоўнік назваў населеных пунктаў Беларусі ў шасці тамах па ўсіх абласцях[1], які ўжо столькі гадоў задавальняе патрэбы карыстальнікаў розных профіляў ад гісторыкаў да працаўнікоў афіцыйных устаноў. Якая была патрэба ў падрыхтоўцы і выданні даведніка? (У далейшым для зручнасці і кароткасці мы будзем карыстацца назвамі „слоўнік“ — для выдання Я. Рапановіча, „даведнік“ — для рэцэнзаванага выдання). Ну, найперш тая акалічнасць, што за час, які прайшоў з выхаду ў свет слоўнікаў Рапановіча, апошнія сталі бібліяграфічнай рэдкасцю. Акрамя таго, за гэты самы час у сістэме населеных пунктаў краіны ў выніку знікнення адных і перайменавання другіх адбыліся пэўныя змены, якія даведнік і рэгіструе.

Даведнік захоўвае пераемнасць у падыходах да ўнармавання беларускай айканіміі, ужытых у слоўніку Я. Рапановіча. Пры гэтым, паводле вызначэння саміх укладальнікаў, гэта даведнік новага пакалення. Важна найперш тое, што даведнік рэгіструе змены, якія адбыліся ў складзе беларускіх айконімаў з часу выхаду ў свет слоўніка Я. Рапановіча. У адрозненне ад слоўніка, які ўяўляе сабой у аснове сваёй тэзаўрус назваў населеных пунктаў, новае выданне кваліфікуецца як нарматыўны даведнік, г.зн. тут, акрамя падачы спісу назваў, звернута ўвага на нарматыўны бок іх падачы з улікам перагляду традыцый.

Прадмова пачынаецца з гісторыі цяперашняга сталічнага рэгіёнy рэспублікі, закранаюцца перыпетыі — пераходу ад назвы сталіцы „Менск“ да „Мінск“ і адпаведна назвы яе жыхароў. Даюцца кліматычная, геаграфічная характарыстыкі рэгіёну, кароткая гісторыя яго ад каменнага веку да нашых дзён, а таксама даецца азначэнне паселішчаў паводле рангу. Усе звесткі цалкам правамерныя пры першай спробе збору айканіміі рэспублікі, якім з’яўляецца слоўнік. Уступ да даведніка — далейшы этап у вывучэнні беларускай айканіміі. Рэдактар выдання дае змястоўны аналіз асноўных тэндэнцый у фармаванні сучаснага складу айконімаў Беларусі. Складанасць задачы, якую паставілі перад сабой укладальнікі — у вызначэнні пры наяўнасці шэрагу варыянтаў нарматыўнага. Як адзначаецца ў прадмове, справа ў тым, што беларуская айканімія празмерна абцяжарана варыянтнасцю на пісьмовым і вуснамоўным узроўнях, вызначаецца неўпарадкаванасцю і непісьменным афармленнем праз неспрыяльнасць сітуацыі для беларускай мовы. У выніку паланізацыі склаліся дзве разнавіднасці беларускай нацыянальнай айканіміі — афіцыйная (паланізаваная) і вуснамоўная (традыцыйная). Пасля ўключэння беларускіх земляў у склад Расійскай імперыі з’яўленню новых варыянтаў садзейнічаў запіс кірылічным пісьмом ранейшых паланізаваных варыянтаў. У выніку шэраг беларускіх айконімаў увайшоў у гісторыю ў чужамоўнай ці скажонай форме, з неўласцівымі для іх гукавымі, граматычнымі і словаўтваральнымі рысамі, у пісьмовай практыцы запанавалі паланізаваныя формы, многія з якіх яшчэ і сёння прызнаюцца за афіцыйныя, накшталт Азярыска замест Азярышча, Бжэгі зам Берагі, Гурка замест Горка, Дамброва замест Дуброва, Забрэззе замест Забярэжжа, Туржэц замест Турэц, Хойна замест Хвойна і г.д. (с. 8). Так беларуская айканімія набыла ненатуральную для яе польскую афарбоўку, што стварае скажонае ўяўленне пра этнічную прыналежнасць жыхароў адпаведных паселішчаў. Яшчэ большую шкоду нанесла беларускай айканіміі яе наступная русіфікацыя, у выніку якой шматлікія айконімы былі наогул дээтымалагізаваныя, цалкам адарваныя ад мясцовых каранёў, як, напрыклад, назвы тыпу Чемерисы (расійскім інтэрпрэтатарам гэтага айконіма ў такім выглядзе замест беларускай назвы травы чамярыцы, якая шырока выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне і ў варажбе, была бліжэй назва адной з этнічных меншасцяў Паволжжа черемисы ‘мары, марыйцы’ — можна падумаць, што менавіта гэтая народнасць жыве ў той вёсцы). Так з’явіліся і Пушкино замест Пукшына, Щитики замест Шыцікі, Крашевица замест Каршавіца. У шэрагу выпадкаў беларуская назва прыводзілася ў адпаведнасць са звыклымі для рускамоўных інтэрпрэтатараў словаўтваральнымі стэрэатыпамі: Ивановичи замест Іванічы. Расійская інтэрпрэтацыя прыналежных прыметнікаў мужчынскага роду ў выглядзе адпаведных прыметнікаў ніякага роду Барбарова замест Барбароў стала нормай і беларускай мовы. Найчасцей пры такіх інтэрпрэтацыях мела месца элементарная неахайнасць, нежаданне і няздольнасць зразумець сутнасць назвы, а галоўнае — некампетэнтнасць інтэрпрэтатараў, іх казённа–бюракратычны падыход: Бабёнки замест Бабінка, Глушницы замест Глушынцы, Зелёнки замест Зелянкі, Двесница замест Звесніца, Головичи замест Галавачы, Ожики замест Вожыкі, Сморговка замест Смагароўка і г.д. У выніку назвамі беларускіх вёсак часам станавіліся „непечатные“ перлы расійскай мовы. Пры савецкай уладзе з яе „мудрай ленінскай нацыянальнай палітыкай“ становішча не было выпраўлена і ў прынцыпе выпраўлена быць не магло. Наадварот, яшчэ больш шкоды нанесла кампанія па перайменаванні, якая дасягнула свайго апагею ў 1960–я г. У выніку перайменавання на змену арыгінальным старажытным назвам, якія ўтрымліваюць у сабе каштоўную інфармацыю пра мінулае краю, прыйшлі манкурцкія, безгустоўныя, пазбаўленыя народнага каларыту штампы тыпу Сонечнае, Жамчужны (назва свінакомплексу на Берасцейшчыне!), Красны Дар, Красная Паляна, Майскі, Сцяг, Кастрычнік (а чым горшыя, напрыклад, Сакавік, Жнівень ці Лістапад?), Пралетарыя, Савецкая (!), а колькі ўсяго Чырвонага і нават Краснага! Часам нават здараліся і перлы накшталт Чырвонага Алёсу (перайменавальнікі, магчыма, не ведалі, што алёс — ‘балота’), Краснага свету (па правілах дарожнага руху — праезд забаронены?).

