Новы нумар


Паміж Усходам і Захадам (нататкі з канферэнцыі) (Генадзь Сагановіч)

* Поўная назва канферэнцыі — „Беларусь паміж Усходам і Захадам. Ад польска-літоўскай уніі да расійска-савецкай імперыі”.

Здавалася б, гэты выраз столькі разоў паўтараўся, асабліва ў апошнія дзесяцігоддзі, што ператварыўся ў зацёрты штамп. Аднак у назве беларуска-нямецкай навуковай канферэнцыі, што адбылася 13-14 сакавіка 2009 г. у Міжнародным адукацыйным цэнтры імя Ёганэса Рау ў Мінску, ён выглядаў надзіва адэкватным і сутнасным. Акцэнтаванне гэтага „паміж” адпавядала галоўнаму пастулату канферэнцыі, згодна з якім пагранічнасць Беларусі, яе размешчанасць на цывілізацыйным падзеле станавіла ўсю спецыфіку нашай гістарычна-культурнай ідэнтычнасці і прадвызначыла асаблівую складанасць навуковай рэканструкцыі беларускай гісторыі. Невыпадкова ў сціслым канцэптуальным уступе арганізатары згадалі ўражанне нямецкага журналіста Вольфгана Бюшара, які, пехам прайшоўшы адлегласць ад Берліна да Масквы і не па чутках спазнаўшы на сваім шляху кожны край і яго насельнікаў, назваў Беларусь „самай складанай краінай у свеце”.

Адкрылі форум яго арганізатары — праф. Томас Бон (Мюнхенскі універсітэт Людвіга Максіміліяна), якога можна па праву назваць душой гэтай незвычайнай канферэнцыі, праф. Віктар Шадурскі (Беларускі дзяржаўны універсітэт) і д-р Астрыд Зам (Міжнародны адукацыйны цэнтр). Ад імя Фундацыі Герды Хенкель (Дзюсельдорф), якая падтрымала правядзенне сустрэчы, удзельнікаў вітаў Алег Міранчук. За два дні пасяджэнняў планавалася разгледзець вузлавыя праблемы гістарычнага шляху Беларусі ад сярэдзіны ХVI ст. (дакладней, ад Люблінскай уніі, якая паклала пачатак вестэрнізацыі краю) да сучаснай Беларусі як суверэннай дзяржавы.

Асаблівасцям гісторыі беларускага краю як памежнага, этнічна і канфесійна змяшанага рэгіёну ў перыяд даўняй Рэчы Паспалітай было прысвечана першае паседжанне (мадэраваў аўтар гэтай зацемкі). Праца пачалася выступам швейцарскага вучонага д-ра Крыстафа фон Вердта (Christophe von Werdt), — вядомага даследчыка ўсходнееўрапейскай гісторыі, на жаль, яшчэ мала знанага сярод беларускіх навукоўцаў[1]. У дакладзе аб гарадах і гарадскіх абшчынах позняга Сярэднявечча і ранняга Новага часу ён лаканічна паказаў Беларусь як частку Цэнтральна-Ўсходняй Еўропы, на абшарах якой сустракаліся два асноўныя тыпы гарадоў — усходнеславянскі т.зв. замкавы горад (Burgstadt) і мадэль заходнееўрапейскага горада на Магдэбургскім праве. Другі швейцарскі вучоны д-р Штэфан Родэвальд (Stefan Rohdewald) (цяпер — Пасаўскі універсітэт), больш вядомы ў Беларусі (прынамсі шэрагам беларускамоўных публікацый і як аўтар грунтоўнага скразнога даследавання гісторыі Полацка[2]), таксама ўдала прадэманстраваў спецыфіку рэгіёна, паказаўшы ўплыў культу полацкага уніяцкага архіепіскапа Язафата Кунцэвіча на канфесійныя практыкі і канцэпты ідэнтычнасці ў русінскіх землях Рэчы Паспалітай. У рэфераце Вольгі Лазоркінай былі змястоўна ахарактарызаваны перыпетыі палітычна-дыпламатычных адносінаў Рэчы Паспалітай з нямецкімі дзяржавамі ў ХVІІ ст.

