Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Бібліяграфія'

Артыкулы па тэме ‘Бібліяграфія’

Дысертацыі па гісторыі, абароненыя ў Беларусі ў 2004—2005 г. (Любоў Собалева)

Снежня 3, 2005 |

2004

доктарскія

1. Анішчанка Я.К. Палітычная гісторыя Беларусі ў часы падзелаў Рэчы Паспалітай (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя) (адхілена ВАКам).

2. Гурко А.І. Новыя рэлігіі ў Рэспубліцы Беларусь: этналагічнае даследаванне (ІМЭФ НАНБ, 07.00.07 — этнаграфія, этналогія і антрапалогія).

3. Мандрык І.У. Чыгуначны транспарт Беларусі: кадравая палітыка, грамадска–палітычнае жыццё (1971—1991) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

кандыдацкія

1. Асіповіч А.І. БССР і Вялікая Брытанія: пралетарская салідарнасць і гуманітарныя кантакты, эканамічныя, навуковыя і культурныя сувязі ў 1921—1938 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

2. Бачышча Ю.А. Каталіцкая царква ў нацыянальна–рэлігійнай палітыцы царызму ў Беларусі (1900—1914) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

3. Бяляўскі А.М. Творы фальклору як гістарычная крыніца (на прыкладзе ірландскіх гістарычных песень) (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

4. Варатніцкая Т.В. Палітыка пашырэння Еўрапейскага саюзу на Ўсход у канцы 1980–х — 2004 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

5. Дзядзінкін А.Л. Нацыянальная палітыка савецкай улады ў лістападзе 1917 — верасні 1939 г. (на прыкладзе Віцебшчыны) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

6. Дзярновіч А.І. Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI ст. (сістэматызацыя і актавы аналіз) (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

7. Доўнар А.Б. Сацыяльна–эканамічнае становішча сялян–слуг дзяржаўных і прыватных уладанняў на беларускіх землях у другой палове XVI — сярэдзіне XVШ ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

8. Дук Д.У. Матэрыяльная культура насельніцтва Полацка XVI—XVШ ст. (па выніках археалагічнага вывучэння) (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

9. Жылінская І.В. Англа–савецкія эканамічныя, навуковыя і культурныя сувязі ў 1931—1939 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

10. Кандратовіч А.А. Развіццё гандлю ў Беларусі ў другой палове XVШ ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

11. Каралёнак Л.Г. Беларусь і Вялікая Брытанія: эканамічныя, навукова–тэхнічныя і культурныя сувязі ў 1970—2003 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

12. Касовіч А.В. Супраціўленне германскім акупантам у заходніх абласцях Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, 1941—1944 (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

13. Касцюкевіч С.У. Семантыка і функцыі традыцыйных цацак беларусаў у ХIХ—ХХ ст. (ІМЭФ НАНБ, 07.00.07 — этнаграфія, этналогія і антрапалогія).

14. Кулевіч І.Р. Беларускі нацыянальны рух (1902—1925) (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

15. Лакіза В.Л. Культурна–храналагічная ідэнтыфікацыя старажытнасцяў ранняга і сярэдняга перыядаў бронзавага веку беларускага Панямоння (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

16. Лінкевіч В.Н. Міжканфесійныя адносіны ў Беларусі ў другой палове ХIХ — ХХ ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

17. Літвіноўская Ю.І. Беларусь у вайне 1812 г.: сацыяльна–эканамічны аспект (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

18. Літвінскі А.У. Заходнерусізм у расійскай гістарыяграфіі другой паловы ХIХ — пачатку ХХ ст. (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

19. Наумук С.М. Канстанцін Езавітаў: жыццёвы шлях і дзейнасць (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

20. Падалінскі У.А. Прадстаўніцтва і палітычная пазіцыя Вялікага Княства Літоўскага на вальных соймах Рэчы Паспалітай у апошняй трэці XVI ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

21. Панько А. Д. Станаўленне беларускай дзяржаўнасці, 1914—1923 г.: тэрытарыяльны аспект (пераатэстацыя, БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

22. Райчонак А.А. Станаўленне беларускай дзяржаўнасці ў кантэксце розных ідэалагічных прыярытэтаў (1917—1927 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

23. Скок В.П. ЗША і германскае пытанне (восень 1945 — 1954 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

24. Ступакевіч М.А. Жаночая адукацыя ў Беларусі (другая палова ХIХ ст. — 1917 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

25. Сямёнава С.А. Купецтва ў Беларусі ў другой палове XVШ — першай палове ХIХ ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

26. Трафімчык А.В. Станаўленне савецкай сістэмы адукацыі ў заходніх абласцях БССР у 1939—1941 г. (07.00.02 — айчынная гісторыя) (на пераатэстацыі адхілена).

27. Цынкевіч В.М. Палітычныя ўзаемадачыненні паміж БССР і Польскай Рэспублікай у 1921—1929 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

2005

доктарскія

1. Аблова Н.Е. КВЖД і расійская эміграцыя ў Кітаі: міжнародныя і палітычная аспекты гісторыі (першая палова ХХ ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

2. Басюк І.А. Заходняя асобая ваенная акруга — Заходні фронт напярэдадні і ў пачатковым перыядзе Вялікай Айчыннай вайны (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

3. Палятаева Н.І. Купецтва Беларусі (60–я г. ХIХ — пачатак ХХ ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

кандыдацкія

1. Александровіч С.С. Старажытнагрэцкая паліаркетыка ў гісторыі войнаў (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

2. Алюнін С.В. Баснійскі эялет у канцы XVIII — 70–х г. ХIХ ст.: асманскі вопыт мадэрнізацыі традыцыйнага грамадства (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

3. Астрога В.М. Вясковае настаўніцтва Беларусі ў другой палове ХIХ — пачатку ХХ ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

4. Баравы В.Р. Палітыка КНР у Цэнтральнай Азіі (90–я г. ХХ ст. — пачатак ХХI ст.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

5. Бяляеў А.В. Мясцовая дапаможная адміністрацыя ў сістэме нямецка–фашысцкага акупацыйнага рэжыму ў Беларусі (1941—1944 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

6. Важнік В.Н. БССР і Польская Народная Рэспубліка: эканамічныя, навукова–тэхнічныя і культурныя сувязі ў 1949—1979 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

7. Вароніч Т. В. Губернскі горад Віцебск на рубяжы ХIХ—ХХ ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

8. Вінакурава І.В. Міжнароднае супрацоўніцтва па супрацьдзеянні тэрарызму ў 1990—2000–я г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

9. Вірская В.П. Фармаванне новой канцэпцыі гісторыі Беларусі ў сістэме сярэдняй агульнаадукацыйнай школы (1986—1990–я г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

10. Ганчарук І.Г. Каталіцкі касцёл на Беларусі ў складзе Расійскай імперыі. 1772—1830 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

11. Грабянчук І.В. Узнікненне і дзейнасць публічных музеяў у Беларусі (1851—1917 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

12. Грыбоўскі Ю.В. Беларусы ў польскіх узброеных фармаваннях у гады Другой сусветнай вайны (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

13. Грэбень Е.А. Прыцягненне нацысцкай Германіяй грамадзян Беларусі на прымусовыя работы (1941—1944 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

14. Гурын А.В. Даследаванні гісторыі міжнародных адносінаў у Беларусі ў 1980—2003 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

15. Загідулін А.М. Нацыянальная і канфесійная палітыка польскіх уладаў у адносінах да беларускага насельніцтва Заходняй Беларусі (1921—1939 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

16. Заікін Н.А. Фармаванне, ахова і прыкрыццё заходняй мяжы Расійскай імперыі (на прыкладзе беларускага ўчастка). 1772—1822 г. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

17. Канапацкая З.І. Татары ў Беларусі і іх культура (ХIV—XVII ст.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

18. Клімаў М.В. Вясковыя паселішчы ў акрузе Полацка Х — сярэдзіны XVI ст. (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

19. Крывуць В.І. Моладзевыя арганізацыі на тэрыторыі Заходняй Беларусі (1929—1939 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

20. Лаўрыненка К.В. Каталіцкі касцёл у грамадска–палітычным жыцці ПНР у 1970—1989 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

21. Лепеш А.В. Камітэт заходніх губерняў: арганізацыя і дзейнасць (1831—1848 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

22. Ляўшэвіч А.А. Фармаванне адзінай Румынскай дзяржавы і Францыі (1829—1864 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

23. Макараў М.Д. Ад пасада да магдэбургіі. Юрыдычнае становішча насельніцтва гарадоў Беларускага Падзвіння ў ХIV—XVI ст. (пераатэстацыя, БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

24. Малашук П.В. Беларуска–югаслаўскія адносіны (1953—2003 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

25. Мароз Ю.М. Грамадская думка Расіі і праблема англа–рускіх адносінаў у 1907—1914 гг. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

26. Махамед Салем Ульд Махамед Едых. Фармаванне сродкаў масавай інфармацыі Саудаўскай Аравіі і дзяржаваў Персідскага заліву ў другой палове ХХ ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

27. Махнач А.І. Эвалюцыянізм у этналагічным вывучэнні Беларусі (канец ХIХ — пачатак ХХ): канцэптуальна–гістарыяграфічны аналіз (БДУ, 07.00.07 — этнаграфія, этналогія і антрапалогія).

28. Мацук А.У. Барацьба магнацкіх груповак на беларускіх землях Вялікага Княства Літоўскага за палітычнае вяршэнства (1717—1783 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

29. Папко В.М. Дзяржаўная палітыка Беларусі ў галіне прафесійнай мастацкай культуры (1895—2000 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

30. Праннік Т.А. Праблема аншлюса ў аўстрыйска–германскіх адносінах у 1918—1932 г. (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

31. Пташнік В.М. Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь: фармаванне і рэфармаванне (1991—2000 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

32. Рабышка В.Э. Этнапалітычныя працэсы ў Заходняй Беларусі ў 1919—1939 г. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

33. Русь Э.В. Германскае пытанне ў другой палове ХХ ст. у гістарычнай думцы ФРГ і ГДР (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

34. Садоўская А. Н. Палітыка Еўрапейскага саюзу ў адносінах да дзяржаваў, якія сталі на шлях развіцця (1990 — 2000–я г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

35. Сасім А.М. Прамысловасць Беларускай ССР ва ўмовах рэфармавання (сярэдзіна 50–х — 60–я г. ХХ ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

36. Селіванаў А.В. Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў і фармаванне сістэмы абароны бежанцаў у Рэспубліцы Беларусь (1992—2003 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

37. Сідарэнка Б.І. Землі Ўсходняй Беларусі ў знешняй палітыцы Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскага княства ў 1500 — 1537 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

38. Трацяк С.А. Брэсцкі мір і грамадска–палітычныя працэсы ў Беларусі (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

39. Унучак А.У. „Наша Ніва“ і беларускі нацыянальны рух (1906—1915 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя).

40. Чаркаскі Я.В. Міжнародная і рэгіянальная бяспека арабскіх краін Персідскага заліву (90–я г. ХХ — пачатак ХХI ст.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

41. Чарняўскі М.М. Касцяная і рагавая індустрыя стаянак Крывінскага тарфяніка (неаліт — бронзавы век) (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія).

42. Шабельцаў С.В. Украінцы і беларусы ва Ўкраіне: грамадска–палітычная дзейнасць і сувязі з радзімай (1945—1991 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

43. Шавялёва М.В. Працэс палесціна–ізраільскага ўрэгулявання (1991—2001 г.) (БДУ, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносінаў і знешняй палітыкі).

44. Швайко В.Г. Дзейнасць рускіх арганізацый у Польшчы па захаванні рускай культуры ў 1921—1939 г. (ГрДУ, 24.00.01 — тэорыя і гісторыя культуры (гістарычныя навукі)).

45. Ялінская М.М. Крыніцы пра дваранскія роды заходнееўрапейскага паходжання ў беларускіх губернях канца XVIII — пачатку ХХ ст. (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання).

46. Яршова В. І. Палітыка расійскага ўраду ў галіне пачатковай адукацыі ў другой палове ХIХ ст. (на матэрыялах беларускіх губерняў) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя).

Падрыхтавала Л.Собалева

* У дужках падаецца месца абароны дысертацыі (ІГ НАНБ — Інстытут гісторыі НАН Беларусі; ІМЭФ — Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі; БДУ — Беларускі дзяржаўны універсітэт; БДПУ — Беларускі дзяржаўны педагагічны універсітэт імя Максіма Танка; ГрДУ — Гарадзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы) і спецыяльнасць.

Зміцер Шавялёў. Агляд развіцця яўрэйскіх даследаванняў у Беларусі на мяжы ХХ—ХХI ст.

Снежня 14, 2003 |


Збег ХIХ—ХХ ст. супаў з уздымам яўрэйскіх даследаванняў у Расійскай імперыі. На Беларусі пачаткам іудаікі, які стаў адначасова і яе росквітам, была дзейнасць яўрэйскіх навукоўцаў Беларускай акадэміі навук у 1920—1930 г. Новы яе ўздым прыпаў на перыяд пасля распаду СССР. Бачыцца актуальным разгледзець стан развіцця іудаікі на Беларусі на збегу ХХ—ХХI ст., спроба чаго і з’явілася мэтай дадзенага агляду. Задачамі працы сталі: акрэсленне стану развіцця і паказ стаўлення дзяржавы да гэтай галіны навукі. За храналагічныя рамкі да­следавання ўзяты 1993 г. — з’яўленне першай працы па іудаіцы (брашура Яўгена Разэнблата „Жизнь и судьба“ брестской еврейской общины ХIV—ХХ вв. Берасце, 1993) — і 2002 г. — сотыя ўгодкі з дня правядзення ў Мінску Другога ўсерасійскага сіянісцкага з’езду (1902 г., 22—28 жніўня па старым стылі).

Вызначым наступныя тэрміны, якімі карыстаюцца адмыслоўцы:

1) „іудаіка“ — паняцце, стылізаванае пад тэрмін лацінскага паходжання: Jūdaicus і Jūdaeicus з лацінскай мовы — іудзей­скі, яўрэйскі; тэрмін азначае даследаванні па яўрэйскай гісторыі і культуры; сінонімам можа служыць тэрмін „яўрэйскія даследаванні“ — даслоўны пераклад англійскага слова­злучэння „Jewish studies“; у гэтым кантэксце ўжываюць, але рэдка, тэрмін „іудаістыка“;

2) „гебраістыка“ — даследаванні ў галіне яўрэйскіх моў і літаратур, галоўным чынам, старажытнага ці сучаснага іўрыта; англійскі сінонім  „Hebrew studies“;

3) „біблеістыка“ — сукупнасць навуковых дысцыплін, што вывучаюць Стары і Новы Запавет; у дачыненні да яўрэйскіх даследаванняў маецца на ўвазе выключна Стары Запавет (Яўрэйская Біблія);

4) „ізраілезнаўства“ — вывучэнне сучаснага грамадства, эканомікі, палітычнай сістэмы і ваеннай справы Дзяржавы Ізраіль (з 1948 г.), альбо яўрэйскай абшчыны Палесціны ў дадзяржаўны перыяд ад пачатку першай сіянісцкай аліі ў Палесціну (з 1880–х г.).

Да 1991 г., да моманту распаду СССР, у Беларусі існавала пэўная традыцыя яўрэйскіх даследаванняў, што было звязана з дзейнасцю адпаведнага сектара Інстытута беларускай культуры і Беларускай Акадэміі навук[1] і асобных вучоных — Мікалая Міхайлавіча Нікольскага[2] і Гілера Маркавіча Ліўшыца[3]. Гэты фактар, а таксама абуджэнне нацыянальнага жыцця ў СССР у перыяд перабудовы, а потым і распад Савецкага Саюза прывялі да неабходнасці вядзення даследчыцкай працы па іудаіцы ў Рэспуб­ліцы Беларусь.

За пачатак яўрэйскіх даследаванняў на Беларусі можна лічыць брашуру Я. С. Разэнблата «Жизнь и судьба» брестской еврейской общины ХIV—ХХ вв.“, выдадзеную Беларускім фондам культуры ў 1993 г.[4].

Вельмі моцны штуршок развіццю яўрэйскіх даследаванняў на постсавецкай прасторы дало заснаванне ў Маскве Цэнтра навуковых работнікаў і выкладчыкаў іудаікі ў вышэйшых навучальных установах „Сэфэр“ (далей — Цэнтр „Сэфэр“) Расій­скай акадэміяй навук у супрацоўніцтве з Міжнародным Цэнтрам выкладання яўрэйскай цывілізацыі ва універсітэтах (The International Center for University Teaching of Jewish Civilization) Яўрэйскага універсітэта ў Ерусаліме і пры падтрымцы Амерыканскага яўрэйскага аб’яднанага размеркавальнага камітэта (American Jewish Joint Distribution Committee). Задачамі Цэнтра сталі падтрымка і каардынацыя выкладчыцкай і даследчыцкай дзейнасці ў галіне яўрэйскіх даследаванняў у краінах СНД і Прыбалтыкі. База дадзеных Цэнтра ўключае больш за 1000 даследчыкаў, вучоных і выкладчыкаў, што працуюць у галінах гебраістыкі ды іудаікі. Такая база ўжо двойчы выдавалася[5].

Дзякуючы Цэнтру „Сэфэр“ стала магчымым выданне артыкулаў і абмеркаванне вынікаў даследаванняў на Штогадовых міжнародных навуковых канферэнцыях па іудаіцы[6]. Цэнтр таксама арганізуе стажыроўкі і прызначае стыпендыі для да­следчыцкай працы. У праграмах стажыровак у Ізраілі, што ўключаюць работу ў архівах і бібліятэках краіны альбо археа­лагічныя раскопкі, бралі ўдзел і маладыя навукоўцы з Беларусі.

Выкладчыкам вышэйшых навучальных устаноў Цэнтр „Сэфэр“, а таксама амерыканскія фундатары — муж і жонка Н’юманы — даюць стыпендыі для месяцовай даследчыцкай працы  Stephanie and Herb Neuman Fellowship Program. Сярод стыпендыятаў фонду Н’юманаў — кандыдаты гістарычных навук Яўген Разэнблат і Ірына Яленская, выкладчыкі Берасцейскага дзяржаўнага універсітэта імя А. С. Пушкіна (стыпендыі 2000 г.); кандыдат культуралогіі Вольга Сабалеўская і кандыдат гістарычных навук Сяргей Піваварчык, выкладчыкі Гара­дзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы (стыпендыі адпаведна 2001 і 2002 г.)[7].

Другой арганізацыяй, што падтрымлівала на працягу ад­значанага перыяду даследчыцкую працу ў галіне іудаікі, быў Амерыканскі яўрэйскі аб’яднаны размеркавальны камітэт (АЯАРК). Пры яго дапамозе ў Мінску адбыліся дзве прадстаўнічыя навуковыя канферэнцыі „Яўрэйская культура Беларусі і яе ўзаемадзеянне з іншымі культурамі“ (у траўні 1994 г.) і „Евреи в меняющемся мире“ (у кастрычніку 1996 г.)[8] з удзелам замежных даследчыкаў.

Вялікай з’явай у развіцці іудаікі на Беларусі стаў выхад у свет зборніка навуковых артыкулаў „Евреи Беларуси. История и культура“. Выданне ўвесь час здзяйснялася пры фінансавай падтрымцы прадстаўніцтва АЯАРК на Беларусі. Першы выпуск зборніка быў падрыхтаваны ў 1997 г. Ізраільскім культурна–інфармацыйным цэнтрам у Рэспубліцы Беларусь і Ад­крытым Універсітэтам Ізраіля на Беларусі. Ініцыятаркай і на­тхняльніцай стварэння беларускага выдання па яўрэйскай гісторыі і беларуска–яўрэйскіх стасунках стала кандыдат гістарычных навук Іна Герасімава. Першыя пяць выданняў падрыхтавалі І. Герасімава, Яўген Кімель[9] і Генрых Рутман. Спачатку выданне планавалася як збор артыкулаў і нататкаў студэнтаў і інструктараў Адкрытага Універсітэта Ізраіля на Беларусі. З другога нумара зборнік пачаў друкаваць артыкулы, нататкі і эсэ навукоўцаў і даследчыкаў з усёй краіны, у тым ліку і тых, хто ніяк не быў звязаны з Адкрытым Універсітэтам Ізраіля[10]. Увесь час зборнік „Евреи Беларуси: История и культура“ выходзіў выключна дзякуючы асабістым намаганням І. Герасімавай.

Беларускіх даследчыкаў цікавяць наступныя накірункі ў галіне беларуска–яўрэйскіх стасункаў: сацыяльна–эканамічнае і культурнае жыццё яўрэйскага насельніцтва на Беларусі ў XVIII — пачатку XX ст., дзейнасць яўрэйскіх партый на Беларусі, пагромы ў Паўночна–Заходнім краі ў пачатку ХХ ст., гісторыя гарадоў і мястэчак, яўрэйская адукацыя на Беларусі, яўрэйскія кнігадрукаванне і перыядычны друк на Беларусі, яўрэйская дабрачыннасць і дзейнасць на тэрыторыі Беларусі Амерыканскага яўрэйскага аб’яднанага размеркавальнага камітэта, гісторыя Халакосту, польска–яўрэйскія стасункі, яўрэі і беларускі нацыянальны рух, рэпрэсіі 1930 г. сярод яўрэйскага насельніцтва Беларусі, гісторыя сіянісцкага руху. Таксама з’яўляюцца працы па біблеістыцы[11]. На жаль, амаль не існуе прац, якія даследуюць мовы іўрыт і ідыш[12].

Адзначым выданні, што, безумоўна, былі знакавымі ў гэтыя гады. Першым і адзіным даследаваннем у галіне яўрэйскага музычнага фальклору Беларусі стала праца дацэнта Беларускай акадэміі музыкі, кандыдата мастацтвазнаўства Арка­дзя Дзвілянскага „Музыкальный еврейский фольклор Беларуси“, выдадзеная ў 1996 г. накладам 300 асобнікаў пры пад­трымцы АЯАРК. Праца праводзілася на стыпендыю Плана садзейнічання навуковым даследаванням Праграмы пад­трымкі вышэйшай адукацыі (Research Support Scheme of the Higher Education Support Programme). Гэта, напэўна, першае ў СНД даследаванне такога кшталту[13].

Становішча яўрэйскага насельніцтва ў час падзелаў Рэчы Паспалітай даследуе кандыдат гістарычных навук Яўген Анішчанка[14]. Гэта, магчыма, той аўтар, які найбольш плённа ў Беларусі працуе ў галіне іудаікі.

Сярод прац, выдадзеных у 1993—2002 г., толькі дзве вы­клікалі найбольшыя спрэчкі сярод спецыялістаў: гэта даследаванне выкладчыкаў Берасцейскага дзяржаўнага універсітэта імя А. С. Пушкіна Я. Разэнблата і І. Яленскай „Пинские евреи 1939—1944“ (Берасце, 1997)[15], а таксама кніга Л. Смілавіцкага, ізраільскага аўтара, нараджэнца Беларусі, „Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 г.“ (Тэль–Авіў, 2000)[16].

У 2000 г. у Беларусі выйшла першая з 1993 г. праца па іудаіцы, напісаная на беларускай мове, — кніга В. А. Сабалеўскай „Спрадвечныя іншаземцы: старонкі гісторыі гарадзен­скіх яўрэяў“ (Горадня, 2000)[17]. Выданне здзейснена пры дабрачыннай падтрымцы гарадзенскага абласнога грамад­скага аб’яднання „Ратуша“ і амерыканскіх фундатараў.

Безумоўным дасягненнем за гэтыя гады стала выданне некалькіх зборнікаў дакументаў — „Бунд в Беларуси. 1897—1921: Документы и материалы“ (Мінск, 1997), „Judenfrei! Свободно от евреев! История минского гетто в документах“ (Мінск, 1999)[18] — і спроба складання бібліяграфічнага паказальніка  „История Холокоста на территории Беларуси“ (Віцебск, 2001)[19]

У азначаны перыяд пачала выходзіць „Беларуская энцыклапедыя“ — „першая нацыянальная энцыклапедыя суверэннай дзяржавы“[20]. Мы разгледзелі тлумачэнне беларускімі спецыялістамі некаторых тэрмінаў, вельмі важных для іудаікі — „гебраістыка“, „Ізраіль“, „Іерусалім“, „іўрыт“, „сіянізм“[21].

У выніку намі зроблена выснова, што артыкулы напісаны на нізкім узроўні і складаюцца з шэрагу фактычных памылак, спыняцца на якіх не ёсць задача дадзенай працы. Варта адзначыць, што артыкул „Іўрыт“ у 7 т. „Беларускай энцыклапедыі“ — амаль літаральны выклад такога ж артыкула з „Беларускай савецкай энцыклапедыі[22], а артыкул „Гебраістыка“ Эмануіла Іофе скарочана, але тымі ж сказамі перадае аднайменны артыкул „Краткой еврейской энциклопедии»[23].

Паказчык развіцця той ці іншай навуковай дысцыпліны — напісанне дысертацыйных даследаванняў. За дзевяць гадоў развіцця іудаікі ў Беларусі было абаронена восем дысертацый. Першай стала праца Ігара Яцкевіча „Агитационная и пропагандистская деятельность Бунда в Беларуси в 1907 — первой половине 1914 года“ (Бел. дзярж. пед. ун–т імя Максіма Танка, 1995). Потым з’явіліся даследаванні І. Герасімавай „Еврейское образование в Белоруссии в ХIХ — начале ХХ вв. и отношение к нему российского самодержавия“ (Бел. дзярж. пед. ун–т імя Максіма Танка, 1996), Іны Соркінай (Гарадзенскі дзярж. ун–т імя Янкі Купалы, 1998), Яўгена Разэнблата (Ін–т гісторыі НАН Беларусі, 1999), Вольгі Сабалеўскай (Гара­дзенскі дзярж. ун–т імя Янкі Купалы, 1999), Юліі Функ (Бел. НДІ дакументазнаўства і архіўнай справы, 1999), Змітра Шавялёва (Бел. дзярж. ун–т, 2000) і Дзмітрыя Мазарчука (Бел. дзярж. ун–т, 2001)[24].

Толькі ў дзвюх дысертацыях, якія належаць грама­дзянам арабскіх краінаў, зроблена спроба даследавання сучаснага Блізкага Ўсходу[25]. Працы падрыхтаваны на вельмі нізкім ўзроўні: аўтары паказваюць няведанне гістарыяграфіі праблемы, недакладна вызначаны храналагічныя рамкі даследаванняў, апісанне праблем вельмі спрошчана, сустракаюцца памылкі ў напісанні прозвішчаў.

Беларуская дзяржава павінна мець зацікаўленасць у развіцці яўрэйскіх даследаванняў, менавіта ў галінах беларуска–яўрэйскіх стасункаў і ізраілезнаўства. Даследаванні ў першай галіне дазволяць атрымаць вывады па правядзенні неабходнага кірунку ў міжнацыянальнай палітыцы, а даследаванні ў другой — граматна весці блізкаўсходнюю знешнюю палітыку. Нягледзячы на гэта, на жаль, дзяржава не дае аніякай падтрымкі ні першай галіне, ні апошняй. Так, у Міністэрстве замежных спраў Рэспублікі Беларусь з 1997 г. няма ніводнага (! ) спецыяліста, які валодаў бы мовай іўрыт. Усе працы беларускіх даследчыкаў вядуцца пры падтрымцы замежных навуковых установаў і дабрачынных фондаў.

Сістэмы ў выкладанні сучаснага іўрыта на Беларусі не існавала. Выкладанне на курсах іўрыта (ульпанах) падпарадкоўвалася Яўрэйскаму агенцтву Ізраіля і ізраільскай амбаса­дзе і скіроўвалася на авалоданне пачаткамі размоўнай мовы тымі, хто планаваў пераехаць у Ізраіль на пастаяннае жыхарства. За дзевяць гадоў былі дзве спробы арганізаваць выкладанне іўрыта для патрэб дзяржавы: на факультэце міжнародных адносін БДУ ў 1997—2001 г. і ў Міжнародным гуманітарным інстытуце, што быў заснаваны пры БДУ ў 2000 г. Але ж ніводны з трох выпускнікоў факультэта міжнародных адносін БДУ 2002 г., якія атэставаны па мове іўрыт і маюць узроўні валодання мовай ад „hэй“ да „вав“ універсітэцкага ульпана Ізраіля, не служаць у Міністэрстве замежных спраў, а ў Міжнародным гуманітарным інстытуце мова іўрыт не была вядучай дысцыплінай: на спецыяльнасці „сучасныя замежныя мовы“ іўрыт вывучаўся два гады па чатыры гадзіны ў тыдзень, на спецыяльнасці „культуралогія“ — пяць гадоў па дзве гадзіны ў тыдзень.

Адсутнасць у знешнепалітычным ведамстве спецыялістаў — знаўцаў Ізраіля адбіваецца на якасці інфармацыі (дакладныя запіскі і іншыя службовыя паперы, што накіроўваюцца з амбасадаў у Мінск): апрацоўваецца толькі інфармацыя з рускамоўных альбо англамоўных перыядычных выданняў, з–за чаго шэраг дэталяў, якія былі б даступны на іншых мовах, апускаецца[26].

За дзевяць гадоў, з 1993 да 2002 г., беларускімі даследчыкамі было выдадзена толькі пяць прац па ізраілезнаўстве, дзве з якіх — у першым выпуску зборніка „Евреи Беларуси: История и культура“, а дзве апублікаваны ў Маскве ў зборніку „Ближний Восток и современность[27].

Такі факт сведчыць, што праца беларускіх даследчыкаў вядома ў блізкім і далёкім замежжы. Грамадскасць знаёміцца з яе вынікамі з 1995 г. са старонак часопіса „Вестник Еврейского университета в Москве“ (потым — „Вестник Еврейского университета: История. Культура. Цивилизация“) — галоўнага навуковага выдання па іудаіцы ў СНД[28].

На 2002 г. прыпалі сотыя ўгодкі Другога усерасійскага сіянісцкага з’езду ў Мінску, што меў вялікае значэнне для развіцця ўсяго сіянісцкага руху[29]. Да гэтай даты ўдалося пера­класці і зверыць частку спіса дэлегатаў з’езду. Сп. І. Герасімава таксама падрыхтавала спецыяльны нумар яўрэйскай газеты „Авив“, прысвечаны гэтай даце[30]. Значнай з’явай у іудаіцы таго ж года стала выданне матэрыялаў першай міжнароднай навуковай канферэнцыі ў Расіі „Российский сионизм: история и культура“, што адбылася ў кастрычніку 2001 г., з артыкуламі І. Герасімавай і З. Шавялёва[31].

У 2002 г. у расійскім часопісе „Диаспоры“ быў надрукаваны артыкул сп. Вольфа Рубінчыка „Критические заметки о „еврейской жизни“ в постсоветской Белоруссии“, у якім зроблена спроба даць дэталёвы агляд становішча яўрэйскай аб­шчыны ў Беларусі ў 1999—2001 г.[32], чаго ні беларускімі, ні замежнымі даследчыкамі яшчэ не рабілася.

Пэўны час у Беларусі вяла працу даследчыца з Францыі Клер Лё Фоль (С. Le Foll), вынікам чаго стала манаграфія „L’ècole artistique de Vitebsk (1897—1923): Èveil et rayonnement autour de Pen, Chagall et Malèvitch“ („Віцебская мастацкая школа (1897—1923 г.): Абуджэнне і бляск Пэна, Шагала і Малевіча“)[33].

Такім чынам, існаванне даўніх традыцыяў у галіне яўрэйскіх даследаванняў дало моцны штуршок іх развіццю на Беларусі ў канцы 1990–х г. Актывізацыя навуковай працы па іудаіцы на абшарах былога СССР, у тым ліку і ў Беларусі, звязана ў першую чаргу з дзейнасцю Цэнтра навуковых работнікаў і выкладчыкаў іудаікі ў вышэйшых навучальных установах „Сэфэр“, што з сярэдзіны 1990–х г. падтрымлівае вялікую частку праектаў беларускіх даследчыкаў. Спроба сканцэнтраваць іх сілы ўнутры краіны звязана з заснаваннем навуковага выдання „Евреи Беларуси. История и культура».

Праца беларускіх даследчыкаў вядома як у СНД, так і за межамі былога Савецкага Саюза: з 1995 г. іх работы друкуюцца ў вядучых расійскіх навуковых выданнях, яны з поспехам выступаюць на канферэнцыях і калёквіумах у Маскве, Санкт–Пецярбурзе, Рызе; на іх даследаванні з’явіліся водгукі ў навуковых выданнях далёкага замежжа.

Існаванне ў Берасцейскім дзяржаўным універсітэце імя А. С. Пушкіна базы гістарычных даследаванняў, падтрымка берасцейскіх вучоных замежнымі навуковымі ўстановамі і, у першую чаргу, самаадданая праца саміх даследчыкаў на працягу амаль дзесяці гадоў дазваляюць казаць пра складванне ў Берасці моцнага навуковага кірунку ў галіне іудаікі, асноўныя рысы якога: вывучэнне гісторыі Халакосту, дэталёвая верыфі­кацыя крыніц і сканцэнтраванасць даследаванняў на тэрыторыі Заходняй Беларусі.

*Аўтар шчыра дзякуе Цэнтру навуковых работнікаў і выкладчыкаў іудаікі ў вышэйшых навучальных установах „Сэфэр“ за магчымасць удзелу ў праграме стажыроўкі Stephanie and Herb Neuman Fellowship 2001 г., у час якой быў пачаты збор матэрыялаў па гэтай тэме.


[1] Пра гэта распавядаецца выключна ў трох працах: Greenbaum A. A. Jewish scholarship and scholarly institutions in Soviet Russia. 1918—1953. Jerusalem, 1978. Рускі пераклад гл. у зборніку „Евреи в России. Историографические очерки: 2–я половина ХIХ века — ХХ век“ (Москва—Иерусалим, 1994). Гл. таксама: Токараў М. Вывучэнне культуры і гісторыі яўрэяў у Беларускай Акадэміі навук // Бела­русі­ка= Albaruthenica: Кн.4. Мінск, 1995. С. 133—136; Герасимова И. К истории еврейского отдела Института белорусской культуры (Инбелкульта) и еврейского сектора Белорусской Академии Наук в 20—30–х годах // Вестник еврейского университета в Москве. Москва—Иерусалим, 1996. № 2 (12). С.144—167. Яўрэйскім сектарам Беларускай Акадэміі навук выдаваўся на мове ідыш навуковы зборнік „Часопіс для дасьледваньня яўрэйскай гісторыі, дэмаграфіі і эканомікі, літаратуры, мовы і этнаграфіі“ („Цайтшрифт фар идишэр гэшихтэ, дэмографіэ, ун экономик, литэратур, форшунг, шпрахвисншафт ун этнографиэ“). Том 1. Менск, 1926; Том 2—3. Менск, 1928; Том 4. Менск, 1930; Том 5. Менск, 1931.
[2] Гл.: Ботвинник М. Н. М. Никольский. Минск, 1967.
[3] Гл.: Ботвинник М. Г. М. Лившиц: Историографический очерк / Под ред. В. А. Федосика. Минск, 1994.
[4] Розенблат Е. С. „Жизнь и судьба“ брестской еврейской общины ХIV—ХХ вв. Брест, 1993.
[5] Гл.: Исследователи истории и культуры евреев Восточной Европы / О–во „Еврейское наследие“. Москва, 1996; Иудаика в странах СНГ и Балтии (справочник) / Центр научных работников и преподавателей иудаики в вузах „Сэфер“; Международный Центр университетского преподавания еврейской цивилизации (Еврейский университет в Иерусалиме). Москва, 1999.
[6] Выходзяць матэрыялы штогадовых міжнародных міждысцыплінарных канферэнцый па іудаіцы, іншых канферэнцый, якія праводзяцца Цэнтрам „Сэфэр“. Гл., напрыклад: Материалы Девятой Ежегодной Международной Междисциплинарной конференции по иудаике / Центр научных работников и преподавателей иудаики в вузах „Сэфер“; Международный Центр университетского преподавания еврейской цивилизации (Еврейский университет, Иерусалим); Институт славяноведения РАН. Москва, 2002. Ч. 1—2 (Академическая серия. Вып.10).
[7] Гл. буклет: „Sefer“ Mentoring Program / The Moscow Center for Uni­versity Teaching of Jewish Civilization Sefer. [2002?].
[8] Матэрыялы першай апублікаваны: Беларусіка=Albaruthenica: Кн.4: [Матэрыялы канферэнцый: „Яўрэйская культура Беларусі і яе ўзаемадзеянне з іншымі культурамі (май 1994 г., Мінск)“; „Вацлаў Ластоўскі — выдатны дзеяч беларускага адраджэння (кастрычнік 1993 г., Наваполацк)“]. Мінск, 1995. Трэба таксама ўзгадаць навуковы калёквіум, прысвечаны 140–годдзю з дня нараджэння Ш. Дубнова, т.зв. Дубноўскія чытанні (кастрычнік 2000 г.), якія павінны былі стаць штогадовымі, але, на жаль, такімі не зрабіліся. Гл.: Дубновские чтения: Материалы 1–й Международной научной конференции „Наследие Семена Дубнова и изучение истории евреев в странах СНГ и Балтии“, посвященной 140–летию со дня рождения ученого (г. Могилев, 17—19 октября 2000 г.): Сб. ст. / Союз белорусских еврейских общественных объединений и общин; Научно–просветительский центр С. Дубнова. Минск, 2001.
[9] Яўген Анатолевіч Кімель, які памёр у 2000 г., стаяў ля вытокаў беларускай іудаікі. На працягу чатырох гадоў сп. Кімель быў членам рэдакцыйнай рады зборніка „Евреи Беларуси. История и культура“. Выдатны філолаг, вучань М. Бахціна. Выпускнік Вышэйшых курсаў іудаікі Інстытута краін Азіі і Афрыкі Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта імя М. В. Ламаносава, сваёй працай ён садзейнічаў развіццю акадэмічнай іудаікі на Беларусі, а таксама прымаў удзел у выданні беларускага часопіса татараў–мусульман „Байрам“, вывучаў матэрыялы па гісторыі беларускай мовы і літаратуры. Ніжэй пералічаны асноўныя працы сп. Кімеля: Кімель Я. Яўрэйскае гарад­ское насельніцтва Беларусі ў 1897—1926 г. // Беларусіка=­Alba­ruthenica. Кн. 4. С.89—92; Ён жа. Становление источниковедения истории евреев Беларуси: Археографическое наследие проф. С. А. Бершадского // Евреи Беларуси. История и культура: Сб.ст.: Вып. 1. Минск, 1997. С.26—32; Ён жа. [Рэц. на:] Анищенко Е. К. Черта оседлости: (Белорусская синагога в царствование Екатерины II). Минск, 1998 // Евреи Беларуси. История и культура: Сб.ст.: Вып. 3—4. Минск, 1998. С.311—317; Ён жа. Программа преподавания курса „Евреи Беларуси“ // Евреи Беларуси. История и культура: Сб.ст.: Вып. 5. Минск, 2000. С.315—318.
[10] У 1997—2002 г. выйшла шэсць выпускаў зборніка. Гл.: Евреи Беларуси. История и культура: Сб.ст. Вып. 1 / Ред. колл.: Герасимова И., Киммель Е., Рутман Г. Минск, 1997; Вып. 2. Минск, 1998; Вып. 3—4. Минск, 1998; Вып. 5. Минск, 2000; Вып. 6. Минск, 2001.
[11] Гл.: Синило Г. В. Древние литературы Ближнего Востока и мир Танаха (Ветхого Завета): Учебное пособие для студентов филологических факультетов вузов. Минск, 1998.
[12] Абрамова Е. Гебраизмы и идишизмы в белорусском языке // Евреи Беларуси. История и культура. Вып. 1. С. 96—102; Цыхун Г., Літвіноўская А. Лёс яўрэйскіх запазычанняў у беларускай мове // Белару­сіка=Albaruthenica. Кн.4. С. 212—217.
[13] Двилянский А. Музыкальный еврейский фольклор Беларуси: Науч.–публ. исследование. Могилев, 1996.
[14] Гл.: Анішчанка Я. К. Беларусь у часы Кацярыны II (1772—1796 гады) / Гуманітарна–эканамічны недзярж. ін–т; Пад рэд. У. А. Сосны. Мінск, 1998; Ён жа. Черта оседлости: (Белорусская синагога в царствование Екатерины II). Минск, 1998. Апошняя таксама выдадзена пры пад­трымцы АЯАРК.
[15] Розенблат Е. С., Еленская И. Э. Пинские евреи 1939—1944 / Брест. гос. ун–т. Брест, 1997. 308 с.; Рэцэнзіі на гэтую працу гл.: Romanovsky D. The Jews in Pinsk: Sovietization, Then Holocaust: Review // „Jews in Eastern Europe“. Jerusalem, 2001 (fall). No.2 (45). P.73—78; Романовски Д. Йэhудэй Пинск ле–ор тэ’уд архиони ми–hа–шаним 1939—1943 // „Йад Ва–Шэм: ковэтс мекарим 29“. Йерушалайим, 2001. Ам. 117—141; Здановіч У. // БГА. Т.4 (1997). Сш.6—7. С.290—296; Альтман И. Пинские евреи в годы Холокоста: взгляд из Москвы // Евреи Беларуси. История и культура: Вып. 3—4. С. 277—279; Иоффе Э. Книга необычного жанра // Евреи Беларуси. История и культура. Вып. 3—4. С. 284—285; Жумарь С. О книге „Пинские евреи. 1939—1944 г.“ и некоторых проблемах изучения Холокоста в Белоруссии // Евреи Беларуси. История и культура. Вып. 3—4. С. 286—295; Вабишевич А. Судьба пинских евреев времен Холокоста // Евреи Беларуси. История и культура. Вып. 3—4. С. 296—300. Разэнблат і Яленская — найбольш вядомыя аўтары, хто даследуе праблемы Халакосту на Беларусі. Гл., напрыклад: Еленская И. Э. Документы немецко–фашист­ских оккупационных органов управления и учреждений как исторический источник: (По материалам Госархива Брестской области): Дис. … канд. ист. наук (07.00.09) / НАН Беларуси. Ин–т истории. Минск, 1999; Розенблат Е. С. Нацистская политика геноцида в отношении еврейского населения на территории западных областей Беларуси (1941—1944 г.): Дис. … канд. ист. наук (07.00.02) / НАН Беларуси. Ин–т истории. Минск, 1999.
[16] Смиловицкий Л. Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 г. / Фонд АМОС для поддержки ученых и писателей, Всеобщего попечительского фонда им. Эвы Минскер де Вилар для поддержки ученых, писателей и художников репатриантов из СССР при Министерстве абсорбции, Фонд им. Йорана Шницера по изучению истории еврейского народа при Тель–Авивском университете. Тель–Авив, 2000. Рэцэнзіі на працу гл.: Рубінчык В. Яшчэ пра Галакост // Arche. 2000. №4. С.75—76; Шыбека З. // Кантакты і дыялогі. 2000. №10. С.43—44; Иоффе Э. // Нёман. 2001. №1. С.248—251; Ён жа. // „Авив“.  2001. №3 (март). C.20; Ён жа. // БГА. 2001. Т.8. Сш. 1—2 (14—15). С. 353—356; Розенблат Е., Еленская И. Новая книга о Холокосте // Евреи Беларуси. История и культура: Сб.ст.: Вып.6. С.238—252; Ботвинник М. Отрицательный отзыв — хорошая реклама для книги // „Авив“. 2001. №8 (август). С.10; Кантарович Б. Памятники трагической эпохи // „Мишпоха“. Витебск, 2000. №8. С.140. Параўн. рэцэнзіі сп. Іофе ў часопісах „Нёман“ і „Беларускі Гістарычны Агляд“.
[17] Сабалеўская В. Спрадвечныя іншаземцы: старонкі гісторыі гара­дзенскіх яўрэяў. Гародня, 2000.
[18] Бунд в Беларуси. 1897—1921: Документы и материалы / Сост. Э. М. Савицкий; Нац. Арх. Республики Беларусь, БелНИИ документоведения и арх. дела. Минск, 1997; „Нацистское золото“ из Беларуси: Документы и факты / Бел. респ. фонд „Взаимопонимание и примирение“. Минск, 1998; Judenfrei! Свободно от евреев! История минского гетто в документах / Сост. Р. А. Черноглазова. Минск, 1999.
[19] История Холокоста на территории Беларуси: Библиографический указатель / Научно–просветительский центр истории евреев Беларуси и Холокоста им. С. Дубнова; Еврейский общинный центр (г. Минск), Американский еврейский объед. распределит. комитет. Сост.: И. П. Герасимова, С. М. Паперная. Витебск, 2001.
[20] Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т.1. Мінск, 1996. С.5 (далей БелЭН).
[21] Гл.: Іофэ Э. Р. Гебраістыка // БелЭН. Т. 5. Мінск, 1997. С.129; Афнагель І. Я., Кошалеў У. С., Лянькевіч Р. Ч., Сініла Г. В., Шунейка Я. Ф. Ізраіль // БелЭН. Т.7. Мінск, 1998. С.181—188; Мазоўка Н. К., Шунейка Я. Ф. Іерусалім // БелЭН. Т.7. С. 171—172; Іўрыт // БелЭН. Т. 7. С.368; Боўш В. І. Сіянізм // БелЭН. Т.14. Мінск, 2002. С.429. Крыху адрозні­ваецца ад усіх толькі артыкул сп.  М. Рыбко „Сіянізм“, падрыхтаваны для „Энцыклапедыі гісторыі Беларусі“: Рыбко М. Сіянізм // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т.6. Кн.1. Мінск, 2001. С.304—306.
[22] Гл.: Іўрыт // Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т.5. Мінск, 1972. С.183.
[23] Параўн.: Гебраистика // Краткая еврейская энциклопедия / Общество по исследованию еврейских общин. Гл.ред.: И. Орен (Надель), М. Занд. Т.2. Иерусалим, 1982. Кол. 46—57.
[24] Гл.: Яцкевич И. Г. Агитационная и пропагандистская деятельность Бунда в Беларуси в 1907 — первой половине 1914 года: Автореф. дисс. … канд. ист. наук: 07.00.02 / Бел. гос. пед. ун–т им. Максима Танка. Минск, 1995; Герасимова И. П. Еврейское образование в Белоруссии в ХIХ — начале ХХ вв. и отношение к нему российского самодержавия: Автореф. дисс. … канд. ист. наук: 07.00.02 / Бел. гос. пед. ун–т им. Максима Танка. Минск, 1996; Соркіна І. В. Роля мястэчак у сацыяльна–эканамічным і культурным развіцці Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзяў: Аўтарэф. дыс. … канд. гіст. навук: 07.00.02 / НАН Беларусі. Ін–т гісторыі. Мінск, 1998; Розенблат Е. С. Нацистская политика геноцида в отношении еврейского населения на территории западных областей Беларуси (1941––1944 г.): Автореф. дисс. … канд. ист. наук: 07.00.02 / НАН Беларуси. Ин–т истории. Мінск, 1999; Сабалеўская В. А. Яўрэі Беларусі ў канцы ХVIII — першай палове ХIХ стагоддзя: лад жыцця і культура: Аўтарэф. дыс. … канд. культуралагічных навук: 24.00.02 / Гродзен. дзярж. ун–т ім. Янкі Купалы. Гродна, 1999; Функ Ю. В. Еврейская благотворительность в Беларуси в ХIХ — начале ХХ в. и источники ее исследования: Автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.09. / Бел. НИИ документоведения и архивного дела. Минск, 1999; Шевелёв Д. Л. Генезис палестинской проблемы, 1882—1917 г.: Дис. …канд. ист. наук: 07.00.05. / Бел. гос. ун–т. Минск, 2000; Мазарчук Д. В. Религиозно–политические движения в Иудее персидского периода: Автореф. дисс. … канд. ист. наук: 07.00.03 / Бел. гос. ун–т. Минск, 2001.
[25] Хиджаз Раухи Мохаммад Абдул Хак. Динамика палестино–израиль­ского конфликта и пути его урегулирования: Автореф. дисс. … канд. социол. наук: 22.00.04 / НАН Беларуси. Ин–т социологии. Минск, 1998; Аль–Катаунех Ахмад Гани. Роль Иордании в становлении и развитии мирного процесса на Ближнем Востоке в 90–е годы: Автореф. дисс. … канд. ист. наук: 07.00.15 / Бел. гос. ун–т. Минск, 2001.
[26] Пра гэты факт сведчыць дакумент, што з’явіўся ў выданні „Вестник Министерства иностранных дел“ у 2001 г. — агляд дзейнасці беларускай амбасады ў Ізраілі, падрыхтаваны яе супрацоўнікамі (Вестник Министерства иностранных дел. Минск, 2001. №2. С.130—135). У аглядзе сустракаецца шэраг фактычных памылак і недакладнасцяў.
[27] Гл.: Евреи Беларуси. История и культура: Сб.ст.: Вып.1. С.83–89; С.90—95; Ближний Восток и современность: Сб.ст.: Вып.14. Москва, 2002. С.275—298; Ближний Восток и современность: Сб.ст.: Вып.15. Москва, 2002. С.229—238. Гл. таксама: Белорусский журнал международного права и международных отношений. 2000. №1. С.82—86.
[28] Гл.: Холокост на территории Пинщины. 1941—1944 г. // Вестник Еврейского университета в Москве. Москва—Иерусалим. 1995. №2 (9). С.114—118.
[29] Пра другі ўсерасійскі з’езд сіяністаў 1902 г. гл.: Штейн И. А. Всероссийский съезд сионистов в Минске: Отчет. Елисаветград, 1902 (Сионистское образование; №6). Гл. таксама: Герасимова И. П. Первая конференция сионистов в России: Минск, 1902 год. Люди. События. Взгляд через 100 лет // Российский сионизм: история и культура: Материалы научной конференции. Москва, 2002. С.87—110.
[30] „Авив“. Минск, 2002.  №11 (80).
[31] Российский сионизм: история и культура: Материалы научной конференции / Еврейское агентство в России; Центр научных работников и преподавателей иудаики в вузах „Сэфер“. Москва, 2002.
[32] Рубинчик  В. П. Критические заметки о „еврейской жизни“ в постсоветской Белоруссии // Диаспоры. Москва, 2002. №4. С.53–86.
[33] Le Foll C. Lécole artistique de Vitebsk (18971923): Éveil et rayon­nement autour de Pen, Chagall et Malévitch / Préfacé par Suzanne Pour­chier et Yves Plasseraud.  LHarmattan, 2002.  280 p.  (Collection Biélorussie).Рэц.: Шишанов В. Пэновский „сват“ сосватал еврейское, русское и белорусское искусство // „Мишпоха“. Витебск, 2002. Вып. 12. С. 141—142.