Нашыя продкі, жывучы на спрадвечных балцкіх землях, захавалі мноства даўніх ранейшых геаграфічных назваў. У выніку гэтыя назвы — цяпер каштоўныя сведкі даўняй гісторыі. Але ў XX ст., будучы безабароннай перад тварам бяздарных перайменаванняў, Беларусь апынулася ў сітуацыі, блізкай да той, якая была ва Ўсходняй Прусіі пасля адыходу яе да Расіі. Нямецкія заваёўнікі ў асноўным захавалі прускія і літоўскія айконімы, трохі падправіўшы іх у адпаведнасці з законамі сваёй мовы, іншы раз з мэтай уяўна–этымалагічнага вытлумачэння балцкай назвы. У тым выпадку, калі форма назвы ў прынцыпе не супярэчыла стэрэатыпам нямецкай мовы, яе пакідалі без зменаў. Пры гэтым звычайна не мянялася значэнне слова і айканімічны ландшафт у аснове сваёй заставаўся ранейшым. Такім чынам, не змяншаючы віны немцаў–заваёўнікаў перад карэннымі жыхарамі рэгіёну, трэба прызнаць, што да мясцовай айканіміі яны падышлі ашчадна. Зусім па–іншаму зрабілі ў ХХ ст. апантаныя ідэяй сусветнай рэвалюцыі бальшавікі[2]. Для найхутчэйшай інкарпарацыі Каралявеччыны ў склад Расійскай Федэрацыі ранейшыя нямецкія і балцкія айконімы ў тэрміновым парадку замяняліся расійскімі. Прычым апошнія браліся са столі, выкарыстоўваліся ўзоры з іншых рэгіёнаў Расіі. Новыя назвы штучныя, не звязаныя з ландшафтам, яны не нясуць у сабе якой–небудзь гістарычна–культурнай інфармацыі, а значыць не ўяўляюць культурнай каштоўнасці, таму ў будучым пры ўмове ўсведамлення гэтага там не выключаны зварот да ранейшых.

Трэба, аднак, сказаць, што часам пры пошуках назваў для новых паселішчаў здараліся і несумненныя ўдачы. Так, пасёлак беларускіх атамшчыкаў пад Мінскам быў названы прыгожа і па–тутэйшаму, з улікам навакольнага ландшафту — Сосны. Размешчаную на процілеглым баку Магілёўскай шашы вёску, якая раней была падсобнай гаспадаркай БВА, спачатку хацелі назваць Ленінкай, але перамог здаровы сэнс, і вёска была названа таксама арыгінальна і па–тутэйшаму — Прылессе (знаходзіцца на ўскрайку лесу). Спрадвечныя першародныя назвы захоўваюцца ў народзе, што і дае шанец на іх вяртанне, напрыклад, замест штучнага і незразумелага Ловша — даўняе Лоўжа і г. д. Часам у вуснах народа першапачатковая іншамоўная назва ў выніку асіміляцыі набывае вельмі арыгінальны і цікавы выгляд, напрыклад, Кузбэрак замест Аўгустберг (прадмесце Вулы).

Як пісаў у прадмове да свайго слоўніка Я. Рапановіч, „сапраўднай афіцыйнай формай айконіма, як і ўсякага іншага тапоніма, неабходна лічыць назву, якой карыстаецца сам народ“. Аднак на Беларусі не заўсёды захоўваюць гэтае правіла. Так, слова Вялікі ў складовай назве часта пры перадачы яе па–руску перакладаецца, напрыклад, Вялікі Бор — Большой Бор, Вялікае Горадна — Большое Городно, Вялікая Трасцяніца — Большая Тростеница. Па–першае, гэта непавага да мовы, культуры свайго народа, па–другое, у выніку парушаецца ідэнтычнасць назвы, яе адрасная функцыя.

Слоўнік Я. Рапановіча — у асноўным вынік працы энтузіяста. Аўтар раіўся толькі з асобнымі вучонымі–спецыялістамі сумежных галін навукі П. Шубам, В. Жучкевічам, С. Грабчыкавым, Г. Каханоўскім, атрымаў рэкамендацыю навуковага савета аддзялення грамадскіх навук АН БССР слоўніка да друку. Даведнік жа, як піша ва ўступе навуковы рэдактар, доктар філалагічных навук прафесар В. Лемцюгова, прайшоў салідную навуковую і грамадскую апрабацыю: рукапіс яго чатыры разы ўзгадняўся ў раённых выканаўчых камітэтах, неаднаразова абмяркоўваўся на пасяджэннях Рэспубліканскай тапанімічнай камісіі пры НАН Беларусі і тапанімічнай камісіі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь. Такім чынам, ён цалкам прыведзены ў адпаведнасць з афіцыйна прынятым адміністрацыйна–тэрытарыяльным падзелам краіны. Даведнік выкананы пры шырокім удзеле грамадскасці Беларусі — настаўнікаў, выкладчыкаў і студэнтаў вну, супрацоўнікаў краязнаўчых музеяў, работнікаў сельскіх саветаў, райвыканкамаў. У яго салідная крыніцавая база: калі слоўнік Я. Рапановіча складзены пераважна на аснове асабістых запісаў на месцы і перапіскі з мясцовымі карэспандэнтамі, то пры падрыхтоўцы даведніка кола выкарыстаных друкаваных матэрыялаў было значна шырэйшым — гэта археаграфічныя выданні, усемагчымыя карты, атласы, даведнікі, айчынныя і замежныя, даўнейшыя і сучасныя.

Структура даведніка вылучаецца сваёй прадуманасцю. Па прыкладзе слоўніка Я. Рапановіча (у адрозненне, аднак, ад апошняга не ў канцы, а як візітныя карткі паселішчаў — у пачатку кнігі) алфавітныя спісы населеных пунктаў падаюцца паводле іх тыпу з „пашпартнымі дадзенымі“ (найважнейшымі параметрамі) населеных пунктаў. Да населенага пункта кожнага рангу ўказаны: найбліжэйшая чыгуначная станцыя і адлегласць да яе; адлегласць да абласнога цэнтра, тэрыторыя, колькасць гарадоў, гарпасёлкаў, пасялковых і сельскіх саветаў іншых рангаў).

Каб зрабіць даведнік зразумелым і зручным для ўсіх катэгорый карыстальнікаў, як айчынных, так і замежных, найважнейшыя структурныя адзінкі яго зместу даюцца на дзвюх мовах — беларускай і рускай. Гэта найперш прадмова, без азнаямлення з якой немагчыма правільна карыстацца матэрыяламі. На дзвюх мовах падаюцца і паказальнікі ў канцы кнігі. З улікам таго, што Беларусь паступова ўваходзіць у сусветную інфармацыйную прастору, дзе кантактаванне ажыццяўляецца з дапамогай лацінскага алфавіта, і ўсё больш беларускіх геаграфічных назваў трапляе ў замежныя лацінапісныя тэксты, у даведніку ўпершыню ўвесь рэестр беларускіх назваў населеных пунктаў пададзены, акрамя кірылічнага, і лацінскім шрыфтам. Лацінічны варыянт дазваляе правільна ўзнаўляць гукавы бок айконімаў з тым, каб потым транслітараваць іх графічнымі сродкамі любой іншай мовы. Паколькі нельга ігнараваць факт, што побач з кірыліцай у беларускай мове ў розныя часы і асабліва ў апошнія дзесяцігоддзі выкарыстоўвалася і выкарыстоўваецца лацінка, у даведніку, такім чынам, айканімічны матэрыял аказваецца распрацаваным глыбей, чым у слоўніку. Наяўнасць лацінскіх транслітарацый дапаможа карыстацца айканімічнай інфармацыяй даведніка замежнаму даследчыку, а айчыннаму гісторыку — беларускімі лацінапісьмовымі крыніцамі.

Розніцай у жанрах выданняў абумоўлены розны характар падачы рэестравага матэрыялу: слоўнік пабудаваны на падачы тапонімаў у межах выдання ў алфавітным парадку. У загалоўнай частцы артыкула на кожную назву даецца форма вытворнага ад яе прыметніка, у тлумачальнай — суадносныя з загалоўнай мясцовыя назвы вышэйшых рангаў — сельсавета і раёна. Для зручнасці карыстання ў канцы дадзены паказальнік прыведзеных у кнізе назваў, хоць пры падачы іх у асноўнай частцы ў алфавітным парадку алфавітны паказальнік у канцы кнігі выглядае лішнім. Мэта — максімальна падаць сукупнасць назваў населеных пунктаў вобласці ў алфавітным парадку. Пашыраюць кола карыстальнікаў выдання табліцы раёнаў, пасялковых і сельскіх саветаў з указаннем гістарычных і статыстычных дадзеных на кожную назву.

У даведніку ж назвы размешчаны, па сутнасці, гнездавым спосабам — па сельсаветах, а ўнутры сельсавета — па алфавіце, пры гэтым сукупнасць назваў населеных пунктаў кожнага асобнага сельсавета падаецца ў выглядзе табліцы, у якой на кожную з іх прыведзена найважнейшая для тапоніма арфаграфічна–граматычная інфармацыя — граматычны род, парадыгма скланення з формаў роднага, творнага і меснага склонаў, пры наяўнасці даюцца варыянты формаў, напрыклад, кароткая і поўная формы роднага склону адзіночнага ліку жаночага роду з канчаткамі –ай і –аю. Гэта дазваляе карыстальнікам–нелінгвістам пазбегнуць магчымых памылак пры самастойным утварэнні гэтых склонавых формаў. У абгрунтаванне прапанаваных нарматыўных формаў айконімаў выкладаюцца арфаграфічныя правілы, паводле якіх яны выпрацаваныя, што засцерагае карыстальнікаў ад непрадуманых, некваліфікаваных рашэнняў у будучым. Гэтую бадай самую складаную тэарэтычную праблему выдання дапамагло вырашыць тое, што рэдактар, прафесар В. Лемцюгова — вядомы спецыяліст у галіне айканіміі, яна — аўтар грунтоўных навуковых прац у гэтай галіне. Гранічнасць паўнаты інфармацыі па кожным рэестравым айконіме дасягаецца падачай у канцы рубрыкі айконімаў пэўнага сельсавета табліцы варыянтаў рэестравых формаў. Прыведзеныя ў пачатку і канцы кірылічная і лацінская версіі геаграфічнай карты вобласці не даюць магчымасці лакалізаваць кожны айконім, але дапамагаюць зрабіць гэта арыенціровачна.

Шмат якія зніклыя назвы незаслужана забытыя. Многія з іх — неацэнная гістарычная крыніца, напрыклад, Адрывонж (назва шляхецкага герба), Банцараўшчына (у час раскопак ля гэтай вёскі была адкрыта археалагічная культура — папярэдніца культуры беларусаў), Барсучына (барсукова нара), Басманы, Бацвіннікі (малавядомы экзаэтнонім беларусаў), Белы Слуп, Валатоўка „паганскі надмагільны курган“, Дайнава (назва аднаго з балцкіх плямёнаў), Княжая Магіла, іншыя — крыніца эстэтычнай асалоды: Божы Дар, Бор, Бярозавы Мост, Бярозаўка, Вадапой, Вішнёва, Воўчае Балота, Глыбокі Ручай, Грэбелька, Клянок — гучаць як радкі лірычнага верша.

