Новы нумар


Міхаіл Спірыдонаў. Гістарычныя карты Беларусі ў айчынных энцыклапедыях

Заснаванае ў 1967 г. Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства „Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі“ (першапачаткова „Галоўная рэдакцыя Беларускай Савецкай Энцыклапедыі пры АН Беларусі“) стала і працяглы час заставалася галоўным цэнтрам, які ініцыяваў складанне гістарычных карт Беларусі і рыхтаваў іх да друку ў сваіх шматлікіх разнастайных выданнях. Вялікую ролю ў  гэтай важнай справе адыгралі былыя і цяперашнія супрацоўнікі групы картаграфіі дадзенага выдавецтва Л. У. Белякова, Т. С. Забеліна, Т. У. Кавалеўская, Н. М. Махавікова, В. Ф. Надзененка, Т. І. Нішт, Я. П. Цупа, Г. Р. Шыкунова і Т. В. Якубоўская. Менавіта яны падрыхтавалі да друку вялікую колькасць гістарычных карт Беларусі па ўсіх перыядах і гэтым садзейнічалі развіццю адной з галін усё яшчэ недастаткова распрацаванай у айчыннай гістарыяграфіі спецыяльнай гістарычнай навукі — гістарычнай картаграфіі.

У дадзеным артыкуле ўпершыню даецца агульны кароткі агляд пэўных вынікаў шматгадовай гістарычна–картаграфічнай дзейнасці названага выдавецтва на падставе ўліку адпаведных карт, што былі апублікаваны ў: „Беларуская Савецкая Энцыклапедыя“ (БелСЭ. Т.1—12. Мінск, 1969—1975), „Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя“ (БССРКЭ. Т. 1. Мінск, 1978), „Энцыклапедыя гісторыі Беларусі“ (ЭГБ. Т. 1—6, кн. 1. Мінск, 1993—2001) і „Беларуская Энцыклапедыя“ (БелЭн. Т. 1—15. Мінск, 1996—2002) (гл.: дадаткі 1 і 2). Спадзяёмся, што дадзены агляд будзе карысны не толькі для гісторыкау, але і для ўсіх тых, хто цікавіцца мінулым нашай Радзімы.

Па нашых падліках, у БелСЭ апублікавана 45 гістарычных карт як арыгінальных, так і кампілятыўных. З іх 27 былі таксама перадрукаваны ў БССРКЭ. Пры гэтым у апошняй, у прыватнасці, новымі па сутнасці былі толькі дзве карты (гл. Д. 1, № 2, 13). Падлікі колькасці карт па асноўных перыядах гісторыі Беларусі сведчаць, што дапісьменны перыяд адлюстраваны на дзвюх картах у БелСЭ і трох у БССРКЭ, старажытнарускі — адпаведна на шасці і пяці, перыяд уключэння і знаходжання сучаснай тэрыторыі Рэспублікі Беларусь у складзе Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага (ВКЛ,  другая палова ХIII — XVIII ст.) — на сямі і трох, перыяд далучэння і знаходжання Беларусі ў складзе Расійскай імперыі — на пяці і дзвюх, савецкі перыяд, у т. л. і знаходжання Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў складзе Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, — на 25 і 15. Такім чынам, самы кароткі перыяд гісторыі Беларусі адлюстраваны на большасці (53%) карт БелСЭ, што яскрава сведчыць пра характар тагачасных прыярытэтаў у гістарыяграфіі.

На наш погляд, мінулае Беларусі, асабліва дасавецкага перыяду, адлюстравана на картах БелСЭ выключна абмежавана. Недахопамі гэтага камплекта карт можна лічыць ананімнасць многіх з іх, г. зн. адсутнасць звестак пра тое, адкуль яны скампі­ляваны, а таксама дробнасць маштабаў большасці гэтых выданняў, што істотна зніжае іх змястоўнасць. Істотным агульным недахопам БелСЭ, на нашу думку, з’яўляецца і тое, што тапаніміка гістарычных карт зусім не адлюстравана ў выданні „Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. Паказальнікі: прадметны, імянны, геаграфічных назваў“ (Мінск, 1976).

Новы, больш плённы этап гістарычна–картаграфічнай дзейнасці выдавецтва „Беларуская Энцыклапедыя“ пачаўся ў сувязі з падрыхтоўкай ЭГБ. У ёй ужо апублікавана і плануецца апублікаваць у апошнім томе 174 гістарычныя карты, пераважна арыгінальныя, з іх пяць як укладкі. Гэта амаль у чатыры разы больш (370%), чым у БелСЭ. Большасць (127, або 71%) гэтых жа карт перадрукавана ў выдадзеных тамах БелЭн. Пры гэтым не зусім зразумелыя крытэрыі адбору карт для публікацыі ў БелЭн. Напрыклад, карты Палескай, Пінскай і Полацкай вобласцяў перадрукаваны, а аналагічныя карты Бабруйскай, Барана­віцкай, Беластоцкай, Брэсцкай, Вілейскай, Віцебскай, Гомель­скай, Гродзенскай, Магілёўскай і Мінскай — не, хоць, на нашу думку, апошнія таксама вартыя гэтага.

