Новы нумар


Staliunas, Darius. Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863. Amsterdam – New York, 2007 (Павел Церашковіч).

STALIUNAS, DARIUS. Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863. Amsterdam – New York, NY, 2007, 465 p., ill.

Шчыра кажучы, рэцэнзаваць новую кнігу Дарыюса Сталюнаса няпроста. І не толькі таму, што яна выдадзена па-ангельску. Цяжка, па-першае, адэкватна перадаць лаканічную, вельмі трапную, зробленую ў постмадэрнісцкім стылі назву. Сапраўды, як перакласці гэтыя два ангельскія словы „Making Russians”? Другая частка назвы „Meaning and practice of russification in Lithuanian and Belarus after 1863″ перакладаецца без якіх-небудзь цяжкасцяў — „Сэнс і практыка русіфікацыі ў Літве і Беларусі пасля 1863 г.”, а вось „Making Russians”—„вырабляючы рускіх”, „робячы рускімі”? Гучыць не вельмі добра, таму ў сваёй рэцэнзіі вырашыў карыстацца ангельскамоўнай абрэвіятурай „MR”, да якой чытачы вольныя падабраць уласны адпаведнік.

Другая цяжкасць — абраная аўтарам тэма адносіцца да ліку ўлюбёных гісторыкамі сюжэтаў. Не толькі таму, што раны, нанесеныя паўтара стагоддзя таму, баляць да гэтага часу. Дзевятнаццатае стагоддзе, увогуле, улюбёная эпоха для гісторыкаў (добра забяспечана крыніцамі і ўжо сапраўды гісторыя), а тым больш — палітыка ўлады (ці не 90% архіўных сховішчаў таго часу складае яе папяровая прадукцыя). Варта нагадаць адносна нядаўнія публікацыі Вітольда Радкевіча, Алеся Смаленчука, Сяргея Токця, з даўніх — Сусаны Самбук. Ды і аўтар гэтых радкоў таксама закранаў некаторыя сюжэты пазначаных дзяржаўных намаганняў. Што ж новага дае „MR”? Гэта праблема і для аўтара, і для рэцэнзента „MR”.

Што ж, „MR” Дарыюса Сталюнаса — усёабдымны (лепш было б па-ангельску сказаць comprehensive) наратыў пра ўладу і яе ахвяраў, пра тое, што гэтая ўлада хацела зрабіць, чаму і чаго дамаглася. Наратыў скрупулёзны, сістэматычны, грунтоўны. Зусім невыпадкова, што адзін з рэцэнзентаў рукапісу Джон Кліер характарызуе яго як „змястоўнае чытанне для ўсіх, хто вывучае Імперскую Расію”. Сапраўды, часам тэкст нагадвае падручнік, што і здымае пытанне аб навізне. Але і не толькі гэта. Кніга Дарыюса Сталюнаса разлічана на аўдыторыю ангельскамоўную, для якой, за выключэннем лічаных адзінак прафесійных спецыялістаў па гісторыі Цэнтральна-Ўсходняй Еўропы, што б ні было напісана па-ангельску пра Літву і Беларусь — усё будзе новае. Хоць, па вялікім рахунку, і крыўдна, што з гістарычна ўласцівым літоўскаму этнасу экспансіянізмам літоўская гістарыяграфія ў асобе Дарыюса Сталюнаса „ўварвалася” ў „беларускі акадэмічны агарод”, але, па яшчэ большым рахунку, мы павінны быць яму за гэта ўдзячны. На жаль, трэба канстатаваць, беларускім гісторыкам пры думках аб магчымасці падобнага выдання па-ангельску хаця б на беларускім матэрыяле (ужо не кажучы пра „літоўскі агарод”) застаецца толькі сумна ўздыхаць.

Да гэтага трэба дадаць, што пры вонкавым падабенстве на падручнік кніга па жанры—усё ж навуковая манаграфія з усімі неабходнымі атрыбутамі (напрыклад, грунтоўны аналіз гістарыяграфіі, апора на шматлікія архіўныя крыніцы). Гэта відавочна, які б „вывучаны-перавывучаны” сюжэт не закранаў аўтар — ці славутая „walka o zieme”, старанна апісаная і аплаканая польскай гістарыяграфіяй, ці спроба кірылізацыі літоўскага пісьменства, з не меншай апантанасцю адрэфлексаваная гістарыяграфіяй літоўскай. У кожным выпадку аўтару ёсць што дадаць, удакладніць ці зрабіць новае адценне.

Сярод такіх дадаткаў — малавядомы сюжэт, ад звароту да якога я не магу ўстрымацца. Гаворка пра праект далучэння каталіцкай царквы да праваслаўнай (уніі), які ўзнік у сярэдзіне 60-х г. ХІХ ст. (180-188). Аўтары яго разлічвалі за дваццаць гадоў не пакінуць аніводнага касцёла і аніводнага ксяндза (выключэнне рабілася толькі для Царства Польскага). Цікавай была і прапанаваная тэхналогія дасягнення высакароднай мэты: прапаганда праз прыватную ці паўафіцыйную газету, збор подпісаў (як найменей паўмільёна), прашэнне на адрас імператара і, нарэшце, выданне маніфеста. Адмыслова, вытанчана. Сённяшнія нашчадкі тых паліттэхнолагаў эстэтычнымі меркаваннямі не абцяжараны. Не менш цікавы і актыўны ўдзел у стварэнні праекта мясцовай каталіцкай арыстакратыі (Яўстафій Прушынскі) і інтэлектуальнай эліты (Адам Кіркор).

Іншымі словамі, вось пераканальны прыклад таго, што чытаць „MR” варта. І каб пашырыць аўдыторыю, трэба было б падумаць пра пераклад.

Мінск

Павел Церашковіч

Tags: , ,