На другім паседжанні (кіраваў Захар Шыбека), прысвечаным праблемам беларускай гісторыі перыяду Расійскай імперыі, жывую дыскусію шэрагам контраверсійных тэзаў выклікаў даклад Валера Булгакава „Расійская імперыя—калыска беларускага нацыяналізму?”. У прыватнасці, спробы абвясціць канструяванне Беларусі гэтакім know how заходнерусізму і найперш М. Каяловіча выглядалі непераканальна. Зрэшты, прэзентаваныя на панэлі погляды аўтара на беларускі нацыяналізм збольшага вядомыя навуковай грамадскасці па яго яшчэ дастаткова свежай кнізе[3], што таксама не засталася без крытычнай увагі чытачоў. У працяг тэмы Аляксандр Ціхаміраў у выступе „Беларусь паміж Расіяй, Польшчай і Нямеччынай (1863-1916)” засяродзіўся на праблемах развіцця беларускага нацыянальнага руху ад антырасійскага паўстання да нямецкай акупацыі часоў I сусветнай вайны і першага абвяшчэння дзяржаўнага суверэнітэту (БНР).

Прадметам увагі наступнага паседжання, якім кіраваў Кузьма Казак, быў досвед сталінізму і нацыянал-сацыялізму ў беларускім мінулым. Прынцыпова істотным тут стала само параўнанне двух таталітарызмаў, дагэтуль катэгарычна недапушчальнае ў афіцыйным дыскурсе ў Беларусі. Малады даследчык Аляксандр Фрыдман, дарэчы, нядаўні выпускнік гістфака БДУ, які цяпер працуе ва універсітэце Саарбрукена, прэзентаваў даклад аб уяўленнях беларускіх яўрэяў пра Нямеччыну ў міжваенны перыяд. У прыватнасці, ён паказаў, што не без уплыву савецкай прапаганды мясцовыя яўрэі мелі пераважна пазітыўную візію Райху, таму ў 1941 г. не ўцякалі з Беларусі, чым і прадвызначылі свой лёс. Наступны выступоўца нямецкі гісторык д-р Аляксандр Бракель (Brakel) з Майнца на прыкладзе Баранавіцкай акругі разгледзеў досыць далікатную па сёння тэму ўзаемаадносінаў савецкіх партызанаў з цывільным насельніцтвам. Вось жа практыкай ускладання непамерных цяжараў на мясцовых жыхароў, як і прыкладамі жорсткага абыходжання з імі, савецкія партызаны мала адрозніваліся ад нямецкіх акупантаў. У дакладзе Аляксандра Далгоўскага (Мюнхен) аб прымусовай працы беларусаў у сістэме нацыянал-сацыялізму і сталінізму, заснаваным найперш на выкарыстанні вусных успамінаў (oral history), таксама выявілася прынцыповае падабенства абодвух рэжымаў у арганізацыі максімальнай эксплуатацыі насельніцтва.

Грамадска-палітычныя працэсы ў пасляваеннай Беларусі разглядаліся на чацвёртай панэлі, якой кіраваў Дзмітры Крывашэй. Маладая беларуская даследчыца Ірына Кашталян прэзентавала вынікі свайго вывучэння саветызацыі Заходняй Беларусі ў першае пасляваеннае дзесяцігоддзе, якую яна паспрабавала паказаць праз перспектыву бачання „маленькіх людзей” (даследаванне ажыццяўляецца таксама ў парадыгме oral history i гісторыі штодзённасці). Прадметам увагі Райка Айнакса (Rayk Einax) з Енскага універсітэта стала жорсткая рэлігійная палітыка ў БССР у часы Хрушчова. У насычаным канкрэтнай фактурай дакладзе „Барацьба супраць царквы і непакора” гісторык разгледзеў як метады барацьбы савецкай улады з царквой, так і наступствы той антыцаркоўнай кампаніі.