У дадзеным кароткім аглядзе гістарычных карт ЭГБ немагчыма прааналізаваць іх змест усебакова, таму мы таксама абмяжуемся ў асноўным агульнымі звесткамі аб ступені забяспечанасці імі розных перыядаў гісторыі Беларусі, звярнуўшы ўвагу на некаторыя найбольш арыгінальныя з іх, што, як правіла, былі складзены ўпершыню.

Дапісьмовы перыяд гісторыі Беларусі адлюстраваны на трох традыцыйных археалагічных картах. Па старажытным перыядзе ў ЭГБ ёсць чатыры таксама традыцыйныя карты. Варта заўважыць, што ў БелЭн у адрозненне ад ЭГБ дадаткова перадрукавана вельмі састарэлая карта „Кіеўская Русь у IX— пач. ХII ст.“

Перыяд уключэння і знаходжання сучаснай тэрыторыі Рэспублікі Беларусь у складзе  ВКЛ прадстаўлены ў ЭГБ 42 картамі (24,1% усіх). Дарэчы, у БелЭн у адрозненне ад ЭГБ, у прыватнасці, дадаткова перадрукавана даўно састарэлая карта „Лівонская вайна 1558—1583 г.“, пра якую, на жаль, няма карты ў ЭГБ. Сярод карт гэтага храналагічнага блока варта адзначыць серыі арыгінальных карт розных воласцяў XVI—XVIII ст. В. Л. Насевіча і М. Ф. Спірыдонава — „беларускіх“ паветаў ВКЛ канца XVI ст. Пэўную навізну маюць таксама карты В. І. Мялешкі, Г. М. Сагановіча і М. А. Ткачова аб падзеях у Беларусі 1648—1661 г., а таксама У. І. Пашкевіча „Беларусь у гады Паўночнай вайны 1700—1721 г.“, дарэчы, у БелЭн замененую на іншую: „Паўночная вайна 1700—1721 г. Агульны ход вайны“, якая па інфармацыйнасці адносна падзей у Беларусі значна саступае першай.

Значная колькасць карт ЭГБ (71, або 40,8% усіх) прысвечана перыяду знаходжання сучаснай тэрыторыі Беларусі ў складзе Расійскай імперыі. Сярод іх арыгінальнасцю вылучаюцца серыі карт: адміністрацыйна–тэрытарыяльнага дзялення канца XVIII ст. Я. К. Анішчанкі, „беларускіх“ уездаў імперыі другой паловы ХIХ ст. В. Л. Насевіча і баёў 1812 г. В. В. Антонава. Варта адзначыць і  арыгінальную карту В. П. Панюціча „Адыходніцтва з Беларусі (1861—1910 г.)“.

Савецкі перыяд гісторыі Беларусі, у т. л. і перыяд знахо­джання БССР у складзе СССР, адлюстраваны ў ЭГБ на 53 (30,5% усіх) картах. Заходняй Беларусі, якая з 1921 да 1939 г. знаходзі­лася ў складзе Рэспублікі Польшча, прысвечана толькі адна карта з адміністрацыйна–тэрытарыяльным дзяленнем на 1935 г. Большасць гэтых карт уяўляюць перадрукоўкі з розных ранейшых выданняў, якія, на жаль, не названы. Многія застаюцца ананімнымі, бо аўтары на іх не пазначаны. Да таго ж пераважная большасць карт гэтага храналагічнага блока прысвечана падзеям II сусветнай вайны 1941—1945 г. на тэрыторыі Беларусі. Сярод іх да арыгінальных у пэўнай ступені можна залічыць карты У. Ф. Ісаенкі „Абарона Мінска 25 чэрвеня — 3 ліпеня 1941 г.“ і „Навагрудскі «кацёл»“.

Такім чынам, ЭГБ колькасна значна папоўніла комплекс гістарычных карт Беларусі, асабліва па дасавецкім перыядзе. Аднак, на жаль, на яе старонках пакуль што не з’явіліся карты па гісторыі гаспадаркі (у прыватнасці, індустрыялізацыі, калектывізацыі), культуры і царквы, а пераважаюць карты, якія адлюстроўваюць амаль выключна асноўныя палітычныя, ваенныя і адміністрацыйна–тэрытарыяльныя факты, падзеі і працэсы. Гэты істотны недахоп абумоўлены, на наш погляд, усё яшчэ вельмі недастатковай распрацаванасцю праблем гістарычнай геаграфіі і гістарычнай картаграфіі Беларусі. Акрамя гэтага галоўнага, ЭГБ мае і іншыя недахопы: на многіх картах, асабліва дробнамаштабных, не паказаны ні лікавыя, ні лінейныя маштабы, што ператварае іх па сутнасці ў малазмястоўныя схемы; у першым і шостым (кн. 1) тамах няма абавязковых для энцыклапедыі спісаў карт, а ў тых, дзе яны ёсць, не паказаны старонкі, на якіх адпаведныя карты надрукаваны, што, безумоўна, ускладняе карыстанне імі. Дарэчы, у  БелЭн наогул няма такіх спісаў.

Варта таксама дадаць, што шэраг гістарычных карт, апублікаваных у ЭГБ, быў перадрукаваны ў іншых выданнях „Беларускай энцыклапедыі“: „Иллюстрированная хронология истории Беларуси: с древности и до наших дней“ (3 изд. Минск, 2002) і „Беларусь: Энцыклапедычны даведнік“ (Мінск, 1995).

На наш погляд, гістарычныя карты ЭГБ, як і „Нацыянальнага атласа Беларусі“ (Мінск, 2002. Гл. дадатак 3), могуць і павінны стаць асновай для стварэння даўно неабходных усім, хто цікавіцца мінулым нашай Радзімы, навукова–папулярнага і навуковага гістарычных атласаў Беларусі, якіх у адрозненне ад суседніх краін у нас да гэтага часу няма. Бо, на жаль, некалькі апублікаваных лапідарных школьных атласаў па гісторыі Беларусі не могуць задаволіць сур’ёзную цікавасць шматлікіх чытачоў да гістарычных карт.

Дадатак 1

Дадатак 2
П№           Аўтар                                                     Назва  Маштаб           Энцыклапедыi

млн.           ЭГБ     БелЭн

Т:с   Т:с

1                2                                                          3      4         5    6

1   Ісаенка У.Ф.    Пашырэнне археалагiчных культур на тэрыторыi Беларусi     3,8       1:163  3:21

2   Ісаенка У.Ф.    Каменны век на тэрыторыi Беларусi         3,8*   4:42     7:514

3   Крывальцэвiч М.М.,

Чарняўскi М.М. Бронзавы век на тэрыторыi Беларусi        3,8*   2:78     3:260

4   Штыхаў Г.В.     Крывiчы                                   3,8*   4:271    8:498

5   Багамольнiкаў У.У.                                        Радзiмiчы       2,1*      6,1:67 —

6   Лысенка П.Ф.    Дрыгавiчы                                 3,8*   3:301    6:226

7                  Кiеўская Русь у IХ— пач. ХII ст.          12     —        8:253

8   Штыхаў Г.В.     Старажытныя землi Беларусi ў ХI—ХIII стст.       3,8*     4:169     3:23

9   Насевiч В.Л.    Вялiкае княства Лiтоўскае ў ХIII— 1–й пал. XIV ст.        5,3*      2:388  4:358

10  Насевiч В.Л.    Вялiкае княства Лiтоўскае ў 2–й пал. XIV—XV ст. 5,3*     2:391     4:359

11                 Бiтва пад Грунвальдам 15. VII. 1410 г.           3:157    —

12  Бохан Ю.М.      Бiтва пад Грунвальдам 15. VII. 1410 г.           —        5:463

13  Насевiч В.Л.    Свiслацкая воласць (стараства) у XV—XVI стст.             6,1:262   14:264

14                 Аршанская бiтва 1514 г.                          1:187    1:538

15  Насевiч В.Л.    Аршанскi павет на пач. XVI ст.                   1:192    1:542

16  Насевiч В.Л.    Мазырскае стараства ў 1-й пал. XVI ст.           5:38     —

17  Насевiч В.Л.    Пiнскае стараства ў сярэдзiне XVI ст.            5:497    12:366

18                 Лiвонская вайна 1558—1583 гг.             4,5    —        9:245

19  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Беларусь у канцы XVI ст.        2,5*   2:394—395 4:360—361

20  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Аршанскi павет у канцы XVI ст. 1,2*   1:191    1:541

21  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Ашмянскi павет у канцы XVI ст. 1*     1:239    2:168

22  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Браслаўскi павет у канцы XVI ст.       0,8*    2:70            3:248

23  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Берасцейскi павет у канцы XVI ст.      0,8*    2:104           3:298

24  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Ваўкавыскi павет у канцы XVI ст.       0,8*    2:235           4:42

25  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Вiленскi павет у канцы XVI ст. 1,1*   2:286    4:168

26  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Вiцебскi павет у канцы XVI ст. 0,9*   2:333    4:229

27  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Гарадзенскi павет у канцы XVI ст.      1,1*    3:137           5:436

28  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Кiеўскае ваяводства ў канцы XVI ст. Фрагмент.          1,3                                       4:167  —

29  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Лiдскi павет у канцы XVI ст.    0,8    4:365    9:251

30  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Мазырскi павет у канцы XVI ст.  1      5:40    9:517

31  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Менскi павет у канцы XVI ст.    1,3    5:190    10:447

32  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Мсцiслаўскае ваяводства ў канцы XVI ст.     1,2             5:226                                     10:538

33  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Новагародскi павет у канцы XVI ст.     1,4    5:262           11:95

34  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Пiнскi павет у канцы XVI ст.    1,4    5:502    12:372

35  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Полацкае ваяводства ў канцы XVI ст.    1,4    5:524           12:455

36  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Рэчыцкi павет у канцы XVI ст.  2,2    6,1:181         14:40

37  Спiрыдонаў М.Ф.                                           Слонiмскi павет у канцы XVI ст.        0,8    6,1:341         15:19

38  Думiн С.У.,     Татарскiя землеўладаннi ў Вялiкiм княстве Лiтоўскiм          6,1:508      —

Канапацкi І.Б.  у XVI— пач. XVII ст.