Наверх

Гусева, Александра А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI в. (Ігар Клімаў)

Снежня 6, 2003 |


ГУСЕВА, АЛЕКСАНДРА А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI века: Сводный каталог; В 2–х кн./ Под общ. ред. Л. И. Сазоновой. Москва: Индрик, 2003. Кн 1: 648 с.; ил. Кн. 2: 708 с.; ил.

Гэты добра ілюстраваны двухтамовік вялікага фармату, складзены загадчыцай аддзела старадрукаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі (раней — імя У. Леніна) А. А. Гусевай, уяўляе сабой каталог старадрукаў. У такіх каталогах з рознай ступенню дэталізацыі апісваецца назва, змест, выгляд і пахо­джанне кнігі, а таксама яе цяперашняе знаходжанне. Паводле ахопу матэрыялу каталогі апісваюць альбо ўсю кніж­ную прадукцыю за пэўны  часу (звычайна ад пачатку друкавання да XIX ст.), альбо склад тых ці іншых кнігасховішчаў (царкоўных, дзяржаўных, публічных, прыватных), дзе зберагаюцца старадрукі, альбо даробак асобнай друкарні ці некалькіх друкарань пэўнага рэгіёну. Такія апісанні служаць нібы лоцыямі ў кніжным моры старадаўняй пары; без іх магчымасці пошукаў гісторыкаў і філолагаў былі б істотна абмежаваныя. Але каталог старадрукаў ужо сам па сабе з’яўляецца даследчай працай, паколькі акрэслівае рэпертуар і змест друкаванай прадукцыі пэўнай эпохі і/ці рэгіёну, дае яе дакладнае біб­ліяграфічнае апісанне і, па магчымасці, рэгіструе ацалелыя асобнікі. Гэты матэрыял дапамагае даследчыкам вывучаць не толькі кнігадрукарскую справу, але і культуру, літаратуру ці грамадства пэўнай эпохі альбо краіны, робіць крыніцазнаўчы пошук больш лёгкім і сістэматызаваным.

Каталогі кірылічных старадрукаў пачалі з’яўляцца з пачаткам XIX ст., а ў 2–й палове XIX — на пачатку XX ст. існавала ўжо шмат каталогаў, складзеных пераважна расійскімі да­следчыкамі. Менавіта ў межах Расійскай імперыі захавалася найбольшая колькасць кірылічных выданняў у свеце, а ра­сійскія манархі (а ўслед за імі і некаторыя вышэйшыя чыноўнікі і багатыя купцы) паводле еўрапейскай моды збіралі на працягу некалькіх пакаленняў розныя старажытнасці. Каштоўным сховішчам такіх збораў стала Імператарская публічная бібліятэка (у савецкі час яна мела назву Публічная бібліятэка імя Салтыкова–Шчадрына, цяпер называецца Ра­сійская нацыянальная бібліятэка). Апісанні, выкананыя з уласцівай для навукі XIX ст. грунтоўнасцю, акуратнасцю і ўважлівасцю, і дагэтуль не страцілі сваёй вартасці. Яны каштоўныя таксама і тым, што часам змяшчаюць звесткі пра кнігі, якія цяпер страчаныя, але яшчэ існавалі ў XIX ст. ці ў 1–й палове XX ст.

Аднак сацыяльныя і палітычныя катаклізмы 1–й паловы XX ст. (войны і рэвалюцыі) пераразмеркавалі кніжныя фонды ў Еўропе. У Савецкім Саюзе ў часы барацьбы з царквой (1920—30–я г. і на пачатку 1960–х г.) у дзяржаўныя бібліятэкі была перавезена вялікая колькасць старадрукаў; некаторую частку кірылічных кніг вывезлі з пасляваеннай Нямеччыны ў якасці рэпарацыі. Так узніклі буйныя кнігасховішчы, дзе ў адным месцы канцэнтраваліся кніжныя багацці ці не за ўсю гісторыю кірылічнага друку. Самым буйным у свеце сховішчам кірылічных старадрукаў стала Расійская дзяржаўная бібліятэка. Гэта стварыла добрую магчымасць для вывучэння кірылічнай кнігі ў сукупнасці і дэталях, нават паводле кожнага паасобніка.

Праца сп. Гусевай — частка амбітнага праекта па стварэнні Зводнага каталога кірылічных (і глагалічных) старадрукаў, які апісаў бы ўсе, у т. л. і страчаныя кірылічныя кнігі да XVIII ст. Гэтая задума ўзнікла яшчэ ў 1960–х г. у двух вядомых кнігазнаўцаў — расійскага Я. Неміроўскага і англійскага Дж. Сіманса. Пасля распрацаванай у 1970—80–я г. методыкі і публікацыі некалькіх папярэдніх і прыватных прац гэты праект пачаў рэалізоўвацца. З 1996 г. у Бадэн–Бадэне (Нямеччына) Я. Неміроўскі пачаў выдаваць Зводны каталог кірылічных старадрукаў канца XV — 1–й паловы XVI ст. Гэты каталог выходзіць (у серыі Bibliotheca bibliographica Aure­liana) выпускамі, прысвечанымі асобным друкарням ці выдаўцам (пакуль выйшла шэсць выпускаў, сярод якіх два апісваюць усе выданні Скарыны). Працягам гэтай серыі і з’яўляецца праца сп. Гусевай, якая апісвае выданні ў храналагічным парадку іх выхаду ў свет (з 1551 да 1600 г.).

Бібліяграфічнае апісанне ў каталогу вядзецца паводле вялікай колькасці параметраў, што робіць яго, напэўна, самым дэталізаваным і падрабязным кірылічным каталогам свету. Назва кнігі падаецца пад імем яе аўтара ці пад уніфікаваным загалоўкам, пасля чаго прыводзіцца загаловак першакрыніцы, потым указваецца дата выхаду ў свет, аркушавая формула (колькасць аркушаў і сшыткаў), фармат, памер шрыфту. Дадаткова паведамляюцца мова асноўнага тэксту і мова іншых тэкстаў выдання, звесткі пра перакладчыка(ў) і звесткі з гісторыі выдання (першая і наступныя публікацыі). Асаблівая ўвага аддадзена раскрыццю зместу выдання: у каталогу падаецца пааркушавы ці пастаронкавы інціпітарум усіх частак выдання, часта ў суправаджэнні неабходных тлумачэнняў гістарычна–культурнага характару. Падрабязна апісваюцца такія паказчыкі старадрукаванай кнігі, як сігнатуры, нумарацыя, калантытулы, кустоды, параметры набору і друку, арнамент і ілюстрацыі. У каталогу прыводзяцца звесткі пра наклад кожнага выдання, адзначаюцца паасобнікі асаблівай каштоўнасці (карэктурныя, з рукапісанымі прадмовамі, з аўтографамі гістарычных асоб і да т. п.), указваюцца факсімільныя выданні кнігі, падаецца літаратура, дзе згадваецца дадзенае выданне, і нарэшце пералічваецца колькасць ацалелых паасоб­нікаў з указаннем кнігасховішчаў і месцаў іх знаходжання.

Пераважная большасць (162) выданняў была апісана да­следчыцай de visu, і толькі рэшта — паводле факсімільных выданняў, фотакопій ці звестак іншых бібліяграфій (I, 15). У самы апошні момант падрыхтоўкі каталога да друку даследчыца даведалася пра яшчэ адно выданне, да таго невядомае. Гэта недатаваны буквар з друкарні Мамонічаў (I, 21—22), падобныя буквары з тымсамым загалоўкам і зместам Мамонічы выпускалі пазней.

Каталог сп. Гусевай з прычыны свайго аб’ёму падзелены на два тамы (мяжа прыпадае на 1582 г., у абодвух тамах апісана прыкладна роўная колькасць выданняў: у т. I — 88, у т. II — 87) і мае адзіную нумарацыю старонак (усяго іх у каталогу 1356). У I томе змешчаны толькі адзін дадатковы тэкст — уводзіны (I, 8—22), дзе выкладаюцца прынцыпы і метады апі­сання выданняў, а таксама розныя статыстычныя звесткі наконт жанраў, аўтарства, складу, захавання апісаных кніг, тады як II том залучае шмат дадаткаў: 1) пералік фрагментаў кірылічнага тэксту ў выданнях лацінкай (іх даследчыца налічыла ўсяго 4, гл.: II, 1203); 2) ксілаграфічны друк (г. зв. Абагар — сербскі малітоўнік–амулет, ад якога захавалася толькі дзве цэльнагравіраваныя з абодвух бакоў дошкі з тэкстам, гл.: II, 1203—1204); 3) спіс не знойдзеных выданняў (іх вядома 39), пра якія ёсць згадкі ў розных крыніцах або іх бачылі яшчэ ў XIX ст. ці нават да II сусветнай вайны (II, 1204—1208); 4) спіс памылковых ці недакладных звестак пра тыя ці іншыя выданні (II, 1208—1217); 5) табліца месцаў, дзе адбываўся друк кірылічных выданняў (іх выяўлена 27), у т. л. неадшуканых, з указаннем колькасці ацалелых паасобнікаў (II, 1271), 6) зводная табліца элементаў выдавецка–рэдактарскага афармлення (г. зн. дадатковых тэкстаў: тытульных лістоў, прадмоў, дэдыкацый, вершаў, зместаў, малітваў тых, хто працаваў над выданнем, пасляслоўяў, выходных звестак і інш.), пры гэтым для кожнага выдання (за выключэннем дэфектных ананімных і адналістовых) указана, на якіх лістах гэтыя тэксты знаходзяцца (II, 1272—1282). У якасці дадатку змешчаны і вялікі артыкул рэдактара ўсяго каталога Л. Сазонавай „Кнігі кірылічнага друку ў другой палове XVI стагоддзя паміж Масквой і Рымам“ (II, 1242—1270), у якім разглядаюцца выданні і іх прадмовы, дэдыкацыі, вершы ў кантэксце літаратуры таго часу. Каталог завяршае цэлая серыя паказчыкаў: храналагічны, геаграфічны, іканаграфічны, паказчык загалоўкаў выданняў, спіс іх сучаснага месцазнаходжання, паказчык імёнаў, спіс скарачэнняў і цытаванай літаратуры. Адны гэтыя дадаткі робяць каталог сп. Гусевай надзвычай цікавай і каштоўнай крыніцай, карыснай для любога даследчыка пісьменства і літаратуры XVI ст. Дадзеныя адной толькі Зводнай табліцы дадатковых тэкстаў могуць паслужыць падмуркам для некалькіх манаграфій.

Дарэчы, у каталогу як у ніводным з ранейшых аддадзена значная ўвага дадатковым тэкстам апісаных выданняў. Усе такія тэксты, дасяжныя даследчыцы, цалкам апублікаваныя факсімільна ці ў наборным выглядзе (калі яны маюць дробны шрыфт ці паасобнік быў складальніцы недасяжны), што робіць каталог каштоўнай крыніцай для любога да­следчыка літаратуры і мовы. Праўда, сп. Гусева імкнулася змясціць публікацыю дадатковых тэкстаў у склад бібліягра­фіч­нага апісання, таму здымкі старадрукаў, устаўленыя ў сам каталог, перамяжаюцца з тэкстам апісанняў і чамусьці не маюць нумарацыі старонак. Гэта ўскладняе карыстанне каталогам і складае галоўную яго нязручнасць. У практычных мэтах лепш было б вынесці альбом з такімі публікацыямі ў канец выдання, у якасці II тома.

За перыяд, разгледжаны ў каталогу, у свет выйшла больш за дзве сотні кірылічных кніг (цяпер адшукана толькі 175 выданняў), надрукаваных на Балканах (у Румыніі — 41, у Сербіі — 4) і Венецыі (22) з Рымам (4), на землях Беларусі (69) і Ўкраіны (35), а таксама ў Масковіі (25) і Нямеччыне (10). Як бачна, аб’ёмы кнігавыдання былі няроўныя ад рэгіёну. Каталог сведчыць, што ў гэты час у свеце існавалі два асноўныя цэнтры кірылічнага кнігадруку: ВКЛ і Балканы. Траціна ўсіх апісаных у каталогу друкаў (64 кнігі) выйшла толькі ў адной Вільні, а ўсяго на Беларусі і Ўкраіне з’явілася 104 выданні — амаль палова з апісаных у каталогу (I, 9). Цікава, што ўсе яны пабачылі свет у заходніх землях Беларусі (Вільня, Заблудаў, Нясвіж, друкарня Цяпінскага) і Ўкраіны (Астрог, Львоў). Таму артыкул сп. Сазонавай з большым правам можна было б назваць „паміж Беларуссю і Балканамі“.

2–я палова XVI ст. у Цэнтральнай Еўропе — час культурнага ўздыму і вострай рэлігійнай барацьбы, і тагачаснае грамадства патрабавала друкаванай кнігі. Друкі станавіліся важным сродкам распаўсюджання новых ідэй і новых літаратурных жанраў. Разам з тым у сферы традыцыйных тэкстаў яны пачалі канкураваць з рукапісанай кнігай. Каталог добра адлюстроўвае апошнюю тэндэнцыю, якая праявілася ва ўсім рэгіёне. Пераважная частка кірылічных кніг, выдадзеная ў 2–й палове XVI ст. — гэта царкоўна–рэлігійныя, а таксама навучальныя (буквары і граматыкі) тэксты (I, 10). Так, усе маскоўскія, балканскія, італьянскія і нямецкія выданні гэтага часу — амаль выключна рэлігійныя тэксты: кнігі для набажэнства альбо публікацыі Св. Пісьма ці катэхізісы. Усе яны прызначаліся для духавенства ці рэлігійнай прапаганды. Толькі ў Цю­бін­гене пратэстанты выпусцілі ў 1561 г. двойчы азбуку і буквар, у 1564 г. азбуку глаголіцай, кірыліцай і лацінкай, а ў Венецыі ў 1597 г. былі выдадзены буквар і азбука. Аднак на Беларусі і Ўкраіне з 1580–х г. актывізавалася першая тэндэнцыя: жанравы рэпертуар кірылічных выданняў зрабіўся нашмат больш разнастайны. Апрача царкоўна–рэлігійных і катэхізічных твораў на Беларусі і Ўкраіне ў гэты час выдаваліся:

а) экзэгетычныя творы: у Вільні: „Дыялог“ Генадзя Скалярыса (1585), „Аб крыжовым знаку“ Максіма Грэка (1585/95), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1588), „Пандэкты“ Нікана Чарнагорца (каля 1592) — усё Мамонічы; „Казанне Св. Кірылы, патрыярха ерусалімскага“ ў перакладзе Стафана Зізанія (1596), „Кніга аб веры“ (1596) — Брацкая друк.; у Астрогу: „Кніга пра посніцтва“ Васіля Вялікага (1594), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1595);

б) палемічныя творы: „Ключ царства нябеснага“ Герасіма Сматрыцкага (1587), „Пра адзіную ісцінную праваслаўную веру“ Васіля Суражскага (1588), „Апакрысіс“ Хрыстафора Філалета (1597) — астрожская друк., „Унія“ (1595), „Справядлівае апісанне Берасцейскага сабору“ (1597) і „Антырызіс“ (1599) Іпата Пацея, а таксама яго пераклад памфлета Пятра Скаргі „Апісанне сабору Берасцейскага“ (1597) — Мамонічы ў Вільні;

в) царкоўна–рэлігійныя пасланні і граматы: грамата караля Жыгімонта III патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589), пасланні патрыярха Ераміі II (1583, 1584), зборнік розных лістоў і пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (1598), „Водпіс на ліст Іпата Пацея“ (1598) — астрожская друк.; па­сланні патрыярха Ераміі II (1591) і патрыярха Мялета Пігаса (1593) — львоўская Брацкая друк.;

г) навучальная і філалагічная літаратура: апрача буквароў і азбук выходзілі граматыкі: граматыка Псеўда–Дамаскіна (Вільня: Мамонічы, 1586), граматыка Лаўрэна Зізанія (Віль­ня: Брацкая друк., 1596), азбука са слоўнікам братоў Зізаніяў (Вільня: Брацкая друк., 1596), падручнік па логіцы „Дыялектыка“ Ёгана Спангенберга (Вільня: Мамонічы, каля 1586), славяна–грэцкая граматыка (Львоў: Брацкая друк., 1591), канкарданц да Новага Запавету „Кніжка, збор рэчаў найпа­трэбных“ (Астрог: Іван Фёдараў, 1580);

д) вершы: „Храналогія“ Андрэя Рымшы (Астрог: Іван Фёдараў, 1581), „Прасфоніма“ (Львоў: Брацкая друк., 1591);

е) юрыдычныя кодэксы: „Трыбунал“ (1586), „Статут ВКЛ“ (1588, 1592/3, 1594/5) — Мамонічы ў Вільні.

Такая жанрава–тэматычная разнастайнасць беларускіх і ўкраінскіх старадрукаў сведчыць аб значным культурным патэнцыяле рэгіёну і актыўных працэсах у яго грамадскім жыц­ці, аб складзе чытацкай аўдыторыі і росце яе духоўных запа­трабаванняў з 1580–х г. Увогуле, 2–я палова XVI ст. атрым­ліваецца надзвычай важнай эпохай для беларускай культуры. За выключэннем выданняў Францішка Скарыны, што з’яві­ліся на пачатку XVI ст., кірылічны друк Беларусі і Літвы, а таксама Ўкраіны распачаўся менавіта ў той час. Гэта абумоўлівае значную цікавасць і актуальнасць працы сп. Гусевай для беларускіх даследчыкаў.

Геаграфія з’яўлення кірылічнай кнігі ў цэлым залежыць ад арэалаў выкарыстання кірыліцы. Кірыліца ў XVI ст. ужывалася пераважна ў праваслаўных асяродках. Таму большасць кніг, апісаных у каталогу, выходзіла на царкоўнаславянскай мове (133), але некаторая іх частка з’явілася на старабеларускай (20) і румынскай (11) мовах. Толькі ў некаторых раёнах Далмацыі кірыліца выкарыстоўвалася і каталікамі, для іх выдаваліся кнігі ў Венецыі і Рыме на харвацкай мове. Да кірыліцы звярталіся і пратэстанты, што ў мэтах рэлігійнай прапаганды выпускалі кірыліцай кнігі — на харвацкай мове ў Цюбінгене і старабеларускай мове ў Нясвіжы ды ў друкарні Цяпінскага. Такім чынам, кірылічную кнігу выдавалі таксама на Захадзе, але гэта былі тэксты на харвацкай мове (11).

Заўваг патрабуюць кваліфікацыі мовы старадрукаў, дадзеныя ў каталогу. Звычайна ранейшыя складальнікі абыходзіліся без гэтага параметра, аднак сп. Гусева, імкнучыся да мак­сімальнай поўніцы свайго бібліяграфічнага апісання, адважна вырашыла падаваць яго для кожнага выдання. У гэтай працы яна карысталася парадамі прафесійных лінгвістаў, пераважна маскоўскіх (I, 11). Такую спробу даследчыцы трэба ўсяляк вітаць, аднак яе нельга прызнаць удалай. Некаторыя кваліфікацыі выклікаюць пытанне ці з’яўляюцца проста памылковымі і трапілі, відаць, па недаглядзе.

Чамусьці выданне Цяпінскага, дзе тэкст надрукаваны на царкоўнаславянскай і старабеларускай мовах, не пазначана як дыглота (хоць іншыя выданні такога кшталту адзначаны, гл.: I, 11). Больш за тое, мова гэтага выдання чамусьці кваліфікаваная як „царкоўнаславянская гібрыдная“ (I, 569), хоць яго царкоўнаславянская частка адлюстроўвае тэкст маскоўскага паходжання, толькі набраны з улікам нормаў старабеларускай арфаграфіі. Гібрыднай царкоўнаславянскай мовай таксама акрэсленая мова граматы караля Жыгімонта III, дадзеная патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589) і „Апа­крысіса“ Хрыстафора Філалета (Астрог, 1597/9). Гэтыя творы напісаныя тыпова старабеларускай мовай, нагэтулькі тыповай, што яе прыклады нават прыводзяцца ў хрэстаматыях па гісторыі беларускай ці ўкраінскай мовы. У іншых выпадках да гібрыднай царкоўнаславянскай мовы у каталогу аднесены беларускія выданні, у складзе якіх знаходзяцца тэксты або толь­кі на царкоўнаславянскай мове, або разам з тэкстамі на старабеларускай мове; тытульныя лісты, прадмовы і пасляслоўі такіх выданняў аформленыя на старабеларускай мове. Гэта: „Дыялог Генадзя Скалярыса“ (Вільня: Мамонічы, 1585), „Катэхізіс“ (Вільня: Мамонічы, 1585), які раней лічыўся перакладам катэхізіса Пятра Канізія (так — і ў каталогу), але ён не можа ўзыходзіць да Канізія, „Граматыка“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), „Навука да чытання і разумення пісьма славенскага“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), дзе змешчаны яго царкоўна­славянска–старабеларускі слоўнік „Лексіс“ і кароткі катэхізіс Стафана Зізанія. Таксама наўрад ці апраўдана называць гіб­рыднай царкоўна­славянскую мову кнігі Васіля Суражскага „Аб адзінай ісціннай праваслаўнай веры“ (Астрог, каля 1588 г.), граматы патрыярха Ераміі II, дадзенай мітрапаліту Міхалу Рагозу (Львоў: Брацкая друк., 1591), вершаванай „Прасфанімы“ (Львоў: Брацкая друк., 1591), перакладу (і прадмовы) „Маргарыта“ Іаана Залатавуснага (Астрог, 1595), зборнік пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (Астрог, 1598). Мова ніводнага з гэтых выданняў спецыяльна не даследавалася, а асобныя запазычанні ці марфалагічныя варыянты і тым больш арфаграфічныя непа­слядоўнасці яшчэ не азначаюць гібрыдызацыі.

З’яўленне тэрміна „гібрыдная царкоўнаславянская мова“ ў каталогу абавязана поглядам некаторых расійскіх лінгвістаў, што кансультавалі сп. Гусеву па моўных пытаннях. Такі тэр­мін не агульнапрыняты, а яго дачыненне да беларускіх і ўкраінскіх выданняў XVI ст. спрэчнае, таму варта было б яго пазбегнуць. Пра гібрыдную мову звычайна гавораць у дачыненні да тэкстаў больш позняга часу — 2–й паловы XVII — XVIII ст., калі царкоўнаславянская мова зазнала моцны ўплыў з боку польскай і старабеларускай моў. Але нават тады гэта адбылося толькі ў некаторых жанрах, арыентаваных на простых вернікаў (казанні, жыцці, малітвы, духоўныя вершы). Дарэчы, гэтую мову ў тыя часы называлі славенароскай

Парадамі расійскіх лінгвістаў народжаны і іншы тэрмін каталога — „канцылярская мова ВКЛ“, якой акрэслена мова „Трыбунала“ і „Статута ВКЛ“. Хоць такі тэрмін у пэўных адносінах карэктны, аднак на фоне іншага тэрміна „простая мова“ (таксама ў некаторых адносінах карэктнага), якім кваліфікавана агульная літаратурна–пісьмовая мова беларусаў і ўкраінцаў, ён стварае ў чытача хібнае ўражанне, быццам гэта дзве розныя мовы. Нажаль, менавіта такіх поглядаў трымаюцца асобныя маскоўскія лінгвісты, для якіх мова Беларусі і Ўкраіны XVI ст. —  заўжды нейкая недалугая макаранічная, гібрыдная ці „простая мова“, існаванне якой часам наогул не пры­знаецца.

Можна адзначыць таксама некаторыя хібы ў афармленні спіса бібліяграфіі, напрыклад, недакладна зацытавана кніга: Лабынцев Ю. Православная Академия Ходкевичей и её издания, Минск, 1996 (прамінута слова Ходкевичей), не ўсе артыкулы ў спісе маюць указанні старонак. Пры бібліяграфічным апісанні не заўжды абраныя самыя ўдалыя уніфікаваныя назвы выданняў. Так, кніга, вядомая ў навуковым свеце як Казанне Кірылы, патрыярха ерусалімскага (№ 95), падаецца пад назвай Зборнік павучэнняў.

Аднак гэтыя дробныя недахопы аніяк не памяншаюць значэння той велізарнай працы, што была зроблена адным чалавекам для сістэматызацыі і дэталёвага апісання кірылічнай кнігі 2–й паловы XVI ст. Гэтая манументальная праца стане карысным дапаможнікам для ўсіх даследчыкаў славянскай кнігі і культуры, для гісторыкаў і мовазнаўцаў.
Мінск

Ігар Клімаў

Наверх

Дысертацыі па гісторыі, абароненыя ў Беларусі ў 2002—2003 г. (Любоў Собалева)

Снежня 1, 2003 |

2002
доктарскія

1. Гужалоўскі А. А. Станаўленне і развіццё музейнай справы Беларусі (1918—1941 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)*

2. Казлякоў У. Я. Нацыянальнае пытанне ў праграмных уста­ноў­ках і тактыцы неанародніцкіх партый. Пачатак XX ст. — канец 20–х г. (на матэрыялах Расіі, Беларусі, Украіны) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

3. Марозава С. В. Уніяцкая царква ў этнакультурным раз­віцці Беларусі (1596—1839) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

4. Менькоўскі В. І. Улада і савецкае грамадства 1930–х гадоў у англа–амерыканскай гістарыяграфіі (БДУ, 07.00.09 — гістарыя­графія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага да­следавання)

5. Смалянчук А. Ф. Польскі грамадска–палітычны рух на бела­рус­кіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

6. Стралец М. В. ФРГ і праблемы абмежавання і скарачэння ўзбраенняў у Еўропе (1949—1990 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

7. Тугай У.В. Латышскі этнас у сацыяльна–эканамічным і культурным жыцці Беларусі ХIХ — першай паловы XX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

кандыдацкія

8. Арлова Н. Я. Станаўленне дзяржаўнай сістэмы пачатковай адукацыі ў Англіі (канец ХVIII — 60–я гады XIX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

9. Вялікі А. З. Ажыццяўленне абмену насельніцтвам паміж БССР і Польшчай 1944—1946 г. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

10. Давідзюк П. Г. Удзел прафсаюзаў Беларусі ў сацыяльна–эканамічных і грамадска–палітычных пераўтварэннях 1985—1994 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

11. Жылінскі М.Г. Адукацыя на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

12. Жыцько А. В. Юрысты з універсітэцкай адукацыяй на службе германскіх каралёў/імператараў (другая палова ХIV — ХV ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

13. Завальнюк У.М. Адраджэнне і дзейнасць рымска–каталіцкай канфесіі ў Беларусі (сярэдзіна 1980–х — 2000 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

14. Звераў Ю. У. «Рускія» фармаванні вермахта і войск СС на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (1941—1944 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

15. Зелянкова А. І. Развіццё культуры на ўсходніх беларускіх тэрыторыях у складзе РСФСР (люты 1919 — 1926 г.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

16. Кітурка І. Ф. Сацыяльна–эканамічныя крызісы і палітыка гаспадарчага аднаўлення і развіцця ў дзяржаўных уладаннях Беларусі (другая палова ХVII — ХVIII ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

17. Куракевіч Н.І. Дзяржаўная палітыка ў галіне народнай адукацыі і падрыхтоўка настаўніцкіх кадраў у Беларусі (1921—1930 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

18. Курыла А. У. Канцэпцыя гісторыі Вялікай французскай рэвалюцыі Франсуа Фюрэ і яе ідэйна–палітычнае значэнне  (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

19. Кур’яновіч А. В. Гісторыя штодзённасці ў ФРГ (1970–я — 1–я палова 1990–х г.) (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

20. Лаўрыновіч Д. С. Ліберальна–кансерватыўная апазіцыя ў Расіі на шляху да ўлады (ліпень 1914 — сакавік 1917 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

21. Маторава Л. А. Развіццё гістарычнай адукацыі ў сістэме вышэйшай школы Беларусі. 1944—1961 г. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

22. Мялешка А. I. Гістарычныя погляды П. В. Баброўскага  (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

23. Пуцік У.С. Аграрнае пытанне ў грамадска–палітычным жыцці Беларусі (1894—1906 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

24. Пушкін І. А. Нацыянальныя меншасці БССР у грамад­ска–палітычным і культурным жыцці. 20–я г. ХХ ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

25. Савіч А. А. Рэвалюцыйны нацыянальна–вызваленчы рух у Заходняй Беларусі ў 1921—1939 г.: гістарыяграфія праблемы (ІГ НАНБ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

26. Сакалоў М.М. Студэнцтва вышэйшай школы Беларусі 20–х гадоў XX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

27. Сіткевіч С. А. Дзейнасць польскага падполля на тэрыторыі Бе­ларусі (1939—1954): гістарыяграфія праблемы (07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

28. Сліж Н. У. Шляхецкая сям’я ў Вялікім Княстве Літоўскім у ХVI—ХVII ст.: уздзеянне станавага падзелу грамадства на яе фармаванне і развіццё (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

29. Тамачова С.А. Сялянскае самакіраванне ў Беларусі (1861—1901 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

30. Цемушаў В. М. Тэрыторыя і межы Маскоўскага княства ў канцы XIII — першай палове ХIV ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

31. Янушкевіч А. М. Першая Інфлянцкая вайна (1558—1570) і яе ўплыў на развіццё сацыяльна–палітычных працэсаў у Вялікім Княстве Літоўскім (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

2003
доктарскія

32. Бохан Ю. М. Узбраенне і структура войска Вялікага Княства Літоўскага ў другой палове ХIV — канцы ХVI ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

33. Жытко А. П. Дваранства ў сацыяльна–эканамічным жыцці Беларусі перыяду капіталізму. 1861—1914 г. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

34. Лойка Л. В. Ад камунізму да сацыял–дэмакратыі. Транс­фармацыя левай партыі ў Польшчы (1970—2000 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя, 07.00.15 — гісторыя міжнародных адносін і знешняй палітыкі)

35. Марзалюк І. А. Этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэа­тыпы насельніцтва беларускіх зямель у Х—ХVII ст. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

36. Шадыра В. І. Беларускае Падзвінне ў эпоху жалеза і ранняга Сярэднявечча (VIII ст. да н. э. — VIII ст. н. э.) (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія)

кандыдацкія

37. Авелька С. У. Роля дваранства ў развіцці культуры Беларусі (канец ХVIII — сярэдзіна XIX ст.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

38. Багдановіч А. І. Навуковая  і культурна–асветніцкая дзейнасць  інтэлігенцыі ў Беларусі (1861—1900 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

39. Барсук А. Я. Брытанія як правінцыя Рымскай імперыі (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

40. Буглак А. А. Усходнеславянскае язычніцтва ў беларускай, расійскай і ўкраінскай гістарыяграфіі другой паловы XX ст. (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

41. Васовіч С. М. Навучальныя ўстановы праваслаўнага духоўнага ведамства ў Беларусі. Канец XVIII ст. — 1914 г. (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

42. Галубовіч В. У. Кнігі запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за час праўлення Ўладзіслава IV Вазы як крыніца па гісторыі Беларусі (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

43. Гардзіенка Н. С. Становішча жанчыны–шляхцянкі ў Вя­лі­кім Княстве Літоўскім у ХVIII ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гіс­торыя)

44. Гігін В. Ф. Фармаванне аднапартыйнай сістэмы ў Беларусі (1917—1925 гг.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

45. Глеб М. У. Эвалюцыя імперскай ідэі ў Вялікабрытаніі ў другой палове XIX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

46. Гронскі А. Д. Палітычная паліцыя Расійскай імперыі і яе дзейнасць на тэрыторыі Беларусі ў другой чвэрці XIX — пачатку XX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

47. Дашкевіч А. Л. Маладзёжны рух Беларусі 30 — пачатку 60–х гадоў XIX ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

48. Жыхараў С. Б. Палітыка расійскага ўрада ў сферы чыгуначнага будаўніцтва і яе рэалізацыя на тэрыторыі Беларусі ў другой палове XIX — пач. XX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

49. Ерашэвіч А. У. Уплыў напалеонаўскіх войнаў на грамад­ска–палітычнае жыццё Беларусі (1799—1815) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

50. Карпіевіч В.А. Развіццё гандлю ў Беларусі (1861—1900 г.) (БПДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

51. Кісялёў А. А. Сістэма дзяржаўных устаноў і чыноўніц­тва Беларусі ў палітыцы расійскага урада (канец ХVIII — першая палова XIX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

52. Козік Л. А. Палітычная барацьба ў Польшчы (чэрвень 1945 — люты 1947 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

53. Корань А. В. Дзекабрызм і менталітэт расійскай дваранскай інтэлігенцыі (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

54. Кошалева Н. У. Мусульманская абшчына і ісламская арганізацыя ЗША ў XX ст. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

55. Кошман В. І. Сельскія паселішчы міжрэчча Бярэзіны і Дняпра ў Х—ХIII ст. (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія)

56. Лапановіч С.Ф. Дзейнасць дзяржаўных і недзяржаўных арганізацый па аказанні дапамогі бежанцам у Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны (1914 — кастрычнік 1917 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

57. Ларыёнаў Д. Г. Сучасная сацыяльная дактрына Каталіцкай царквы і яе адаптацыя ва ўмовах Лацінскай Амерыкі (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

58. Лютая А.Э. Рамяство у Беларусі ў другой палове ХVIII — першай палове XX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

59. Малыхіна Л. Ю. Гістарыяграфія Літоўска–Беларускай ССР (07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

60. Мікалаева Л. В. Арганізацыя знешняй палітыкі Вялікага Княства Літоўскага ў канцы ХV — сярэдзіне ХVI ст. (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

61. Паўлава А. Я. Асабовы склад партызанскіх фармаванняў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны: крыніцы і метады аналізу (БДУ, 07.00.09 — гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання)

62. Перапечка I. В. Унутрыпалітычная барацьба ў Чэхаславакіі ў 1943—1948 г. (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

63. Прыступа Н. М. Канцэпцыя «нацыянальнага сацыялізму» Чэ­хаславацкай нацыянальна–сацыялістычнай партыі (30—40–я г. XX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

64. Раманоўскі Д.У. Знешнепалітычныя сувязі БССР з зарубежнымі краінамі (на прыкладзе дзейнасці Дзяржгандальбела ў 1923—1931 г.) (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

65. Русецкі Ю. А. Культурнае развіццё Віцебска ў апошняй чвэр­ці ХVIII — 30–х гадах XIX ст. (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

66. Самовіч А. Л. Кадэцкія карпусы ў Расіі (80–я г. XIX ст. — 20–я г. XX ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

67. Свірыд А. М. Уніяцкая царква ў Заходняй Беларусі (1921—1939 г.) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

68. Тамашэвіч В. М. Зараджэнне і развіццё сіянізму ў паўночна–заходніх губернях Расійскай імперыі (пачатак 80–х г. XIX ст. — 1907 г.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

69. Увараў І. Ю. Пашырэнне правоў і свабод беларускай шляхты ў Вялікім Княстве Літоўскім да Люблінскай уніі (на матэрыялах вальных соймаў) (БДУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

70. Углік І.Р. Бытавая культура беларусаў ХVII—ХVIII ст.: тыпалогія, гістарычна–культурная стылістыка, гістарычная дынаміка (БДПУ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

71. Цeмушаў С. М. Генезіс і эвалюцыя інстытута вярхоўнай улады ў славянскіх раннефеадальных дзяржавах (VII—XII ст.) (БДУ, 07.00.03 — усеагульная гісторыя)

72. Шаўчэня М. М. Развіццё гандлю ў Беларусі (канец ХVIII — першая трэць ХIХ ст.) (ІГ НАНБ, 07.00.02 — айчынная гісторыя)

73. Язэпенка І. М. Позні неаліт і ранні перыяд бронзавага веку Цэн­тральна–Ўсходняй Беларусі (ІГ НАНБ, 07.00.06 — археалогія)

Падрыхтавала Любоў Собалева

* У дужках падаецца месца абароны дысертацыі (ІГ НАНБ — Інстытут гісторыі НАН Беларусі, БДУ — Беларускі дзяржаўны універсітэт, БДПУ — Беларускі дзяржаўны педагагічны універсітэт імя М.Танка) і спецыяльнасць.

Наверх

Беларускія слоўнікі й энцыкляпэдыі. Бібліяграфія. Складальнікі Вітаўт Кіпель і Зьміцер Саўка (Сяргей Запрудскі)

Снежня 2, 2002 |


Беларускія слоўнікі й энцыкляпэдыі. Бібліяграфія. Складальнікі Вітаўт Кіпель і Зьміцер Саўка. Нью Ёрк—Менск: Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва, [2002]. ХХХVIII, 568.

У 1932 г., у перыяд гучных „класавых баёў“ крытык Сымон Куніцкі быў надрукаваў артыкул з характэрнай для свайго часу назвай — „Ці ўсё спакойна на бібліяграфічным фронце?“ На пачатку 30–х, напярэдадні блізкай калектывізацыі пісьменніцкіх сілаў нават такая руцінная „навукова–практычная дзейнасць“ (БелЭн, 3, 141) як бібліяграфічная станавілася не абы–якім фронтам барацьбы. Сёння можна толькі з усмешкай згадваць колішніх пераўтваральнікаў грамадства, якія ўсё імкнуліся ідэа­лагізаваць, зрэшты, маючы на ўвазе фатальныя наступствы іх дзейнасці. Сённяшнія „класавыя баі“, бадай, у нязначнай ступені ўплываюць на змест бібліяграфічнай працы, затое больш выпадае гаварыць пра заняпад некаторых колішніх інстытуцый, якія яшчэ нядаўна больш ці менш паспяхова займаліся ўкладаннем бібліяграфій. Што да беларускай лінгвістычнай бібліяграфіі, то, несумненна, цэлую эпоху ў ёй склалі тры бібліяграфічныя паказальнікі „Беларускае мовазнаўства“ 1967, 1980 і 1993 г., укладзеныя з удзелам або непасрэдна А.Васілеўскай і Я.Ра­мановіч. Гэтыя працы на доўгі час сталі незаменнай крыні­цай інфармацыі аб розных напрамках беларускай лінг­вістыкі ХIХ — ХХ ст., настольнымі кнігамі для многіх беларускіх мовазнаўцаў[1]. Я.Рамановіч доўгі час працавала ў Інстытуце мова­знаўства Акадэміі навук, і гэта дазваляла ёй займацца зборам бібліяграфічнага матэрыялу ў межах выканання „планавых заданняў“. У параўнанні з 60—80–мі г. цяпер у Інстытуце мова­знаўства намнога горшая кадравая і фінансавая сітуацыя, і, падобна, заснаваную бібліяграфічную традыцыю проста няма каму пераняць.

Зыходзячы з гэтых акалічнасцяў трэба прызнаць, што падрыхтаваная В.Кіпелем і З.Саўкам бібліяграфія ўдала запаўняе лакуну, якая ўжо стала была ўтварацца пад час структурных перабудоваў у сістэме беларускай гуманітарнай навукі і яе дапаможных падраздзяленняў. Укладальнікі добра адчулі кан’юнктуру, асаблівы попыт на беларускія слоўнікі, уласцівы апошнім дзесяцігоддзям, і падрыхтавалі кнігу, якая, несумненна, будзе вельмі карыснай многім. Ля вытокаў гэтай працы ляжалі, падобна, бібліяграфічныя запісы В.Кіпеля, якія ён рабіў цягам 40 гадоў. Некалькі дзесяцігоддзяў таму В.Кіпель браў удзел у падрыхтоўцы „Бібліяграфіі славянскіх слоўнікаў“ („A Bibliography of Slavic Dictionaries“), пазней укладаў некаторыя іншыя, нефілалагічныя бібліяграфіі. Актыўнасць З.Саўкі да апошняга часу рэалізоўвалася на іншым, не звязаным з бібліяграфіяй полі. Можна меркаваць, што раздзяленне працы паміж рознаўзроставымі і рознадосведнымі аўтарамі было наступным: В.Кіпель прапанаваў у агульную скарбонку свае бібліяграфічныя нататкі, магчыма, неяк уплываў на прыняты ў кнізе спосаб апісання слоўнікаў, у той час як Саўка ўзяў на сябе асноўны клопат па фармаванні паўнаты бібліяграфіі, праверцы наяўных дадзеных, выпрацоўцы канцэпцыі бібліяграфічнага апісання і г.д. Гэтая нераўнамернасць укладу двух аўтараў відаць і з змешчаных у кнізе уступных матэрыялаў. Калі В.Кіпель надрукаваў ва ўступе толькі кароткую „напутную“ нататку у значнай меры мемуарнага характару (VII—VIII), то Саўкаваму пяру належыць „уласна“ прадмова, зрэшты, сціпла названая „Асноўныя заўвагі для карыстальнікаў“ (IX—XXVI). У прадмове ахарактарызаваны мэта складання бібліяграфіі, аб’ект бібліяграфічнага апісання, будова выдання, будова каталогаў, будова артыкула і пазіцыі. У дапаможную частку кнігі ўключаны спіс скаротаў і ўмоўных знакаў (XXVII—XXXVIII) і сем паказнікаў: паводле тыпаў слоўнікаў (467—474), тэматычны (475—489), моўны (490—495), асабовы (496—536), геаграфічны (537—553), паводле месца выдання (554—558) і паводле года выдання (559—568).

Асноўная частка кнігі складаецца з трох розных па велічыні раздзелаў: „Каталогу выданняў і публікацый“ (1—442), „Каталогу рукапісаў і картатэк“ (443—464) і „Каталогу электронных слоўнікаў“ (465—466). У ёй (асабліва ў першым раздзеле, які налічвае 2181 пазіцыю) даволі поўна прадстаўленая разнастайная інфармацыя, датычная лексікаграфічнай літаратуры пачынаючы ад 1596 г. (першым беларускім слоўнікам лічыцца выдадзены ў Вільні „Лексіс“ Лаўрэнція Зізанія). Несумненнай вартасцю бібліяграфіі з’яўляецца ўвага да літаратуры, апублікаванай за межамі Беларусі. Аднак выказаная Мячкоўскай заўвага ў дачыненні да бібліяграфій Я.Рамановіч адносна няўліку небеларускамоўнай літаратуры была б справядлівай і ў гэтым выпадку. У сваёй прадмове да кнігі З.Саўка піша, што рэцэнзаваная праца ёсць „першая спроба складання бібліяграфіі беларускіх слоўнікаў [...] без тэматычнага, часавага, прасторавага ці якога іншага абмежавання“ і спасылаецца як на прыклады такіх „абмежавальных“ бібліяграфій на бібліяграфіі сваіх папярэднікаў (IX). Папраўдзе гэткае абмежаванне ў кнізе ёсць: беларускім (імпліцытна, бо гэтае пытанне ў прадмове ніяк не абмяркоўваецца) не лічыцца слоўнік, у якім зусім няма беларускай мовы[2]. З прычыны такога падыходу па–за межамі бібліяграфіі аказаліся даволі шматлікія двухмоўныя ангельска–, нямецка–, французска–, іспанска–, польска–расійскія і іншыя перакладныя (з удзелам расійскай мовы) слоўнікі, што друкаваліся і друкуюцца ў Беларусі пераважна дзеля навучальных мэтаў. Між тым некаторыя з гэтых слоўнікаў (напрыклад, „Slownik wojskowy rosyjsko–polski i polsko–rosyjski“ 1917 г., „Новейший русско–немецко–польский карманный словарь“ 1920 г. і інш.) уяўляюць цікавасць як мінімум з гістарычнага гледзішча. Іншыя ж (напры­клад, „Jidiš–rusišer verterbuch“ С.Рохкінд і Г.Шкляр 1940 г.) важныя як помнікі, у якіх засведчаны ўплыў беларускай мовы на нейкую іншую мову (у дадзеным выпадку на ідыш), не кажучы ўжо пра тое, што яны былі падрыхтаваны людзьмі, якія адначасова займаліся і беларускім мовазнаўствам. З другога боку, у бібліяграфію ўключаны толькі расійскамоўныя працы, калі ў іх ёсць біяграфіі людзей, якія нарадзіліся (або жывуць) у Беларусі, а таксама працы, якія змяшчаюць інфармацыю пра беларускія населеныя пункты. Так, напрыклад, у працы чытач знойдзе інфармацыю пра кнігі аб начальніках службы барацьбы з эканамічнымі злачынствамі МУС Беларусі „Есть такая служба: Воспоминания, очерки, публицистика“ (Мінск, 2002) і матэрыялы другога Ўсебеларускага народнага сходу „За сильную процветающую Беларусь“ (Мінск, 2001), зборнік „Милиция Гродненщины: Страницы истории“ (Гародня, 2002), трохстаронкавы артыкул Н.Міцковіча „Топонимические этюды Жабинковщины с источниковедческими экскурсами“ (2001), выдаваную „для служебного пользования“ брашуру „Список улиц и переулков гор. Могилева“ (1962) і інш.

Укладальнікі лічаць слоўнікам „спіс з як найменш 10–ці тыпалагічна аднародных моўных адзінак…, што як сукупнасць нясуць лексікаграфічную і/або энцыклапедычную інфармацыю, у якім выконваецца хоць бы адзін з наступных прынцыпаў: 1) альфабэтны парадак размяшчэння адзінак; 2) калі такі спіс мае больш за адно поле…, слоўнікавая адзінка мусіць знаходзіцца ў першым полі, а дэфініцыя павінна ўтрымлівацца ў другім і наступным палях…; 3) афармленне кожнай адзінкі асобным абзацам“ (XIII). Такое, відавочна, шырокае разуменне тэрміна слоўнік[3] дазволіла ўключыць у бібліяграфію шэраг спісаў (параўн., напрыклад, „списки лесных дач“, змешчаныя ў кнізе „Сведения о лесах Гродненской губернии…“; толькі пад літарай „С“ розныя спісы займаюць у кнізе 12 старонак), каталогаў, кадастраў (параўн., напрыклад, „Кадастр карысных выкапняў Магілёўскай вобласці“) і іншых (пераважна навуковых) прац, якія ў іншай сітуацыі, падобна, не маглі б быць залічаны ні да слоўні­каў, ні да энцыклапедый. Акрамя таго, што падобныя пазіцыі часам выглядаюць у кнізе даволі чужародна, іх улучэнне ставіць пытанне паўнаты прадстаўленага матэрыялу. Можна сумнявацца, што ў бібліяграфію ўвайшлі ўсе спісы, якія папраў­дзе друкаваліся ў Беларусі. Так, зварот да летапісаў друку за 1917—1925 г. паказвае, што ў бібліяграфіі не ўлічаны, напрыклад, наступныя пазіцыі: Кнігаспіс [Дзяржаўнае выдавецтва БССР]. Мінск, 1925. 55 с.; Кнігапіс кнігарні Беларускага выдавецтва „Савецкая Беларусь“. Мінск, 1924.13+[2] с. Тое ж датычыцца і даволі выпадкова падабраных навуковых артыкулаў, якія, можна меркаваць, уключаны ў бібліяграфію таму, што яны „нясуць лексікаграфічную і/або энцыклапедычную інфармацыю“. Скажам, у біблія­графію ўключаны ў якасці паралексічнага слоўніка тэзісы этымалагічнага па сваёй прыродзе даклада Р.М.Казловай „Да пытання беларуска–паўднёваславянскіх лексічных паралеляў“ (у арыгінале: „паралелей“), прачытанага ў 1973 г. у Гомелі на канферэнцыі „Рэгіянальныя асаблівасці беларускай мовы, літаратуры, фальклору“ (у арыгінале: „літаратуры і фальклору“). Але ці не трэба было б тады знайсці лексікаграфічны фермент і ў больш позніх і больш грунтоўных працах Р.Казловай „Характарыстыка некаторых усходнеславянска–сербскахарвацкіх ізалекс“ (зборнік „Беларуская мова“. Вып. 7. 1980) і „Беларуска–паўднёваславянскія ізалексы праславянскага паходжання“ (Беларуская лінг­вістыка. Вып. 21. 1982)? Выклікае сумненне аб­грунтаванасць уключэння ў бібліяграфію артыкулаў М.Паўленкі „Жаночыя асабовыя намінацыі на –к–а ў беларускай мове савецкага часу“ (без іншых яго падобных публікацый), А.Лапкоўскай (у кнізе памылкова дадзена: Папкоўскай) „Сістэмнасць тэрмінаў беларускай батанічнай тэрміналогіі“ (без іншых яе падобных публікацый), Г.Семяньковай „Адыменныя прозвішчы ў антрапанімічнай сістэме Віцебшчыны“ (без іншых падобных публікацый іншых аўтараў) і г.д. і да т.п. У кнізе можна знайсці артыкул К.Панюціч „З лексікі гаворак Ушаччыны“ з пазнакай, што ў ім пададзены словы, якіх няма ў „Тлумачальным слоўніку беларускай мовы“ або якія прыведзены ў ім з паметай „абл.“ — але няма славутага артыкула П.Садоўскага „Час одуму“, у якім пропускі „Тлумачальнага“ слоўніка ахарактарызаваны, бадай, найбольш грунтоўна. У бібліяграфіі ёсць праца П.Сцяцко „Народная лексіка і словаўтварэнне“, але няма ягонай жа кнігі „Беларускае народнае слова­ўтварэнне“ — нягледзячы на тое, што яна цалкам магла сыйсці за „слоўнік афіксаў“, і, па–другое, у даведніку Марліна Кручара (Murlin Croucher) „Slavic Studies. A Guide to Biblio­graphies, Encyclopedias, and Handbooks“ (том 2, Вілмінгтон, 1993) яна кваліфікуецца акурат як „a dictionary of written and spoken Byelorussian“.  У кнігу ўлучаны ў якасці бія­графічнага слоўніка артыкул Р.Платонава „Агляд настрояў: Гартаючы старонкі дакладаў «сакрэтнага супрацоўніка»“ — верагодна, таму, што, як сведчыць рэмарка ўкладальнікаў, у ім „упамінаюцца імёны“. Але ці ўсе іншыя працы (ці хоць бы іх большасць), у якіх фігуруюць імёны, увайшлі ў бібліяграфію? Пытанне, вядома, рытарычнае.

Пры тым, што ў кнізе Кіпеля і Саўкі знайшлі месца некаторыя публікацыі, якія, мне здаецца, не ёсць ні слоўнікі, ні энцыклапедыі, трохі нечакана не ўбачыць у даведніку фактычна ніякіх звестак аб слоўнікавых матэрыялах, што публікаваліся ў складзе каментароў у зборах твораў або й нават у асобных творах Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Гарэцкага і многіх іншых пісьменнікаў. Каментатары шматлікіх беларускіх тэкстаў мусілі і мусяць мець пэўныя навыкі лексікаграфічна–тлумачальнай дзейнасці, і гэты пласт літаратуры, на маю думку, мог знайсці адлюстраванне ў даведніку.

Ніжэй прывядзем спіс некаторых прапушчаных у кнізе слоўнічкаў.

Азбукін М. Геаграфія Еўропы. Масква—Ленінград, 1924. С. 390—393: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас.; тэрміналагічны: геа­графія.
Гліннік, Вадзім. Матэрыялы да англа–беларускага тэрміналагічнага слоўніка „Захаванне культурнага набытку“ // Тэрміналагічны бюлетэнь. Вып. 1. Мінск, 1997. С. 24—28. (Акрамя гэтага слоўніка, у бібліяграфіі не пазначаны яшчэ 4 тэрміналагічныя слоўнічкі з апублікаваных у 1997 і 1999 г. у двух выпусках „Тэрміналагічнага бюлетэня“; у нашым пераліку не прыводзяцца.)
Круталевіч А. Элементарная алгебра. Ч. II. Масква—Ленін­град, 1924. С. 173—176: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас.; тэрміналагічны: матэматыка. (У бібліяграфіі, аднак, пададзена першая частка гэтага падручніка, надрукаваная ў 1922 г.).
Круталевіч А.; Міцкевіч А. Трыганаметрыя. Мінск, 1927. С. 201—202: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас.; тэрміналагічны: трыганаметрыя.
Круталевіч А.; Сагаловіч Г. Методыка матэматыкі. Ч. 1. Мінск, 1930. С. 203—204: Слоўнік тэрмінаў: Тлумачальны: тэрміналагічны: матэматыка.
Лёсік, Антон. У справе беларускае навуковае тэрміналогіі // Полымя. 1926. № 1. С. 142—151. (На сс. 148—151 прыведзены некалькі маленькіх слоўнічкаў).
Маскалевіч С. Лес на службе чалавеку. Мінск, 1930. С. 132—133: Слоўнік тэрмінаў і малазразумелых слоў: Тэрміналагічны: лясная гаспадарка.
Мікельсар Ф.Г. Пачатковая геаметрыя. Масква—Ленін­град, 1924. С. 105—106: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас., тэрміналагічны: геаметрыя.
Мікуліч Т.М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мінск, 1996. С. 136—146: Слоўнік тэрмінаў: Тлумачальны: перакладны: бел.–рас.: тэрміналагічны: этналогія.
Памятныя медалі Савецкай Беларусі. Мінск. Беларусь, 1971. [Энц. даведнік.] (Фігуруе ў бібліяграфіі Кручара.)
Шимкевич Ф.С. Словник білоруської мови // Галас Б.К. Ф.С.Шимкевич як лексикограф і українське словникарство: кінець XVII— початок ХХ ст. Ужгород, 1995. С. 145—180: Перакладны: бел.–рас. Галас Б.К. Покажчик білоруської лексики в „Корнеслове русского языка“ Ф.С.Шимкевича (1842) // Тамсама. С. 211—235. (Рэцэнзіі на кнігу Б.Галаса друкаваліся двойчы ў беларускім друку ў 1997 г. — у „Весніку БДУ“ і „Кантактах і дыялогах“.)
Bosak V.; Bosak A. Russisch–Belorussisches Würterbuch der Bodenkunde und Agrochemie. Мінск, 1999. Слоўнік тэрмінаў: перакладны.
Marples, David R. Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe. Edmonton. The University Alberta Press. C. 170—171: Glossary. Тлумачальны.

Арыгінальнай уяўляецца спроба ўкладальнікаў бібліяграфічна апісаць не толькі апублікаваныя слоўнікі й энцыклапедыі, але й нявыдадзеныя крыніцы: рукапісы й картатэкі. Тут В.Кіпель і З.Саўка сутыкнуліся з большымі праблемамі, чым гэта было пры камплектаванні першага раздзела кнігі. Калі пераважная частка слоўнікаў і энцыклапедый увогуле даступная, гэтыя працы можна патрымаць у руках, калі слоўнікі й энцыклапедыі звычайна раней рэгістраваліся ў нейкіх іншых бібліяграфіях, то гэтага нельга сказаць пра лексікаграфічныя рукапісы і картатэкі[4]. Інфармацыю пра іх можна сабраць хіба на падставе нейкіх пісьмовых звестак, дакументаў, навуковых прац або вусных сведчанняў канкрэтных асобаў. Вось жа ў другім раздзеле пры большасці з 129 пазіцый змешчаны і звесткі пра крыніцы інфармацыі, выкладзеныя пасля скарачэння „пвд.“ (‘паводле’) або нейкім іншым спосабам. Так, згодна з вусным паведамленнем З.Санькі, у прыродзе існуе рукапіс беларуска–нямецкага слоўніка на 50 тысяч слоў. Паводле перакладчыка і выдаўца Змітра Коласа, Мікола Бусел уклаў 15–тысячны італьянска–беларускі слоўнік. Паводле сведчання, знойдзенага ўкладальнікамі ў „Этымалагічным слоўніку беларускай мовы“, ёсць картатэка „Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа“ і г.д. Укладальнікам аказаліся невядомымі брашуры 1932—1935 г. „Вытворчы план Беларускай Акадэміі навук на 1932…5 год“, у якіх зафіксаваны факты (у некаторых выпадках, магчыма, больш намеры) падрыхтоўкі некалькіх слоўнікаў (беларуска–латышскага, беларуска–польскага, руска–літоўска–беларускага па сацыялістычным будаўніцтве,  арфаграфічнага, тэрміналагічных па арганічнай і неарганічнай хіміі, выяўленчым мастацтве, палітэканоміі і філасофіі, лінгвістыцы і інш.). У бібліяграфіі прапушчана праца В.Ластоўскага 1917 г. „Niamiecki dla pačynajučych: hutarki bielaruska–niamieckije“ (пра яе пісала ў 2001 г. у „Кантактах і дыялогах“ К.Любецкая). З спецыяльнай публікацыі А.Гурло 1932 г. „Інстытут мовы на шляхох перабудовы“ („За пралетарскую навуку“, 6 ліс­тапада) вядома, што ў Інстытуце мовы быў складзены слоўнік сельскагаспадарчай тэрміналогіі на ідыш, які, аднак, меў і беларускі тэкст (быў хутчэй за ўсё ідыш–беларускім). Да сярэдзіны 1935 г. у Беларусі быў падрыхтаваны і латышска–беларускі слоўнік (гл.: „Звязда“, 16 кастрычніка 1935 г.). Падобна, укладальнікі не давалі сабе клопату з верыфікацыяй выяўленых звестак аб рукапісах і ўключылі ў біблія­графію ледзь не ўсялякі слоўнік, інфармацыю пра які яны знайшлі ў друку. Скажам, на падставе публікацыі А.Луцкевіча ў віленскіх „Запісах Беларускага навуковага таварыства“ за 1938 г. (дарэчы, перадрукаванай ў №1—2 за 2001 г. у „Спадчыне“) паведамляецца, што Ф.Багушэвіч рыхтаваў „слоўнік беларускай мовы“.  Ці не пісалі пра гэты факт з канкрэтнымі спасылкамі якія–небудзь сучасныя даследчыкі творчасці Ф.Багушэвіча? На падставе сведчання ковенскай „Часопісі“ ад 1920 г. у бібліяграфію ўключаны рукапіс „Беларускага Нацыянальнага Слоўніка“, пра які толькі й вядома было тое, што ён „рыхтуецца“. Чаму ж тады ў біблія­графіі абмінуты слоўнікі па заалогіі, антрапалогіі, садоўніцтве і агародніцтве, ветэрынарыі, электратэхніцы, фінансавай справе, этна­графіі, таваразнаўстве, гандлёвай справе, жывёлагадоўлі, археалогіі, мікрабіялогіі, гідраўліцы і інш., якія мелі быць выда­дзенымі ў 1931—1933 г.? (Гл.: Беларуская мова. Энцыклапедыя. Мінск, 1994. С. 87).

У каталогу рукапісаў і картатэк фігуруюць лексікаграфічныя дадаткі да кандыдацкіх дысертацый М.Бірылы і Л.Выгоннай, але ж падобных дадаткаў існуе намнога больш. Сярод картатэк адсутнічае самая вялікая з існуючых — фундаментальная лексічная картатэка Інстытута мовазнаўства. Уласныя картатэкі маюць, бадай, усе хоць колькі сур’ёзныя лінгвісты, між тым у бібліяграфіі адзначаны толькі асобныя з такіх картатэк.

Нягледзячы на адзначаныя заўвагі (абумоўленыя, відаць, тым, што ўкладальнікі кваліфікавалі сваю дзейнасць найперш як практычную і, у меншай ступені, як навуковую) рэцэнзаваная бібліяграфія уяўляе сабой выдатны практычны (і вельмі зручны ў карыстанні) дапаможнік не толькі для лексікографаў і энцыклапедыстаў, але й для шырэйшага кола спецыялістаў. Можна не сумнявацца, што старанна падрыхтаванай кнізе В.Кіпеля і З.Саўкі наканавана вельмі доўгае (мінімум некалькі дзесяцігоддзяў) і актыўнае жыццё.
Мінск

Сяргей Запрудзкі


[1] Пра тое, наколькі важнымі былі гэтыя працы для славістаў, можа сведчыць той факт, што, напрыклад, бібліяграфія 1967 г. рэцэнзавалася ў нямецкім часопісе „Zeitschrift für Slawistik“. Трохі нечакана даведнікі 1980 і 1993 г. нядаўна падлеглі даволі рэзкай крытыцы пад пяром доктара філалагічных навук Ніны Мячкоўскай. Гл.: Мячкоўская Н. Сацыялінгвістычны погляд на чыннікі, тармазы і прыярытэты нацыянальнага адраджэння // Беларуская мова: шляхі развіцця, кантакты, перспектывы. Мінск, 2001. С. 178—179; Nina Mechkovskaia. Чем Белорусы Отличаются от Русских // New Zealand Slavonic Journal. 2002. C. 166—167. Прэтэнзіі Н.Мячкоўскай да названых даведнікаў тычацца няўліку ў іх прац пра мовы, іншыя, чым беларуская, напісаных на мовах, іншых, чым беларуская, расійская і ўкраінская, нарэшце, прац, выдадзеных за межамі колішняга Савецкага Саюза. Незразумела, чаму гэтая крытыка не з’явілася адразу пасля выхаду з друку гэтых прац?..
[2] Гэты падыход, аднак, не пашыраны на выдадзеныя ў Беларусі расійскамоўныя энцыклапедыі: яны, здаецца, у любым выпадку лічацца беларускімі.
[3] Укладальнікі напісалі, што яно мае „выключна ўжытковы характар, закліканы абслугоўваць патрэбы гэтае працы“ (XIII), тым самым аўтаматычна знізіўшы навуковую вартасць сваёй кнігі.
[4] Паколькі рэцэнзаваная бібліяграфія была б, бадай, немагчымай у цяперашнім яе выглядзе, калі б не існавалі бібліяграфіі Я.Рамановіч, то чакалася, каб укладальнікі ў прадмове замест таго, каб крытыкаваць працы сваіх папярэднікаў (акрамя бібліяграфій Я.Рамановіч, да іх ліку належыць і даведнік „Тэрміналагічныя слоўнікі (асобныя выданні): 1918—1998“; згадваецца ў кнізе як праца, якая адлюстроўвае „толькі адзін сегмент акрэсленай намі сукупнасці крыніцаў“), зусім выразна сказалі, у якой меры яны іх выкарысталі. Відаць, няўдалым, ці, прынамсі, неэканомным трэба прызнаць прыняты ў біблія­графіі спосаб пазначэння крыніцы інфармацыі аб шэрагу тэрмінала­гічных слоўнікаў, пры якім даведнік „Тэрміналагічныя слоўнікі…“ ў поўным яго апі­санні фігуруе ў кнізе ці не з дзесятак разоў. Верагодна, лепш было б прыняць для яго нейкае адмысловае скарачэнне.

Наверх

Cyrillic Books printed before 1701 in British and Irish Collections (Юрась Лаўрык)

Снежня 11, 2001 |

Cyrillic Books printed before 1701 in British and Irish Collections: A Union Catalogue / R.Cleminson et al. — S. 1.: The British Library, [2000]. — xlvii, 16 fig., 172 p.

Брытанская Бібліятэка выдала зводны каталог кірылічных друкаў XVI—XVII ст., якія захоўваюцца ў бібліятэчных і прыватных зборах у Вялікай Брытаніі ды Ірландыі. Каталог уяўляе сабой густоўна выдадзены том, які змяшчае апісанні 171 старадрукаванага выдання ў 262 асобніках з 38 кнігазбораў Брытанскіх выспаў — галоўным чынам з Лондана, Оксфарда, Кембрыджа і Дубліна. Падрыхтавана гэтая праца высіл­камі чатырох навукоўцаў з розных краін: прафесара Ральфа Клемінсана з Портсмуцкага універсітэта, загадчыцы Славянскага і Ўсходнееўрапейскага аддзела Брытанскай Бібліятэкі доктара Крысціны Томас, доктара Андрэя Вазнясенскага з аддзела рэдкай кнігі бібліятэкі Санкт–Пецярбургскага дзяржуні­версітэта і Дзіляны Радаслававай з Інстытута літаратуры Балгарскай Акадэміі навук. Том задэдыкаваны знакамітаму бібліё­графу, патрыярху ангельскай славістыкі Дж.С.Г.Сімансу з Оксфардскага All Souls College.

Каталог падзяляецца на 3 часткі. Першая змяшчае тэксты спецыяльна напісанай Прадмовы самога Дж.С.Г.Сіманса і аўтарскіх Уводзінаў з апісаннем ужытых прынцыпаў укладання каталогу, праблем і знаходак, а таксама — аповедам пра колішніх уладальнікаў гэтых кніг.

У другой частцы размешчаны 16 якасна зробленых чорна–белых ілюстрацый з выявамі старонак, мініяцюр і аправаў апісваных старадрукаў. Шэсць з тых ілюстрацый рэпрэзентуюць старабеларускія кнігі. Вялікую цікаваць, у прыватнасці, уяўляе рэпрадукцыя арыгінальнай аправы віленскага брацкага выдання «Новага Запавету» і «Псалтыра» 1623 г.

Апошняя і найбольшая па аб’ёме частка тома — уласна каталог, які ўключае 171 нататку і дапаможныя паказальнікі да ўсяго выдання. Асаблівай увагі заслугоўвае методыка падачы інфармацыі пра старадрукі. Кожная каталожная картка складаецца з бібліяграфічнага апісання, спісу бібліяграфіі другой ступені, інфармацыі пра месца захоўвання асобніка і анатацыі. У выпадку наяўнасці некалькіх асобнікаў дадзенага выдання інфармацыя пра кожны з іх падаецца дадаткова, адпаведна падаванаму месцу захоўвання.

Бібліяграфічнае апісанне даволі тыповае, яно змяшчае:

— тытул выдання па–ангельску (у асобных выпадках на лаціне, па–грэцку або па–нямецку) і ў напісанні арыгінала, з захаваннем скарачэнняў і дыякрытыкаў;

— месца і год выдання з пазначэннем імя выдаўца або назвы выдавецкай інстытуцыі;

— фармат у частках друкарскага аркуша;

— колькасць лістоў і, часам, старонак.

Бібліяграфічны спіс падае інфармацыю пра наяўнасць апісання выдання ў асноўных профільных каталогах і паказальніках (у тым ліку ў айчынным каталозе «Кніга Беларусі», Мінск, 1986), а таксама пра факсімільныя ўзнаўленні.

Інфармацыя пра месца захавання суправаджаецца падачай бібліятэчных шыфраў, што выгодна вылучае гэты каталог сярод шэрагу аналагічных і часам можа значна палегчыць працу даследчыка.

Найцікавейшай, аднак, для навукоўца ў рэцэнзаваным каталозе будзе анатацыя, дзе ў сціслай форме падаецца максі­мум бібліяграфічнай інфармацыі пра апісваны асобнік. Тут змяшчаюцца дэталёвыя звесткі пра варыянтнасць набору, аправу, пропускі і ўстаўкі і да т.п., а таксама, у выпадку патрэбы, даецца склад зместу. Пры наяўнасці надпісаў і пячатак нярэдка падаецца іх тэкст і апісанне, што вельмі спрашчае працу даследчыка. У апошнім параграфе анатацыі прасочана гісторыя прыналежнасці дадзенага асобніка.

Для айчыннага бібліёграфа рэцэнзаваны каталог будзе цікавы тым, што амаль трэцюю частку пададзеных у ім кніг складаюць менавіта выданні беларускія — пражскія і віленскія Скарыны, заблудаўскія, віленскія Мамонічаў, брацкія, куцеінскія і г.д. Паказана прадукцыя, бадай, усіх найбуйнейшых тагачасных нашых друкарняў. На жаль, некаторыя з беларускіх друкаў, як, напрыклад, куцеінскі «Буквар» (1653), залічаны да «Russian printed books» (с. 115), хоць звычайна ўкладальнікі адрозніваюць беларусаў і ўкраінцаў ад расіян. Напрыклад, пры апісанні аправы выпушчаных у 1648 г. у Маскве «Святцаў» гаворыцца пра «seventeenth–century Belarusian or Ukrainian leather on boards with tooling» (с. 107).

Дарэчы, наяўнасць у анатацыі апісання аправаў, якое звычайна так рэдка сустракаецца ў каталогах старадрукаў, — несумненна, вялікая заслуга ўкладальнікаў, і гэта значна павышае вартасць выдання.

Вельмі каштоўнай рысай рэцэнзаванай працы таксама з’яўляецца тое, што ў ёй карэктуюцца недакладныя або памылковыя звесткі з раней выдадзеных паказальнікаў і каталогаў (у тым ліку і з «Кнігі Беларусі», параўн., напрыклад, с. 28, 45 і інш.). Больш за тое, укладальнікі падаюць у каталозе невядомую папярэднім бібліяграфіям кнігу — «Часаслоў» Мамонічаў 1590–х г., адрозны ад іншых мамоніцкіх часасловаў гэтага часу (с. XVIII, 45). Таксама падаецца інфармацыя пра наяўнасць не ўлічанага раней другога выдання брацкага «Часоўніка з азбукай» 1596 г. (с. XVIII, 52).

Сярод іншых беларускіх старадрукаў у каталозе варта адзначыць публікацыю малавядомага варыянту выдавецкага надпісу скарынаўскай «Кнігі Ёва», што захоўваецца ў лонданскай Беларускай Бібліятэцы: „а то сѧ стало накладомъ богдана ωнь / ковича. радци мѣста виленьского“, які толькі нядаўна быў упершыню апублікаваны аўтарам гэтых радкоў у артыкуле «Autograph Dedications in the Skaryna Library», London (Belarusian Cronicle, 1999—2000, autumn—winter, Nos 9—10). Тут, дарэчы, трэба адзначыць, што пры складанні каталога былі шырока выкарыстаны фонды Беларускай Бібліятэкі імя Францішка Скарыны і некаторыя рарытэты апісаны выключна паводле яе збораў. Гэтая бібліятэка валодае унікальнай калекцыяй кірылічных старадрукаў, другой па велічыні ў Лондане пасля збору Брытанскай Бібліятэкі.

Рэцэнзаваны каталог падрыхтаваны на высокім прафесій­ным узроўні і можа стаць добрым дапаможнікам для беларускіх гісторыкаў у правядзенні бібліялагічных даследаванняў.

Юрась Лаўрык

Лондан

Rare Polonica in the New York Public Library: Books of the 15th—18 c. (Юрась Лаўрык)

Снежня 10, 2001 |

Rare Polonica in The New York Public Library: Books of tne 15th—18th Centuries = Polonica XV—XVIII wieku w zbiorach Nowojorskiej Biblioteki Publicznej / The New York Public Library. Ed. by M.Czapnik; comp. by R.H.Davis, Jr. New York: N. Ross Publishing Inc., [2001]. 227, ill.

Гэта яшчэ адзін вялікі ангельскамоўны (аднак, з паралельнымі тэкстамі па–польску) каталог старадрукаў, што змяшчае беларускі матэрыял. Гэтым разам апіcаныя выданні толькі лацінскага шрыфту, i толькі на падставе кніга­збору Нью–Ёркскай Публічнай бібліятэкі. Матэрыялы ўкладзеныя Робэртам Г.Дэвісам–малодшым i падрыхтаваныя да друку Марыянай Чапнік.

Каталог складаецца з прадмовы па–ангельску i па–польску, шасці аркушаў з ілюстрацыямі, уласна каталогу i некалькіх дапаможных паказнікаў: 1) імёнаў i назваў інстытуцый (названы чамусці дзіўна: Index of Surnames… / Indeks nazwisk… — г.зн. паказнік прозвішчаў); 2) ана­німных выданняў; 3) друкароў i фундатараў; 4) уладальнікаў i кнігагандлёвых фірмаў.

У прадмове прапануецца нарыс гісторыі Нью–Ёркскай публічнай Бібліятэкі i ейнага Славянска–Балтыйскага Аддзялення, a таксама самой паланійнае калекцыі; апісваецца методыка ўжытага бібліяграфічнага апісання i складаецца падзяка асобам, што спрычыніліся да выхаду каталога ў свет.

Пры ўкладанні выкарыстаны польскія правілы бібліяграфічнага апісання старадрукаў, якія рэгламентуюць паданне наступных элементаў: аўтарскі або тытульны загаловак (з першага слова назвы кнігі); тытул з найбольш істотнымі для ідэнтыфікацыі выдання ягонымі элементамі; адрас выдавецтва; год выхаду i фармат. Далей змяшчаюцца заўвагі, у якіх падаецца інфармацыя пра наяўнасць дадзенай пазіцыі ў бібліяграфічных паказальніках старадрукаў (толькі ў эстрайхераўскім і госкінсаўскім амерыканскае палонікі ды некалькіх іншых), звесткі пра дадатковы змест, дэфекты i правінэнцыйныя запісы; напрыканцы змешчана сігнатура выдання ў Бібліятэцы. Аправы не разглядаюцца «because most publications in this collection are pamphlets, many of which are either devoid of any binding oш are in wrappers» (c.14), што, аднак, не падаецца найлепшым развязаннем — можна было проста апісаць аправы там, дзе яны ёсць, i зазначыць іхную адсутнасць.

Ілюстрацыі пададзены чорна–белыя, i прадстаўляюць, галоўным чынам, тытульныя аркушы старадрукаў. Даволі сімвалічна, што кніжку, паказаную ўжо на першай ілюстрацыі (Іп Рrіто Excellentissimi DominiAlexandri in Bychow, Druja, Dąbrówna, Czereja etc. Comitis Sapieha Palatini Polocensis in Urbem Magistratus Sui Metropolím Ingressu Gratulatio Nomine Litvanae Basilianae Provinciae Facta… Vilnse MDCCLV), мы можам залічыць да беларускіх выданняў паводле кожнае характарыстыкі: аўтарства, зместу, месца выдання. Сапраўды, значная частка пададзеных y каталогу пазіцый з роўным (калі нават не з большым!) правам можа быць ахарактарызавана як «Rare Albaruthenica». Дарэчы, сама Чапнік, кажучы пра прэзентаваныя выданні, прызнае, што: «The majority belonged to the Jesuit college libraries in Słonim, Mohylew (Mahilou [?!!! — Ю.Л.]), Krože, and Pińsk (Belarus) and Dyneburg (Daugavpils, Latvia). The Piarist fathers from Łużki (Luts’k, Ukraine) and Połock province (Polatsk, Belarus) or Trynitarian and Bernardin brothers in Vilnius and Słonim owned some of the publications. Private collectors like Zygmunt Krüger, Karol Glinojecki, Aleksander Ignacy Jeleński, Hilary Iwanowicz were also members of the Jesuit order in Lithuania» (13). Такім чынам, мы бачым, што гэты біблія­графічны дапаможнік можа быць карысны для даследавання гісторыі бібліятэк на Беларусі.

Асноўная частка каталога, названая Alphabetical Listing of Imprints / Alfabetyczny spis druków, складаецца з двyх пералікаў: Спісу ужытых скаротаў (List of Abbreviations) i ўласна Алфавітнага cпіcy друкаў. Крыху незразумела, чаму спіс скаротаў, y якім пералічаны цытаваныя працы, не вынесены асобна ў пачатак ці канец кнігі, як гэта звычайна робіцца ў падобнага тыпу выданнях, a далучаны структурна да спісу старадрукаў. Апрача таго, y ім нават не згаданы цэлы шэраг класічных бібліяграфіяў, y т.л. польскіх (напрыклад, Бандтке, Бенткоўскага, Вержбоўскага, Ёхера, Лялевеля i інш.), якіх укладальнікі палічылі магчымым аб­мінуць. Рашэнне дапушчальнае, але гэта змяншае вартасць рэцэнзаванага каталогa.

У Алфавітным спісе друкаў прадстаўлена 509 пазіцый y 516 паасобніках, выдадзеных як y Рэчы Паспалітай, так i па–за ейнымі межамі, але так ці інакш звязаных з гэтай дзяржавай або яе грамадзянамі. Вялікая колькасць тых старадрукаў акурат была выдадзена ў Заходняй Еўропе: y паказальніках фігуруюць Аахен, Амстэрдам, Антвэрпэн, Аўгсбург, Базэль, Берлін, Балоння i г.д. 3 тых жа кніг, што выйшлі на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, беларускія толькі паводле месца выдання — віленскія i берасцейскія — складаюць больш за 80 тытулаў (Вільня ўвогуле знаходзіц­ца на другім месцы пасля Кракава па колькасці пазіцый), a экс–тэрытарыяльная альбарутэніка ў некалькі разоў павялічвае гэтую лічбу.

Трэба прызнаць, гэтая частка каталога ўкладзена вельмі дбайна i прафесійна, хоць часам і тут сустракаюцца моманты, што выклікаюць пярэчанне. Прыкладам, прозвішчы аўтараў у загалоўках выданняў пры кожнай магчымасці спольшчаны — нават тады, калі аўтар не з’яўляецца палякам, a кніга апублікавана на лаціне (гл. пазіцыі 167 i 168 ca с.86, дзе імя аўтара пазначана y загалоўках на лаціне ў творным ды родным склонах: Alexandro Gvagnino / Alexandri Gvagnini, a пры апісанні пададзены не лацінскі, не ангельскі i не італьянскі адпаведнік, a чамусьці польскі — Aleksander Gwagnin). Падобная тэндэнцыя заўважаецца, дарэчы, і ў іншых частках: напрыклад, y Прадмове, дзе не толькі ў польскім, але і ў ангельскім варыянце тэксту геаграфічныя назвы пададзены ў польскай транскрыпцыі i нават з выкарыстаннем польскай графікі пісьма (!); толькі ў рэдкіх выпадках ажыццёўлена спроба падаць хаця б y дужках назву ў мове народа, на тэрыторыі краіны якога дадзены населены пункт знаходзіцца, дый і тое, часам, з памылкамі. Выключэнне зроблена адно для Вільні — «Vilnius», але зноў жа няўдала, бо калі размова ідзе пра яе не як пра сталіцу сучаснай Рэспублікі Літва, a як пра старажытнае места, тады па–ангельску прынята ўжываць стандартызаваную назву «Vilna». Апрача таго, як відаць з тэксту ўсё той жа Прадмовы, для публікатаркі Марыяны Чапнік тэрміны «Польшча» i «Рэч Паспалітая» цалкам раўназначныя i ўзаема­замяняльныя. Баюся памыліцца, але здаецца, што роля М.Чапнік палягала, перадусім, y наданні каталогу польскага характару, што, на маю думку, значна змяншае ягоную вартасць як міжнароднага выдання i робіць тэкст этнацэнтрычным.

Што да Прадмовы, то не магу не сказаць пра разбежнасці паміж ангельскім i польскім варыянтамі тэксту ды пра фактаграфічныя памылкі. Сустракаюцца часам выпадкі, калі факт, згаданы ў адным варыянце, ігнаруецца ў іншым. Напрыклад, y польскім пераліку кляштарных бібліятэк, з якіх старадрукі паходзяць (24), згаданы трынітарскі кляштар y Трынаполі (вёска пад Вільняй), тады як у ангельскамоўным — як тое відаць з пададзенай мною вышэй цытаты са с.13 — гэтая назва не фігуруе ўвогуле. Або, y папярэднім сказе з той жа цытаты Крожы пералічаны ў шэрагу беларускіх местаў, тады як насамрэч яны знаходзяцца ў Жамойці (Kražaj).

Далей, прапанаваны пераклад далёка не заўсёды адэкватны. Бо нельга перакладаць, напрыклад, «czіłokowie zakonu jezuitów prowincji litewskiej» як «members of the Jesuit order in Lithuania» (тамсама), бо па–ангельску, на адрознасць ад «Litwy» ў польскай мове, «Lithuania» будзе вы­клікаць асацыяцыі, звязаныя з сучаснай Літвой, a не з Вялікім Княствам Літоўскім, i тым больш не з літоўскай правінцыяй ордэнa. Вось i атрымліваем, што размова нібы ідзе толькі пра езуітаў з Аўкштоты i Жамойці.

I яшчэ адна «тэрміналагічная» заўвага: як відаць з загалоўка асноўнай часткі каталогa, y ім ахоплены толькі друкаваныя кнігі. Незразумела, чаму тады гэта не паказана ў тытуле ўсяго выдання, якое нясе падзагаловак Books of the 15th—18th Centuries [не «Printed Books» i не «Imprints»] — што мела б сведчыць пра наяўнасць y каталогу ману­скрыптаў, якіх насамрэч няма.

Каталог складзены даволі грунтоўна, але ўсё ж, з увагі на вялікую колькасць недахопаў, міжнародных стандартаў не дасягнуў (параўн. з рэцэнзаваным у гэтым жа нумары БГА зводным каталогам кірылічных друкаў, што быў апублікаваны Брытанскай Бібліятэкай, якому немагчыма закінуць фактычна нічога — гл. с. 322). Для айчыннага даследчыка каталог, аднак, можа быць вельмі прыдатны з увагі на пералік кніг лацінскага шрыфту (на лаціне i па–польску), які змяшчае шмат пазіцый, выдадзеных у Беларусі, звязаных з беларускай тэматыкай або з кнігазборамі Беларусі.

Юрась Лаўрык

Лондан

Дысертацыі па гісторыі, абароненыя ў Беларусі ў 2001 г.

Лістапада 28, 2001 |

Доктарскія

1. Еўтухоў, Ігар Арэставіч. Познаантычны менталітэт (захад Рымскай імперыі IV-V ст. н.э.). (07.00.03; БДУ)

2. Рэвяка, Казімір Адамавіч. Барацьба Рыма і Карфагена за сусветнае панаванне. (07.00.03; БДУ)

3. Ляпешка, Барыс Міхайлавіч. Эўрыстычная роля аналогіі ў гістарычным пазнанні. (07.00.09; БДУ)

4. Лазько, Рыгор Рыгоравіч. Еўрапейская палітыка Польшчы (1932-1939 г.). (07.00.03; БДУ)

5. Сяменчык, Мікалай Яфімавіч. Грамадска-палітычнае жыццё на Беларусі ў перыяд лютаўскай і кастрычніцкай рэвалюцый (сакавік 1917 – сакавік 1918 г.). (07.00.03; БДУ)

6. Швед, Вячаслаў Віталевіч. Грамадска-палітычнае жыццё на землях Беларусі (1772-1863). (07.00.03; ГрДУ)

Кандыдацкія

7. Аль Катаулех Ахмад Тані. Роля Іарданіі ў станаўленні і развіцці мірнага працэсу на Бліжнім Усходзе ў 90-я г. (07.00.14; БДУ)

8. Бобышаў, Валеры Іванавіч. Міжнародныя адносіны ва Ўсходняй Еўропе ў 30-80-я г. ХVI ст. (07.00.03, 07.00.05; БДУ)

9. Вансовіч, Ларыса Васілеўна. Каралеўская ўлада ў сярэднявечнай Нямеччыне. (07.00.03; БДУ)

10. Віцязь, Сяргей Пятровіч. Фармаванне каляндарных традыцый Беларусі: гістарыяграфічна-крыніцазнаўчае даследаванне. (07.00.09; ІГ НАНБ)

11. Груша, Аляксандр Іванавіч. Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага 40-х г. ХV – першай паловы ХVI ст. (07.00.02; ІГ НАНБ)

12. Зельскі, Артур Гарыевіч. Першая Пантыйская (Мітрыдатава) вайна – барацьба Понта і Рыма за гегемонію ва Ўсходнім Міжземнамор’і. (07.00.03; БДУ)

13. Івашчанка, Наталля Альбертаўна. Дзейнасць прафсаюзаў Беларусі (1981-1995 г.). (07.00.02; БДПУ)

14. Казлоўская, Наталля Ўладзіміраўна. Шляхта беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага (расійская дарэвалюцыйная і савецкая гістарыяграфія і крыніцазнаўчыя праблемы). (07.00.09; ГрДУ)

15. Кіштымаў, Андрэй Леанідавіч. Беларусь на выставах ХIХ – пачатку ХХ ст. (07.00.02; ІГ НАНБ)

16. Ленцэвіч, Вольга Міхайлаўна. Жанчына ў антычнахрысціянскай ідэалогіі царквы. (07.00.03; БДУ)

17. Ляховіч, Ларыса Васілеўна. Францыя і Беларусь: эканамічныя, навукова-тэхнічныя і культурныя сувязі ў 1971-1999 г. (07.00.03; БДУ)

18. Мазарчук, Дзмітры Валер’евіч. Рэлігійна-палітычныя рухі ў Іудзеі персідскага перыяду. (07.00.03; БДУ)

19. Мігун, Дзмітры Адамавіч. Палітыка Германіі ў адносінах Беларусі (1914-1922). (07.00.03; БДУ)

20. Міхедзька, Валянцін Аляксеевіч. Крайне правыя арганізацыі ў Беларусі: фармаванне і дзейнасць (1903-1914). (07.00.02; БДУ)

21. Патапейка, Павел Алегавіч. Паўночнаірландскі канфлікт ў міжнародных адносінах ў 90-я г. ХХ ст. (07.00.05; БДУ)

22. Паўлава, Таццяна Якаўлеўна. Знешнепалітычная дзейнасць Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918-1920 г. (07.00.05; БДУ)

23. Пуцік, Уладзімір Станіслававіч. Аграрнае пытанне ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1894-1906). (07.00.02; БДПУ)

24. Рыбак, Наталля Аляксандраўна. Дзейнасць Арміі Краёвай і пастакаўскіх фармаванняў у Заходняй Беларусі ў 1944-1954 г. (07.00.02; БДПУ)

25. Самахвалаў, Дзмітры Сяргеевіч. Даследаванне групавых працэсаў у псіхагісторыі. (07.00.09; БелНДІ дакументазнаўства і архіўнай справы)

26. Філатава, Алена Мікалаеўна. Канфесійная палітыка царскага ўрада ў Беларусі (1772-1860). (07.00.02; ІГ НАНБ)

27. Фральцоў, Уладзімір Валер’евіч. Усходнегерманскі фактар і яго ўплыў на ўнутраную і знешнюю палітыку ФРГ у 90-я г. (07.00.03, 07.00.05; БДУ)

28. Харычкава, Людміла Віктараўна. Рэлігійная палітыка імператарскай улады ў Рымскай імперыі ў канцы III – пачатку IV ст. (07.00.03; БДУ)

29. Чaрняковіч, Андрэй Мікалаевіч. Палітыка Польшчы на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў перыяд польска-савецкай вайны (люты 1919 – сакавік 1921). (07.00.02; БДПУ)

30. Чыкалава, Ірына Рамуальдаўна. Гендэрная палітыка вядучых партый ЗША і Вялікабрытаніі ў 70-90-я г. (07.00.03; БДУ)

31. Шамак, Аляксандр Анатолевіч. Развіццё фізічнай культуры Беларусі канца XVIII – пачатку ХХ ст. (1772-1917). (07.00.02; БДПУ)

32. Янушэвіч, Іван Іванавіч. Палітыка савецкай дзяржавы ў адносінах да рускай праваслаўнай царквы 1917-1927 г. (на матэрыялах Беларусі). (07.00.02; БДУ)

Падрыхтавала Анастасія Скеп’ян

Лявон Юрэвіч. Беларуская кнігавыдавецкая дзейнасць у часе II сусветнай вайны

Снежня 23, 2000 |


За гады акупацыі ў Беларусі па–беларуску выдавалася даволі значная колькасць газет і часопісаў самых розных кірункаў, палітычных платформаў[1] . Кнігавыдавецкая дзейнасць з цалкам зразумелых прычынаў не паспела набыць такіх памераў. Хоць планы — ды й пэўныя несумненныя здабыткі — у гэтай галіне былі. Вось, прыкладам, што піша ў сваіх успамінах Яўхім Кіпель: «Я ўлучыўся ў працу навуковага аддзелу, найперш аддаўшыся распрацоўцы праграмы друкаваньня падручнікаў для школаў. Быў арганізаваны мэтадалягічны камітэт, у які ўвайшлі дзясяткі дзейных настаўнікаў, некалькі навукоўцаў, ды былі падабраныя аўтары падручнікаў. За першы год мы запусьцілі ў апрацаваньне каля 15 падручнікаў і 4 слоўнікі»[2] і крыху далей: «Пры газэце «Голас Вёскі» мы пачалі рыхтаваць брашуры сельскагаспадарчага зьместу ў дапамогу селяніну. Увесну 1944 г. у друк было здадзена 6 кніжачак, якія мусілі выйсьці 25–тысячным тыражом кожная. Попыт на такую літаратуру быў вялікі. У некаторых месцах нават былі адчыненыя кіёскі з падобнымі выданьнямі»[3].

Нягледзячы на тое, што ў Берліне беларусы былі зусім непрацяглы час (ды які — у плане гістарычным!), нямала выданняў пазначана гэтым горадам: «У значна большай меры пачалося беларускае кнігадрукаваньне на Захадзе ў час другой сусветнай вайны. У канцы 1939 г. у Берліне стала выдавацца беларуская газета «Раніца», якая выходзіла да 1945 г. Пры «Раніцы» пачалі друкавацца беларускія кнігі. Адной з першых, а магчыма і першай была брашура Міколы Шкялёнка «Экономічны нарыс Беларусі» (Бэрлін, 1940). Крыху пазней у Берліне выйшлі гэткія публікацыі: Ніна Абрамчык. Беларусь у песьнях (1942), Гісторыя Беларусі ў картах (1942).

У 1944 г. у Берліне ў сэрыі «Народная бібліятэчка» выйшлі наступныя кніжкі:

1. Юрка Віцьбіч. Нацыянальныя сьвятыні.

2. Уладзімер Глыбінны. Смаленшчына — адвечная зямля беларускага народу: Гістарычны нарыс.

3. Арцём Музыка. Прыгоды Панаса і Тараса.

4. Юрка Віцьбіч. Вяліскія Паўстанцы. Геньдзікаўскія змагары.

5. Лявон Радзіміч. Адам і Ева. Чабор: Апавяданьні.

6. Мікола Шчаглоў. Беларуская музычная культура.

7. Дудар і іншыя апавяданьні.

8. Сураў. Нямецкая мэдыцына ў барацьбе з бічом людзкасьці.

Тады ж у Берліне ў сэрыі «Бібліятэчка Калінаўцаў» пад №1 выйшла кніжка В. Ластоўскага «Што трэба ведаць кожнаму беларусу» (1944).

У Берліне былі выдрукаваныя кнігі: У. Жылка. Тэстамэнт (1944); К. Езавітаў. Беларуская цэнтральная рада (1944); брашура «Беларускі народ зневажняе бяспраўныя пастановы» (1945)

У прозе ў часе вайны выйшла некалькі меншых публікацыяў — прыкладам, «Курс зь гісторыі Беларусі» Янкі Станкевіча, «Лекцыі зь Беларускай культуры» д–ра Івана Ермачэнкі, а таксама кнігі большага аб’ёму: Якуб Колас. Сымон Музыка (Прага, 1942); Ларыса Геніюш. Ад родных ніў (Прага, 1942); Беларускія (крывіцкія) песьні для соля, дуэту, квартэту (Прага, 1943)»[4].

Надрукаванае за часы вайны ў Беларусі дае падставы казаць пра прыярытэтныя кірункі адраджэння беларускай кнігавыдавецкай дзейнасці: падручнікі і праграмы для школ, беларуская мова, рэлігія ў роднай мове, новае — прабеларускае і антытаталітарнае — прыгожае пісьменства, фальклор.

Гэтая бібліяграфія, складзеная на падставе калекцыі, сабранай дырэктарам Беларускага інстытута Навукі і Мастацтва (Нью–Ёрк) др. Вітаўтам Кіпелем, без аніякага непатрэбнага маралізатарства ці (сама)апраўдання, гаворыць за тыя ідэі і памкненні, што валодалі беларускімі дзеячамі ў 1941—1945 г.[5]

1941

1. Каляндар 1942. Менск, 1941.

На кожны дзень адна старонка; лічбай пазначаныя тыдні, нумарамі дні ад пачатку і да канца года, адна старонка для нататак і дзве старонкі для адрасоў і тэлефонаў. Цвёрдая вокладка. Унутраныя старонкі вокладкі табель–каляндар.

2. Народны Каляндар на 1942 г. Менск: Выданне Беларускай Народнай Самапомачы, 1941. Анатацыя ў „Беларускай Газэце“ (Менск). 1942. №55(75). 1 жніўня.

3. Праграма беларускай мовы для народнае школы / Інспэктарыят беларускіх школ пры генэральным камісары Беларусі. Праект. Менск: Краёвая Друкарня, 1941. 15 с.

4. Праграма прыродазнаўства для народнае школы. Менск: Краёвая Друкарня, 1941.

5. Праграмы для народнай школы. 1941 / “Новы Шлях”. 1943. № 18(30), верасень. С. 9.

6. Rešec, J. Ks. Dr. Karotki katechizm dla Bielarusaŭ–Katalikoŭ. Wyd. 2. Miensk: Drukarnia Mienskaje haradzkoje Uprawy, 1941. 45 s.

На вокладцы зазначана: Wydawiectwa Ks. Dr. St. Hlakoŭskaha. Першае выданне было ў Вільні ў 1927 г. Віленскае выданне 1927 г. было без зменаў перавыдадзенае ў ЗША ў 1977 г. кс. Ф. Чарняўскім.

1942

7. Аляхновіч, Ф. У кіпцюрох Г. Менск, 1941 ці 1942.

8. Дажынкі, 1942. Менск, 1942.

Наклейка ў колеры бел–чырвона–зялёным. Сноп абвіты вянком і пераплецены бел–чырвона–белым сцягам. Свята абходзілася ў кастрычніку 1942 г.

9. Праграма фізычнага ўзгадаваньня. Для беларускіх народных школаў. Менск, 1942. 32 с. Паводле „Голас Вёскі“. 1942. №1(14).

10. Самохін, Т. Непагодны вечар. Раманс. Словы М. Багдановіча. Рыга: Выданне К. Езавітава, 1942. 4 с.

11. Станкевіч, Я., др. Крыўя—Беларусь у мінуласьці. Менск: Выданне Беларускае Народнае Самапомачы, 1941 ці 1942. 67 с. Адбітка з «Менскай Газэты». 12.11.1941—31.1.1942.

1943

12. Biełaruski lemantar. Мiеnsk: Vyd–va padrucnikaŭ і litaratury dla moladzi, 1943. Паводле „Новы Шлях“. 1943. №12(24).

13. Вясна–красна. Зборнічак веснавых беларускіх народных песьняў. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1943. Паводле „Новы Шлях“. 1943. №10(22).

14. Dabrynskaja, Z. i M. Zavuścinski. Zbornik arytmetyčnych zadačau i prykładau na II klasu narodnaje škoły. Miensk: Vyd–va padručnikaŭ i litaratury dla moladzi, 1943. 104 s. Тыраж 50 000.

Dabrynskaja, Z. і P. Syrynski. Zbornik arytmetyčnych zadačaŭ i prykładaŭ na I klasu narodnaje škoły. Miensk: Vyd–va padručnikaŭ і litaratury dla moladzi, 1943. 88 s. Тыраж 50 000.

15. Зборнік купальскіх і жніўных беларускіх песьняў. Улажыў М. Шчаглоў. Менск, 1943. 36 с. (Прага, К 620).

16. Kisiel, P. Biełaruski lemantar. Miensk: Vyd–va školnych padrucnikaŭ i litaratury dla moladzi, 1943(?). 96 s. Паводле „Беларускі Голас“. 1944. №102.

17. Ластоўскі, В. Што трэба ведаць кожнаму беларусу. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1943. Выд. 2. Пашырыў Я. Найдзюк. Паводле „Новы Шлях“. 1943. № (22).

18. Лёсік, Антон. Беларускі правапіс. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1943. 60 с.

19. Losik, Anton. Biełaruski pravapis. Miensk: Schul– und Jugendverlag, 1943. 72 s. Перавыдадзена ў ЗША а. Ф. Чарняўскім у 1962 г.

20. Покліч (Наваградак, Беларуская Настаўніцкая Сэмінарыя). Школьны часапіс. 1943. № 1. Паводле: „Новы Шлях“. 1943. №24(36). Снежань.

21. Станкевіч, Я. Кніжка вучыцца чытаць і пісаць. Для пачатковых школаў. Менск: Выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1943. 48 с.

22. Страявы вайсковы статут / Пераапрацаваў зь нямецкага вайсковага статуту (Ausbildungsvorschrift fur die infanterie. Heft 2) падпаручык арт. Мікула Віталі. Менск: Выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1943. 31 с.

Уступная зацемка галоўнага кіраўніка БНС д–ра Ермачэнкі, прадмова капітана Кушаля.

23. Тарашкевіч, Б. Беларуская граматыка. Выд. 6. Менск: Выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1943. 104 с.

Прадмова да 6–га выдання датаваная жніўнем 1942 г. Тыраж 100 000 экз.

Зборнік купальскіх і жніўных беларускіх песьняў / Уклад. М. Шчаглоў. Менск: Выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1943. 36 с.

У зьмесьце 30 песьняў.

24. Эвангельскі хрысьціянскі сьпеўнік / Прадмова А. Кецко. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, Schul– und Jugendverlag, 1943. 176 с.

Прадмова падпісаная: Менск, 5.11.1942. Пераклады Н.Арсенневай. Новы Шлях, № 12(24), 1943.

25. Юнацкі сьпеўнік. Менск, 1943(?). 31 с.

Песні з нотамі. На вокладцы эмблема СБМ.

1944

26. Аляхновіч, Францішак. Круці, ня круці — трэба памярці. Сцэнічны гротэск у шасьцёх абразкох з пралёгам. Менск: Выданьне часапісу „Новы Шлях“. 1944. 79 с.

27. Арсеньнева, Натальля. Сягоньня: Вершы: 1941—1943. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1944. 127 с.

Друкарня Аўшра ў Вільні. Дазвол да друку ў нямецкай мове. Партрэт аўтаркі.

28. 25 Сакавіка. 19181944. Менск, 1944.

Наклейка з надпісам: 25 Сакавіка. 1918 1944. Шчыт з Пагоняй і бел–чырвона–белы сцяг над Пагоняй.

29. Лебяда, Тодар. Песьні выгнаньня. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1944. 32 с.

Зборнік друкаваўся, відавочна, у Вільні, як вынікае з рэцэнзіі ў: Беларуская Газэта (Менск). 1944. № 23(241). 22 сакавіка.

30. Найдзюк, Язэп. Беларусь учора і сяньня. Папулярны нарыс з гісторыі Беларусі. Выд. 2, пашыранае. Менск, 1944. 303 с.

31. Песьняры Случчыны. Зборнік вершаў / Пад рэд. Ул. Клішэвіча; прадмова П. Манькова. Слуцак, 1944. 234 с.

Вершы Ўладзімера Клішэвіча, Лявона Случчаніна, Янкі Золака, Арыстарха Крата, Васіля Блакітнага, Леаніда Гая, Базыля Явара. Газэта Случчыны (Слуцак). 1944. 8 лютага.

32. Салавей, Алесь. Мае песьні. Зборнік лірыкі. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1944. 94 с.

Партрэт аўтара. Змест: Узыдзе ранак…\ і заплакалі сумныя далі\ Так блізка…\ На хуткіх крыльлях вольнага Пэгаса (паэма).

33. Случанін, Лявон. Рагнеда. Паэма. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1944. 63 с.

Ілюстрацыі мастака В. Дрэмы. Прысвячэнне: Юначкам Саюзу Беларускай Моладзі прысьвячаю. Перавыдадзена: Аўстралія, 1958; Слуцак, 1994.

34. Станкевіч, Я. пры ўчасьці Ант. Адамовіча. Маленькі маскоўска–беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі ў Менску, 1944. 151 с.

35. Статут Праваслаўнай Беларускай Аўтакефальнай царквы, прыняты Усебеларускім Царкоўным Саборам 30.8. 2.9.1942. Менск, 19 траўня 1944. 17 с.

Подпісы: Мітрапаліт Панцеляймон; Бэнэдзікт, Архіяпіскап Беластоцкі і Горадзенскі; Філафей, Архіяпіскап Магілёўскі і Мсьціслаўскі; Іоанн, Архіяпіскап Палескі і Берасьцейскі; Афанасі, Япіскап Віцебскі і Полацкі; Сьцяфан, Япіскап Смаленскі і Бранскі; Грыгоры, Япіскап Гомельскі і Мазырскі; Павел, Япіскап Рослаўскі. Выданне Царкоўнага Сьветача — дадатак да артыкула Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква. ЗША. Гл. Статут, 1955. У Берліне ўвосень 1944 г. зробленая фатаграфічная адбітка ў колькасці 10 экз. Разам з Статутам падшытыя: Дадатак да §24 Статуту і Указ Сьвятога Сынода Беларускай Праваслаўнай Царквы“.

36. Taraškievič, B. Biełaruskaja hramatyka. Miensk: Vyd–va školnych Padručnikaŭ i Litaratury dla Dziaciej, 194(?). „Biełaruski holas“. 1944. № 102.


[1] Жумарь С. Оккупационная периодическая печать на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны. Мiнск, 1996.
[2] Кіпель Я. Эпізоды. Нью–Ёрк: Беларус, 1998. С. 213.
[3] Тамсама. С. 222.
[4] Кіпелі З. і В. Беларускі друк на Захадзе // Albaruthenica—Беларусіка.
[5] Культура Беларускага замежжа: Беларуска–амерыканскія гістарычна–культурныя ўзаемадачыненні. Мінск, 1995. С. 50—51.

Наверх

Скеп’ян, Анастасія: Дысертацыі па гісторыі, абароненыя ў Беларусі ў 2000 г.

Снежня 1, 2000 |

Доктарскія

1. Грыгор’еў, Аляксандр Дзмітрыевіч. Станаўленне і развіццё сацыяльнай працы на Беларусі (Х—ХХ ст.). (07.00.02; БДПУ)
2. Забаўскі, Мікалай Міхайлавіч. Грамадска–палітычная барацьба ў Беларусі ў ходзе выбараў і дзейнасці Расійскай Дзяржаўнай думы 1—4 скліканняў (1906—1917 г.). (07.00.02; БДПУ)
3. Каваленя, Аляксандр Аляксандравіч. Прагерманскія саюзы моладзі. 1941—1944. Вытокі. Структура. Дзейнасць. (07.00.02; БДПУ)
4. Літвін, Аляксей Міхайлавіч. Антысавецкія ваенна–паліцэйскія фармаванні на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. 1941—1944 г. Вытокі, структура, дзейнасць. (07.00.02.; ІГ НАНБ)
5. Ляўко, Вольга Мікалаеўна. Фармаванне і развіццё тэрытарыяльна–адміністрацыйных цэнтраў паўднёва–ўсходняй Беларусі ў IХ—ХVIII ст. (07.00.02., 07.00.06; ІГ НАНБ)
6. Сяльверстава, Святлана Яўгенаўна. Культура Новага часу на беларускіх землях у другой палове ХVIII — першай чвэрці ХIХ ст. (07.00.02; БДУ)
7. Часноўскі, Мечыслаў Эдвардавіч. Сістэмныя пераўтварэнні ў рэспубліцы Польшча (1989—1999). (07.00.03, 07.00.05; БДУ)
8. Шадурскі, Віктар Генадзевіч. Культурныя сувязі Беларусі з краінамі Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. (07.00.05; БДУ)

Кандыдацкія

9. Атрушкевіч, Марат Міхайлавіч. Заканадаўчыя акты пра гарады другой паловы ХVIII — першай паловы ХIХ ст. і асаблівасці іх рэалізацыі ў Беларусі. (07.00.02; БДПУ)
10. Башкоў, Аляксандр Аляксандравіч. Прадметы хрысціянскага культу індывідуальнага выкарыстання канца Х—IV ст. на тэрыторыі Беларусі (класіфікацыя, храналогія, тапаграфія). (07.00.06; ІГ НАНБ)
11. Варонін, Васіль Аляксеевіч. Сацыяльна–эканамічнае развіццё полацкага ваяводства ў першай палове ХVI ст. (07.00.02; БДУ).
12. Даніловіч, Вячаслаў Віктаравіч. Дзейнасць арганізацыі «Змаганне» ў Заходняй Беларусі (1927—1930). (07.00.02; БДПУ)
13. Дубіцкая, Наталля Мікалаеўна. Вытворчасць керамічнага посуду ў плямён Беларускага Падняпроўя ў жалезным веку (7 ст. да н.э. — V ст.). (07.00.06.; ІГ НАНБ)
14. Кізіма, Сяргей Анатолевіч. Сістэмны падыход ў гістарычным даследаванні: сутнасць, методыка, рэалізацыя (на прыкладзе вывучэння рэформ і этнічных працэсаў). (07.00.09; БелНДІ дакументазнаўства і архіўнай справы)
15. Корсак, Анатоль Уладзіміравіч. Нацыянальныя меншасці Смаленскай губерні і Заходняй вобласці ў першае 20–годдзе Савецкай улады. (07.00.02, 07.00.03; ІГ НАНБ)
16. Крывашэй, Дзмітрый Антонавіч. Развіццё культурных сувязяў Рэспублікі Беларусь з краінамі Цэнтральнай і Заходняй Еўропы (1991—1996). (07.00.02; БДУ)
17. Кустоўскі, Міхаіл Мікалаевіч. Кааператыўнае будаўніцтва ў Беларусі (1921—1927). (07.00.02; БДУ)
18. Махоўская, Ірына Станіславаўна. Беларуская традыцыйная радзінная абраднасць ва ўсходнееўрапейскім кантэксце (к. ХIХ — пач. ХХ ст.). (07.00.07; БДУ)
19. Паўловіч, Раман Канстанцінавіч. Пінская і Дняпроўская рачныя флатыліі на тэрыторыі Беларусі (1940—1951). (07.00.02; ІГ НАНБ)
20. Перзашкевіч, Алег Валер’евіч. Варна брахманаў у сацыяльнай структуры рыгведыйскага грамадства. (07.00.03.; БДУ)
21. Прыбытка, Генадзь Віктаравіч. Барацьба магнацкіх груповак у Вялікім Княстве Літоўскім у сярэдзіне ХVII ст. (1655—1668). (07.00.02; 07.00.03; ІГ НАНБ)
22. Розенблат, Яўген Сямёнавіч. Нацысцкая палітыка генацыду ў адносінах да яўрэйскага насельніцтва заходніх абласцей Беларусі. 1941—1944 г. (07.00.02; ІГ НАНБ)
23. Русаковіч, Андрэй Уладзіміравіч. Беларуска–германскія адносіны ў 1990–х г. (07.00.05.; БДУ)
24. Сакалова, Марыяна Анатолеўна. Грамадскія аб’яднанні і рухі як фактары фармавання грамадзянскіх супольнасцяў у Беларусі (к. ХVIII — пач. ХХ ст.). (07.00.02.; ІГ НАНБ)
25. Сілава, Святлана Ўладзіміраўна. Праваслаўная царква ў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (1941—1945). (07.00.02; ГрДУ)
26. Сільвановіч, Станіслаў Алёйзавіч. Антысавецкае падполле ў заходніх абласцях Беларусі (верасень 1939 — чэрвень 1941). (07.00.02; ГрДУ)
27. Скеп’ян, Анастасія Анатолеўна. Шляхецкае мецэнацтва ў Вялікім Княстве Літоўскім у ХVI — першай палове ХVII ст. (07.00.02; ІГ НАНБ)
28. Сяменчык, Міхаіл Баляслававіч. Рабочы рух у Заходняй Беларусі (1921—1939). (07.00.02, ГрДУ)
29. Хоміч, Сяргей Мікалаевіч. Фармаванне тэрыторыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (канец 1918—1926 г.). (07.00.02; ІГ НАНБ)
30. Шавялёў, Дзмітрый Леанідавіч. Генэзіс палестынскай праблемы. 1882—1917 г. (07.00.03; БДУ)
31. Шаланда, Аляксей Іванавіч. Шляхецкая геральдыка ў другой палове ХVI—ХVIII ст. (07.00.09; ГрДУ)
32. Шумскі, Ігар Іванавіч. Неакансерватыўная палітыка адміністрацыі Рональда Рэйгана (07.00.03; БДУ)
33. Шчаўлінскі, Мікалай Барысавіч. Беларускі нацыянальны рух у гады першай сусветнай вайны 1914—1918 г. (07.00.02; БДУ)
34. Шымуковіч, Сяргей Фадзеевіч. Дзейнасць дабрачынных устаноў па сацыяльнай абароне насельніцтва Беларусі (90–я г. ХIХ ст. — чэрвень 1914 г.). (07.00.02; Рэспубліканскі Інстытут Вышэйшай школы)
35. Рыбакоў, Андрэй Яўгенавіч. Агульнае справаводства ў цэнтральным апараце дзяржаўнага кіравання Вялікага Княства Літоўскага ў ХVI ст. (07.00.09; БелНДІ дакументазнаўства і архіўнай справы)*
36. Функ, Юлія Валер’еўна. Яўрэйская дабрачыннасць у Беларусі ў ХIХ — пачатку ХХ ст. і крыніцы яе даследавання. (07.00.09; БелНДІ дакументазнаўства і архіўнай справы)*

*Дысертацыі абаронены ў 1999 г.

Падрыхтавала Анастасія Скеп‘ян

Юрэвіч, Лявон (укл.) Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. (Алег Гардзіенка)

Чэрвеня 2, 2000 |

Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. Укладальнік Лявон Юрэвіч. Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва. Нью–Ёрк. 1999. 362.

Мяркуючы па беларускамоўных нью–ёркскіх выданнях, Нью–Ёрк становіцца адным з найважнейшых цэнтраў выдання беларускай кнігі. За апошнія пяць гадоў выйшлі: „Антыбальшавіцкія паўстанні і партызанская барацьба на Беларусі“ Юркі Віцьбіча, „Архіўная кніга“, „Беларусізацыя пад №…“ Лявона Крывічаніна, „Эпізоды“ Яўхіма Кіпеля. У 1999 г. у серыі БІНіМа выйшла яшчэ адна кніга — „Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі“, укладальнік якой — Лявон Юрэвіч.

Прадмова да кнігі, напісаная Лявонам Юрэвічам, уяўляе з сябе асобнае грунтоўнае даследаванне беларускай эміграцыйнай мемуарыстыкі: „Успамінамі пранізана беларуская эміграцыйная літаратура. Яны ўзбагачаюць жывымі фактамі палітычныя й крытычныя артыкулы. Яны натуральныя ў гісторыка–этнаграфічных нарысах. Яны — неад’емны элемэнт палемічных зацемак і фэльетонаў. Яны ўплятаюцца ў тканку навуковых дасьледваньняў. На іх грунтуюцца мастацкія творы. Успамінамі пра адышоўшых поўняцца нэкралёгі“ (с. 6–7). Нью–ёркскі даследчык адзначае, што духам мемуарыстыкі прасякнутыя не толькі ўласна ўспаміны, але і празаічныя творы, такія, як „Змагарныя дарогі“ Кастуся Акулы ці „Случчына ў вагні“ Алеся Змагара. Таму, напэўна, варта пагадзіцца з меркаваннем Яна Чыквіна, пададзеным у кнізе: „…амаль усе, зь невялікімі выняткамі, празаічныя творы беларускіх эміграцыйных пісьменьнікаў зводзяцца да ўспамінаў і дзёньнікаў, словам, да жанру аўтабіяграфічнага або парадакумэнтальнага“ (8).

Лявон Юрэвіч падзяляе мемуарную літаратуру на аўтабіяграфіі, некралогі, інтэрв’ю, ліставанні, запіскі і занатоўкі, выступленні, прамовы, дзённікі, уласна ўспаміны. Каб пазбегнуць абвінавачванняў у празрыстасці падзелу мемуарыстыкі, ён сам адзначае, што гэта даволі хістка і ўмоўна.

Кніга складаецца з успамінаў Апалёніі Радкевіч („Беларуская хатка“), Сямёна Підгайнага („Беларусы на Салаўках“), Юркі Віцьбіча („Не чарнілам, а крывёю“, „Люблю я, разумееце, Віцебск“), Льва Гарошкі («Праз навальніцы й нягоды“), Наталлі Арсенневай („Аўтабіяграфічны нарыс“), Канстанціна Езавітава („Кароткі жыццяпіс“), Міколы Равенскага („Жыцьцяпіс“), Вячаслава Сэлях–Качанскага („Уласны жыцьцяпіс“), Алеся Змагара („Мой жыцьцяпіс“), Уладзімера Брылеўскага („Аўтабіяграфія“), Юрыя Жывіцы („Маё паходжаньне“), Зінаіды Кадняк („Успаміны пра Алеся Салаўя)“, Аляксандра Калодкі («Беларусы ў Аўстраліі»).

Згадкі Апалёніі Радкевіч–Савёнак пераносяць нас у Менск 1916 г. Гэта расповед пра дзейнасць у горадзе „Беларускай хаткі“ і пра сустрэчы з Антонам Лявіцкім, Уладыславам Галубком, Максімам Багдановічам, Аркадзем Смолічам, Змітраком Бядулем, пра вечары, якія ладзіліся беларускай інтэлігенцыяй. Адзін з цікавых фактаў — згадка пра першую дэкламацыю ў „Беларускай хатцы“ багдановічавай «Пагоні», якая зрабіла незабыўнае ўражанне на прысутных.

Украінскi эміграцыйны гісторык Сямён Підгайны ў нарысе „Беларусы на Салаўках“ аўтар распавядае пра сустрэчы з беларускімі палітвязнямі пад час знаходжання ў салавецкіх канцэнтрацыйных лагерах. Гэта былі дзеячы заходнебеларускага нацыянальнага руху савецкай арыентацыі, якія ў 1933 г. выехалі ў Савецкі Саюз, спадзеючыся на вольнае жыццё ў ім, але іхныя спадзяванні былі падманутыя. Нарыс не пазбаўлены іроніі. Думаецца, карысна прывесці з’едлівую, але справядлівую цытату: „Зь вялікім трыумфам ды помпаю ехалі гэтыя ахвяры польскага самаволу ў савецкую Беларусь, у «шчасьлівую, незалежную й самастойную» сацыялістычную савецкую Беларусь. Курорты, санаторыі, банкеты, найлепшыя пасады — усё было да паслуг гэтых пакутнікаў–рэвалюцыянэраў, якіх так мучылі фашысты–палякі. Пачалося запраўды не звычайнае жыцьцё, а суцэльнае сьвята. Сымон Рак–Міхайлоўскі, Ігнат Дварчанін, Пётр Мятла, Язэп Гаўрылік былі шчасьлівыя надмерна. Гэта–ж тыя сьляпыя падсавецкія беларусы, якія незадаволеныя раем. І ўся гэтая група… шчыра прыкладае рукі да зьнішчэньня нацыянальных антыбальшавіцкіх сілаў у падсавецкай Беларусі <…> А наўкола быў жах, а наўкола быў пагром за пагромам“ (123). Неўзабаве былых грамадоўцаў арыштавалі і пасля доўгіх катаванняў накіравалі на Поўнач, — выпраўляцца. Підгайны падрабязна апісвае грамадоўцаў, даючы ім трапныя характарыстыкі: „найвыдатнейшым і найбадзёршым быў Рак–Міхайлоўскі“, „высокі, складны, зь сінявата–шэрымі вачамі, Мятла быў лірычна–пяшчотнаю натураю“, „бледны, з чорнаю барадою, крыху згорблены Дварчанін“, „Гаўрылік… высокі, русы, з рыжанькаю бародкаю на круглявым адкрытым твары, з крыху кірпатым носам“ (125—126). Усе яны нарэшце зразумелі злачынствы савецкай сістэмы. Аўтар апісвае і іншых салавецкіх беларусаў, што працавалі ў нечалавечых умовах і „не былі аб’яднаны й скансалідаваны ды ня мелі выразнай нацыянальнай групы, як гэта было ў украінцаў, татар, грузінаў, немцаў ды ў іншых нацыянальных групах…“ (131).

Наступныя два артыкулы аб’яднаныя прозвішчам аднаго аўтара — Юркі Віцьбіча. Першы — „Не чарнілам, а крывёю“ — распавядае пра рэпрэсаваных літаратараў Андрэя Александровіча, Францішка Аляхновіча, Сымона Баранавых, Уладыслава Галубка і інш. Артыкул надрукаваны паводле рукапісу, што захоўваецца ў архіве БІНіМа. Лявон Юрэвіч мяркуе, што гэта накіды да кнігі з аднайменнай назвай, якая мусіла быць значна пашырана. У другім артыкуле „Люблю, я разумееце, Віцебск“ падаецца ліставанне, дзе так ці інакш закранаецца горад Віцебск.

Вельмі цікавы і пазнавальны нарыс грэка–каталіцкага святара Льва Гарошкі „Праз навальніцы й нягоды. Успаміны з гадоў 1930—1944. Фрагмэнты“. Вядомы уніяцкі святар распавядае пра станаўленне уніяцкага руху ў Заходняй Беларусі за часамі II Рэчы Паспалітай і ў часе ваеннага ліхалецця. Ён вызначае цяжкасці уніяцкага руху ў 20—30–х г. ХХ ст.:

— непрыхільнае становішча польскага рыма–каталіцкага духавенства;

— варожае стаўленне польскага ўрада;

— варожая прапаганда праваслаўнага духавенства (194).

Новы этап у жыцці беларускіх уніятаў, паводле сцвярджэння Льва Гарошкі, пачаўся пасля верасня 1939 г., калі уніяцкія парафіі былі зачыненыя савецкімі ўладамі. У гэты час львоўскі мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі, карыстаючыся паўнамоцтвамі, дадзенымі з Рыму, заснаваў для земляў былой Расійскай імперыі чатыры экзархаты, адзін з іх — Беларускі, на чале якога стаў ксёндз Антон Неманцэвіч. Спадзяванні беларускіх уніятаў былі перакрэсленыя ў жніўні 1942 г., калі нямецкія ўлады арыштавалі і неўзабаве знішчылі айца Неманцэвіча. З яго забойствам фактычна скончылася і грэка–каталіцкае жыццё ў Беларусі. Уніяцкія святары ці былі арыштаваныя, ці выехалі на эміграцыю (як аўтар успамінаў). У арышце ксяндза Неманцэвіча Леў Гарошка абвінавачвае праваслаўных біскупаў з Жыровіцкага манастыра, якім замінала душпастырская дзейнасць грэка–каталікоў найперш сярод праваслаўных вернікаў.

Сярод астатніх вылучаюцца ўспаміны беларускай паэткі Наталлі Арсенневай. Яны былі напісаныя па просьбе Вітаўта Тумаша і перахоўваліся ў БІНіМе. Наталля Арсеннева распавядае пра сваё дзяцінства ў Баку, жыццё ў бежанстве ў Яраслаўлі, Дрысе. Але найбольшую ўвагу прыцягвае яе аповед пра Вільню. Зацікаўлены чытач, і найперш гісторык, знойдзе тут шмат замалёвак з жыцця Віленскай Беларускай гімназіі. З асаблівай любасцю будучая паэтка ўспамінае настаўніка літаратуры Максіма Гарэцкага: „Постаць ягоная з самага пачатку была для мяне ахіненая нейкім рамантызмам. Аўтар кнігі, што мне спадабалася, пісьменьнік… Настаўнік літаратуры, якую я так любіла… Як тут было застацца зусім халоднаю, абыякаваю? На зьмену Юліям Цэзарам і Рычардам Ільвіным Сэрцам прыйшоў, зусім зразумела, Гарэцкі, першы жывы чалавек, які мне падабаўся (а мне было тады ўжо 17 год!). Ці дзіва, што гэта сталася яшчэ адным стымулам як найлепшага пазнаньня і апанаваньня беларускай мовы?“ (216—217). Так, магчыма, па–дзіцячы наіўна, характарызуе Наталля Арсеннева выдатнага дзеяча беларускай культуры, які згінуў у жорнах сталінскага ГУЛАГа. Найбольшую ўвагу аддае Арсеннева ўспамінам пра мужа Франца Кушаля. Магчыма, гэтыя ўспаміны — адзін са спосабаў зірнуць іншым поглядам на чалавека, да якога савецкія гісторыкі прышчапілі кляймо здрадніка радзімы.

Франц Кушаль быў для яе найперш (а можа і толькі) муж і, адпаведна, яна глядзіць на яго як на роднага, блізкага чалавека, з пэўнымі недахопамі ці станоўчымі рысамі. Найбольшыя выпрабаванні выпалі на плечы гэтай жанчыны з 1939 г. Са знікненнем польскай дзяржавы шмат што змянілася ў яе жыцці. Франц Кушаль патрапіў у савецкі палон, Арсеннева ўладкавалася ў „Сялянскую газэту“, што выдавалася ў Вялейцы. Цікавасць выклікаюць уражанні ад „творчай“ паездкі вялейскіх журналістаў (Наталлі Арсенневай, Максіма Танка і Міхася Машары) у Менск. „…Кучар зрабіў Танку цікавую заўвагу, калі мы раз ішлі Савецкай вуліцай. Танк, вядома, як Танк, ішоў, сьмяяўся, голасна гаварыў па–беларуску, бо па–іншаму ён ці ўмеў. А Кучар спалохаўся: «Ведаеце, — зьвярнуўся ён да яго, — не гаварыце так голасна па–беларуску, у нас гэта ня прынята». І гэта ў сэрцы Беларусі — Менску!“ (226). Хутка вольнае жыццё скончылася. Кушалі, як сям’я польскага ваеннапалоннага, былі арыштаваныя. „…аднае прыгожае раніцы, калі я толькі ўставала з ложка, каб ісьці ізноў у рэдакцыю пасьля недаспанае ночы, у нашыя дзьверы пастукалі ўзброеныя энкавэдыстыя. Яны зь месца абшукалі мяне, дарма, што я была яшчэ нават без сукенкі, і загадалі мне зараз–жа зьбірацца з хлапцамі, куды — яны не сказалі. <…> Пасьля перагляду рэчы і пасьцель абы–як зьвязалі ў клумак, і неўзабаве мы ўжо стаялі ў машыне, якая імчала вуліцамі Вялейкі. Шмат такіх машынаў можна было пабачыць у гэты сьцюдзёны, золкі дзень 13–га сакавіка ў горадзе! Усіх высыланых звозілі на станцыю й ладавалі ў даўжэзны таваровы цягнік. Уся станцыя была поўная людзей. Вартаўнікі грубыя, брутальныя; сплаканыя, напалоханыя жанчыны (іх ды дзяцей было 99%); сваякі й знаёмыя, якія, дарма што бальшавіцкія запалохваньні, прыбеглі праводзіць сваіх блізкіх у далёкую нязнаную дарогу, усё гэта мітусілася, пхалася, крычэла й плакала. Энкавэдоўцы шчыльна абкружылі цягнік, але ўсё–ж той і гэты з натоўпу прарываўся, падбягаў да дзьвярэй вагонаў, падаваў тую ці іншую забытую рэч, бутэльку малака, яшчэ раз разьвітваўся. Нас — ніхто не праводзіў <…> хоць мы і ехалі ў вялікую дарогу, ня маючы пры сабе нават кавалка хлеба. Ды ці да хлеба тады было? Пачуцьцё страшэннай крыўды сьціскала горла… А людзей усё прыбывала й прыбывала“ (227—228). Натальля Арсеннева з двума сынамі была выселеная ў Казахстан, дзе зведала ўсе выгоды савецкага раю. У 1941 г. адбыўся перагляд справы Франца Кушаля, яго вызвалілі з савецкай турмы, і сям’я здолела вярнуцца ў Беларусь. Далей Наталля Арсеннева апісвае падзеі вайны, жыццё ў Менску на Ленінградскай вуліцы, сваю працу ў „Беларускай газэце“, працу для Беларускага тэатра. Цікавае апісанне беларускіх грамадска–культурных дзеячаў той пары, з якімі сутыкала жыццё: Антон Адамовіч, Уладыслаў Казлоўскі, Мікола Шчаглоў, Лявон Савёнак, Мікола Шкялёнак. Погляд на ваенны Менск Наталлі Арсенневай — гэта адмысловы погляд, які цалкам не стасуецца з традыцыйным уяўленнем пра горад пад нямецкай акупацыяй. Гэта багатае культурнае жыццё, выпуск беларускай прэсы, росквіт тэатра, святкаванне 25–х угодкаў беларускай гімназіі. У жонкі Франца Кушаля былі свае рахункі з савецкай уладай, ад рук савецкіх падпольшчыкаў загінуў яе сын Яраслаў (пад час тэрарыстычнага акта ў гарадскім тэатры 22 чэрвеня 1943 г.). Улетку 1944 г. Кушалі вымушаныя былі пакінуць Беларусь і з’ехаць на эміграцыю. Жыццю ў лагерах Нямеччыны прысвячае Арсеннева яшчэ некалькі старонак.

З яе ўспамінамі выразна дысануюць успаміны (калі іх так можна назваць) Кастуся Езавітава, пад назвай „Кароткі жыцьцяпіс і праходжаньне службы“. Гэта нават не ўспаміны, а падрабязная анкета ўсіх істотных этапаў жыцця ад паступлення ў Дзвінскае 2–е гарадское вучылішча і да працы ў Беларускай Цэнтральнай Радзе. Такая аўтабіяграфія мусіць быць карыснай для біёграфаў Езавітава. У такім кантэксце і жыццяпісы, створаныя ўжо на эміграцыі ў Бельгіі, беларускага кампазітара Міколы Равенскага, спевака і тэатральнага дзеяча Вячаслава Сэлях–Качанскага.

Асобна можна вылучыць жыццяпіс Алеся Змагара (Алеся Яцэвіча), які распавядае пра свой жыццёвы шлях ад нараджэння і да эміграцыі. Тут можна знайсці нямала цікавых старонак пра Слуцкае паўстанне, навучанне ў БДУ, жыццё ў Менску 20—30–х г., адкрыццё беларускіх школ пад час нямецкай акупацыі і працу ў беларускай адміністрацыі, ягоную дзейнасць на эміграцыі. Адно што ўспаміны Змагара грашаць вялікай колькасцю падзеяў, і гэта падаецца нерэальным, а многае — прыдуманым. На эміграцыі Алесь Змагар належаў да эмігранцкіх арганізацый, якія былі больш дэкарацыйныя, чым рэальныя: „Быў неафіцыйным рэдактарам газэты „За Волю“, але, пасьля таго, як абрамчыкавая цэнзура не прапусьціла маіх артыкулаў „Лістапад“ і „За незалежнасьць Беларусі“, я ад удзелу адмовіўся. Напісаны ў 1952 г. верш „Да згоды“ паслаў у бэнээраўскую й бэцээраўскую прэсу, але ні адна зь іх майго верша не надрукавала, тагды паслаў Хмары, і той надрукаваў. Прапанову Абрамчыку і Астроўскаму прыйсьці да паразуменьня ды спачатку чаргавацца прэзыдэнцтвам і віцэ–прэзыдэнцтвам, а свае Рады злучыць у адну Раду, якая з часам і абярэ сабе прэзыдэнта Рады, Абрамчык катэгарычна адкінуў“ (293). Сумнеўнай выглядае згадка пра неафіцыйнае рэдактарства „За волю“, а ідэя аб’яднання Радаў здаецца наіўнай і нерэальнай.

Завяршае кнігу нататка Аляксандра Калодкі „Беларусы ў Аўстраліі“, дзе распавядаецца пра станаўленне беларускіх арганізацый на зялёным кантыненце. Першы транспарт з беларускімі эмігрантамі прыбыў у Аўстралію ў 1948 г. Беларусы мусілі прызвычайвацца да новых умоваў жыцця, новай экзатычнай краіны.Дбаючы пра ўласны дабрабыт, яны не забываліся і на грамадскую працу на карысць Беларусі, стваралі арганізацыі, праводзілі святы, усяляк пашыралі веды аўстралійцаў пра Беларусь.

Наогул успаміны добра скампанаваныя і распавядаюць пра розныя бакі жыцця беларускіх дзеячаў: ад Менску з ягонай беларускай хаткай 1916 г. ці Салавецкіх лагераў і да жыцця на эміграцыі ў Флорыдзе ці далёкай Аўстраліі, паказваюць розныя погляды эміграцыйных дзеячаў, розныя бакі іх жыцця. Кніга будзе карысная не толькі ўсім аматарам беларускай гісторыі ці мемуарыстыкі, але і спецыялістам, якія могуць знайсці тут новыя факты.
Менск

Алег Гардзіенка

Новыя выданні, атрыманыя рэдакцыяй

Чэрвеня 1, 2000 |

Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып.1 / Рэд. кал.: Р.Платонаў (гал.рэд.) і інш. Мінск, 2000.
Гаранін С. Шляхамі даўніх вандраванняў. Гістарычна–тэарэтычны нарыс развіцця беларускай паломніцкай літаратуры ХII—ХVI ст. Мінск, 1999.
Гудзяк Б. Криза і рєфoрма. Київська митрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейськой унії. Львів, 2000.
Куль–Сяльверстава С. Беларусь на мяжы стагоддзяў і культур. Фармаванне культуры Новага часу на беларускіх землях (другая палова ХVIII ст. — 1820–я г.). Мінск, 2000.
Літвін А. Акупацыя Беларусі (1941—1944): Пытанні супраціву і калабарацыі. Мінск, 2000.
Платонов Р. Беларусь 1941: известное и неизвестное. Минск, 2000.
Смалянчук А. Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905—1907 г. Гародня, 2000.
Україна модерна. №4—5 (1999—2000). Львів, 2000.
Український гуманітарний огляд. Вип. 1—3 (1999—2000).

Ausky S.A. Kozaci. Praha, 1999.
Co daly naše zeme Evrope a ludstvu. Časti 1—2. Praha, 1998—1999.
Dejiny Prahy. T.1—2. Praha, 1997—1998.
Der Sinn des Historischen. Geschichtsphilosophische Debatten. Hrsg. H.Nagl–Docekal. Frankfurt / M., 1996.
Harvard Ukrainian Studies. Vol.XXII. 1998. (Essays in Honor of Roman Szporluk)
History and Theory. Vol.39 (2000). Nr.1—3.
Kwartalnik Historyczny. Rocznik CVI (1999). Nr.1, 2.
Kittsteiner H.D. Listen der Vernunft. Motive geschichtsphilosophischen Denkens. Frankfurt/M., 1998.
Łaszkiewicz H. Dziedzictwo czy towar? Szlachecki handel ziemią w powiecie chełmskim w II połowie XVII w. Lublin, 1988.
Le Goff J., Chartier R., Revel J. (Hg.). Die Rückeroberung des historischen denkens. Grundlagen der Neuen Geschichtswissenschaft. Frankfurt/M., 1994.
Lukowski J. The Partitions of Poland: 1772, 1793, 1795. London, New York, 1999.
Pasak T. Česky fašismus 1922—1945 a kolaborace 1939—1945. Praha, 1999.
Pecenka M., Lunak P. Encyklopedie moderni historie. Praha, 1999.
Przegląd Wschodni. Tom V. Zeszyt 4(20).
Remy J. Higher Education and National Identity. Polish Student Activitism in Russia 1832—1863. Helsinki, 2000.
Rüsen J. (Hg.). Westliches Geschichtsdenken. Eine interkulturelle Debatte. Göttingen, 1999.
Sahm A. Transformation im Schatten von Tschernobyl. Umwelt– und Energiepolitik im gesellschaftlichen Wandel von Belarus und der Ukraine. Münster, 1999.
The Borders and National Space in East–Central Europe. Ed. Jerzy Kłoczowski, Piotr Plisiecki, Hubert Łaszkiewicz. Lublin, 2000.
Turonek J. Książka białoruska w II Rzeczypospolitej. 1921—1939. Warszawa, 2000.
Velke dejiny zemi Koruny Česke. Svazek 1: do roku 1197. Blahova M., Frolik J., Profantova N. Praha, 1999; Svazek 2: 1197—1250. Vanicek V. Praha, 2000.
World History: Ideologies, Structures and Identities. Ed. Ph.Pomper, R.H.Elphick, R.T.Vann. Massachusetts, 1998.

Новыя выданні, атрыманыя рэдакцыяй

Лістапада 16, 1999 |

Археалогія Беларусі. У чатырох тамах. Т.1. Каменны і бронзавы вякі. Мінск, 1997; Т.2. Жалезны век і ранняе сярэднявечча. Мінск, 1999.
Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. Укладальнік Лявон Юрэвіч. Нью–Ёрк, 1999.
Беларусы: У 8 тамах. Том 3: Гісторыя этналагічнага вывучэння / В.К.Бандарчык. Мінск, 1999.
Борисов, Николай С. Политика московских князей: конец ХІІІ – первая половина ХІV в. Москва, 1999.
Горобець, Віктор. Білорусь козацька: Пілковник Іван Нечай та українські змагання за Південно–Східну Білорусь (1655—1659). Київ, 1998.
Дзербіна, Галіна. Права і сям’я ў Беларусі эпохі Рэнесансу. Мінск, 1997.
Заборовский Л.В. Католики, православные, униаты. Проблемы религии в руско–польско–украинских отношениях конца 40–х — 80–х гг. ХVІІ в. Часть 1. Документы и исследования. Москва, 1998.
Кастусь Каліноўскі. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / Беларускі кнігазбор. Сер.ІІ: Гістарычна–літаратурныя помнікі. Мінск, 1999.
Кузнецов, Игорь; Шелкопляс, Валентина. История государства и права Беларуси. Минск, 1999.
Kryŭja: Crivica. Baltica. Indogermanica. №3. Менск, 1998.
Место России в Европе (Материалы международной конференции). Будапешт, 1999.
Репина, Лорина П. «Новейшая историческая наука» и социальная история. Москва, 1998.
Стороженко, Іван С. Богдан Хмельницький і воєнне мистецтво у Визвольній війні українського народу середини ХVІІ ст. Книга 1. Дніпропетровськ, 1996.
Україна модерна. № 2—3. 1997—98. Львів, 1999.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 тамах. Том 5. Мінск, 1999.
Arnold, Udo (Hrsg.). Deutscher Orden 1190—1990 / Tagungsberichte der Historischen Kommission fur Ost– und Westpreussische Landesforschung, Bd.11. Lŭneburg, 1997.
Arnold, Udo (Hrsg.). Die Hochmeister des Deutschen Ordens: 1190–1994. Marburg, 1998.
Białloruskie Zeszyty Historyczne. № 11, 12. Białystok, 1999.
Bibliografia litewska: 1995—1997 / Bibliografia Europy Wschodniej. T.8. Warszawa—Wilno— Mińsk—Lwów —Moskwa, 1998.
Bibliografia polska: 1995 / Bibliografia Europy Wschodniej. T.7. Warszawa —Wilno— Mińsk—Lwów —Moskwa, 1998.
Bibliografia rosyjska: 1992—1995 / Bibliografia Europy Wschodniej. T.5. Warszawa—Wilno—Mińsk—Lwów—Moskwa, 1998.
Bock, Petra; Wolfrum, Edgar (Hg.). Umkämpfte Vergangenheit. Gechichtsbilder, Erinnerung und Vergangenheitspolitik im internationalen Vergleich. Göttingen, 1999.
Bogucka, Maria. The lost world of the «Sarmatians». Warszawa, 1996.
Centrum i regiony narodowościowe w Europie od XVIII do XX w. Pod red. Edwarda Wiśniewskiego. Łódź, 1998.
Chiari, Bernhard. Alltag hinter der Front (Bezatzung, Kollaboration und Widerstand in Weissrussland: 1941—1944). Düsseldorf, 1998.
Christiansen, Eric. The northern Crusades. London, 1997.
Děiny zemi Koruny Česke. I: Od prichodu slovanu do roku 1740; II: Od nastupu osvicenstvi do naši dobu. Praha, 1998.
Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters. Jg.54. Hf.2. Köln–Weimar–Wien, 1998.
Europäische Mentalitätsgeschichte. Hauptthemen in Einzeldarstellungen. Hrsg. von P.Dinzelbacher. Stuttgart, 1993.
Ferry, Luc. Człowiek–Bóg, czyli o sensie życia. Warszawa, 1998.
Golczewski, Frank; Pickhan, Gertrud. Russischer Nationalismus. Göttingen, 1998.
Harvard Ukrainian Studies. Vol. XXI. № 1/2. 1997
Historische Zeitschrift. 267/1—3. 1998.
Howarth, Ken. Oral History. A Handbook. Sutton Publishing, 1998.
Iggers, Georg G. Deutsche Geschichtswissenschaft: eine Kritik der traditionellen Geschichtsauffassung von Herder bis zum Gegenwart. Wien, Köln, Weimar, 1997.
Illig, Herbert. Das erfundene Mittelalter. Die grösste Zeitfälschung der Geschichte. München, 1998.
Jahrbücher für Geschichte Osteuropas. 47/2. 1999.
Kittsteiner, Heinz Dieter. Listen der Vernunft. Motive geschichtsphilosophischen Denkens. Frankfurt am Main, 1998.
Korczak, Lidia. Litewska Rada wielkoksiążęca w XV w. Kraków, 1998.
Kwartalnik Historyczny. № 4. 1997; № 1. 1998.
Lazutka, Stanislovas. Leonas Sapiega (Gyvenimas, valstybine veikla, politines ir filosofines paziuros). Vilnius, 1998.
Lindner, Rainer. Historiker und Herrschaft. Nationsbildung und Geschichtspolitik in Weissrussland im 19. und 20. Jahrhundert. R.Oldenbourg Verlag München, 1999.
Lithuania. № 1/2 (26/27). 1998.
Lithuanian Historical Studies. Vol.3 (1998).
Lituano–Slavica Poznaniensia. Studia Historica. Vol. VII (1995). Poznań, 1997.
Lozek, Gerhard (Hrsg.). Geschichtsschreibung im 20. Jahrhundert. Berlin, 1998.
Niezabitowski, Stanisław. Dzienniki 1695—1700. Opracował A.Sajkowski. Poznań, 1998.
Przegląd Wschodni. T.V (1998). Z.3 (19).
Quaestiones medii aevi novae. Vol.1—4 (Warszawa, 1996–99).
Saeculum. 50/I. München, 1999.
Samsonowicz, Henryk. O «historii prawdziwej». Mity, legendy i podania jako źródla historyczne. Warszawa, 1997.
Sapper, Manfred (Hg.). Rußland und der zweite Tschetschenienkrieg. Fakten, Hintergründe, Interpretationen. Mannheim, 1999.
Sprawy Narodowościowe. Seria nowa. T.VI (1997). Z.2 (11).
Studia Russica. XVII. Budapest, 1999.
Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo–Wschodniej. T.XXXIV. Warszawa, 1999.
Ther, Philipp. Deutsche und polnische Vertriebene. Vandenhoeck & Ruprecht in Göttingen, 1998.
Wisner, Henryk. Litwa. Dzieje państwa i narodu. Warszawa, 1999.
Witthof, Ekkehard. Grenzen der Kultur. Differenzwahrnehmung in Randbereichen (Irland, Lappland, Russland) und europäische Identität in der Frühen Neuzeit. Frankfurt am Main, 1997.
Zeitschrift für Geschichtswissenschsft. 47/5. 1999.
Zeitschrift für Historische Forschung. 26/1. Berlin, 1999.
Zeitschrift für Ostmitteleuropa—Forschung. 47/1—3. 1998.
Zwischen Christianisierung und Europäisierung. Beitrage zur Geschichte Osteuropas in Mittelalter und Früher Neuzeit. Festschrift für Peter Nitsche zum 65. Geburtstag. Hrsg. Von E.Hübner, E.Klug und J.Kusber. Stuttgart, 1998.

Галоўная » Запісы па тэме 'Бібліяграфія'