Напрыканцы першага дня працы форуму ў рамках канферэнцыі адбылася адметная дыскусія пра Мінск як „узорны горад сацыялізму” з уводным рэфератам Томаса Бона і прэзентацыяй яго новай кнігі, прысвечанай гэтай тэме („Minsk – Muster Stadt des Sozialismus”, Böhlau Verlag, 2008). Меркаваннямі пра спецыфіку беларускай урбанізацыі, між іншага, падзяліліся Захар Шыбека, Фелікс Акерман (Ackermann) і Сяргей Харэўскі.

На другі дзень тэмай асобнага, пятага пасяджэння сталі трансфармацыйныя працэсы ў сучаснай Беларусі (мадэраваў Віктар Астрога). Даклад згаданага вышэй Фелікса Акермана (Франкфурт-на-Одэры) „Унутраная міграцыя і міжэтнічныя адносіны” датычыў дэмаграфічна-этнічных пераменаў у пасляваеннай Горадні. Нямецкі вучоны паказаў, у выніку якіх працэсаў Горадня з пераважна польска-яўрэйскім насельніцтвам ператварылася ў савецка-беларускі, хоць моцна зрусіфікаваны горад. Значэнне нефармальных асабістых сувязяў у штодзённым жыцці савецкіх беларусаў (па-простаму—„блату”) разглядалася ў дакладзе Елізаветы Сляповіч (Мюнхен) („Сацыяльныя сувязі ў паваеннай БССР”). А вядомы мастак, заснавальнік і рэдактар слыннага часопіса „Партызан” Артур Клінаў гаварыў пра „рэвалюцыю”, якую перажывае беларуская культура ў апошнія дзесяцігоддзі, і пра тыя цяжкасці, што замінаюць беларускамоўным творцам даносіць сваё мастацтва да шырокай грамадскасці.

Шостае паседжанне было прысвечана наступствам Чарнобыльскай катастрофы для Беларусі. Кіруючы ім, праф. Томас Бон прадставіў калектыўны праект „Палітыка і грамадства пасля Чарнобыля” (Патсдам – Мюнхен), падтрыманы фундацыяй Фольксваген. Філосаф Андрэй Сцяпанаў аналізаваў, як кіраўніцтва БССР дазавала інфармацыю (а фактычна—дэзінфармавала народ) адносна рэальнай радыяцыйнай сітуацыі ды стрымлівала насельніцтва краіны ў новых умовах нарастальнай галоснасці і дэмакратызаці (Чарнобыльская палітыка ў перыяд перабудовы: 1986-1989″), а Мелані Арндт (Melanie Arndt) з Патсдама гаварыла пра тое, якім штуршком аказалася катастрофа для з’яўлення пратэстных настрояў, развіцця палітычных і экалагічных рухаў у рэспубліках былога СССР („Палітыка і грамадства пасля Чарнобыля”). Даследчыца акцэнтавала ўвагу, наколькі палітызаванай застаецца чарнобыльская тэма ў Беларусі да гэтага часу. Змястоўным каментаром дакладчыкаў дапоўніла Астрыд Зам, — аўтар аднаго з першых спецыяльных даследаванняў уплыву аварыі Чарнобыльскай АЭС на палітычныя і грамадскія трансфармацыі ў Беларусі і Ўкраіне[4], якая даўно звязала свой лёс з пераадоленнем гуманітарных наступстваў катастрофы ў нашай краіне.