39  Насевiч В.Л.    Прапойская воласць у XVI ст.                     5:565    13:16

40  Насевiч В.Л.    Бабруйская воласць (стараства) у 2–й пал. XVI—

1–й пал. XVII ст.                                1:255    2:188

41  Насевiч В.Л.    Магiлёўская воласць у пач. XVII ст.              5:18     —

42  Мялешка В.І.    Антыфеадальная вайна 1648—1651 гг. на Беларусi   5,6*     1:134     —

43  Сагановiч Г.М.,                                           Вайна Расii з Рэччу Паспалiтай 1654—1667 гг.

Ткачоў М.А.     Ваенныя дзеяннi 1654—55 гг.               6,1*   2:190    3:457

44  Сагановiч Г.М.,                                           Вайна Расii з Рэччу Паспалiтай 1654—1667 гг.

Ткачоў М.А.     Ваенныя дзеяннi 1659—61 гг.               6,1*   2:190    3:457

45  Казлоў Л.Р.,    Вялiкае княства Лiтоўскае ў XVII ст.      6*     2:397    4:362

Мiхайлоўская Л.Ю.

46  Насевiч В.Л.    Крычаўская воласць у XVII—XVIII стст.            4:280    8:525

47  Пашкевiч У.І.   Беларусь у гады Паўночнай вайны 1700—1721 гг.    3,8*     5:445     —

48                 Паўночная вайна 1700—1721 гг. Агульны ход вайны. 12       —  12:223

49  Насевiч В.Л.    Барысаўская воласць (стараства) у XVIII ст.               1:319     2:330

50  Насевiч В.Л.    Любашанская воласць (стараства) у XVIII ст.               4:411     9:394

51  Насевiч В.Л.    Рагачоўская воласць (стараства) у XVIII ст.               6,1:41    13:197

52  Насевiч В.Л.    Рэчыцкая воласць (стараства)                     6,1:180  14:39

53  Казлоў Л.Р.     Адмiнiстрацыйна–тэрытарыяльны падзел Беларусi

i сумежных тэрыторый у сярэдзiне XVIII ст.       3        1:укладка 1:115

54                 Далучэнне Беларусi да Расii               4,9*   3:199    3:25

55  Анiшчанка Я.К. Магiлёскае намеснiцтва (1777—1795 гг.).   2      5:14

56  Анiшчанка Я.К. Полацкае намеснiцтва (1777—1795 гг.).     1,7    5:527    12:456

57  Насевiч В.Л.    Копыскi павет у 1802—1861 гг.                    4:234    8:415

58  Анiшчанка Я.К. Лепельскi павет у канцы XVIII— пач. ХIХ ст.               4:352     —

59  Анiшчанка Я.К. Слонiмская губерня (1796 г.)                     6,1:338  15:15

60  Лукашэвiч А.М.  Планы аховы заходнiх гранiц Расiйскай iмперыi

(канец ХVIII — пач. ХIХ ст.)                     6,2:     —

61                 Айчынная вайна 1812 г. Наступленне французскай армii.

12 чэрвеня—20 верасня 1812 г.             8,5    1:укладка  3:451

62                 Айчынная вайна 1812 г. Наступленне рускай армii.

6 кастрычнiка—2 снежня 1812 г.            7,5    1:укладка  3:451

63  Антонаў В.В.    Вiленская аперацыя 1812 г.                       2:277    —

64  Антонаў В.В.    Бой каля в. Астроўна 13 (25)—14 (26) лiпеня 1812 г.          1:244  —

65  Лукашэвiч А.М.  Бiтва пад Салтанаўкай 9—11 (21—23) лiпеня 1812 г.            6,1:214      14:116

66                 Клясцiцкiя баi 1812 г. Размяшчэнне войскаў

на 14 (26) лiпеня i iх рух да 18 (30) лiпеня              4:205     8:355

67                 Клясцiцкiя баi 1812 г. Агульны ход баёў 18 (30) —

20 лiпеня (1 жнiўня)                             4:205    8:355

68                 Бiтва пры Чашнiках 19 (31) кастрычнiка 1812 г.            6,2:      —

69  Антонаў В.В.    Барысаўская бiтва 9 (21)—11 (23) лiстапада 1812 г.           1:318  2:329

70  Антонаў В.В.    Бярэзiнская аперацыя 1812 г.                     2:173    3:415

71  Антонаў В.В.    Ваўкавыскi бой 3—4 (15—16).11.1812 г.            2:234    —

72                 Бiтва каля в. Студзёнка 14—16 (26—28) лiстапада 1812 г.      6,1:434      —

73  Казлоў Л.Р.     Адмiнiстрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусi

i сумежных тэрыторый у 2–й пал. ХIХ— пач. ХХ ст. 3        1:укладка 1:116

74  Панюцiч В.П.    Адыходнiцтва з Беларусi (1861—1910 гг.)          1:64     —

75  Насевiч В.Л.    Аршанскi павет у 2–й пал. XIХ ст.                1:192    1:542

76  Насевiч В.Л.    Ашмянскi павет у 2–й пал. XIХ ст.                1:240    2:169

77  Насевiч В.Л.    Бабруйскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               1:258    2:192

78  Насевiч В.Л.    Барысаўскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.              1:322    2:332

79  Насевiч В.Л.    Брэсцкi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                 2:105    3:299

80  Насевiч В.Л.    Быхаўскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                2:148    3:379

81  Насевiч В.Л.    Ваўкавыскi павет у канцы XIХ— пач. ХХ ст.                 2:235     4:43

82  Насевiч В.Л.    Вiлейскi павет у канцы XIХ— пач. ХХ ст.          2:270    4:160

83  Насевiч В.Л.    Вiцебскi павет у канцы XIХ— пач. ХХ ст.          2:334    4:230

84  Насевiч В.Л.    Гарадоцкi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               2:479    5:45

85  Насевiч В.Л.    Гомельскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               3:76     5:346

86  Насевiч В.Л.    Горацкi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                 3:87     5:358

87  Насевiч В.Л.    Гродзенскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.              3:137    5:437

88  Насевiч В.Л.    Дзiсенскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               3:230    6:117

89  Насевiч В.Л.    Дрысенскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               3:304    6:229

90  Насевiч В.Л.    Ігуменскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               3:472    7:165

91  Насевiч В.Л.    Клiмавiцкi павет у 2–й пал. ХIХ ст.              4:198    8:338

92  Насевiч В.Л.    Кобрынскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               4:220    8:370

93  Насевiч В.Л.    Лепельскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.               4:352    9:208

94  Насевiч В.Л.    Лiдскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                  4:365    9:251

95  Насевiч В.Л.    Магiлёўскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.              5:26     9:469

96  Насевiч В.Л.    Мазырскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                5:41     9:517

97  Насевiч В.Л.    Мiнскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                  5:191    10:448    98     Насевiч В.Л.     Мсцiслаўскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                             5:229    10:540    99     Насевiч В.Л.     Навагрудскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                             5:263    11:96

100 Насевiч В.Л.    Пiнскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                  5:502    12:373    101    Насевiч В.Л.     Полацкi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                                 5:538    12:465    102    Насевiч В.Л.     Пружанскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                               5:576    13:49

103 Насевiч В.Л.    Рагачоўскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.              6,1:42   13:198    104    Насевiч В.Л.     Рэчыцкi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                                 6,1:181  14:40

105 Насевiч В.Л.    Свянцянскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.              6,1:266  14:270    106    Насевiч В.Л.     Сенненскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                               6,1:290  14:330    107    Насевiч В.Л.     Слонiмскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                               6,1:341  15:20

108 Насевiч В.Л.    Слуцкi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                  6,1:351  15:31

109 Насевiч В.Л.    Суражскi павет у 1–й пал. —  сярэдзiне ХIХ ст.            6,1:448   15:278

110 Насевiч В.Л.    Чавускi павет у 2–й пал. ХIХ ст.                 6,2:     —

111 Насевiч В.Л.    Чэрыкаўскi павет у 2–й пал. ХIХ ст.              6,2:     —

112 Спiрыдонаў М.Ф.                                           Схема планiроўкi сядзiбы Адампаль (каля 1900 г.)                                                           1:45   —

113                Вiленская губерня ў канцы ХIХ ст.         1,7*   2:283    4:165

114                Вiцебская губерня ў пач. ХХ ст.           2,3*   2:324    4:220

115                Гродзенская губерня ў пач. ХХ ст.         2,2*   3:126    5:426

116                Магiлёўская губерня ў пач. ХХ ст.         2,5*   5:19     9:458

117                Мiнская губерня ў пач. ХХ ст.             2,4*   5:176    10:425    118    Бiч М.В.     Структура насельнiцтва Беларусi i сумежных тэрыторый

у канцы ХIХ ст. (1897 г.).                3      1:укладка  —

119                Першая сусветная вайна 1914—1918 гг. Ваенныя дзеяннi

на тэрыторыi Беларусi                     5*     5:472    —

120                Усходне–Пруская аперацыя 1914 г.                 6,2:     —

121                Заходнi фронт 1915—18 гг.: у кампанiю 1915 г.             3:418     —

122 Лукашэвiч А.М. Свянцянскi прарыў 1915 г.                        6,1:267  14:271

123                Заходнi фронт 1915—18 гг.: у кампанiю 1916 г.             3:418

124                Баранавiцкая аперацыя 19 чэрвеня (2 лiпеня)—              1:298     —

16 (29) лiпеня 1916 г.

125                Заходнi фронт 1915—18 гг.: у кампанiю 1917—18 гг.            3:418  —

126                Беларусь у 1918—1920 гг. Люты 1918 г.—люты 1919 г.        5,8*      3:100  —

127                Брэсцкi мiр 1918 г.                              2:102    3:298

128                Мяцеж Доўбар–Муснiцкага                          3:270    6:186

129                Беларусь у 1918—1920 гг. Сакавiк 1919 г.—1920 г.          5,8*      3:100  —

130                Варшаўская аперацыя 23 лiпеня—25 жнiўня 1920 г.           2:225     4:18

131                Сярэдняя Лiтва (1920—1922 гг.)                   6,1:484  15:362

132                Узбуйненне Беларускай ССР                 4*     6,1:566  —

133                Заходняя Беларусь. 1935 г.                2,7*   3:422    7:21

134                Вiцебская вобласць. 1938 г.; 1944 г.; 1954 г.; 1993 г.    1,2       2:323  —

135                Гомельская вобласць. 1938 г.; 1954 г.; 1996 г.   2        3:69      —

136                Магiлёўская вобласць. 1938 г.; 1954 г.; 1999 г.  1,9      5:18      —

137                Мiнская вобласць. 1938 г.; 1954 г.; 1960 г.; 1999 г.      1,4       5:174  —

138                Баранавiцкая вобласць. 18.11.1940 г.; 20.9.1944 г.        1,6*      1:299  —

139                Беластоцкая вобласць. 18.11.1940 г.       1,9*   1:491    —

140                Брэсцкая вобласць. 1940 г.; 1944 г.; 1954 г.     1        2:94      —

141                Вiлейская вобласць. 1.1.1941 г.           1,7*   2:269    —

142                Беларуская ССР, палiтыка–адмiнiстрацыйная карта. 1.1.1941 г.       3,3*   1:56   1:117

143                План вайны фашысцкай Германii супраць СССР

(План „Барбароса“)                               1:307    2:304

144                Вялiкая Айчынная вайна 1941—1945 гг. Агульны ход

ваенных дзеянняў. 22 чэрвеня 1941 г.—23 снежня 1943 г.

(22 чэрвеня 1941 г.—18 лiстапада 1942 г.).       20       2:426     4:371

145                Абарона Брэсцкай крэпасцi. 1941 г.               2:89     3:288

146 Ісаенка У.Ф.    Абарона Мiнска 25 чэрвеня—3 лiпеня 1941 г.       0,48*    5:162     10:409 147    Ісаенка У.Ф.    Навагрудскi „кацёл“                       2,5*   5:260    —

148                Ваенна-адмiнiстрацыйны падзел акупiраванай тэрыторыi

Беларусi (па стану на 1942 г.)            4,5*   1:89     —

149                Знiшчэнне насельнiцтва Беларусi нямецка–фашысцкiмi

акупантамi ў гады Вялiкай Айчыннай вайны 4*     1:90     —

150                Вялiкая Айчынная вайна 1941—1945 гг. Агульны ход

ваенных дзеянняў. 22 чэрвеня 1941 г. —23 снежня 1943 г.

(19 лiстапада 1942 г. —23 снежня 1943 г.).       15       2:426     4:371

151 Манаенкаў А.Л. Дыслакацыя партызанскiх злучэнняў, брыгад i асобных

атрадаў на акупiраванай тэрыторыi Беларусi

(чэрвень 1941 г.—лiпень 1944 г.)          3,75   5:415    12:137    152    Пасэ У.С.     Бялынiцкiя аперацыi партызан у 1943 г. 13 красавiка              2:165    —

153 Пасэ У.С.       Бялынiцкiя аперацыi партызан у 1943 г. 26 жнiўня             2:165  —

154 Пасэ У.С.       Бялынiцкiя аперацыi партызан у 1943 г. 11 верасня            2:165  —

155                Смаленская аперацыя 7 жнiўня — 2 кастрычнiка 1943 г.         6,1:357      15:42

156                Бранская аперацыя 1 верасня—3 кастрычнiка 1943 г.            2:66   3:243

157                Гомельска–Рэчыцкая аперацыя 10—30 лiстапада 1943 г.          3:67   5:338

158                Гарадоцкая аперацыя 13—31 снежня 1943 г.         2:478    5:44

159                Вялiкая Айчынная вайна 1941—1945 гг. Агульны ход

ваенных дзеянняў. Студзень 1944 г.—май 1945 г.   15       2:427     4:374

160 Шомадзi В.Э.    Вызваленне Беларусi ад нямецка–фашысцкiх захопнiкаў

(1943—1944 гг.)                           2,5    2:432—433  4:372—373

161                Беларуская аперацыя. 23 чэрвеня—29 жнiўня 1944 г.         5,6*      1:364  2:405

162 Шомадзi В.Э.    Калiнкавiцка–Мазырская аперацыя 8 студзеня —              4:29      7:468

8 лютага 1944 г.

163                Рагачоўска–Жлобiнская аперацыя 21—26 лютага 1944 г.          6,1:40 13:197

164 Лiтвiн А.М.     Абарона Дняпроўска–Бугскага канала. Люты–сакавiк 1944 г.     3:261  6:171

165 Лабанок У.Е.,   Абарона Полацка–Лепельскай партызанскай зоны

Манаенкаў А.Л.  i прарыў блакады (11 красавiка—5 мая 1944 г.)            5:529     12:437

166                Вiцебска–Аршанская аперацыя 23—28 чэрвеня 1944 г.            2:318  4:212

167                Магiлёўская аперацыя 23—28 чэрвеня 1944 г.                5:16      9:454

168                Бабруйская аперацыя 24—29 чэрвеня 1944 г.                 1:253     2:188

169                Мiнская аперацыя 29 чэрвеня—4 лiпеня 1944 г.              5:171     10:419

170                Полацкая аперацыя 29 чэрвеня—4 лiпеня 1944 г.             5:529     12:458

171                Вiльнюская аперацыя 5—20 лiпеня 1944 г.          2:291    4:176

172                Беластоцкая аперацыя 5—27 лiпеня 1944 г.         1:490    3:71

173                Люблiн–Брэсцкая аперацыя. 18 лiпеня—2 жнiўня 1944 г.         4:412  9:369

174                Бабруйская вобласць. 20.9.1944 г.         1,9*   1:254    —

175                Гродзенская вобласць. 1944 г.; 1954 г.; 1996 г.  1,9      3:127     —

176                Палеская вобласць у 1944—54 гг. 20.9.1944 г.     1,3*     5:386     11:549

177                Пiнская вобласць. 20.9.1944 г.            1,7*   5:499    12:367

178                Полацкая вобласць. 20.9.1944 г.           1,9*   5:530    12:458

* Прыблiзныя лiкавыя маштабы вызначаны намi, бо на саміх картах нi лiкавыя, нi лiнейныя маштабы не паказаны.

Дадатак 3

Спіс гістарычных карт  Нацыянальнага атласу Беларусі (Мінск, 2002)

1. Ксяндзоў У.П. Палеаліт і мезаліт Беларусі. 24—5–е тысячагоддзі
да н.э. 1:4 000 000…………………………………………………………………. С. 263

2. Чарняўскі М.М. Неаліт Беларусі. 5–е—пачатак 2–га тысячагоддзя да н.э. 1:4 000 000         С. 263

3. Чарняўскі М.М. Бронзавы век Беларусі.
Пачатак 2–га тысячагоддзя — VIII ст. да н.э. 1:4 000 000…… С. 263

4. Шадыра В.І. Жалезны век Беларусі.
VIII—VII cт. да н.э. —  IV—V ст. н.э. 1:4 000 000…………………….. С. 263

5. Мядзведзеў А.М. Беларусь у раннім сярэднявеччы. V—X ст.
1:4 000 000…………………………………………………………………………….. С. 264

6. Лысенка П.Ф., Штыхаў Г.В. Беларусь у IX—першай палове XIII ст. 1:4 000 000         С. 264

7. Насевіч В.Л. Утварэнне Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Другая палова ХIII—XIV ст. 1:5 500 000 С. 264—265

8. Насевіч В.Л. Вялікае княства Літоўскае ў XV— першай палове
XVI ст. 1:5 500 000…………………………………………………………………. С. 265

9. Бохан Ю.М. Бітва пад Грунвальдам. 15 ліпеня 1410 г.
// Беларуская энцыклапедыя. Т. 5. Мінск, 1997. С. 463……… С. 265

10. Спірыдонаў М.Ф. Беларусь у другой палове XVI ст. 1:1 500 000
С. 266—267

11. Спірыдонаў М.Ф. Рэч Паспалітая ў канцы XVI ст. 1:10 000 000 . . С. 267

12. Беларусь на карце „Вялікае княства Літоўскае“ (1613 г.). // Кордт В. Материалы по истории русской картографии. Вторая серия. Вып. 2: Карты всей России и западных её областей до конца XVII в. Киев, 1910. № 13—16 С. 268

13. Сагановіч Г.М. Беларусь у XVII ст. 1:3 000 000…………………. С. 269

14. Пашкевіч У.І. Беларусь у гады Паўночнай вайны. 1700—1721 гг. 1:3 500 000       С. 269

15. Анішчанка Я.К. Беларусь у другой палове XVIII ст. 1:1 500 000
С. 270—271

16. Спірыдонаў М.Ф. Рэч Паспалітая ў 1770 г. 1:10 000 000… С. 271

17. Анішчанка Я.К. Паўстанне 1794 г. у Беларусі. 1:3 000 000 . С. 272

18. Насевіч В.Л. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел
усходняй Беларусі. 1772—1792 гг. 1:3 000 000…………………… С. 272

19. Насевіч В.Л. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Беларусі. 1793—1796 гг. 1:3 000 000       С. 272

20. Насевіч В.Л. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Беларусі. Першая палова ХIХ ст. 1:3 000 000        С. 273

21. Падзеі вайны 1812 г. у Беларусі. Чэрвень—жнівень. 1:6 000 000 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. Мінск, 1993. Укладка……………………………………………………………………………………………….. С. 273

22. Падзеі вайны 1812 г. у Беларусі. Кастрычнік—снежань.1:5 500 000 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. Мінск, 1993. Укладка…………………………………………………………………………………. С. 273

23. Міхайлоўская Л.Ю., Насевіч В.Л. Беларусь у другой палове ХIХ—пачатку ХХ ст. 1:2 150 000             С. 274—275

24. Цітоў В.С., Штыхаў Г.В. Межы рассялення беларусаў. 1:4 000 000 // Этнаграфія Беларусі. Мінск, 1989. С. 549         С. 275

25. Біч М.В., Насытка Я.П. Структура насельніцтва Беларусі і сумежных тэрыторый у канцы ХIХ ст. (1897 г.). 1:3 000 000 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. Мінск, 1993. Укладка         С. 276

26. Смальянінаў М.М., Траццяк С.А. Беларусь у гады Першай сусветнай вайны 1914—1918 гг. (Кампаніі 1915—1917 г.).
Лютаўская рэвалюцыя ў Беларусі. 1:3 000 000…………………… С. 276

27. Траццяк С.А. Усталяванне Савецкай улады ў Беларусі.
Лістапад 1917 г. — люты 1918 г. 1:3 000 000………………………. С. 277

28. Смальянінаў М.М., Траццяк С.А. Заходняя вобласць (Заходняя Камуна) РСФСР. 23 лістапада 1917 г. — снежань 1918 г. Заходні паход Чырвонай Арміі. Верасень 1918 г. — студзень 1919 г.
1:3 000 000…………………………………………………………………………….. С. 277

29. Траццяк С.А. Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі і Літоўска–Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка.
1 студзеня 1919 г. — ліпень 1920 г. 1:3 000 000…………………. С. 278

30. Траццяк С.А. Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі — Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка. Чэрвень1920 г. — сакавік 1921 г. 1:3 000 000…………………….. С. 278

31. Жук В.М. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Савецкай Беларусі. 1921—1926 гг. 1:3 000 000          С. 279

32. Жук В.М. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Савецкай Беларусі. 1935—1937 гг. 1:3 000 000          С. 279

33. Палуян У.А. Заходняя Беларусь. 1921—1930 гг. 1:3 000 000       С. 279

34. Палуян У.А. Заходняя Беларусь. 1931—1939 гг. 1:3 000 000       С. 279

35. Палуян У.А. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Заходняй Беларусі. 1931—1939 гг. 1:1 500 000     С. 280

36. Палуян У.А. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай. 17 верасня — 14 лістапада 1939 г.
1:3 000 000…………………………………………………………………………….. С. 281

37. Жук В.М., Палуян У.А. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Беларусі. 1940 г. 1:3 000 000     С. 281

38. Ісаенка У.Ф. Вялікая Айчынная вайна. Баявыя дзеянні
на тэрыторыі Беларусі. 22 чэрвеня — жнівень 1941 г. 1:1 500 000
С. 282—283

39. Манаенкаў А.Л. Вялікая Айчынная вайна. Партызанскія
фарміраванні ў Беларусі. 1941—1944 гг. 1: 3 500 000 //
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5. Мінск, 1999. С. 415. С. 284

40. Шомадзі В.Э. Вялікая Айчынная вайна. Вызваленне Беларусі. Верасень 1943 г. — жнівень 1944 г. 1:3 000 000 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. Мінск, 1994. С. 432—433………………… С. 285

41. Сафонаў М.В. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Беларусі. 1945 г. 1:3 000 000    С. 285

42. Несцяровіч М.Б. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Беларусі. 1955 г. 1:3 000 000               С. 286

43. Урублеўскі А.П. Адміністрацыйна–тэрытарыяльны падзел Беларусі. 1965 г. 1:3 000 000 С. 286

44. Спірыдонаў М.Ф. Фарміраванне тэрыторыі горада Мінска.
1800—2001 гг. 1:65 000………………………………………………………… С. 287

45. Спірыдонаў М.Ф. Мінск і наваколле. 1800 г. 1:100 000…… С. 288

46. Спірыдонаў М.Ф. Мінск і наваколле. 1850 г. 1:100 000…… С. 288

47. Спірыдонаў М.Ф. Мінск і наваколле. 1900 г. 1:100 000…… С. 288

48. Спірыдонаў М.Ф. Менск і наваколле. 1920 г. 1:100 000….. С. 288

49. Спірыдонаў М.Ф. Мінск і наваколле. 1940 г. 1:100 000…… С. 289

50. Спірыдонаў М.Ф. Мінск і наваколле. 1950 г. 1:100 000…… С. 289

51. Спірыдонаў М.Ф. Мінск і наваколле. 1965 г. 1:100 000…… С. 289

52. Спірыдонаў М.Ф. Мінск і наваколле. 1980 г. 1:100 000…… С. 289

Наверх

Tags: ,