Як быць з перайменаваннямі тыпу Кастрычнік, Краснае Знамя, Красны Пахар, Красны Дар? Рэаліі такія, што ў будучым ад гэтых перайменаванняў усё роўна трэба будзе адмаўляцца, бо звароту да сацыялістычнага ладу, які канчаткова дыскрэдытаваў сябе ў вачах чалавецтва, ужо не будзе, інакш яны ўвесь час будуць нагадваць пра не самыя лепшыя часы нашае гісторыі, у тым ліку і пра заганную валюнтарысцкую практыку перайменаванняў за кошт гвалтоўнай адмены спрадвечных народных айконімаў ва ўгоду мінучым папулісцкім ідэям. Неацэнны скарб спрадвечных народных айконімаў не павінен загінуць. Дзеля гэтага, калі мае месца перайменаванне, трэба ўказаць новую назву, прынятую ўзамен ранейшай, а да кожнай новай назвы — ранейшую. Як, напрыклад, зрабілі літоўцы з назвамі цяперашняй Калінінградскай вобласці. Як вядома, тэрыторыя цяперашняй Калінінградскай вобласці Расійскай Федэрацыі — гэта былая Прусія, спрадвечная балцкая тэрыторыя. У выніку складанасці гістарычнага лёсу гэтага рэгіёну ўтварыліся тры слаі айканіміі: прускі, нямецкі, расійскі. М. Размукайтэ быў падрыхтаваны і зацверджаны Дзяржаўнай камісіяй па мове Літоўскай Рэспублікі „Спіс традыцыйных літоўскіх найменняў мясцовасцяў Каралявецкага краю“. Выдадзены нядаўна зборнік артыкулаў літоўскіх вучоных, прысвечаны мінуламу гэтага краю, забяспечаны створаным на аснове гэтага спісу паказальнікам, які складаецца з трох частак — да кожнай прускай (літоўскай) назвы прыводзяцца адпаведныя пазнейшыя нямецкая і расійская[3].

Укладальнікі рэцэнзаванага даведніка, на жаль, не пайшлі ў гэтых адносінах далей за свайго папярэдніка Я. Рапановіча: страчаныя назвы прыводзяцца, але як цяпер называюцца адпаведныя населеныя пункты, не ўказваецца. Ва ўмовах нестабільнасці палітычнай сітуацыі, калі корпус айчыннай айканіміі (гэтая каштоўная частка нацыянальнай культурнай спадчыны) працягвае падвяргацца дэфармацыі, у выніку якой ён дэнацыяналізуецца, трэба прыняць захады да захавання яго ў першародным выглядзе, дзеля чаго падрыхтаваць Нацыянальны рэестр беларускай айканіміі, у якім трэба ўказаць новую назву, прынятую ўзамен ранейшай, калі мела месца перайменаванне, а да кожнай новай назвы трэба прывесці ранейшую. Думаецца, з прыведзенымі паралельна старымі і новымі назвамі ўзровень паказальніка і даведніка ў цэлым быў бы вышэйшым. Вельмі ўсцешна, аднак, што ўкладальнікі ставяць перад сабой не толькі тэарэтычныя, але і практычныя задачы: з завяршэннем падрыхтоўкі даведніка яны не маюць намеру спыняць працу ў галіне айчыннай айканіміі. У перспектыве — падрыхтоўка прапаноў пераводу некаторых варыянтных назваў у разрад асноўных, нарматыўных, з тым каб пазбавіць нашу айканімію ад пазнейшых штучных напластаванняў. У гэтым глыбокі патрыятычны сэнс іх працы. У наш час, калі многія працаўнікі на ніве беларушчыны апусцілі рукі, пайшлі ва ўнутраную эміграцыю, знаходзяцца людзі, якія наперакор цяжкасцям працягваюць урабляць гэтую ніву, і гэта ўсяляе аптымізм.

Мінск

Уладзімір Свяжынскі, Міхаіл Спірыдонаў


[1] Рапановіч Я. Н. Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці. Мінск, 1977; яго ж: Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці. Мінск, 1980; яго ж: Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці. Мінск, 1981; яго ж: Слоўнік назваў населеных пунктаў Гродзенскай вобласці. Мінск, 1982; яго ж: Слоўнік назваў населеных пунктаў Магілёўскай вобласці. Мінск, 1983; яго ж: Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986.
[2] Шилас В. Кёнигсбергский край литовцу не чужой // От Мажвидаса до Видунаса. Творцы и хранители литовской культуры в Кёнигсбергском крае. Сост. В. Шилас. Вильнюс, 1999.
[3] Шилас В. Литовские — немецкие — русские наименования местностей Кёнигсбергского края (Калининградской области) // От Мажвидаса до Видунаса. Творцы и хранители литовской культуры в Кёнигсбергском крае. С. 241—262.

Наверх

Дысертацыі па гісторыі, абароненыя ў Беларусі ў 2004—2005 г. (Любоў Собалева)

Снежня 3, 2005 |

2004

доктарскія

1. Анішчанка Я.К. Палітычная гісторыя Беларусі ў часы падзелаў Рэчы Паспалітай (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя) (адхілена ВАКам).

2. Гурко А.І. Новыя рэлігіі ў Рэспубліцы Беларусь: этналагічнае даследаванне (ІМЭФ НАНБ, 07.00.07 — этнаграфія, этналогія і антрапалогія).

3. Мандрык І.У. Чыгуначны транспарт Беларусі: кадравая палітыка, грамадска–палітычнае жыццё (1971—1991) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

кандыдацкія

1. Асіповіч А.І. БССР і Вялікая Брытанія: пралетарская салідарнасць і гуманітарныя кантакты, эканамічныя, навуковыя і культурныя сувязі ў 1921—1938 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

2. Бачышча Ю.А. Каталіцкая царква ў нацыянальна–рэлігійнай палітыцы царызму ў Беларусі (1900—1914) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

3. Бяляўскі А.М. Творы фальклору як гістарычная крыніца (на прыкладзе ірландскіх гістарычных песень) (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

4. Варатніцкая Т.В. Палітыка пашырэння Еўрапейскага саюзу на Ўсход у канцы 1980–х — 2004 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

5. Дзядзінкін А.Л. Нацыянальная палітыка савецкай улады ў лістападзе 1917 — верасні 1939 г. (на прыкладзе Віцебшчыны) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

6. Дзярновіч А.І. Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI ст. (сістэматызацыя і актавы аналіз) (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

7. Доўнар А.Б. Сацыяльна–эканамічнае становішча сялян–слуг дзяржаўных і прыватных уладанняў на беларускіх землях у другой палове XVI — сярэдзіне XVШ ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

8. Дук Д.У. Матэрыяльная культура насельніцтва Полацка XVI—XVШ ст. (па выніках археалагічнага вывучэння) (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

9. Жылінская І.В. Англа–савецкія эканамічныя, навуковыя і культурныя сувязі ў 1931—1939 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

10. Кандратовіч А.А. Развіццё гандлю ў Беларусі ў другой палове XVШ ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

11. Каралёнак Л.Г. Беларусь і Вялікая Брытанія: эканамічныя, навукова–тэхнічныя і культурныя сувязі ў 1970—2003 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

12. Касовіч А.В. Супраціўленне германскім акупантам у заходніх абласцях Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, 1941—1944 (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

13. Касцюкевіч С.У. Семантыка і функцыі традыцыйных цацак беларусаў у ХIХ—ХХ ст. (ІМЭФ НАНБ, 07.00.07 — этнаграфія, этналогія і антрапалогія).

14. Кулевіч І.Р. Беларускі нацыянальны рух (1902—1925) (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

15. Лакіза В.Л. Культурна–храналагічная ідэнтыфікацыя старажытнасцяў ранняга і сярэдняга перыядаў бронзавага веку беларускага Панямоння (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

16. Лінкевіч В.Н. Міжканфесійныя адносіны ў Беларусі ў другой палове ХIХ — ХХ ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

17. Літвіноўская Ю.І. Беларусь у вайне 1812 г.: сацыяльна–эканамічны аспект (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

18. Літвінскі А.У. Заходнерусізм у расійскай гістарыяграфіі другой паловы ХIХ — пачатку ХХ ст. (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

19. Наумук С.М. Канстанцін Езавітаў: жыццёвы шлях і дзейнасць (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

20. Падалінскі У.А. Прадстаўніцтва і палітычная пазіцыя Вялікага Княства Літоўскага на вальных соймах Рэчы Паспалітай у апошняй трэці XVI ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

21. Панько А. Д. Станаўленне беларускай дзяржаўнасці, 1914—1923 г.: тэрытарыяльны аспект (пераатэстацыя, БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

22. Райчонак А.А. Станаўленне беларускай дзяржаўнасці ў кантэксце розных ідэалагічных прыярытэтаў (1917—1927 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

23. Скок В.П. ЗША і германскае пытанне (восень 1945 — 1954 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

24. Ступакевіч М.А. Жаночая адукацыя ў Беларусі (другая палова ХIХ ст. — 1917 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

25. Сямёнава С.А. Купецтва ў Беларусі ў другой палове XVШ — першай палове ХIХ ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

26. Трафімчык А.В. Станаўленне савецкай сістэмы адукацыі ў заходніх абласцях БССР у 1939—1941 г. (07.00.02 — айчынная гісторыя) (на пераатэстацыі адхілена).

27. Цынкевіч В.М. Палітычныя ўзаемадачыненні паміж БССР і Польскай Рэспублікай у 1921—1929 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

2005

доктарскія

1. Аблова Н.Е. КВЖД і расійская эміграцыя ў Кітаі: міжнародныя і палітычная аспекты гісторыі (першая палова ХХ ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

2. Басюк І.А. Заходняя асобая ваенная акруга — Заходні фронт напярэдадні і ў пачатковым перыядзе Вялікай Айчыннай вайны (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

3. Палятаева Н.І. Купецтва Беларусі (60–я г. ХIХ — пачатак ХХ ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

кандыдацкія

1. Александровіч С.С. Старажытнагрэцкая паліаркетыка ў гісторыі войнаў (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

2. Алюнін С.В. Баснійскі эялет у канцы XVIII — 70–х г. ХIХ ст.: асманскі вопыт мадэрнізацыі традыцыйнага грамадства (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

3. Астрога В.М. Вясковае настаўніцтва Беларусі ў другой палове ХIХ — пачатку ХХ ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

4. Баравы В.Р. Палітыка КНР у Цэнтральнай Азіі (90–я г. ХХ ст. — пачатак ХХI ст.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

5. Бяляеў А.В. Мясцовая дапаможная адміністрацыя ў сістэме нямецка–фашысцкага акупацыйнага рэжыму ў Беларусі (1941—1944 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

6. Важнік В.Н. БССР і Польская Народная Рэспубліка: эканамічныя, навукова–тэхнічныя і культурныя сувязі ў 1949—1979 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

7. Вароніч Т. В. Губернскі горад Віцебск на рубяжы ХIХ—ХХ ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

8. Вінакурава І.В. Міжнароднае супрацоўніцтва па супрацьдзеянні тэрарызму ў 1990—2000–я г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

9. Вірская В.П. Фармаванне новой канцэпцыі гісторыі Беларусі ў сістэме сярэдняй агульнаадукацыйнай школы (1986—1990–я г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

10. Ганчарук І.Г. Каталіцкі касцёл на Беларусі ў складзе Расійскай імперыі. 1772—1830 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

11. Грабянчук І.В. Узнікненне і дзейнасць публічных музеяў у Беларусі (1851—1917 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

12. Грыбоўскі Ю.В. Беларусы ў польскіх узброеных фармаваннях у гады Другой сусветнай вайны (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

13. Грэбень Е.А. Прыцягненне нацысцкай Германіяй грамадзян Беларусі на прымусовыя работы (1941—1944 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

14. Гурын А.В. Даследаванні гісторыі міжнародных адносінаў у Беларусі ў 1980—2003 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

15. Загідулін А.М. Нацыянальная і канфесійная палітыка польскіх уладаў у адносінах да беларускага насельніцтва Заходняй Беларусі (1921—1939 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

16. Заікін Н.А. Фармаванне, ахова і прыкрыццё заходняй мяжы Расійскай імперыі (на прыкладзе беларускага ўчастка). 1772—1822 г. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

17. Канапацкая З.І. Татары ў Беларусі і іх культура (ХIV—XVII ст.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

18. Клімаў М.В. Вясковыя паселішчы ў акрузе Полацка Х — сярэдзіны XVI ст. (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

19. Крывуць В.І. Моладзевыя арганізацыі на тэрыторыі Заходняй Беларусі (1929—1939 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

20. Лаўрыненка К.В. Каталіцкі касцёл у грамадска–палітычным жыцці ПНР у 1970—1989 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

21. Лепеш А.В. Камітэт заходніх губерняў: арганізацыя і дзейнасць (1831—1848 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

22. Ляўшэвіч А.А. Фармаванне адзінай Румынскай дзяржавы і Францыі (1829—1864 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

23. Макараў М.Д. Ад пасада да магдэбургіі. Юрыдычнае становішча насельніцтва гарадоў Беларускага Падзвіння ў ХIV—XVI ст. (пераатэстацыя, БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

24. Малашук П.В. Беларуска–югаслаўскія адносіны (1953—2003 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

25. Мароз Ю.М. Грамадская думка Расіі і праблема англа–рускіх адносінаў у 1907—1914 гг. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

26. Махамед Салем Ульд Махамед Едых. Фармаванне сродкаў масавай інфармацыі Саудаўскай Аравіі і дзяржаваў Персідскага заліву ў другой палове ХХ ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

27. Махнач А.І. Эвалюцыянізм у этналагічным вывучэнні Беларусі (канец ХIХ — пачатак ХХ): канцэптуальна–гістарыяграфічны аналіз (БДУ, 07.00.07 — этнаграфія, этналогія і антрапалогія).

28. Мацук А.У. Барацьба магнацкіх груповак на беларускіх землях Вялікага Княства Літоўскага за палітычнае вяршэнства (1717—1783 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

29. Папко В.М. Дзяржаўная палітыка Беларусі ў галіне прафесійнай мастацкай культуры (1895—2000 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

30. Праннік Т.А. Праблема аншлюса ў аўстрыйска–германскіх адносінах у 1918—1932 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

31. Пташнік В.М. Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь: фармаванне і рэфармаванне (1991—2000 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

32. Рабышка В.Э. Этнапалітычныя працэсы ў Заходняй Беларусі ў 1919—1939 г. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

33. Русь Э.В. Германскае пытанне ў другой палове ХХ ст. у гістарычнай думцы ФРГ і ГДР (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

34. Садоўская А. Н. Палітыка Еўрапейскага саюзу ў адносінах да дзяржаваў, якія сталі на шлях развіцця (1990 — 2000–я г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

35. Сасім А.М. Прамысловасць Беларускай ССР ва ўмовах рэфармавання (сярэдзіна 50–х — 60–я г. ХХ ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

36. Селіванаў А.В. Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў і фармаванне сістэмы абароны бежанцаў у Рэспубліцы Беларусь (1992—2003 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

37. Сідарэнка Б.І. Землі Ўсходняй Беларусі ў знешняй палітыцы Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскага княства ў 1500 — 1537 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

38. Трацяк С.А. Брэсцкі мір і грамадска–палітычныя працэсы ў Беларусі (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

39. Унучак А.У. „Наша Ніва“ і беларускі нацыянальны рух (1906—1915 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

40. Чаркаскі Я.В. Міжнародная і рэгіянальная бяспека арабскіх краін Персідскага заліву (90–я г. ХХ — пачатак ХХI ст.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

41. Чарняўскі М.М. Касцяная і рагавая індустрыя стаянак Крывінскага тарфяніка (неаліт — бронзавы век) (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

42. Шабельцаў С.В. Украінцы і беларусы ва Ўкраіне: грамадска–палітычная дзейнасць і сувязі з радзімай (1945—1991 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

43. Шавялёва М.В. Працэс палесціна–ізраільскага ўрэгулявання (1991—2001 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

44. Швайко В.Г. Дзейнасць рускіх арганізацый у Польшчы па захаванні рускай культуры ў 1921—1939 г. (ГрДУ, 24.00.01 — тэорыя і гісторыя культуры (гістарычныя навукі)).

45. Ялінская М.М. Крыніцы пра дваранскія роды заходнееўрапейскага паходжання ў беларускіх губернях канца XVIII — пачатку ХХ ст. (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

46. Яршова В. І. Палітыка расійскага ўраду ў галіне пачатковай адукацыі ў другой палове ХIХ ст. (на матэрыялах беларускіх губерняў) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

Падрыхтавала Л.Собалева

* У дужках падаецца месца абароны дысертацыі (ІГ НАНБ — Інстытут гісторыі НАН Беларусі; ІМЭФ — Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі; БДУ — Беларускі дзяржаўны універсітэт; БДПУ — Беларускі дзяржаўны педагагічны універсітэт імя Максіма Танка; ГрДУ — Гарадзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы) і спецыяльнасць.

Маскоўская канферэнцыя па гістарыяграфіі (Генадзь Сагановіч)

Снежня 2, 2005 |

13—15 верасня 2004 г. у Маскве адбылася міжнародная канферэнцыя „Дзяржаўная самастойнасць Украіны і Беларусі і асноўныя тэндэнцыі асвятлення мінулага ўсходніх славян сусветнай навукай“, арганізаваная Інстытутам славяназнаўства РАН (Аддзелам усходняга славянства) разам з Расійскім Дзяржаўным гуманітарным універсітэтам. „Маторам“ мерапрыемства выступіў старшыня аргкамітэта Леанід Гарызонтаў — тагачасны загадчык згаданага аддзела, які ўсталяваў сталыя кантакты з калегамі з Беларусі і Ўкраіны і добра адчуў патрэбу падобнай сустрэчы. Сапраўды, за 15 гадоў пасля распаду Савецкага Саюза гуманітарныя навукі нашых краін перажылі якасныя змены. Між тым, яны настолькі аддаліліся адна ад адной, што ўяўленні пра гістарыяграфію суседняй дзяржавы, сфармаваныя звычайна на падставе выпадковых звестак, застаюцца імглістымі і аднабаковымі. Сітуацыю не мяняюць і асабістыя кантакты, бо як беларускія, так у яшчэ большай ступені і ўкраінскія гісторыкі за гэты час усталявалі больш сувязяў з польскімі ці нямецкімі калегамі, чым з расійскімі. На Захадзе з’явіліся цэнтры ўкраіністыкі ды беларусістыкі, тады як Расіі і ў гэтых адносінах няма чым пахваліцца. У такой сітуацыі канферэнцыя па гістарыяграфіі Беларусі і Ўкраіны адпавядала даўно наспелым патрэбам і абяцала быць плённай.

За тры дні працы было прадстаўлена каля 30 дакладаў даследчыкаў з 7 краін, у тым ліку з Італіі, Нямеччыны, Польшчы і Японіі. Гістарычная навука, ідэалогія і ўлада — вось асноўная праблематыка, разгляданая выступоўцамі, у тым ліку ў дакладах пленарнага паседжання, якія задалі тон далейшай працы канферэнцыі: „Нацыяналізацыя гісторыі ў сучаснай Украіне: ідэалогія, палітыка і навука“ Георгія Касьянава (Украіна), „Паміж уладай і нацыяй: гісторыя і гістарычная навука ў Беларусі“ Райнэра Лінднэра (Нямеччына), „У канфлікце з будучым: беларускія сацыяльна–палітычныя мадэлі і беларуская гістарычная рэальнасць“ Андрэя Кіштымава (Беларусь).

Асаблівая ўвага ў дакладах і дыскусіях аддавалася аналізу руска–украінскіх і руска–беларускіх сувязяў, што адпавядала і назве канферэнцыі. З Беларусі да ўдзелу ў ёй былі запрошаны Аляксандр Бендзін, былы выкладчык тэалагічнага факультэта ЕГУ (даклад „Праблемы этнічнай ідэнтыфікацыі беларусаў 60–х г. ХIХ — пачатку ХХ ст. у сучаснай беларускай гістарыяграфіі“), ужо згаданы Андрэй Кіштымаў і аўтар гэтай нататкі (даклад „Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ў новай беларускай гістарыяграфіі“). Мы з Кіштымавым былі яшчэ супрацоўнікамі Акадэміі Навук, аднак тагачасны дырэктар Інстытута гісторыі М.Сташкевіч катэгарычна не дазволіў нам афіцыйнага выезду, таму давялося ўдзельнічаць у якасці прыватных асоб.

Адмыслова варта згадаць даклад А.Бендзіна, які прагучаў яўным дысанансам. Як беларускіх удзельнікаў форума, так і замежных беларусістаў ён прывёў у стан пэўнай разгубленасці. Паводле дакладчыка, беларуская ідэнтычнасць пачала выяўляцца толькі ў 1860–я г. (дзякуючы палітыцы віленскага генерал–губернатара Мураўёва! — Г.С.), калі беларусы сталі „пробуждаться как русский народ“. У плане нацыянальнага развіцця для беларусаў Бендзін адвёў дзве магчымасці — як натуральны „западнорусский проект“, і як анамальны „националистический“. Што да палітыкі русіфікацыі, якую праводзілі расійскія ўлады, то гэта, маўляў, проста „модернизация“ ў мэтах павышэння „конкурентоспособности“ грамадства. А ўласна беларускую этнічнасць, якую даўно даследуюць этнолагі, у разуменні Бендзіна, „сконструировало советское государство“!

Некарэктна было б пасля такога выступу перад сур’ёзнай аўдыторыяй кідацца і абвяргаць усе „адкрыцці“ аўтара, тым болей, што ў іх мала арыгінальнага, нават параўнальна з вялікадзяржаўніцкай міфалогіяй часоў любімага ім графа Мураўёва. Але нельга было не паказаць, што, беручыся за такую праблему, дакладчык не валодае і базавымі паняццямі, у прыватнасці не адрознівае этнасу ад нацыі і да т.п. Засталося, аднак, не зусім зразумела, навошта на сур’ёзную навуковую канферэнцыю быў запрошаны дакладчык такой кваліфікацыі. Магчыма, каб прадстаўляць іншую плынь беларускай гістарыяграфіі, неакадэмічную. Тады можна было б запрасіць некага з больш вядомых прадстаўнікоў выпешчанага цяперашняй уладай „заходнерусізму“. Бо асабіста я толькі на маскоўскай канферэнцыі і „адкрыў“ для сябе гісторыка А.Бендзіна. Ужо потым, пацікавіўшыся генеалогіяй падобных поглядаў, адшукаў яго публікацыі, у прыватнасці абароненую ім у 1989 г. дысертацыю „Деятельность компартии Белоруссии по идейно–политическому воспитанию студенческой молодежи в 1928—1937 гг.“, і больш зразумеў калегу. Прынамсі тое, чаму для яго абвяшчэнне суверэнітэту Беларусі азначала наступленне перыяду „этнонационалистической диктатуры“ ў сферы гістарычнай адукацыі (1991—1994), а ўсталяванне прэзідэнцкага рэжыму А.Лукашэнкі — „восстановлением плюрализма“. Моцна сумняюся, што выкладчыкі і студэнты БДУ, дзе спадар Бендзін цяпер працуе, могуць падзяляць меркаванне іх калегі наконт плюралізму.

Нягледзячы на гэты непрыемны эпізод, праца праходзіла ў спакойнай, талерантнай атмасферы, абмен меркаваннямі быў канструктыўны і дастаткова самакрытычны. На заключным пасяджэнні, прызнаўшы першы вопыт украінска–беларуска–расійскай канферэнцыі па гістарыяграфіі ўдалым, яе арганізатары і ўдзельнікі выказаліся за мэтазгоднасць правядзення наступных падобных форумаў. Прысвяціць іх можна было б, у прыватнасці, супастаўляльнаму аналізу гістарыяграфічных сітуацый і тэрміналогіі, якая выкарыстоўваецца сучаснай гістарычнай навукай у Беларусі, Расіі і Ўкраіне. Даклады ўдзельнікаў гэтай плённай сустрэчы запланавана выдаць у кніжным фармаце.

Мінск

Генадзь Сагановіч

Брэменская канферэнцыя па калектыўнай памяці (Вячаслаў Швед)

Снежня 1, 2005 |

14—16 кастрычніка 2005 г. у Брэменскім універсітэце прайшла міжнародная навуковая канферэнцыя „Гістарычная палітыка і калектыўная памяць у публічных дыскурсах у Цэнтральна–Ўсходняй Еўропе“. Арганізаваў яе Інстытут Усходняй Еўропы гэтага універсітэта, а фінансаваў Фонд Форда. У канферэнцыі ўдзельнічалі вучоныя з Нямеччыны, Беларусі, Літвы, Польшчы, Украіны, ЗША.

На пачатку выступілі арганізатары канферэнцыі Штэфан Гарштэцкі, Здзіслаў Краснадэмбскі, Рудзігер Рытэр з дакладам „Міф замест навуковага даследавання і калектыўная памяць у публічных дыскурсах“. Іх выступ задаў тон і напрамак усёй далейшай працы форума.

Першая секцыя канферэнцыі была прысвечана праблеме „Гістарычная палітыка пасля 1989 г. паміж пераадольваннем былога і пачаткам новага”. З дакладамі выступілі Штэфан Гарштэцкі (Брэмен; „Калектыўная памяць у Польшчы, Беларусі і Літве: да постмадэрнісцкага шанавання памяці?“), Мыкола Рабчук (Кіеў; „Перагляд таталітарнай спадчыны ў посткаланіяльнай краіне: з вопыту Ўкраіны пасля 1991 г.“), Павал Махцэвіч (Варшава; „Інстытут Нацыянальнай Памяці: польская мадэль пагаднення з таталітарным былым“), Арвідас Анушаўскас (Вільня; „Літоўскі рэсурсны цэнтр даследавання генацыду і супраціўлення“).

На другой секцыі абмяркоўвалася праблема „Канфлікты паміж месцамі памяці і фундаментальнымі міфамі: Цэнтральна–Ўсходняя Еўропа і яе адносіны да Расійскай Федэрацыі“. Выступілі Вільфрыд Ільге (Ляйпцыг; „Казакі–украінцы і/ці расійскае шанаванне памяці“), Дарус Сталюнас (Вільня; „Студзеньскае паўстанне 1863/1864 г. і яго вынікі як месцы памяці ў польскіх і літоўскіх дыскурсах“), Рудзігер Рытэр (Брэмен; „Рознае выкарыстанне гісторыі: Вялікае Княства Літоўскае ў палітычнай канцэпцыі беларускай «афіцыйнай» і «апазіцыйнай» гістарыяграфіі“), Гвіда Гаўсман (Кёльн; „Бітва пад Палтавай у расійскай і ўкраінскай памяці“).

Трэцяя секцыя была прысвечана праблеме „Другая сусветная вайна як вызначальная падзея калектыўнай памяці“. На ёй з дакладамі выступілі Рудзігер Рытэр („Агульнае ці асобнае шанаванне памяці? Аналіз культуры ўшанавання рухаў супраціву ў Польшчы, Беларусі і Літве“), Яўген Мірановіч (Беласток; „Беларускі рух супраціву ў перыяд Другой сусветнай вайны“), Марэк Ян Хадакевіч (Вашынгтон; „Перарваны ланцуг памяці: Усходняя памежная паласа, 1939—1947 г.“), Арунас Бубніс (Вільня; „Даследаванні Халакосту ў Літве“),  Штэфан Гарштэцкі („Даследаванні Халакосту  і яўрэйская спадчына ў параўнальным аглядзе“), Уладыслаў Грыневіч (Кіеў; „Расколатая памяць. Другая сусветная вайна ў гістарычнай свядомасці ўкраінскага грамадства“).

Чацвёртая секцыя называлася „Горад як месца памяці: агульная ці падзеленая карта ментальнасці?“. Асаблівасцю гэтай секцыі было тое, што абмяркоўвалі праблемы прадстаўнікі розных памежных гарадоў, якія ўдзельнічалі ў сумесным праекце (ён вёўся Інстытутам Усходняй Еўропы Брэменскага універсітэта). Са сваімі рэфератамі пазнаёмілі Станіслаў Стэмпень (Пшэмысль), Эльге Рындзевічутэ (Вільня), Вікторыя Серада (Львоў) і Вячаслаў Швед (Беларусь). Яны разгледзелі такія сюжэты, як спецыфіка гістарычнага развіцця памежных гарадоў, носьбіты гістарычнай памяці (насельніцтва гарадоў па этнасах),  гістарычная памяць у назвах вуліц, помніках гісторыі і культуры, мультыкультура і інтэрнацыяналізацыя памяці.

Агулам на канферэнцыі прагучала 19 рэфератаў. Іх абмяркоўвалі амаль усе ўдзельнікі. Гэта быў сапраўдны абмен думкамі вучоных розных краін. Матэрыялы канферэнцыі рыхтуюцца да выдання асобным томам на ангельскай мове ў 2006 г.

Горадня

Вячаслаў Швед

Галоўная » Архіў катэгорыі '2005 Т.12 Сш. 1-2'