На апошняй панэлі, што сабрала поўную аўдыторыю слухачоў, разглядалася беларуская трасянка. Вядучы Сяргей Запрудскі сам вось ужо некалькі гадоў разам з нямецкім славістам праф. Г. Генчэлем (Hentschel) удзельнічае ў калектыўным даследчыцкім праекце (Ольдэнбургскі універсітэт), прысвечаным вывучэнню гэтай складанай моўнай з’явы. У дакладах маладых даcледчыц з Ольдэнбурга Святланы Тэш «Трасянка — „змешаны беларуска-рускі хаос” ці новая мова?» і Дыяны Лінднэр (Lindner) „Моўная сітуацыя ў Беларусі. Першасныя вынікі даследавання” прэзентаваўся фактычна плён гэтай супольнай працы. Цікава, што ў апошнім вынікі эмпірычнага вывучэння моўнай сітуацыі ў сацыялагічным аспекце, хоць яны сапраўды першасныя (грунтуюцца на апрацоўцы ўсяго толькі 1400 анкет з 7 гарадоў краіны), засведчылі высокую сімвалічную значнасць роднай мовы і разам з гэтым узрастанне прызнання трасянкі як самастойнай мовы. Са змястоўным каментаром адносна агульнага становішча беларускай мовы ў цяперашняй Беларусі выступіла Сюзана Гольц (Golz) з Енскага універсітэта, а завяршылася пасяджэнне жывой дыскусіяй з удзелам як вядомых мовазнаўцаў (Ніна Мячкоўская), так і неабазнаных прысутных, неабыякавых да моўнай сітуацыі ў Беларусі.

Як і прынята, заключнае пасяджэнне было аддадзена падвядзенню вынікаў канферэнцыі (мадэраваў праф. Віктар Шадурскі). Упісваючыся ў яго, дэкан гістфака БДУ Сяргей Ходзін выступіў з дакладам „Сучасныя тэндэнцыі гістарычнай адукацыі і гістарычнай навукі ў Рэспубліцы Беларусь”, расказаўшы, што праўда, пераважна пра гісторыю найстарэйшага гуманітарнага факультэта краіны ды актуальнае становішча з навучаннем гісторыі ў БДУ, якое выглядала надзіва беспраблемна. Удзельнікі форуму, задаволеныя яго вынікамі, абмяняліся думкамі наконт перспектывы супрацоўніцтва нямецкіх і беларускіх гуманітарыяў. Можна без перабольшвання сказаць, што вучоныя з нямецкамоўнай часткі Еўропы моцна ўразілі беларускіх калег і сваёй колькасцю (мала хто ўяўляў, што там столькі маладых навукоўцаў заангажавана ў вывучэнне Беларусі), і асабліва ўзроўнем прэзентаваных дакладаў.

Сімвалічна, што і пасля афіцыйнага закрыцця канферэнцыі зала доўга не пусцела — навукоўцы працягвалі прыватныя размовы, пра нешта дамаўляліся, усталёўвалі персанальныя кантакты. У гэтым — найлепшае сведчанне поспеху канферэнцыі і падстава спадзяванняў на плённае развіццё запачаткаванай супрацы.

Генадзь Сагановіч


[1] Даводзіцца прызнаць, што ў айчыннай гуманістыцы да гэтагачасу заставаліся фактычна непрыкмечанымі яго публікацыі,датычныя і Беларусі. У прыватнасці, гл.: Christophe v. Werdt.Stadt und Gemeindebildung in Ruthenien. Okzidentalisierungder Ukraine und Weißrusslands im Spätmittelalter und in derfrühen Neuzeit / Forschungen zur osteuropäischen Geschichte.Vol. 66. Wiesbaden: Harrassowitz, 2006.
[2] Rohdewald S. „Vom Polocker Venedig”. Kollektives Handelnsozialer Gruppen einer Stadt zwischen Ost- und Mitteleuropa(Mittelalter, frühe Neuzeit, 19. Jh. bis 1914). Stuttgart, 2005.
[3] Булгаков В. История белорусского национализма. Вильнюс, 2006 (на беларускай мове — 2007).
[4] Sahm A. Transformation im Schatten von Tschernobyl. Umwelt-und Energiepolitik im gesellschaftlichen Wandel von Belarus und Ukraine / Studien zu Konflikt und Kooperation im Osten. Bd. 7. Hg. von E. Jahn. Mьnster — Hamburg — London, 1999.

Tags: