Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Біяграфіі'

Артыкулы па тэме ‘Біяграфіі’

Никандров, Нил. Иван Солоневич: народный монархист. Москва, 2007; Soloniewicz, Iwan. Rosja w lagrze. Warszawa, 2007 (Андрэй Ціхаміраў)

Снежня 3, 2008 |


НИКАНДРОВ, НИЛ. Иван Солоневич: народный монархист. — Москва: Алгоритм, 2007. — 672 с.

SOŁONIEWICZ, IWAN. Rosja w łagrze / przekład z języka rosyjskiego STANISŁAW DĘBICKI, weryfikacja i uzupełnienie tłumaczenia, redakcja AGNIESZKA KNYT. — Warszawa: Ośrodek KARTA, 2007. — 526 s.

Цікавасць да „заходнерускай” праблематыкі сярод сучасных даследчыкаў гісторыі Беларусі XIX-XX ст. абмяжоўваецца ў асноўным агульнай характарыстыкай гэтай плыні[1] ці біяграфіямі асобных дзеячаў (дагэтуль можна прыгадаць толькі біяграфію Міхаіла Каяловіча аўтарства Валерыя Чарапіцы[2]).

Нягледзячы на тое, што першыя гады жыцця і прафесійнай актыўнасці Івана Саланевіча прайшлі на Беларусі, жыццё і творчая спадчына гэтага ідэолага расійскага неаманархізму ў кантэксце „заходнерускай” плыні практычна не даследуецца беларускімі аўтарамі. Ёсць толькі некалькі невялікіх артыкулаў у даведачных, энцыклапедычных выданнях[3], адным зборніку гістарычных эсэ[4], а таксама перавыдадзеная ў Мінску ў 1998 г. адна з галоўных прац Саланевіча „Народная монархия”[5]. На расійскі кніжны рынак імя Саланевіча вярнулася пасля 1991 г. і да сёння ягоныя кнігі застаю цца запатрабаванымі і даволі папулярнымі, асабліва ў манархічных і нацыяналістычных колах. Практычна ўсе яго значныя працы перавыдадзены ў Расіі, знайшлі сваіх даследчыкаў (як сярод прыхільнікаў ідэй, блізкіх Саланевічу[6], так і сярод больш крытычных філосафаў і сацыёлагаў[7]), а спадчына Саланевіча вяртаецца ў навуковы ўжытак.

У 2007 г. расійскі журналіст з Каракаса (Венесуэла) Ніл Нікандраў выдаў у Маскве першую падрабязную біяграфію Івана Саланевіча. На пачатку трэба зазначыць, што нельга лічыць працу Нікандрава навуковым выданнем у сціслым сэнсе. Яна больш набліжаецца да жанру белетрызаванай біяграфіі, напісанай на дакументальных сведчаннях. У кнізе ёсць спасылкі (але не заўсёды), аднак няма даведачнага апарату, а толькі невялікая бібліяграфія. Аўтар таксама шырока выкарыстоўваў рэсурсы Інтэрнэту, але практычна нельга знайсці дакладных адрасоў вэб-рэсурсаў, на якія ён спасылаецца. У даследаванні выкарыстаны друкаваныя працы Саланевіча, матэрыялы прыватнай карэспандэнцыі Н. Нікандрава з роднымі Саланевіча, а таксама матэрыялы, сабраныя ў розных архівах (НКУС, Сакратарыяце ЦК КПСС) Юрыем Маркавым (папка з гэтымі дакументамі апынулася ў Нікандрава, і ён іх даволі часта цытуе, аднак зразумела, вельмі цяжка казаць пра магчымасць верыфікацыі гэтых дадзеных іншымі даследчыкамі). Кніга напісана даступнай мовай, месцамі стыль нагадвае дэтэктыўны, але гэта можна зразумець, улічваючы ўсе абставіны жыцця Івана Саланевіча і ягоныя авантурныя і небяспечныя прыгоды. Аўтар вельмі сімпатызуе поглядам Саланевіча, дэкларуе патрэбу аб’ектыўнага даследавання ягонага лёсу (15), спрабуе разбурыць даволі распаўсюджаныя погляды пра Саланевіча (асабліва важны сюжэт пра адносіны галоўнага героя кнігі з нацыстамі і нямецкі перыяд жыцця). Пры ўсіх азначаных хібах кніга Нікандрава з’яўляецца важнай крыніцай інфармацыі пра Саланевіча, паказвае вельмі шмат маладаследаваных момантаў ягонай біяграфіі і займае значнае месца сярод прац па гісторыі „заходнерускай” думкі ў ХХ ст.

Адносіны Нікандрава да беларускага руху крытычныя, ён тут практычна салідарны з Саланевічам, але ўласна беларускі сюжэт раскрыты аўтарам недакладна і даволі слаба. Відавочна, што Нікандраў не меў магчымасці пазнаёміцца з даследаваннямі на беларускай мове на гэтую тэму (у сувязі з іх адсутнасцю), у ад ной спасылцы ён піша пра „нынешних ультра-патриотов в Беларуссии” (21), пры гэтым спасылаецца на бліжэй неакрэслены сайт у Сеціве.

Іван Саланевіч перш за ўсё вядомы на Захадзе як адзін з першых уцекачоў з сталінскага Савецкага Саюза, які выжыў у сістэме ГУЛАГу і напісаў аповесць „Россия в концлагере” (1935-1936 у газетным варыянце, 1936 г. — асобнай кніжкай па-руску) пра лагерны побыт і сутнасць камуністычнай сістэмы. Праца Саланевіча была адной з першых кніг, якія выйшлі на Захадзе на гэтую тэму (і была перакладзена на некалькі еўрапейскіх моў і на японскую), значна раней, чым больш вядомае сведчанне Аляксандра Салжаніцына. Тут варта прыгадаць таксама яшчэ аднаго беларуса — драматурга Францішка Аляхновіча, які выдаў сваё сведчанне „У кіпцюрох ГПУ” ў 1937 г. Паралелі з Аляхновічам выяўляюцца таксама ў кантэксце выразнага антыкамунізму Саланевіча, але калі казаць пра іншыя погляды гэтых аўтараў, то яны выразна разыходзяцца.

Біяграфія Саланевіча застаецца малавядомай і спрэчнай не толькі для шырокага кола гісторыкаў, але нават для даследчыкаў, якія займаюцца перш за ўсё ім. Спрэчкі пачынаюцца з пытання пра месца нараджэння. Шмат аўтараў проста кажа пра Гродзенскую губерню, іншыя згадваюць вёску Руднікі Пружанскага павета (цяпер Пружанскі раён)[8], Ніл Нікандраўлічыць, што месцам нараджэння публіцыста было мястэчка Цеханавец Гарадзенскай губерні (цяпер Падляскае ваяводства Польшчы) (19). Гэтае сведчанне лепш за ўсё пацверджана дакументальна, у прыватнасці архіўным дакументам — фармулярным спісам бацькі Івана — Лук’яна Міхайлавіча, які менавіта ў год нараджэння сына (1891) працаваў настаўнікам у Цеханаўцы[9]. Іншае сведчанне прыводзіць даследчыца з Пецярбурга Т. Ісмагулава, якая па матэрыялах студэнцкай справы І. Саланевіча з пецярбургскага архіва пацвяджае Цеханавец у якасці месца нараджэння[10]. Адзінай памылкай Ісмагулавай было тое, што яна пераблытала Цеханавец з Цеханавам, які знаходзіцца значна на поўнач ад Цеханаўца і быў да 1999 г. ваяводскім цэнтрам. Гэтая ж памылка перайшла і ў кнігу Нікандрава (19).

Першыя гады жыцця Івана Саланевіча апісаны ў кнізе ў асноўным на аўтабіяграфічных успамінах і часткова на публікацыях. Цікавым момантам, пра які амаль ніхто з беларускіх даследчыкаў не ўзгадваў, былі адносіны паміж бацькамі публіцыста, іх развод і „падвойнае жыццё” Лук’яна Саланевіча, які некалькі гадоў запар меў фактычна дзве сям’і (26). Гісторыя газеты „Белорусская жизнь” (з 1911 г. — „Северо-Западная жизнь”) Лук’яна Саланевіча і ўдзел Саланевіча-малодшага ў яе рэдагаванні ўзгадваецца Нікандравым даволі коратка (23-33), практычна беларускі перыяд жыцця займае ў кнізе 13 старонак.

Наступны вялікі сюжэт—гэта біяграфія Саланевічаўчасы Першай сусветнай вайны, падзей 1917 г. і грамадзянскай вайны. Асабліва цікавым момантам была ягоная журналісцкая дзейнасць у „Новом времени”[11] і іншых выданнях Пецярбурга і асабістыя адносіны да падзей рэвалюцый 1917 г. Жыццё Саланевіча ў Кіеве і Адэсе, поўнае актыўнай дзейнасці на карысць „белых”, арышт ужо ў савецкай Адэсе апісаны даволі падрабязна, але, як і ў большасці выпадкаў, на падставе ўласна ўспамінаў Саланевіча і яго жонкі. З 1921 да 1933 г. Саланевіч спрабаваў прыстасавацца да савецкай сістэмы, працуючы ў якасці журналіста і спартыўнага чыноўніка ў прафсаюзах у Адэсе і Маскве. Адначасова ён разам з сям’ёй і братам Барысам рыхтаваў уцёкі з Савецкага Саюза. Першая спроба скончылася няўдала, але група Саланевіча не была арыштаваная. Другая спроба скончылася арыштам і васьмігадовым тэрмінам зняволення ў лагеры ў 1933 г. У 1934 г. Саланевічы дзякуючы сваёй прафесійнай спартыўнай падрыхтоўцы збеглі з лагера Медгара ў Фінляндыю. Іх уцёкі зрабілі даволі вялікі рэзананс на Захадзе і ў самім НКУС (у савецкай прэсе, зразумела, праўцёкі нічога не пісалі).

Ніл Нікандраў значную частку сваёй працы прысвяціў лёсу Саланевіча на эміграцыі. Даволі падрабязна паказаны кантакты Саланевічаў з дзеячамі расійскай эміграцыі, канфлікты з імі, публікацыя „России в концлагере” і выданне газет у Балгарыі. Падрабязна аўтар спыняецца на асабістым жыцці публіцыста і асабліва на адносінах з расійскімі эміграцыйнымі коламі, напружаных і поўных канфліктаў. У 1938 г. у Сафіі на Саланевічаў быў арганізаваны замах, у якім загінулі ягоная жонка Тамара і сакратар Міхайлаў. Пасля замаху публіцыст вымушаны быў пераехаць у Нямеччыну.

Нямецкі перыяд жыцця Івана Саланевіча найбольш цяжкі для аналізу і багаты на супрацьлеглыя ацэнкі. З паловы 1930-х г. Саланевіч моцна наблізіўся да правых і фашысцкіх арганізацый расійскай эміграцыі, якія, аднак, не былі моцным рухам. Пад ягоным кіраўніцтвам быў створаны так званы „штабс-капітанскі рух”, які ў філасофіі „народнага манархізму” павінен быў быць кіраўнічым слоем у новай Расіі, вольнай ад камунізму. Паступова ўзмацняліся сімпатыі Саланевіча да нацызму як да антыкамуністычнай сістэмы і да Нямеччыны. Адносіны да апошняй былі даволі супярэчлівымі: да 1941 г. Саланевіч меў магчымасць выступаць на розных мерапрыемствах, пісаць тэксты, рэдагаваць свае выданні, якія працягвалі існаваць у Балгарыі, адначасова ён адкрыта падтрымліваў Гітлера. Даволі хутка пазіцыя Саланевіча змянілася, перш за ўсё ў пытанні вайны з СССР. Канцэпцыя вядзення татальнай вайны і масавай экстэрмінацыі насельніцтва (а дадаткова падзелу акупаванай тэрыторыі) выклікала пратэст Саланевіча. Канчаткова публіцыста выдалілі з Берліна і пасялілі ў Памеранію ў мястэчка Тэмпельбург (сёння Чаплінэк у Польшчы) пад нагляд гестапа. Вельмі важным элементам біяграфіі філосафа з’яўляецца ягоная праца ў якасці дарадчыка фінскага ўрада пад час савецка-фінскай вайны ў 1939 г. і прапанова стаць міністрам прапаганды Беларусі ў 1941 г., якую яму зрабіў Фабіян Акінчыц (509-511). Саланевіч адказаў адмовай у даволі рэзкай форме: маўляў, ён лепш быў бы швейцарам у расійскага міністра прапаганды, чым беларускім міністрам (509). Практычна да 1945 г. Саланевіч з сям’ёй сына знаходзіўся ў Тэмпельбурзе. З набліжэннем фронту яны ўцяклі ў брытанскую зону акупацыі Нямеччыны і вельмі баяліся, што іх могуць выдаць савецкім уладам. Нікандраў даволі падрабязна піша пра нямецкі перыяд жыцця Саланевіча (для параўнання, пра гэта амаль нічога няма ў беларускіх гісторыкаў[12]) і спрабуе зразумець сітуацыю свайго героя ў той час і ягоныя магчымасці[13]. Сапраўды, Саланевіч уцёк з аднаго таталітарызму і трапіў (часткова з уласнай волі, часткова ў сувязі з абставінамі) у іншы. Ягоныя сімпатыі да фашысцкага руху на той час не былі нейкім выключэннем, нават можна сказаць, што ў пэўных колах і пэўных абставінах гэта была інтэлектуальная норма. Але даволі хутка ён расчараваўся ў фашызме і нацызме і пачаў набліжацца да больш ліберальных поглядаў. Саланевіча найбольш прыцягвала сіла, і пад канец Другой сусветнай вайны гэтую сілу ён убачыў у ЗША і ліберальным капіталізме, які падтрымліваў пазней у сваіх тэкстах у Паўднёвай Амерыцы. Аднак нельга адмаўляць факт супрацоўніцтва Саланевіча з нацыстамі і з фінскім урадам і спробы аб’яднаць расійскія прафашысцкія арганізацыі пад уласным кіраўніцтвам у 1938-1939 г. (якія скончыліся забаронай гэтай арганізацыі немцамі). Рабіць выгляд, што гэтага не было (як робяць некаторыя сучасныя адэпты „заходнерусізму”) — проста недарэчна. Падрабязнае вывучэнне і аналіз дзейнасці філосафа ў нямецкі перыяд неабходныя, таксама і для беларускіх гісторыкаў. Вышэйзгаданы адказ Саланевіча Акінчыцу добра ілюструе адносіны аўтара „народнай манархіі” да беларускага руху, аднак ён прызнае сабе беларусам (зразумела, у „агульнарускім” кантэксце) і духоўным нашчадкам „заходнерусізму”. Лёс Саланевіча пад час Другой сусветнай вайны вельмі цікавы і ў нечым нават паказальны, ён упісваецца ў даволі разнастайную палітру адносінаў чалавека да вайны як феномена.

У 1948 г. сям’я Саланевіча (у Тэмпельбурзе Іван Саланевіч пазнаёміўся з Рут Бэтнэр, якая стала ягонай другой жонкай) пераехала ў Буэнас-Айрэс у Аргенціне. Нягледзячы на шматлікія цяжкасці Іван Саланевіч у аргенцінскай сталіцы пачаў выдаваць сваю апошнюю газету „Наша страна” (якая існуе да сённяшняга дня і мае версію ў Сеціве). У 1950 г. урад Хуана Перона выслаў Саланевіча ўУругвай у сувязі з крытыкай дыктатуры (622). Саланевіч памёр у 1953 г. у Монтэвідэа пасля складанай аперацыі, перажыўшы на некалькі дзён Сталіна. Нікандраў даволі падрабязна спыняецца на жыцці свайго героя ў Паўднёвай Амерыцы, згадвае пра версіі смерці і абараняе тэзіс пра негвалтоўны яе характар (Саланевіч меў хваробу ўнутраных органаўу сувязі са злоўжываннем алкаголем).

У 1952 г. выйшла другая па значнасці праца Саланевіча, квінтэсенцыя ягонай філасофіі гісторыі Расіі і яе будучыні — „Народная монархия”. Цікава, што менавіта гэтая праца была перавыдадзена ў 1998 г. у Беларусі, а не антыкамуністычная і антысталінская „Россия в концлагере”, больш вядомая на Захадзе. Беларуссю Саланевіч цікавіўся даволі мала, можа, толькі ва ўспамінах пра дзяцінства і маладосць, для яго яна была толькі малой часткай вялікай Расіі, якой ён сябе прысвяціў[14]. У асобе Саланевіча паказальная эвалюцыя „заходнерусізму”: ад цікавасці да Беларусі і Ўкраіны да поўнага інтэлектуальнага растварэння ў ідэі „вялікай Расіі”.

Варшаўскі цэнтр „Карта”, вядомы як асяродак зберагання дакументаў штодзённага жыцця ХХ ст., выдавецтва і цэнтр папулярызацыі гісторыі ў грамадстве, у 2007 г. выдаў першы поўны польскі пераклад „России в концлагере”. Першы польскі пераклад кнігі выйшаўяшчэ ў 1938 г. у Львове, але быў даволі недасканалы і скарочаны. Кніга 1938 г. была перавыдадзена польскімсамвыдатаму 1987 і 1988 г.,аўжоў1990 г. легальным шляхам у вольнай Польшчы. Значны пазітыўны момант новага выдання — наяўнасць спасылак і тлумачальнага апарату да тэксту Саланевіча і вялікага пасляслоўя з падрабязнай біяграфіяй аўтара. Аўтарка дадатковага перакладу, рэдакцыі і пасляслоўя — Агнешка Кныт. Нягледзячы на даволі вялікую колькасць выданняў кніжкі (чатыры цягам каля 50 гадоў), Саланевіч у Польшчы практычна невядомы, даследчыкі з „Карты” намагаюцца вярнуць ягонае сведчанне пра камунізм у польскія навуковыя і больш шырокія грамадскія колы, пры гэтым падкрэсліваючы, што ён нарадзіўся на тэрыторыі сучаснай Польшчы. У пасляслоўі таксама гаворыцца пра беларускія карані Саланевіча, даецца даволі падрабязная біяграфія аўтара „России в концлагере” і значэнне гэтай кнігі. Даследчыкі з „Карты” паказваюць Саланевіча перш за ўсё як сведку камунізму і нацызму, а не як ідэолага „народнага манархізму”.

Біяграфія аўтарства Ніла Нікандрава, выдадзеная ў Маскве, і найноўшае варшаўскае выданне „России в концлагере” вяртаюць імя Саланевіча чытачу і даследчыку. Магчыма, яны стануць штуршком да даследавання ў Беларусі жыцця і дзейнасці Саланевіча, і не толькі сучаснымі прыхільнікамі „заходнерускай” ідэі.

Варшава

Андрэй Ціхаміраў


[1] Литвинский А., Карев Д. Западнорусизм в российской историографии второй половины XIX — начала ХХ веков // Стэфан Баторый у гістарычнай памяцінародаў Усходняй Еўропы. Гродна, 2004. С. 195-324; Карев Д. Белорусская и украинская историография конца XVIII — начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев.Вильнюс, 2007.
[2] Черепица В. Н. Михаил Осипович Коялович. История жизни и творчества. Гродно, 1998.
[3] Арлоў У. Імёны Свабоды. Б. м. в., 2007. С. 172-173; Чарапіца В. Саланевіч І. Л. / / Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 1. Мінск, 2001. С. 210-211.
[4] Черепица В. Н. Преодоление времени. Исторические очерки и миниатюры. Минск, 1996. С. 37-73.
[5] Солоневич И. Л. Народная монархия. Минск, 1998.
[6] У Пецярбурзе адбываюцца канферэнцыі, прысвечаныя творчасці Івана Саланевіча (у 2008 г. адбылася ўжо шостая канферэнцыя), выдадзена некалькі зборнікаў артыкулаў, шмат матэрыялаў можна знайсці ў расійскім Інтэрнэце.
[7] Волкогонова О. Д. Образ России в философии Русского Зарубежья. Москва, 1998. С. 249-268; Болотоков В. Х., Кумыков А. М. Феномен наций и национально-психологические проблемы в социологии русского зарубежья. Москва, 1998. С. 172-184.
[8] Черепица В. Н. Преодоление времени. Исторические очерки и миниатюры.С. 219; Арлоў У. Імёны Свабоды. С. 173.
[9] Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Гродне, ф. 2, воп. 37, спр. 1455, арк. 1.
[10] Исмагулова Т. Д. И. Л. Солоневич в Санкт-Петербурге (по материалам студенческого дела) // Иван Солоневич — идеолог Народной Монархии: МатериалыII научно-практ. конференции: СПб. 25 апреля 2004 года. СПб, 2005. С. 24-25, Інтэрнэт-версія: http://solonevich.narod.ru/ismagulova.html
[11] Гл.: Воронин И. П. Иван Солоневич — сотрудник „Нового времени” // Иван Солоневич — идеолог Народной Монархии. Материалы IV научно-практ. конференции, 9 апреля 2006 г. СПб, 2007. С. 8-19.
[12] В. Чарапіца нават піша, што ўжо на пачатку Другой сусветнай вайны сям’я Саланевічаў пераехала ў Аргенціну, гл.: Черепица В. Н. Преодоление времени. Исторические очерки и миниатюры. С. 54-55.
[13] Першапачаткова Н. Нікандраў апублікаваў асобны артыкул на гэтую тэму: Никандров Н. Иван Солоневич в годы нацистской ссылки // Иван Солоневич —идеолог Народной Монархии. Материалы IV научно-практ. конференции.С. 62-76.
[14] Паказальная наступная вытрымка з артыкула Саланевіча „О сепаратных виселицах” з „Нашей страны” (2 красавіка 1949 г.): „Я — стопроцентный белорус… Наших собственных белорусских самостийников я знаю как облупленных. Вся эта самостийность не есть ни убеждения, ни любовь к родному краю — это есть несколько особый комплекс неполноценности: довольно большие вожделения и весьма малая потенция: на рубль амбиции и на грош амуниции” (с. 604).

Наверх

Юры Туронак. Дзейнасць групы Фабіяна Акінчыца (1939–1943)

Снежня 28, 2007 |


Фабіян Акінчыц нарадзіўся 20 студзеня 1886 г. у фальварку Акінчыцы (цяпер у межах горада Стоўбцы) Мінскага павета ў заможнай каталіцкай сям’і Яна і Эміліі. У 1906— 1913 г. вывучаў права на юрыдычным факультэце Пецярбургскага універсітэта. У гады вучобы належаў да партыі расійскіх сацыял-рэвалюцыянераў (эсэраў). У1923 г. вярнуўся з СССР і працаваў настаўнікам у Стаўбцоўскім павеце. У 1926 г. уступіў у шэрагі Беларускай сялянска-работніцкай грамады, быў адным з яе кіраўнікоў. У студзені 1927 г. арыштаваны польскімі ўладамі, у выніку судовага працэсу над дзеячамі грамады асуджаны на шэсць гадоў пазбаўлення волі. Пасля датэрміновага вызвалення з турмы з верасня 1930 г. быў членам кіраўніцтва пагаджальнай беларускай арганізацыі „Цэнтрасаюз”, з якой выйшаў у сакавіку 1931 г. Пасля няўдалай спробы стварэння паланафільскай арганізацыі „Адраджэнне” выехаў з Вільні да Стоўбцаў, дзе ў 1932 г. заснаваў Беларускае таварыства дабрачыннасці, а ў 1933 г. у якасці яго старшыні стаў членам Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні[1].

У канцы 1933 г. у Вільні па ініцыятыве Акінчыца была створана група нацыянальных радыкалаў, што імкнуліся да заснавання Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі. Прапагандзе гэтага ідэйнага кірунку служыў часопіс „Новы шлях”, які выдаваўся ў Вільні з лістапада 1933 г. пад рэдакцыяй Уладыслава Казлоўскага. Акрамя таго, ладзіліся публічныя лекцыі і дыскусійныя вечарыны, найбольш папулярныя ў віленскім студэнцкім асяроддзі. Былі распрацаваны праекты праграмы і статута партыі, падрыхтаваны яе ўстаноўчы з’езд.

Польскія ўлады, занепакоеныя кантактамі Акінчыца з Замежным бюро Нямецкай нацыянал-сацыялістычнай рабочай партыі (NSDAP – ННСРП), у 1936 г. адмовілі ў правядзенні з’езда, а ў 1937 г. забаранілі дзейнасць групы беларускіх нацыяналістаў у 150-кіламетровай ад савецкай Беларусі зоне — г. зн. на большай частцы заходніх беларускіх земляў[2]. У выніку рэдакцыя „Новага шляху” была перамешчана ў Ліду, дзе ў лістападзе 1937 г. выйшаў апошні нумар часопіса. Акінчыц вярнуўся на сваю гаспадарку пад Стоўбцамі ў чаканні выбуху вайны, якая мусіла разбурыць створаны ў Версалі і Рызе палітычны ўклад Усходняй Еўропы.

Пасля адхілення польскім урадам у студзені 1939 г. прапановы Гітлера наконт сумеснага выступу супраць СССР нямецка-польская вайна стала пытаннем найбліжэйшага часу. Вясной гэтага ж года Фабіян Акінчыц выехаў у Берлін і сярод іншых спраў заняўся падрыхтоўкай сумеснай з прадстаўнікамі ННСРП канферэнцыі беларускіх нацыянал-сацыялістаў. Канферэнцыя адбылася ў першай палове чэрвеня 1939 г. у Гданьску. Дагэтуль мала вядома пра рашэнні канферэнцыі і яе ўдзельнікаў. Паводле данясенняў польскай выведкі і паведамленняў прэсы, разглядалася гатовасць беларускіх нацыянал-сацыялістаў аказаць падтрымку нямецкім ваенным дзеянням у Польшчы наўзамен падтрымцы немцамі беларускіх незалежніцкіх пастулатаў[3].

Практычных вынікаў, незалежна ад прынятых рашэнняў, Гданьская канферэнцыя не займела. Пасля падпісання ў верасні 1939 г. нямецка-савецкага пакта аб сумесных дзеяннях Вермахта і Чырвонай арміі любая дапамога немцам ад беларускіх нацыстаў у Польшчы была не толькі залішняй, але і непажаданай. Таму амаль адразу ж пасля падпісання пакта нямецкія паліцыйныя ўлады, імкнучыся захаваць добрыя адносіны з новым хаўруснікам, забаранілі эмігрантам у Нямеччыне, у тым ліку беларусам, у той ці іншай форме праяўляць варожы настрой да СССР.

Улічваючы такую тактыку немцаў, Акінчыц на працягу пэўнага часу мусіў стрымліваць свае палітычныя амбіцыі. Да таго ж, большая частка яго даваенных паплечнікаў засталася на занятай Чырвонай арміяй тэрыторыі. Праўда, летам 1940 г. з Вільні ў Берлін прыбылі некалькі беларускіх палітычных дзеячоў — уцекачоў ад савецкай акупацыі, аднак нацыянал-сацыялістаў сярод іх не было. Затое ў той самы час на тэрыторыі Нямеччыны знаходзілася некалькі дзесяткаў тысяч беларусаў — жаўнераў польскай арміі, якія ў верасні 1939 г. трапілі ў нямецкі палон. Для іх рэгістрацыі, здзяйснення працэдуры вызвалення і аказання юрыдычнай дапамогі ў кастрычніку 1939 г. немцы стварылі спецыяльнае бюро — г. зв. беларускую адказную інстанцыю, кіраванне якой было даручана Фабіяну Акінчыцу. Таксама ён стаў рэдактарам беларускамоўнай газеты, якую Вермахт выдаваў для палонных.

Ніводная з пералічаных функцый Акінчыца, аднак, не задавальняла — такія ж самыя „адказныя інстанцыі” былі створаны для палонных украінцаў і палякаў, а іх газеты адрозніваліся толькі назвамі. Усё гэта былі нямецкія ініцыятывы, якія не выключалі магчымасці правядзення сярод палонных палітычнай працы з мэтай стварэння на тэрыторыі Нямеччыны групы беларускіх нацыянал-сацыялістаў. Менавіта з беларускай нацыял-сацыялістычнай групай Акінчыц звязваў вялікія спадзевы на выпадак вайны з СССР і нямецкай акупацыі Беларусі. Таму на пачатку 1940 г. ён адмовіўся ад даручаных функцый і з’ехаў у Варшаву, дзе сабраў групу сваіх прыхільнікаў. Летам 1940 г. ёю кіравалі намеснік Фабіяна Акінчыца ў Генеральным губернатарстве Уладзімір Лазарэвіч, а таксама праўленне ў складзе Леаніда Баярчука, Гуманскага і Міхайлоўскага[4].

Пасля вяртання ў Берлін Ф. Акінчыц прыцягнуў да супрацоўніцтва свайго прыяцеля са Стаўбцоўшчыны Аляксандра Крыта, а таксама вызваленых з лагера ваеннапалонных Генрыха Барановіча і Васіля Камароўскага[5]. Актыўная дзейнасць паплечнікаў пачалася неўзабаве пасля выбуху нямецка-савецкай вайны, калі нямецкія лагеры для ваеннапалонных запоўніліся сотнямі тысяч жаўнераў Чырвонай арміі.

У канцы лета 1941 г., пасля атрымання ад кіраўніцтва Вермахта адпаведнай згоды, міністр акупаваных усходніх тэрыторый Альфрэд Розенберг упаважніў Фабіяна Акінчыца да апекі над гэтымі лагерамі і адшукання сярод палонных пэўнай колькасці беларусаў, згодных у якасці перакладчыкаў і прапагандыстаў супрацоўнічаць з нямецкай акупацыйнай адміністрацыяй на тэрыторыі Беларусі. У верасні была створана камісія, якая займалася пошукамі сярод ваеннапалонных кандыдатаў на такую службу і ацэнкай іх кваліфікацыі, пасля чаго выбраных накіроўвалі ў мясцовасць Вустраў (непадалёк ад Берліна) на 6-месяцовыя падрыхтоўчыя курсы. Працай камісіі, у склад якой уваходзілі Г. Барановіч, В. Камароўскі і А. Крыт, кіраваў Ф. Акінчыц.

Барановіч, Камароўскі і Крыт з восені 1941 г. працавалі ў школе прапагандыстаў у Вустраў у якасці арганізатараў навучальнага працэсу і лектараў. У 1942 г. да іх далучыліся вызваленыя з лагера ваеннапалонных былыя чырвонаармейцы Юры Зімёнак, Раковіч, Фядотаў і Мікалай Чупракоў[6]. Да сакавіка 1943 г. курс навучання ў Вустраў прайшлі тры групы прапагандыстаў агульнай колькасцю больш за сто чалавек. Пераважна гэта былі маладыя афіцэры Чырвонай арміі, выхаваныя ў духу камуністычнай ідэалогіі, якія паходзілі з Усходняй Беларусі. За час вучобы яны мусілі засвоіць сістэму нямецкай цывільнай акупацыйнай улады на тэрыторыі Беларусі і асновы яе функцыянавання, авалодаць метадамі развянчання бальшавісцкай ідэалогіі, удасканаліць веды нямецкай і беларускай моваў, падрыхтавацца да публічных выступаў. Як вынікае з апублікаваных пасля вайны нешматлікіх успамінаў, яны былі глыбока ўдзячныя Акінчыцу за вызваленне з лагераў ваеннапалонных, дзе панавала надзвычай высокая смяротнасць[7].

Цалкам магчыма, што пераход гэтых чырвонаармейцаў на службу да немцаў найперш быў прадыктаваны памкненнем захаваць уласнае жыццё, што, аднак, для іх саміх не з’яўлялася апраўданнем здрады вайсковай прысязе. Акінчыц імкнуўся злагодзіць тое пачуццё здрады савецкай Радзіме праз прапаганду беларускіх нацыянальных ідэалаў, якія нішчыліся ў СССР і ігнараваліся заходнімі імперыямі. Ён падкрэсліваў, што ў такім становішчы толькі апірышча на Трэці Рэйх дае беларусам калі не гарантыі, то прынамсі магчымасць рэалізацыі ўласных нацыянальных пастулатаў. Пры гэтым Фабіян Акінчыц развіваў ідэі беларускіх нацыянал-сацыялістаў, падкрэсліваючы, што яны не абмяжоўваюцца барацьбой з бальшавізмам, а ставяць за мэту непазбежную перабудову грамадства, змяненне яго псіхалогіі, абуджэнне нацыянальнай свядомасці. „Мы, беларусы, — сцвярджаў ён, — не павінны ацэньваць гэтую вайну толькі праз прызму беларускіх інтарэсаў. Мы павінны ўсвядоміць сабе, што вайна вядзецца ў імя будучыні ўсяго цывілізаванага свету. Ад таго, якая сіла пераможа, будзе залежаць лёс усіх народаў. Таму мы не можам абмяжоўвацца сутнасна памылковай формулай: „Пачакаць і пабачыць, якая сіла будзе карыснейшай для беларускай справы”. Больш за тое, вайна вядзецца дзеля перабудовы Еўропы на новых гаспадарчых і палітычных асновах. Якой бы ні была гэтая Еўропа ў найбліжэйшай будучыні, мы, беларусы, не павінны шкадаваць Еўропы перадваеннай. Нічога ў ёй мы не мелі i мець не маглі… Не мелі мы ў сваім краі ніякіх магчымасцяў для працы, нацыянальнай не толькі па духу, але і па форме. Затое цяпер такую магчымасць маем”[8].

Пасля сканчэння курсаў выхаванцаў Акінчыца накіроўвалі ў распараджэнне Генеральнага камісарыята ў Мінску, дзе яны атрымлівалі працу, галоўным чынам у аддзелах прапаганды акруговых камісарыятаў. Верагодна, не ўсе яны падтрымлівалі ідэі Ф. Акінчыца, аднак пераважная большасць яго давер апраўдала. Праўда, здараліся ўцёкі да савецкіх партызанаў, але з-за недаверу апошніх да гэтых паўторных дызерціраў такія выпадкі былі рызыкоўныя i таму рэдкія.

Гэтыя прапагандысты і тыя нацыянал-сацыялістычныя дзеячы, што заставаліся на тэрыторыі Беларусі, і складалі групу Фабіяна Акінчыца, з дапамогай якой ён намерваўся заняць кіраўнічую пазіцыю ў беларускім руху. Трэба адзначыць, дадзеная група была не адзіная — яшчэ перад пачаткам нямецка-савецкай вайны ў Нямеччыне і на акупаваных тэрыторыях утварыліся некалькі груп, лідэры якіх таксама разлічвалі на зацікаўленасць беларускай праблемай з боку нямецкіх уладаў і на атрыманне кіраўнічай ролі ў Беларусі пасля акупацыі яе Вермахтам[9]. Спасылкі Акінчыца на ідэалагічную роднасць яго групы з ННСДРП збольшага ігнараваліся нямецкімі ўладамі, якія пры падборы супрацоўнікаў кіраваліся толькі ўласнымі крытэрыямі. У такой сітуацыі ён распачаў дзеянні, скіраваныя на выключэнне з гульні палітычных праціўнікаў і захоп кіраўніцтва беларускімі арганізацыямі ў Беларусі і на эміграцыі сваімі супрацоўнікамі[10].

Першая такая спроба была здзейснена ў Варшаве ў 1940 г., дзе група Фабіяна Акінчыца старалася захапіць уладу ў найбольш палітычна значным на той час Беларускім камітэце. Аднак жа, у сувязі з тым, што яго тагачасны старшыня доктар Мікалай Шчорс карыстаўся моцнай падтрымкай членаў камітэта, спроба не ўдалася. Тады Акінчыц заняўся стварэннем у Берліне камітэта, які, апрача статутных задач грамадскай узаемадапамогі, выконваў бы таксама і функцыі інстытуцыйнай базы для дзейнасці яго групы. У пасляваеннай гістарыяграфіі неаднаразова сцвярджалася, што творцам і першым старшынём Беларускага камітэта самапомачы (БКС) у Нямеччыне быў Мікалай Шкялёнак, які летам 1940 г. прыбыў з Вільні ў Берлін. Ёсць сэнс больш уважліва прыгледзецца да акалічнасцяў, звязаных з заснаваннем гэтай значнай і адзінай у Нямеччыне грамадскай беларускай арганізацыі, якая ў 1944 г. мела 14 мясцовых аддзелаў (у Лодзі, Торуні, Познані, Караляўцы, Мюнхене, Празе і іншых гарадах). Яна складалася з некалькіх тысяч членаў, пераважна вызваленых з лагераў для ваеннапалонных і накіраваных для працы ў рэгіёнах Беларусі былых жаўнераў польскага войска беларускага паходжання.

Паводле сведчання Аляксандра Крыта, галоўным ініцыятарам стварэння камітэта ў Берліне быў член групы Акінчыца Васіль Камароўскі. Той пасля вызвалення з лагера разаслаў ліст да ўсіх беларусаў, што на той час знаходзіліся ў Нямеччыне, з прапановай аб заснаванні камітэта, на які атрымаў каля 300 пазітыўных адказаў. Неўзабаве адбыўся ўстаноўчы з’езд, дзе было выбрана часовае праўленне. Старшынём камітэта стаў былы консул Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) у Берліне Андрэй Бароўскі, а членамі праўлення — Васіль Камароўскі і Аляксандр Крыт[11].

У сваёй справаздачы Крыт не падаў даты стварэння камітэта, аднак вядома, што Камароўскі быў вызвалены з лагера ваеннапалонных 19 сакавіка 1941 г. — значыць, усю арганізацыйную працу ён мог выконваць толькі пасля гэтай даты. Такім чынам, Беларускі камітэт самапомачы быў створаны не летам 1940 г., як часта сцвярджаецца, а не раней за першую палову 1941 г., калі нямецкія ўлады ўжо маглі не засцерагацца абвінавачванняў з боку СССР наконт актывізацыі беларускіх антысавецкіх арганізацый.

Далей А. Крыт піша, што пасля прыезду з Парыжа ў Берлін Мікалая Абрамчыка (гэта адбылося летам 1941 г.) члены часовага праўлення БКС даручылі яму кіраўніцтва камітэтам і нават прызначылі сталы заробак за гэтую працу. Удзел Абрамчыка ў працы БКС (не як старшыні галоўнага праўлення, а як яго „тэхнічнага кіраўніка”) пацвярджае берлінскі штотыднёвік „Раніца”[12]. Андрэй Бароўскі быў хворы і не мог актыўна працаваць, у сувязі з чым быў толькі намінальным старшынём, а Крыт і Камароўскі яшчэ не мелі адпаведнага досведу і аўтарытэту.

Як пісаў пасля вайны Мікалай Абрамчык, у 1943 г. з пяці членаў праўлення БКС чацвёра належалі да групы Фабіяна Акінчыца. Гэтая акалічнасць у канцы 1943 г. аблегчыла выключэнне Абрамчыка з камітэта за непрыхільныя адносіны да людзей Акінчыца[13].

Сітуацыя ў Беларусі пасля яе акупацыі Вермахтам не адпавядала чаканням Акінчыца. Асабліва не хапала нацыянальных кадраў, падрыхтаваных да арганізацыі мясцовай адміністрацыі і паліцыі, у выніку чаго нямецкія вайсковыя ўлады ахвотна даручалі гэтыя функцыі больш дасведчаным даваенным польскім чыноўнікам і службоўцам, а таксама накіроўвалі ў Беларусь латышскія, літоўскія і ўкраінскія паліцыйныя фармаванні. Да таго ж, на пачатку верасня 1941 г. толькі заходняя частка Беларусі разам з Мінскам была перададзена цывільным уладам, а яе большая ўсходняя частка заставалася пад вайсковым кіраваннем.

Разлічваючы на сваю хуткую перамогу ў вайне, нямецкія ўлады не дазволілі стварыць на акупаваных тэрыторыях арганізацыі і палітычныя партыі нават нацыянал-сацыялістычнай скіраванасці. Была дазволена толькі дзейнасць Беларускай народнай самапомачы (БНС), статутныя задачы якой зводзіліся ў асноўным да грамадскай апекі і аховы здароўя. Гэта была пакуль адзіная грамадская арганізацыя, якая, нягледзячы на абмежаванасць сваіх функцый, стварала магчымасць для канцэнтрацыі і актывізацыі нацыянальных сіл. У верасні 1941 г. Розенберг прызначыў кіраўніком БНС доктара Івана Ермачэнку, тагачаснага дзеяча беларускага эміграцыйнага цэнтра ў Празе, які ад нейкага часу падтрымліваў кантакты з афіцыйным Берлінам.

Прызначаны Гітлерам генеральны камісар Беларусі Вільгельм Кубэ не падзяляў нігілістычнай нацыянальнай палітыкі Берліна. Перад нарастальнай пагрозай, якую выяўляў савецкі партызанскі рух, ён падтрымліваў беларускі нацыяналізм, імкнуўся да прыцягнення беларускага грамадства на нямецкі бок шляхам акрэсленых саступак у палітычных i культурных пытаннях, упарадкавання гаспадарчай дзейнасці, а таксама намагаўся паказаць беларускаму народу, што факт нямецкай акупацыі стварае для яго пазітыўную перспектыву. Ён падтрымліваў беларусізацыю адукацыі, адміністрацыйнага апарату, культурнага жыцця, прэсы, выдавецкай справы, дазволіў публічна выкарыстоўваць нацыянальную сімволіку. У сярэдзіне 1942 г. пад уласную адказнасць, перавысіўшы статутныя паўнамоцтвы БНС, дазволіў скласці ім Галоўную Раду на чале з Ермачэнкам, якому даручыў камандаванне антыпартызанскім узброеным фармаваннем — Беларускай самаабаронай. Нарэшце, стварыў інстытут Мужоў Даверу, у які ўваходзілі перадавыя дзеячы БНС. Праз год шэф нямецкай паліцыі бяспекі ў Мінску Эдуард Штрах абвінаваціў Кубэ ў тым, што той свядома дзейнічае ў кірунку сварэння беларускай дзяржавы на чале з Іванам Ермачэнкам у ролі прэм’ера[14].

Беларуская палітыка Вільгельма Кубэ амаль цалкам супадала з памкненнямі Фабіяна Акінчыца — за адным, але вельмі істотным выключэннем: ён сам намерваўся быць будаўніком беларускай дзяржавы пад нямецкім пратэктаратам. Акінчыц лічыў Ермачэнку сваім галоўным канкурэнтам і распачаў з тым нялёгкую барацьбу. Нялёгкую — бо, па-першае, абодва былі супрацоўнікамі Міністэрства Розенберга, які аднолькава іх падтрымліваў; па-другое, дзейнасць Ермачэнкі супадала з рашэннямі Кубэ як найвышэйшага прадстаўніка акупацыйнай улады ў Беларусі.

Акінчыц знайшоў, аднак, саюзнікаў у Галоўным упраўленні бяспекі Рэйха і падпарадкаванай яму паліцыі бяспекі ў Мінску. Паліцыйныя органы ад пэўнага часу варожа ставіліся да Кубэ за ягоную крытыку антыпартызанскіх акцыяў і імкнуліся да палітычнай кампраметацыі яго як выразніка і рэалізатара заведама супярэчных інтарэсам немцаў беларускіх ініцыятываў Ермачэнкі і кіраўніцтва БНС.

Палічыўшы, што надышоў адпаведны час, і ведаючы, што паліцыйныя ўлады шукаюць падставы для кампраметацыі Кубэ, у канцы 1942 г. Акінчыц і прапагандысты яго групы пачалі атаку на кіраўніцтва БНС і яго шэфа. На іх адрас скіроўваліся абвінавачанні ў ігнараванні, нават сабатажы такой важнай для немцаў справы, як актывізацыя грамадства да барацьбы з партызанскім рухам. Адначасова ўказвалася на тое, што кіраўніцтва БНС знаходзіцца пад уплывам панславісцкіх (гэта значыць — прамаскоўскіх) настрояў і прапартызанскіх сімпатый свайго так званага левага крыла, пра што нібыта сведчылі ўцёкі да партызанаў некаторых мясцовых дзеячоў БНС і жаўнераў Беларускай самаабароны[15].

Скарыстаўшы даносы Акінчыца, нямецкая служба бяспекі на пераломе 1942/1943 г. сфабрыкавала г. зв. справу Ермачэнкі, які абвінавачваўся ў найцяжэйшым злачынстве — дзяржаўнай здрадзе. Гэтым абвінавачаннем наносіўся апасродкаваны ўдар па Вільгельму Кубэ, адказнаму за дзейнасць БНС. Баронячы ўласную пазіцыю, Кубэ абараніў Ермачэнку ад абвінавачання, у сувязі з чым распачатае следства было скіравана на гаспадарчую дзейнасць БНС, у якой былі выкрыты злоўжыванні. Ермачэнка заставаўся ў Мінску, аднак працягваўся пераслед паліцыяй іншых дзеячоў БНС, у выніку чаго 24 снежня 1942 г. быў арыштаваны і расстраляны член Галоўнай Рады БНС ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі.

На пачатку 1943 г. пазіцыя БНС пачала рэзка слабець і Фабіян Акінчыц, карыстаючыся прызнаннем з боку службоўцаў СС і паліцыі ў Берліне, спадзяваўся на саслабленне свайго галоўнага праціўніка. Тым часам кіраўніцтва СС мела ўсё большы ўплыў на дзейнасць міністэрства Розенберга і цывільнага праўлення ў Беларусі. Улічваючы гэтую акалічнасць, цяжка патлумачыць, чаго баяліся Акінчыц і яго супрацоўнікі (можа, зацягвання следчай працэдуры, а можа, яшчэ чаго іншага), якія імкнуліся прыспешыць упадак Ермачэнкі. Генрых Барановіч, які разам са сваім шэфам i чарговай групай навучаных прапагандыстаў выбіраўся да Мінска, 11 лютага 1943 г. пісаў пра гэта да свайго калегі ў генеральным камісарыяце Міхаіла Ганько: „Што да клікі Ермачэнкі (створанай у Беларусі), пра гэта будзем размаўляць у Мінску. Сёння магу сказаць толькі адно: …Вы сабе не ўяўляеце, што людзі, каторыя выстаўляюцца як годныя даверу, лаяльныя да немцаў і беларускай справы, вельмі часта з’яўляюцца агіднымі тыпамі — нічога не вартымі, ілжывымі, здрадлівымі… Паўстае пытанне, як доўга такія анучы будуць засмечваць святую зямлю… Калі мы прыедзем да Мінска, выбухне бомба, у чым многія панове могуць не сумнявацца. Я абсалютна ўпэўнены, што ў гэтых ваўкоў у авечай скуры трапяць прызначаныя для іх асколкі”[16].

Цяжка сказаць, ці значылі словы Барановіча пра бомбу і асколкі тое, што група Акінчыца планавала замах на жыццё Ермачэнкі, ці вялося пра нейкую акцыю дзеля яго канчатковай кампраметацыі. Так ці інакш, група рыхтавала гвалтоўную расправу з кіраўніцтвам БНС. Аднак падзеі пайшлі інакш. Ліст Барановіча да Ганько, напэўна, не дайшоў да адрасата, бо быў перахоплены чыноўнікамі генеральнага камісарыята і перададзены Кубэ. Ён жа 23 лютага выслаў да Розенберга ліст, у якім абураўся дзеяннямі Барановіча і надалей бараніў І. Ермачэнку як вартага даверу супрацоўніка[17].

Гэты выпадак зблытаў усе планы групы. Праінфармаваны наконт іх Ермачэнка ў мэтах самаабароны арганізаваў замах на Акінчыца, які 5 сакавіка 1943 г. быў застрэлены мінскім журналістам Алесем Матусевічам. Каб пазбегнуць забароны дзейнасці генеральнага камісарыята, гэтае здарэнне было замоўчана мінскімі газетамі і радыё. Падобна на тое, што Кубэ не хацеў раскрываць акалічнасці замаху, а спробы ўказаць на „маскоўскіх агентаў” былі для сучаснікаў занадта неверагоднымі. Іван Ермачэнка захаваў сваё жыццё, але неўзабаве быў высланы з Мінска без права займацца палітычнай дзейнасцю і зноў вярнуўся ў Прагу.

Важнай ініцыятывай Фабіяна Акінчыца, зрэалізаванай неўзабаве пасля яго смерці, было стварэнне Саюза беларускай моладзі (СБМ). Ідэя стварэння такой арганізацыі нацыянал-сацыялістычнай скіраванасці вынікала з яго прагі да перабудовы беларускага грамадства, умацавання яго нацыянальнай свядомасці і антыбальшавіцкай скіраванасці, чаму спрыяла б адпаведнае выхаванне маладога пакалення.

Аднак гэтыя мэты не выклікалі цікавасці Розенберга, бо ў кароткім часе не прыносілі адпаведнай карысці для немцаў, а ва ўмовах вайны выпрацоўка доўгатэрміновай палітыкі ў адносінах да Беларусі была заўчаснай. Таму да вясны 1943 г. Розенберг не прымаў ніякіх рашэнняў па гэтай справе.

Акінчыц усё ж не пераставаў шукаць спосабаў пераканання Розенберга ў мэтазгоднасці стварэння беларускай моладзевай арганізацыі. Значную ролю ў гэтай справе адыграў яго малады супрацоўнік Генрых Барановіч. З дапамогай Акінчыца той наладзіў кантакты з кіраўніцтвам Моладзі Рэйха (Riechsjugendfьhrung), вывучыў структуру і метады працы нямецкай моладзевай арганізацыі Гітлерюгенд (Hitlerjugend) і адначасова прапагандаваў справу СБМ. Пры гэтым ён выкарыстоўваў аргументы, якія, несумненна, адпавядалі нямецкім чаканням.

Галоўнай мэтай ладжанай арганізацыі было перавыхаванне „збальшавізаванай” беларускай моладзі, што супрацьдзейнічала б яе далучэнню да партызанскага руху і тым самым стрымлівала б яго развіццё. Тэрмін „збальшавізаваная” адлюстроўваў рэальнае стаўленне да падзеяў усходне-беларускіх камсамольцаў. У дачыненні ж да большасці заходнебеларускай моладзі, якая ў самай нязначнай ступені ўспрымала камуністычную ідэалогію, ён быў некарэктным і не адпавядаў рэчаіснасці. Такім чынам, сцвярджэнне Фабіяна Акінчыца і Генрыха Барановіча наконт бальшавізацыі моладзі было не да канца праўдзівым, але ўсё ж яно магло зацікавіць нямецкія кіраўнічыя колы, якім не трэба было лішні раз нагадваць пра нарастальную пагрозу партызанскага руху на тэрыторыі акупаванай Беларусі.

Адной з найважнейшых задач беларускай моладзевай арганізацыі, сярод іншага, мусіла стаць рэкрутацыя беларускай моладзі для працы ў Нямеччыне на прамысловых прадпрыемствах і будаўніцтве. У сувязі з гэтым Барановіч прапанаваў зацвердзіць арганізацыйную структуру СБМ з падзелам яе членаў на дзве групы дзеяння: „Беларусь” і „Нямеччына”. На яго думку, праца ў Нямеччыне спрыяла б падрыхтоўцы такіх неабходных для адбудовы беларускай эканомікі высокакваліфікаваных спецыялістаў, а таксама развіццю прыязных кантактаў з нямецкай моладдзю. Хоць Барановіч добра ведаў, што і без пасрэдніцтва моладзевай арганізацыі беларускіх хлопцаў і дзяўчат прымусова выпраўляюць на працу ў Нямеччыну, дзе стаўленне да ix было не нашмат лепшым, чым да ваеннапалонных, але ён разлічваў на атрыманне для членаў СБМ прывілеяваных умоў працы і побыту.

Верагодна, гэтая беларуская ініцыятыва выклікала цікавасць з боку кіраўніцтва Моладзі Рэйха, якое 19 красавіка 1943 г. пераслала ўсю неабходную дакументацыю разам з распрацаваным Генрыхам Барановічам праектам статута СБМ у Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый для прыняцця адпаведнага рашэння[18]. Нарэшце, у канцы красавіка ці на пачатку траўня Розенберг даў згоду на стварэнне такой арганізацыі, у сувязі з чым перад яе стваральнікамі паўсталі новыя задачы: распрацоўка уніформы, прапагандысцкіх плакатаў, арганізацыя экскурсій беларускіх моладзевых дзеячоў у Нямеччыну, распрацоўка праграмы культурнага супрацоўніцтва паміж Гітлерюгенд і СБМ і г. д., у выкананні якіх сам Барановіч прымаў актыўны ўдзел. Выхаванцы Акінчыца складалі большую частку кіраўнічых кадраў гэтай арганізацыі і ўдзельнічалі ў яе дзейнасці ў Беларусі.

Дзейнасць Фабіяна Акінчыца і яго групы пасляваенныя беларускія гісторыкі і журналісты як на Радзіме, так і на эміграцыі ацэньвалі адмоўна. Як правіла, групу называлі айчыннай праявай фашызму, а яе дзеячоў — нямецкімі янычарамі, паслухмянымі калабарантамі і г. д. Трэба адзначыць, гэтыя нападкі былі аднабокія, а „хлопцы Акінчыца”, як іх было прынята пагардліва называць, доўгі час не ўступалі ў палеміку. Тых, якія перажылі вайну, амерыканцы і англічане выдалі савецкім уладам, і толькі нямногім собіла застацца на Захадзе, бо яны не хацелі вяртацца да свайго ваеннага мінулага. Толькі пасля распаду СССР некаторыя з тых, хто застаўся жывы, наважыліся выступіць у абарону сваёй дзейнасці, акцэнтуючы галоўным чынам яе патрыятычныя матывы[19].

Пытанне пра тое, у якой ступені імкненне Ф. Акінчыца да ўлады было выклікана патрыятычнымі пачуццямі ці асабістымі амбіцыямі, застаецца дыскусійным. Не падлягае сумненню адно — ва ўмовах нямецкай акупацыйнай палітыкі і вынікаў вайны яны былі нерэальнымі. Толькі створаны па яго ініцыятыве Саюз беларускай моладзі пакінуў выразны след у гісторыі, пра што, між іншым, сведчыць працяглая палеміка вакол значэння гэтай арганізацыі. Нягледзячы на сваю кароткатэрміновую дзейнасць, яна адыграла значную ролю ў патрыятычным выхаванні моладзі, якая пасля вайны ўдзельнічала ў антыбальшавіцкім нацыянальным руху ў Беларусі і была ідэйным падмуркам беларускай эміграцыі. Аднак у адпаведнасці з новымі ідэйнымі павевамі апалагеты СБМ пастараліся забыцца пра яго нацыянал-сацыялістычныя карані.

Пераклала Наталля Пятровіч


[1] Дагэтуль найбольш поўны нарыс пра палітычную дзейнасць Фабіяна Акінчыца апублікаваў Яўген Вапа. Гл.: Фабіян Акінчыц і ягоны лёс // Ніва. 19.09-10.10.1993. № 38-41.
[2] Новы шлях. 25.02.1937. № 24.
[3] Інфармацыю Дэпартамента бяспекі Міністэрства замежныхспраў Рэспублікі Польшча апублікаваў В. Склубоўскі. Гл.: Змінулых год // Ніва. 19.09.1982. № 29. Таксама: Kurier Polski. 22.06.1939. № 171; Хрысціянская Думка. 1.07.1939. № 20.
[4] Архіў новых актаў (Варшава). Александрыйскія мікрафільмы. Т – 81. № 13/ЕАР-250d-18-10/4. Справаздача Ф. Акінчыца ад 10.01.1941.
[5] Генрых Барановіч (1916—2002) вызвалены з лагера ваеннапалонных 9.10.1940, Васіль Камароўскі (1914-1953) —19.03.1941.Аляксандр Крыт не фігуруе ў ведамасцях Цэнтральнага музеяваеннапалонных у Ламбіновіцах-Аполі, дата і акалічнасці яго прыбыцця ў Берлін дагэтуль не вядомыя.
[6] Пра ўдзел Мікалая Чупракова ў групе Ф. Акінчыца гл.: Беларус. 2004, люты. № 493. У архіўных дакументах і мемуарнайлітаратуры ён, аднак, не фігуруе. Магчыма, пасля вайны ён змяніў прозвішча.
[7] Шаўцоў С. Мая Адысея. Вільня, 1999. С. 40-41; гл. таксама рэляцыю М. Чупракова: Беларус. 2004, люты. № 493.
[8] Акінчыц Ф. Увагі на часе // Беларуская Газета. 1943. 28.03—11.04. №24-28.
[9] У Празе дзейнічалі Іван Ермачэнка і старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі Васіль Захарка, у Варшаве — Мікалай Шчорс, ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, Ян Станкевіч, у Лодзі — Радаслаў Астроўскі і Вітаўт Тумаш.
[10] Архіў новых актаў. Александрыйскія мікрафільмы. Т—81. № 13 /ЕАР-250d-18-10/4. Справаздача Ф. Акінчыца ад 10.01.1941.
[11] Ліст А. Крыта да А. Вініцкага ад 21.08.1967 г. (архіў аўтара). Гэтую інфармацыю пацвердзіў дзеяч БКС доктар Станіслаў Грынкевіч, які пісаў: „На арганізацыйным сходзе Камітэта ў Берліне першым яго старшынём быў абраны А. Бароўскі, былы консул БНР у Нямеччыне, сакратаром — Камароўскі, а скарбнікам —А. Крыт”. Гл.: Беларуская царква. 1965. № 28.
[12] Раніца. 7.02 і 9/16.04.1943. На той час М. Абрамчык быў кіраўніком берлінскага аддзела БКС, што, напэўна, стала прычынай блытаніны наконт яго функцый у Камітэце.
[13] Абрамчык М. Доктар Станіслаў Грынкевіч // Беларус. 1966. Май. № 110; Вініцкі А. Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939-1951 гадох. Мінск, 1999. С. 18.
[14] Шырэй пра палітыку В. Кубэ гл.: Turonek J. Białoruś pod okupacją niemiecką. Warszawa, 1993.
[15] Акінчыц Ф. Не забываць пра галоўнае // Беларуская газета. 4.03.1943. № 17; Архіў новых актаў. Александрыйскія мікрафільмы. Т-175. № 236. Рэгістрацыя СД № 38 ад 22.01.1943; тамсама. Т-454. № 39/1057. Ліст Готберга да Бергера.
[16] Тамсама. Т-454. № 39/1055. Ліст Г. Барановіча да М. Ганько ад 11.02.1943 г.
[17] Тамсама. Т-454. № 39/1055. Ліст В. Кубэ да Розенберга ад 22.02. 1943 г.
[18] Тамсама. Т-454. № 23/456-469. Die Lage der Jugend in Weissruthenien, Das Weissruthenische Jugendwerk, Satzungen der Jugendorganisation „Weissruthenisches Jugendwerk” і інш.
[19] Шаўцоў С.,Чупракоў М.: гл. спасылку 7; Пранчак Л. Так і непабачу Беларусь (выпаведзь М. Кавыля) // Літаратура і мастацтва. 30.06.1995. №25-26.

Наверх

Марцэлі Косман. Два юбілеі польскай гістарыяграфіі

Снежня 21, 2007 |

(50 гадоў штогодніку „Odrodzenie

i Reformacja w Polsce” і 80-годдзе

прафесара Януша Тазбіра)


Згаданыя ў назве артыкула юбілеі блізка звязаныя паміж сабой. Іх аб’ядноўвае паняцце Рэфармацыя і прозвішча вядучага ў паваеннай Польшчы даследчыка, які ў вачах многіх атаясняецца з прысвечаным ёй часопісам. Няшмат вучоных ва ўзросце 80 гадоў характарызуюцца такой творчай дынамікай і актыўнасцю ў грамадскім жыцці, як у Януша Тазбіра, гэтаксама і мала перыядычных выданняў, якія вытрымалі выпрабаванне паўвекавым часам і заваявалі рэпутацыю не толькі ў краіне, але і за яе межамі.

Пасля 1945 г. вывучэнне гісторыі рэлігіі і каталіцызму ў Польшчы, незалежна ад узаемадачыненняў паміж дзяржавай і царквою, прынесла вельмі значныя вынікі, што звязана з працягам папярэдніх даследаванняў і новымі пошукамі ў іншых арганізацыйных формах. Шмат месца заняў бы пералік назваў манаграфій, фундаментальных выданняў і часопісаў, нават не рэлігійных. Ліквідацыя тэалагічных факультэтаў ва універсітэтах (пасля 1989 г. большасць з іх была вернута ў вышэйшыя школы) гэтай працы не прыпыніла, бо, акрамя заснаваных яшчэ на пачатку 1920-х г. Люблінскага каталіцкага універсітэта, вышэйшых духоўных семінарый і папскіх тэалагічных факультэтаў, у 1954 г. у Варшаве былі адкрыты Акадэмія каталіцкай тэалогіі (на яе базе створаны сучасны Інстытут кардынала Стэфана Вышыньскага) і прадугледжаная для асоб іншых веравызнанняў Хрысціянская тэалагічная акадэмія, звязаная традыцыяй з даваенным факультэтам евангелісцкай тэалогіі Варшаўскага універсітэта. Больш за тое, пасля палітычнага пералому 1956 г. у навуцы стала назірацца паступовае збліжэнне духоўных і свецкіх даследчыкаў, якое з цягам часу перайшло ў пастаяннае супрацоўніцтва[1].

Вывучэнне гісторыі рэфарматарскага руху ў Польшчы пачыналася ў XIX ст., і звязана яно з імёнамі Юзэфа Лукашэвіча[2] i Генрыка Мерчынга[3]. Наступным у гэтым спісе можна назваць Аляксандра Брукнера (памёр у 1939 г.), які на пачатку дваццатых гадоў ва ўступным слове да новага часопіса „Reformacja w Polsce” (па праекце яго стваральнікаў павінен быў стаць прысвечаным гісторыі пратэстантызму ў Першай Рэчы Паспалітай штоквартальнікам) пісаў: „Польскі духоўны рух канчаткова абудзіла толькі Рэфармацыя. Без яе лацінская мова і надалей збірала б людзей, карысталася б поспехам; але яна прымусіла нават тых, хто не хацеў, карыстацца польскім пісьмом”[4].

„Reformacja w Polsce” была друкаваным органам створанага годам раней (12 красавіка 1920 г.) у Варшаве Таварыства па даследаванні гісторыі Рэфармацыі, у склад якога ўвайшлі 150 чалавек. Сярод іх былі навукоўцы, а таксама аматары i папулярызатары гісторыі. У гэты ж час у Вільні на аснове актыўнага Евангелісцкарэфарматарскага аб’яднання ўзнікла Таварыства аматараў гісторыі польскай Рэфармацыі імя Яна Ласкага[5].

У вышэй цытаваным артыкуле Брукнер адзначаў неабходнасць правядзення комплексных даследаванняў, парадкавання ведаў аб гістарычных крыніцах, трактавання старапольскага пратэстантызму ў еўрапейскім кантэксце, і больш за тое — аб’ектыўна, што было асабліва важна ў час нарастання манаполіі на патрыятызм Касцёла, які прэтэндаваў і на мінулае Айчыны, і распаўсюджання лозунга „паляк = каталік”[6].

У міжваенны перыяд выйшла дзесяць тамоў штогодніка „Reformacja w Polsce”, якія з прычыны недахопу фінансаў выдаваліся з перапынкамі (нават у 6 гадоў) або як аб’яднаныя нумары, што было двойчы[7]. Нягледзячы на гэта, у часопісе друкаваліся выдатныя працы, якія ў сваёй большасці i сёння захоўваюць актуальнасць. Пасля Другой сусветнай вайны пазітыўнай з’явай стаў патранаж з боку дзяржавы, што давала матэрыяльную базу для працягу выдання (у першыя дзесяць гадоў выйшлі толькі два тамы, але значна большым аб’ёмам)[8]. З іншага боку, над часопісам і яго асноўнымі творцамі згушчаліся хмары, што было звязана з негатыўным уплывам сталінскіх часоў на развіццё навукі. Каб выратаваць выданне, адзін з аўтараў, якія лічылі мэтазгодным прыстасаванне даследаванняў да марксісцкай ідэалогіі, у 11-м томе за 1952 г. крытычна ацаніў тых калег, чые тэксты „часта вісяць нібыта ў паветры, знаходзяцца пад замежным уплывам і адначасова ігнаруюць канкрэтныя польскія ўмовы”[9].

Апошнім тэкстам дванаццатага тома была „Хроніка Таварыства вывучэння гісторыі Рэфармацыі ў Польшчы”, якое ў 1947 г., пасля перапынку ў гады вайны, аднавіла сваю дзейнасць і налічвала 95 членаў. Яго старшынёй быў святар евангелісцка-аўгсбургскай царквы прафесар Ян Шэруда. Акрамя выдання часопіса таварыства займалася папулярызацыяй ведаў аб Рэфармацыі шляхам правядзення публічных лекцый. У пераломным 1956 г. выйшаў апошні том, які фактычна стаў першым нумарам новага часопіса пад папярэдняй назвай, але пашыранай за кошт слова „Адраджэнне”. Рэдакцыя[10] часопіса”Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, ацэненага за пазітыўнае мадыфікаванне даследчыцкага варштата, паспяхова збярогшы папярэднія дасягненні, змагла актыўна развіць даследаванні, якія з цягам часу ахапілі і іншыя аспекты інтэлектуальнай культуры I Рэчы Паспалітай, у тым ліку гісторыю каталіцкай царквы і асабліва Контррэфармацыі. На працягу 50 гадоў часопіс выходзіў сістэматычна раз на год, што, без сумнення, было заслугай яго шматгадовага галоўнага рэдактара Януша Тазбіра[11].

Ва ўводзінах да першага тома рэдакцыйны камітэт прапанаваў канцэпцыю новага выдання, падкрэсліў значэнне даследаванняў эпохі Адраджэння і грамадска-ідэйных лозунгаў рэлігійных рухаў XVI ст. Была таксама адзначана сувязь з выдаваным цягам трыццаці гадоў (з 1922 да 1952) часопісам „Reformacja w Polsce”, ахарактарызаваным як больш вузкі па сваёй тэматыцы: „Мы ў поўнай меры ацэньваем дасягненні гэтага перыядычнага выдання, але наша серыя не з’яўляецца яго працягам. Мы карыстаемся іншымі метадалагічнымі падыходамі, адрозніваемся ў разуменні Адраджэння і Рэфармацыі, ставім перад сабой іншыя задачы і мэты”[12].

Нягледзячы на такога рода агаворкі, якія ў значнай ступені мелі тактычны характар і адыгрывалі ролю „дымавой заслоны”, існавала пэўная пераемнасць, напрыклад, у прозвішчах аўтараў, шматразовым цытаванні папярэдняга выдання, публікацыі поўнага пераліку выдадзеных у ім артыкулаў[13]. Праз тры гады былі нанава акрэслены задачы “Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, у якіх на першае месца ставілася 1) развіццё шляхоў спазнання прыроды і сацыяльнай рэальнасці, 2) фармаванне прынцыпаў стаўлення да прыроднай і сацыяльнай рэальнасці, 3) вывучэнне разнастайных грамадскіх ідэалогій і рэлігійных вераванняў, 4) звычаёвага і рэлігійнага жыцця, 5) грамадскіх рухаў[14].

Лёгка можна заўважыць, што тут быў выкарыстаны пэўны камуфляж, асабліва ў паслядоўнасці задач, з тым каб задаволіць палітычных куратараў навукі[15]. Ён добра бачны ў вызначэнні праграмных лозунгаў, дзе гаворыцца пра даследаванне з’яў, што паўстаюць „у дыялектычным працэсе барацьбы паміж старымі і новымі элементамі, ці калі браць больш вузка, то паміж дагэтуль актуальнымі старымі сярэднявечнымі традыцыямі і новымі рэнесансавымі элементамі, якія выходзяць з новых умоў існавання”. Характэрным з’яўляецца і паказ кантынуацыі традыцый папярэдняга часопіса i канстатацыя, што працяг выдання „Reformacja w Polsce” ў першапачатковым выглядзе мог быць карысным і паспрыяў бы развіццю даследаванняў эпохі Рэнесансу[16].

Да аднаўлення выдання так і не дайшло, але новы часопіс паспяхова пераняў функцыі папярэдняга ў новай сітуацыі гістарычнай навукі ў Польшчы, а рэдакцыйны камітэт праявіў як стратэгічныя, так і тактычныя здольнасці, каб пазбегнуць усялякіх рэвалюцыйных пераменаў, і па-ранейшаму аддаваў перавагу добра вядомым асновам сінкрэтызму. Адначасова друкаваліся матэрыялы як актуальных даследаванняў, так і тых, што на працягу некалькіх гадоў чакалі выдання ў рэдакцыйным партфелі, пры гэтым адзначалася, што „новыя планы рэдакцыі могуць толькі <…> часткова быць рэалізаваны”[17].

У першых тамах дамінавалі артыкулы пра арыянства, што было звязана з трактаваннем уладамі Народнай Польшчы антытрынітарыяў як „сваіх ідэйных родапачынальнікаў”[18]. Паступова склад аўтараў, у якім першапачаткова пераважалі прадстаўнікі Варшавы і Кракава, стаў пашырацца. Гэта было звязана з развіццём гуманітарных асяродкаў па ўсёй краіне. Акрамя даўніх цэнтраў у Познані і Торуні і новых, якія культывавалі добрыя традыцыі (на першым месцы быў Уроцлаў, дзе працавалі старыя кадры з Львова і Гданьска), усё большую ролю сталі адыгрываць новыя акадэмічныя асяродкі, у першую чаргу Аполе, Беласток, Зялёна Гура, Шчэцін, дзе спачатку ўзніклі вышэйшыя педагагічныя ўстановы, ператвораныя потым ва універсітэты. Дасягненні цывілізацыі (прагрэс у развіцці камунікацыі спрыяў развіццю непасрэдных кантактаў і арганізацыі спецыялізаваных канферэнцый, а сапраўдны пералом адбыўся з пашырэннем інтэрнэту) павялічылі кантакты даследчыкаў не толькі ў краіне, але і за яе межамі, асабліва пасля адкрыцця граніц. Гэта прывяло да павелічэння колькасці публікацый замежных навукоўцаў як з Заходняй Еўропы, так і з суседніх славянскіх краін.

Першыя нумары „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” змяшчалі пераважна працы праграмнага і агульнага характару і фактычна былі рэінтэрпрэтацыяй пытанняў, вядомых з папярэдніх даследаванняў. Ва ўсіх пяцідзесяці тамах друкавалася шмат крыніцазнаўчых прац пра асоб, падзеі, установы (у т.л. зборнікі артыкулаў). Тэма арыян, што спачатку пераважала, з часам была ўраўнаважана, і ўсё больш месца сталі займаць евангелісцкія канфесіі, што пераважалі сярод вернікаў Рэчы Паспалітай, асабліва рэфармаваныя, a ў тэрытарыяльным плане — Вялікае Княства Літоўскае, дзе пратэстанты пратрымаліся найдаўжэй. У бібліяграфіі з першых 43 тамоў тэрмін „Літва” (разам з Жамойцю) згадваецца 33 разы. Гэта вельмі шмат у параўнанні з іншымі публікацыямі. Так, напрыклад, Любельшчына згадваецца 8 разоў, Малая Польшча — 14, Каралеўская Прусія — 3, Вялікая Польшча — 10. Пачэснае першае месца займае Італія (38 назваў), асабліва ў больш позні перыяд дзейнасці часопіса, у той час як Венгрыі датычыліся 7 публікацый, столькі ж — Швейцарыі, Швецыі — 8, Нямеччыны — 16, Чэхіі—13[19].

Пасля 1945 г. польская гістарыяграфія аддавала перавагу вывучэнню пераследу вераванняў у XVI — XVIII ст., але з цягам часу доследы сталі датычыцца парушэння ці захавання свабоды сумлення. Гэтаму паспрыяла 400-я гадавіна падпісання Варшаўскай канфедэрацыі ў 1573 г. Шмат месца займала вывучэнне адносін паміж польскімі і няпольскімі іншаверцамі, асабліва ў крытычныя для Рэчы Паспалітай моманты, у тым ліку праблемы „здрады” пад час шведскай навалы ў 1655—1660 г., перагляд пазіцыі ў дачыненні да арыян і рэфармаваных евангелікаў ВКЛ, што стала прадметам дыскусіі паміж Генрыкам Віснерам і Тадэвушам Васілеўскім (тамы XV, XXVI і XXVIII). Частка даследчыкаў (Інге Лукшайтэ, Марцэлі Косман, Генрык Віснер) паказала заслугі Рэфармацыі ў развіцці пісьменнасці на нацыянальных мовах у ВКЛ. Тут варта згадаць тэзіс трыццацігадовай даўнасці (1976): „Эвалюцыя польскай гістарыяграфіі ў бок прыняцця асноў гістарычнага матэрыялізму адбывалася ў ходзе дыскусій даследчыкаў з рознымі поглядамі. Яна прывяла да значных вынікаў і ўзвышэння гэтай дысцыпліны ў сучаснай гуманістыцы”[20].

Важнае месца ва ўсіх нумарах часопіса займала хроніка і навуковая крытыка ў выглядзе справаздач і рэцэнзій. Не забываліся і на памерлых даследчыкаў, якім прысвячалі аб’ёмныя ўспаміны. Першым стаў вядомы арыяніст Людвік Хмай (1888—1959). Яго навуковы шлях ва універсітэце Стэфана Баторыя пасля першага курса быў перарваны Другой сусветнай вайной, а пасля акупацыі — некалькімі цяжкімі гадамі ў СССР. Ён вярнуўся ў краіну ў 1955 г. і пасля ўсяго чатырох гадоў працы вучонага ў Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН смерць адарвала яго ад навуковых даследаванняў[21]. На ўшанаванне памяці знакамітага гісторыка і арганізатара навуковага жыцця, першага галоўнага рэдактара часопіса, рэктара Ягелонскага універсітэта Казімежа Лепшага (1904-1964), які заўчасна памёр у 600-ю гадавіну універсітэта, былі выдадзены змястоўныя ўспаміны, у тым ліку на старонках раней рэдагаванага ім часопіса[22]. Даследчыкі, з якімі развітваліся, дэбютавалі пераважна ў міжваенны перыяд. Сярод іх Віктар Вейнтрауб (1908-1988), які памёр за мяжой[23], даследчыца старапольскіх кніг Алодзія Кавецка-Грычова (1903-1990)[24], выдавец актаў пратэстанцкіх сінодаў Марыя Сіпайла (1905-1990)[25]. У юбілейным 40-м томе (1996) узгадваўся нестар даследчыкаў Залатога веку Генрык Барыч і яго вучань Лешак Гайдукевіч[26]. Малодшае пакаленне было прадстаўлена і Станіславам Цынарскім[27]. Разам з тым давялося амаль чвэрць стагоддзя чакаць на ўшанаванне памяці памерлага ў эміграцыі даследчыка і палітыка Станіслава Кота (1885-1975), пра якога ў 1999 г. грунтоўны артыкул у рубрыцы „Sylwetki uczonych” напісаў Лех Шчуцкі (у аснове быў даклад, прачытаны годам раней у Фларэнційскім універсітэце)[28]. Напрыканцы ўдумлівай характарыстыкі чытаем: „Шматгадовая адсутнасць Кота ў краіне і доўгая афіцыйная забарона ў дачыненні да яго асобы негатыўна адбіліся на кар’еры яго вучняў, прывялі да таго, што сёння [школы Кота] у Польшчы ўжо не існуе <…>. Аднак, каб не заканчваць <…. > на меланхалічнай ноце пра ўплыў геапалітыкі на лёс чалавека і народа, трэба адзначыць, што кракаўскі гісторык аказаў вялікі, хаця і апасродкаваны ўплыў на пасляваеннае пакаленне польскіх даследчыкаў Рэнесансу і Рэфармацыі. Працы Кота бачыліся імі як блізкая да ідэальнай мадэль эрудыцыі і бездакорнай работы”[29].

У 2000 г. (т. XLIV, с. 243-248) сярод пасмяротных успамінаў, дзякуючы Юліушу Даманьскаму, упершыню быў згаданы замежны даследчык Пауль Оскар Крыстэлер (1905-1999) — нямецкі знаўца філасофскай думкі і духоўнай культуры італьянскага Рэнесансу. У наступным годзе (т. XLV, с. 293— 296) чытачы пазнаёміліся з асобай амерыканскага гісторыка рэлігійных канфліктаў XVI ст., тэолага, замежнага члена Польскай Акадэміі навукі і мастацтва Джорджа Хантстана Ўільямса (1914-2000). Сярод венгерскіх, польскіх, харвацкіх і італьянскіх даследчыкаў знаходзіцца аматар і мецэнат навукі Ладзіслаў Ладзлацкі (Ladislao Ládzloczky) — сябар польскіх вучоных, нашчадак старога унітарыянскага роду з Сяміграда[30].

Наступныя некралогі датычыліся знаных польскіх навукоўцаў — Галіны Кавальскай-Касабудскай — адной з галоўных постацяў „Polskiego Słownika Biograficznego”, намесніцы галоўнага рэдактара[31]; кола знакамітых даследчыкаў палітычнай культуры (асабліва кіроўнай эліты), якія адышлі ў лепшы свет, у 2003 г. папоўніў Антоні Моньчак[32]. У тым жа годзе ва Ўроцлаве памёр знаўца старапольскай літаратуры Чэслаў Гернас, праз два месяцы — сусветна вядомы знаўца сярэдневяковай і рэнесансавай астраноміі Ежы Дабжыцкі[33]. Гэты cathalogus mortuorum увесь час павялічваўся: чарговы том прынёс некралог арганізатара бібліятэчнай справы і знаўцы еўрапейскай кніжнай культуры XVI ст. Яна Піражыньскага, добра вядомага ў Польшчы вядучага даследчыка Рэнесансу ў Фларэнційскім універсітэце Эўгеніо Гарына і Януша Пельца, які займаўся літаратурай XVI ст.[34].

Добрай традыцыяй стала прысвячэнне асобных тамоў юбілярам і такім чынам аддаванне павагі „старэйшынам” даследаванняў па гісторыі Адраджэння і Рэфармацыі[35]. Так, у 1997 г. было адзначана 70-годдзе даследчыка лацінскай літаратуры перыяду Рэнесансу Юліуша Даманьскага (т. XLI), у 2002 г. — 75-годдзе шматгадовага галоўнага рэдактара Януша Тазбіра (т. XLVI), у 2004 г. — 80-годдзе з дня нараджэння знаўцы філасофіі XVII ст. Збігнева Аганоўскага (т. XLVII). Выключны характар меў юбілейны XL том, дзе спецыяльна былі змешчаны матэрыялы самых актыўных аўтараў папярэдняга перыяду. Ва ўводзінах рэдакцыя згадала шляхі даследавання праблем Адраджэння і Рэфармацыі ў Польшчы, заслугі старэйшых навукоўцаў, дасягненні ў перыяд частковай незалежнасці, сувязі з еўрапейскай навукай да і пасля 1989 г. і сцвердзіла: „Калі мы пачыналі выдаваць гэты штогоднік (у 1956 г. — М.К.), то на выдавецкім рынку фактычна не існавала перыядычных выданняў, якія б займаліся гісторыяй той далёкай Польшчы, і асабліва яе культурай і рэлігійнымі рухамі. Цяпер мы сутыкаемся з моцнай „канкурэнцыяй”, што неаднойчы падштурхоўвала нас да паскоранага друку дасланых прац. Акрамя гэтага, мы не можам паскардзіцца на недахоп матэрыялаў. Больш за тое, сярод нашых аўтараў знаходзяцца шматлікія выдатныя прадстаўнікі польскай гуманістыкі, пра што сведчыць i гэты юбілейны том „Odrodzenia i Reformacji w Polsce”[36].

Як раней, так і сёння часопіс па-ранейшаму займае галоўнае месца сярод шматлікіх ужо польскіх перыядычных выданняў па гісторыі, пацверджанае паўвекавым перыядам, i высока цэніцца на міжнародным узроўні[37].

***

Януш Тазбір, адзін з вядучых сёння польскіх гісторыкаў, больш за паўвека вядомы як актыўны аўтар, карыстаецца цяпер неаслабнай папулярнасцю. Пра гэта сведчаць водгукі студэнтаў-негісторыкаў, студэнтаў, якія не цікавяцца інфармацыяй пра мінулае. Прозвішча Тазбір для іх суадносіцца з аўтарам эсе на старонках штотыднёвіка „Polityka”, радыёфельетонамі, выступленнямі па тэлебачанні. Яны адзначаюць зразумеласць і сутнасную якасць выказванняў, неміфалагізаванае адлюстраванне актуальных падзей. Сваю амаль паўвекавую дзейнасць і васьмідзесяцігоддзе з дня нараджэння актыўны і знакаміты даследчык адзначыў выданнем чарговай кнігі над знакавай назвай „Długi romans z Muzą Klio” (Варшава, 2007).

Добра аформленая выдавецтвам „Iskry” і дапоўненая каштоўнымі, дбайна падабранымі ілюстрацыямі кніга складаецца з дзвюх частак. Першая (Okruchy wspomnień”, 5-52) мае аўтабіяграфічны характар і датычыцца дзяцінства і юнацтва. Зразумела, чытачы хацелі б ведаць і працяг успамінаў, але вядома, як неахвотна даследчыкі, доўгі час захопленыя навуковай дзейнасцю, пішуць пра сваіх сучаснікаў. Тут сустракаемся з вывадам прозвішча, карані якога сягаюць Залатога веку, узнаўленнем міжваеннага Калушына, дзе 5 жніўня 1927 г. Януш Тазбір з’явіўся на свет, уяўленнямі пра той час, які ўжо не вернеш, урэшце рэфлексіямі часоў акупацыі. Будучы гісторык перажыў яго ў Ломжы, куды бацькі пераехалі ў сакавіку 1939 г. з Роўна на Валыні.

„Мае ў цэлым добрыя ўспаміны гісторыя завяршыла трагічным акцэнтам”, — так піша гісторык, на той час дванаццацігадовы хлопчык, пра першыя дні верасня 1939 г. У апошняй частцы трыпціха ўспамінаў, пад назвай „Dwie Łomże w mojej pamięci”, ён апісвае першую [Ломжу] як спакойную, чыстую, расквітнелую, дзе апошнія тры месяцы да канікул вучыўся ў пятым класе, і згадвае, што, нягледзячы на выдатныя веды па гісторыі, ледзь атрымаў „чацвёрку”, бо настаўніца вырашыла знізіць адзнаку да ўзроўню адзнак па іншых прадметах.

Сталенне маладога чалавека адбывалася ва ўмовах дзвюх акупацый, калі ў паскораным тэмпе ён набываў палітычную адукацыю па-за школай. Яго бацька, які працаваў юрыстам у інспекцыі адукацыі, не быў выкрыты бальшавікамі як удзельнік вайны 1920 г., але з прычыны „контррэвалюцыйнай прапаганды” (перадаў настаўнікам календары з партрэтамі Масціцкага і Рыдза[38], на што, відаць, не звярнуў увагі) атрымаў сем гадоў у лагерах, адкуль выйшаў раней дзякуючы дамове Сікорскага са Сталіным[39]. Пасля вайны ён застаўся ў эміграцыі ітолькі ў 1971 г., незадоўга да смерці, вырашыў вярнуцца на Радзіму. Але і ў той час ён баяўся чарговых масавых дэпартацый, якіх у 1940 г., дзякуючы хуткаму выезду з Ломжы, змаглі пазбегнуць маці і сын. Апошні праз працяглы час выдаў успаміны з тых дзён пад назвай „Dzień powszedni w piekle”[40]. Такім чынам, будучы навуковец быў загартаваны і меў пазітывісцкую падрыхтоўку, калі пасля вызвалення пачаў вывучаць гісторыю ў Варшаўскім універсітэце і здабываць навуковыя веды пад кіраўніцтвам Уладзіслава Тамкевіча. Праз амаль паўстагоддзя знакаміты даследчык культуры першай Рэчы Паспалітай прызнаўся чытачам: „Я заўсёды хацеў заняцца гісторыяй нашага (ХХ. — М.К.) стагоддзя; але напісанне праўды было немагчымым з-за існавання цэнзуры. Менавіта таму я звярнуўся да больш ранняга перыяду…”[41]. Але і тут узнікалі падводныя рыфы, калі, напрыклад, пісаў пра моднасць кітайскага ў Рэчы Паспалітай, ці пра ўплыў польскай культуры на культуру расійскую ў XVII ст. Свае ўспаміны пад назвай „Moje cenzuralne doświadczenia”, выдадзеныя праз дзесяць гадоў пасля адмены цэнзуры (будынак знаходзіўся на варшаўскай вуліцы Мыся), ён пачаў наступным чынам: „Мае кантакты з цэнзурай пачаліся яшчэ пад час навучання; у той час (1949—1950) я пісаў для радыё тэксты, прысвечаныя галоўным чынам людзям і часам Асветніцтва. Паколькі мая першая выдадзеная праца тычылася польскай моды XVIII ст. на кітайскае[42], то я вырашыў скараціць яе да памераў радыёразмовы. Нейтральная на першы погляд тэма аказалася вельмі палітызаванай. Менавіта ў гэты час Мао Цзэдун падпарадкаваў Кітай і заняў Пекін. Цэнзура цалкам зняла маю перадачу, падаўшы ў тлумачэнні, што яна можа быць успрынята як алюзія, маўляў, камуністычныя перамогі ў далёкім Кітаі — гэта таксама толькі мода, якая пройдзе, як i асветніцкія захапленні chinoiserie[43].

Такі быў час, які сёння для большасці не толькі маладых гісторыкаў з’яўляецца зусім незразумелай экзотыкай. Менавіта таму згаданы навуковы кіраўнік не раіў пісаць не толькі доктарскую (кандыдацкую), але і магістэрскую працу на другую са згаданых тэмаў — у новай літаратуры дазвалялася вывучаць толькі расійскі ўплыў на Ўкраіну ў перыяд панавання дынастыі Вазаў, але барані Божа пісаць пра польскія ўплывы! Нават магістэрская праца, абароненая ў 1950 г. пад крыху закамуфляванай назвай (ксенафобія ў былой Рэчы Паспалітай), змагла ўбачыць свет толькі пасля польскага Кастрычніка 1956 г.[44].

Фактычна ад пачатку прафесійнай дзейнасці Януш Тазбір стаў адным са стаўпоў вядомага з 1952 г. цэнтра ў рамках 1-га Аддзела створанай Польскай Акадэміі навук. Гэтаму папярэднічала трохгадовая дзейнасць у якасці асістэнта на гістарычным факультэце Варшаўскага універсітэта, дзе адбылося знаёмства з фактычным апекуном маладога пакалення Тадэвушам Мантойфелем, які дзяліўся вопытам i майстэрствам кампрамісу ў імя выратавання вышэйшых каштоўнасцяў, што было няпроста ў перыяд сталінізму, і не ўсімі калегамі на цэху, асабліва тымі, хто застаўся ў эміграцыі, было станоўча ацэнена. Узгадваючы пачатак сваёй навуковай працы, Януш Тазбір акцэнтуе ўвагу на неабходнасці пакоры і самакрытыкі, калі гаворыць пра абарону кандыдацкай (доктарскай) дысертацыі[45] і прыгадвае свой шлях да прафесіі гісторыка: „Сёння як на далоні відаць, што для працы характэрна ўпэўненасць у сабе маладога гісторыка, які бесцырымонна трактуе папярэднія дасягненні гістарыяграфіі. Навучаны сумным вопытам, я шмат разоў гаварыў удзельнікам маіх семінараў па гісторыі культуры, што калі я выдаў тую кнігу, ведаў, можа, сем бясспрэчных прычынаў заняпаду Рэфармацыі ў Польшчы. Цяпер падыходжу да адзінаццатай, а ўсе астатнія па-ранейшаму лічу спрэчнымі гіпотэзамі”[46].

Характэрнай рысай юбіляра з’яўляецца адвага, прыкладам якой стаў выступ у 1968 г. у абарону вядомага даследчыка эпохі Вазаў Уладзіслава Чапліньскага, што трапіў пад нападкі ідэалагічнага характару з боку гісторыка філасофіі Анджэя Навіцкага ў сувязі з выдадзенай на два гады раней кнігай „O Polsce siedemnastowiecznej”. Разам з двума іншымі гісторыкамі Тазбір адрэагаваў на гэта артыкулам пад красамоўнай назвай „Spór nie tylko o wiek XVII”[47]. Праз некаторы час, ужо ў новых палітычных абставінах, адзін з аўтараў адказу, адданы вучань уроцлаўскага вучонага, Ярэма Мацішэўскі вярнуўся да вышэйзгаданай палемікі. Ён адзначыў незалежныя ад часу якасці манаграфіі свайго настаўніка, які пагрэбаваў вульгарызаванымі меркаваннямі некаторых гісторыкаў сталінскіх часоў, што праз два гады пасля публікацыі кнігі адбіліся ў рэцэнзіі, названай «„бяспрыкладна жорсткай атакай” аднаго варшаўскага (але не універсітэцкага) дацэнта[48]. У свой час мы апублікавалі <…> востра сфармуляванае пярэчанне, дзе адначылі, што „вельмі запозненая рэцэнзія… так далека адыходзіць ад… элементарных патрабаванняў дыскусіі, з’яўляецца вострым дысанансам на фоне сучасных гістарычных даследаванняў, супярэчыць звычаям, якія пануюць у польскай навуцы, што немагчыма яе абысці ў штодзённай справе на будучыню, хоць яна і выступае як грамадскі факт, які не мае ніякага дачынення да сутнасці”. Я ўзгадваю той „абмен удараў” хутчэй як выпадковы, не варты ўспаміну, факт гістарыяграфіі”»[49].

У поўныя пастак паваенныя гады жыццёвы вопыт маладога чалавека і яго веды пра мінулае мацавала падтрымка аўтарытэтаў, сярод якіх апрача універсітэцкіх настаўнікаў несумненна першапланавае месца займаў творца акадэмічнага Інстытута гісторыі Тадэвуш Мантойфель, які як даследчык і арганізатар навуковага жыцця вызначыўся ў тыя цяжкія гады не толькі тым, што з годнасцю супрацьстаяў псеўдаідэалагічным націскам, але і ўменнем саступаць там, дзе гэта трэба было з вышэйшых інтарэсаў. Юбіляр згадвае, што не ўсе гэта разумелі, і, спасылаючыся на прызнанае меркаванне Аскара Галецкага, канстатуе, што неабходнасць кампрамісаў з дзяржаўнымі ўладамі добра разумелі „у эміграцыі, значна горш было ў колах айчынных праціўнікаў любога супрацоўніцтва з уладамі”[50].

Януш Тазбір належыць да тых нешматлікіх гісторыкаў, якія з самага пачатку сваіх даследаванняў адначасова з навуковымі працамі публікавалі працы папулярнага характару, адрасаваныя „сярэдняму” чытачу. Ці нават інакш: імкнуўся пісаць і пісаў простай, немудрагелістай мовай, не вымушаў чытачоў да празмернага карыстання слоўнікам замежных слоў. Такая рыса яго пісьменніцкага стылю з цягам часу атрымала больш дасканалую літаратурную форму.

Сярод прычын, якія прывялі да пераходу з універсітэта ў навуковую ўстанову, Тазбір называе адну, якая абсалютна не адпавядае праўдзе: „адсутнасць здольнасцяў і да правядзення заняткаў”[51]. Гэтаму супярэчыць яго талент пісьменніка, публічныя выступы па радыё, тэлебачанні, інтэрвію і галоўнае — эсэістыка. Як вядома, гэта „найвышэйшы пілатаж” у навучанні, які можа стаць узорам для пераймання шматлікімі навукова-дыдактычнымі працаўнікамі. Ва ўспамінах адчуваецца пэўная настальгія, хоць ён падтрымліваў актыўныя адносіны з універсітэтам, які будаваўся на вуліцы Кракаўскае прадмесце і быў не так далёка ад дома князёў Мазавецкіх на Рынку Старога горада, пастаянна сустракаўся з калегамі ў бібліятэках ці ў Галоўным архіве даўніх актаў (AGAD). Тазбір пісаў: „Мы сустракаліся на старонках часопісаў, большасць якіх выдаваў Інстытут ці Камітэт гістарычных навук, на сумесных канферэнцыях, у юбілейных выданнях”[52]. На новым месцы працы на яго зваліліся арганізацыйныя абавязкі — ад сакратара дырэкцыі і вучонага савета да намесніка дырэктара ў 1968-1983 i дырэктара ў 1983-1990 г., адкуль перайшоў у кіраўніцтва ПАН у якасці віцэ-дырэктара. Доўгі час ён удзельнічаў у рабоце Цэнтральнай камісіі па пытаннях вучоных ступеняў і званняў, а потым і ўзначаліў яе. Усё гэта не перашкаджала навуковай і пісьменніцкай дзейнасці, у выніку якой у 1949—1986 г. выйшла больш за семсот публікацый, і гэта без уліку шматлікіх нататак, што рабіліся з польскіх выданняў для чужамоўных чытачоў пераважна на старонках „Archiv für Reformationsgeschichte”[53]. Другі этап прынёс 222 пазіцыі[54], а наступны — да сярэдзіны 2007 г. — быў таксама ўраджайным. У выніку юбіляр мае больш за тысячу публікацый — кніг, навуковых трактатаў і артыкулаў, рэцэнзій, выданняў крыніц, эсэ, якія выходзілі пераважна ў культурных і палітычных часопісах.

У юбілейным выданні да 40-годдзя Інстытута гісторыі ПАН (1993) Януш Тазбір падзяліўся разважаннямі аб прычыне раздражнення маладых вучоных, якія адсутнасць эфекту працы („навошта пісаць, калі так ці інакш вынікі працы давядзецца пакласці ў славутую шуфляду?”) тлумачылі немагчымасцю друку: „У гэтай раззлаванасці ёсць шмат рацыянальнага; аднак неабходна згадаць, што ва ўсіх гуманітарных цэнтрах супрацоўнікі, наколькі мяне не падводзіць памяць, падзяляліся на тры катэгорыі. Першую складалі людзі, якія спалучалі арганізацыйныя і рэдактарскія абавязкі з актыўнай уласнай пісьменніцкай дзейнасцю. Да другой належалі тыя, хто абмяжоваўся выкананнем ускладзеных на іх абавязкаў. У трэцюю ўваходзілі тыя, хто па магчымасці ўхіляўся ад любых абавязкаў”[55].

Першую, самую малую, групу складалі людзі, якіх, карыстаючыся модным у нашы дні словам, можна назваць „іконамі”. Такіх у Інстытуце гісторыі ПАН на цэнтральным узроўні і на месцах можна за пяцьдзесят гадоў назваць толькі некалькі дзесяткаў чалавек. Сярод іх Януш Тазбір займае адно з першых месцаў. Гэта дае яму права на ацэнку як бездакорных дасягненняў, так і іх адсутнасці, што ў пераломныя моманты з’яўлялася падставай для намераў ліквідацыі, як гэта і здарылася ў пераломным 1956 г., потым напрыканцы праўлення Ўладзіслава Гамулкі, у 1989 г. і пазней, пад час т.зв. трансфармацыі. Ён быў настойлівым абаронцам (як інстытута, так і ўсёй Акадэміі), дэманстраваў выдатныя дасягненні, асабліва ў пытанні абагульняльных прац, выданняў крыніц, дакументацыі, часопісаў.

Януш Тазбір з’яўляецца сапраўдным рэкардыстам на рэдактарскай ніве, бо амаль паўстагоддзя яго прозвішча звязвалася, можна нават без вагання гаварыць — атаяснялася, з вядучым часопісам, прысвечаным пытанням веравызнання і духоўнай культуры Рэчы Паспалітай да яе падзелаў. На месца „Odrodzeniа i Reformacjі w Polsce” ў 1956 г. прыйшла „Reformacjа w Polsce”, але яна не страціла папярэдніх дасягненняў часопіса, створанага яшчэ ў міжваенны перыяд, а наадварот, пашырыла тэматыку і з тактычных поглядаў прыняла выгляд, які больш адпавядаў чаканням уладаў. З цягам часу папярэдне дамінавалая тэматыка арыян[56] пашыралася на іншыя рэфарматарскія вучэнні, контррэфармацыю ці каталіцкую рэфармацыю і іншыя еўрапейскія рэлігійныя плыні, хоць гэта і не адпавядала назве часопіса. Ужо з першага тома Януш Тазбір уваходзіў у склад рэдакцыйнага камітэта (усяго яго складала 6 чалавек), з 1958 г. (з тома 3) быў рэдакцыйным сакратаром побач з галоўным рэдактарам Казімежам Лепшым, пасля смерці якога ў 1964 г. пераняў гэтую пасаду, дзелячы яе пэўны перыяд з Лехам Шчуцкім. Абодва пасля выхаду пяцідзесятага тома на ўрачыстым спатканні на пачатку 2007 г. у зале імя Яхіма Лялевеля ў будынку князёў Мазавецкіх заявілі пра сваё рашэнне перадаць кіраванне ў рукі малодшага пакалення. У гэтай сустрэчы прымала ўдзел большасць аўтараў штогодніка, некаторыя з якіх пачалі друкавацца яшчэ ў першае дзесяцігоддзе часопіса. Згаданае спатканне можна лічыць пачаткам святкавання 80-гадовага юбілею галоўнага рэдактара, які фактычна панаваў і сярод аўтараў, бо за гэты час было надрукавана 25 яго артыкулаў, 7 разоў падрыхтаваныя ім крыніцы, 36 рэцэнзій, — агульнай колькасцю каля 70 пазіцый[57].

Працы Тазбіра па праблемах веравызнання ў шляхецкай Рэчы Паспалітай становяць цэлую эпоху, запоўненую дзесяткамі кніг, сотнямі артыкулаў і рэцэнзій, адзін пералік якіх заняў бы шмат месца. Іх аўтар хутка стаў адной з галоўных постацяў у выраслым коле даследчыкаў рэфарматарскіх канфесій, дзе на першы план заўсёды выходзілі антытрынітарыі і паслятрыдзенцкі каталіцызм. У шырокай грамадскай свядомасці Тазбір з’яўляецца перш за ўсё аўтарам твораў „Państwo bez stosów”, „Tradycja tolerancji religijnej w Polsce” i „Dzieje tolerancji w Polsce”, якія былі перакладзены на іншыя мовы. Нарысы гісторыі каталіцкай царквы і шматлікія зборнікі, як, напрыклад, „Szlachta i teologowie”, „Reformacja w Polsce”, дзякуючы вобразнаму аповеду, прывабнай форме кшталтавалі веды шырокіх інтэлігенцкіх колаў аб перыядзе да падзелаў Рэчы Паспалітай. Абапіраючыся на крыніцы і ўлічваючы даследаванні як старэйшых, так і маладых навукоўцаў, Я. Тазбір дасканала ўжываўся ў ментальнасць сваіх герояў і „зазямляў” абстрактныя для шматлікіх вучоных веды пра часы дынастыі Ягелонаў ці Вазаў.

Да некаторых тэмаў Я. Тазбір вяртаўся, як да біяграфіі вядомага пісьменніка і езуіцкага прапаведніка Пятра Скаргі, першая інфармацыя пра якога з’явілася ў навукова-папулярнай „Biblioteczcy Światowida” (1962), а другі раз амаль праз дваццаць гадоў у „Bibliotece Wiedzy Historycznej” пад назвай „Piotr Skarga szermierz kontrreformacji” (Варшава, 1978,1983). Крыху раней (у 1972 г.) Тазбір апрацаваў і напісаў вялікі ўступ да яго „Kazań sejmowусh” для першай серыі „Biblioteki Narodowej”. Гэта была адна са шматлікіх публікацый крыніц, сярод якіх вылучаюцца — не толькі прывабным аб’ёмам—падрыхтаваная разам з Лехам Шчуцкім „Literatura ariańska w Polsce XVI wieku” і анталогія „Literatura antyjezuicka w Polsce 1578-1625″.

Ha адным подыху можна пералічыць назвы кніг „Rzeczpospolita i świat”, „Bracia polscy w Siedmiogrodzie 1660—1784″, „Szlachta i konkwistadorzy”, „Arianie i katolicy”, „Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit — upadek — relikty” (некалькі выданняў, апошняе з вяртаннем да тэксту, які да 1989 г. неаднойчы быў адцэнзураваны), „Kultura polskiego baroku”, „Myśl polska w nowożytnej kulturze europejskiej”, „Świat panów Pasków”, „Polska sława Krzysztofa Kolumba”, „Okrucieństwo w nowożytnej Europie”, „Protokoły mędrców Syjonu”, гістарычна-літаратурныя нарысы „Od Haura do Izaury” і іншыя. Не трэба забывацца і на каментары да шматлікіх як услаўленых, так і зняслаўленых прац вядомых аўтараў, як, напрыклад, „Тарас Бульба” Мікалая Гогаля[58], ці нацыянальна шанаваных твораў, у чарговых выданнях якіх рука Майстра дадала працаёмкія ўдакладненні ці выпраўленні, якія ніколькі не знізілі гістарычнага ўзроўню арыгінала, што, дарэчы, не часта сустракаецца. Так было з каларытным апавяданнем Уладзіслава Лазіньскага (1843—1913) пра старапольскія традыцыі, якое на працягу стагоддзя 18 разоў выдавалася (першае ў 1907 г.), а ў 2006 г. выйшла са спасылкамі ды індэксам[59]. Падобным чынам сёмы раз выйшаў іншы папулярны твор львоўскага гісторыка і белетрыста аб крывавай гісторыі Чырвонай Русі пад час праўлення Жыгімонта ІII (першае выданне было ў 1903 г.)[60]. З класічных і адначасова рэдка даступных прац, дзе праведзена вялікая падрыхтоўчая да друку работа, неабходна назваць „Dzieje obyczajów…” Яна Станіслава Быстраня, у якой выдавец вярнуў скрэсленае цэнзарамі ў абодвух пасляваенных  (1960 і 1975 г.) выданнях і выправіў відавочныя памылкі[61]. Поўны вобраз творчых дасягненняў Тазбіра дае бібліяграфія, змешчаная ў юбілейных кнігах[62], акрамя якіх з нагоды чарговых юбілеяў яму былі прысвечаны і іншыя работы ў зборніках[63].

Пра тое, як шмат часу праводзілася ў архівах розных краін для напісання некаторых кніг, сведчыць праца, да якой юбіляр быў асабліва прывязаны, — габілітацыя „Stanisław Lubieniecki, przywódcа ariańskiej emigracji” (1961), пра гісторыка і астранома, дыпламата і фінансіста. Амаль праз 40 гадоў яна была перавыдадзеная, а фактычна нанова напісаная пад назвай „Stando lubentius moriar. Biografia Stanisława Lubienieckiego” (2003), вельмі арыстакратычная па змесце i графічным афармленні. Кніга, напісаная з размахам, з апорай на крыніцы, прываблівае чытача сваімі літаратурнымі якасцямі.

Кракаўскае таварыства аўтараў і выдаўцоў навуковых прац „Universitas” у 1999-2002 г. у серыі „Klasycy współczesnej Polskiej Myśli Humanistycznej” пад рэдакцыяй Станіслава Гжыбоўскага апублікавала пяць тамоў выбраных твораў Януша Тазбіра. Яны называліся (па чарзе) „Państwo bez stosów”, „Okrucieństwo w nowożytnej Europie”, „Sarmaci i świat”, „Studia nad kulturą staropolską”, „Szkice o literaturze i sztuce”. Ва ўводзінах да першага тома выдавец адзначыў, што „творчасць праф. Тазбіра непасрэдна ці апасродкавана датычыцца важных сучасных праблем, бо паказвае іх гістарычныя карані і шляхі вырашэння ў мінулым. З гэтага пункту гледжання навуковыя якасці яго прац дапоўнены выхаваўчымі, прычым у прывабнай форме, а не як надакучлівае павучанне, што вымушае думаць, а часам нават аспрэчваць, i заўсёды адкрывае перад чытачом новыя гістарычныя гарызонты”[64].

Пасля фармальнай адмены цэнзуры Я. Тазбір адчуў сябе свабодным ад неабходнасці пазбягаць некаторых даследчых праблемаў і пісаць эзопавай мовай, намёкамі. Пры тым ён захаваў пэўную дыстанцыю ў дачыненні да сучаснасці, пра гэта сведчаць часам горкія заўвагі, напрыклад, на тэму элітаў, якія растуць што грыбы пасля дажджу і якіх навуковец заўсёды атаясамліваў з паважанымі продкамі. Антычная максіма „historia magistra vitae”, відочная ў юбілейным томе, прысвечаным шматгадоваму раману з Кліо, знаходзіць пасля 1990 г. адлюстраванне ў шэрагу выданняў аб гістарычных каранях сучаснасці[65], асабліва ў назве, падобнай на формы старапольскага пісьменства, дае ўрокі грамадзянскага выхавання сучаснай псеўдаарыстакратыі, якая, займаючы высокія пасады, ахвотна выстаўляе свае веды аб мінулым ці іх адсутнасць замест таго, каб вучыцца. Горкі прысмак мае прысвечаны згаданай тэме раздзел аб „Lekcjach w pustej klasie”, напісаны прафесіяналам і адрасаваны гэтым….. прафанам[66].

Каб не заканчваць прысвечаны юбіляру нарыс на сумнай ноце, трэба звярнуцца да яго публічных выказванняў, якія маюць адукацыйны характар і з задавальненнем успрымаюцца думаючай часткай грамадства (апошняе было звязана з 80-годдзем і згаданай кнігай аб музе Кліо пад аптымістычнай назвай „Wreszcie trzeźwiejemy”[67]), і шматлікіх праяў прызнання не толькі з боку калег па цэху. Варта згадаць прыгожую ўрачыстасць прысваення прафесару Янушу Тазбіру ганаровага звання доктара honoris causa Апольскага універсітэта (10 сакавіка 2000), калі ў поўнай зале знаходзіліся не толькі выкладчыкі і студэнты універсітэта, але і шматлікія даследчыкі з розных куткоў краіны[68].

У юбілейны год вядомага гісторыка друкавалася шмат інтэрвію з ім на старонках газет і часопісаў. Згадаем некалькі выказванняў 80-гадовага і маладога ў навуковай дынаміцы даследчыка, настаўніка суайчыннікаў у перыяд бурных дыскусій аб цяперашнім часе і фантазіях на тэму нацыянальнай гісторыі, з інтэрвію пад знакавай назвай „Zakompleksieni megalomani”, дзе ён выказваецца па пытанні адукацыйнай функцыі гісторыі: „Міфы былі неабходны ў XIX стагоддзі, калі яны служылі абароне польскасці. Школы знаходзіліся ва ўладзе тых, хто прымаў удзел у раздзелах Польшчы, таму гісторыю фактычна вучылі па Сянкевічу (трылогія „Крыжакі”). Падобным чынам вучылі яе i ў Народнай Польшчы — таксама па Сянкевічу, насуперак таму, да чаго прымушала школьная праграма. Затое сёння гісторыя можа быць свабоднай ад усялякіх абавязкаў. Не павінна быць алібі для тых, хто тлумачыць нашую цывілізацыйную затрымку, не павінна быць пропускам для нашага вяртання на палітычную карту Еўропы. Яна можа проста быць крытычным веданнем нашага мінулага”.

Далей гісторык супакойвае тых, хто баіцца, што інтэграцыя Еўропы і працэс глабалізацыі пагражаюць нацыянальнай ідэнтычнасці. „Я не вельмі ў гэта веру, — піша ён. Нас увесь час страшаць. Гісторыя польскай мовы была прэзентавана ў катэгорыях дарвінаўскай барацьбы за існаванне. Гаварылі пра барацьбу за польскую мову ў эпоху Адраджэння, калі нібыта пагражала лацінская мова. Пра барацьбу за польскую мову ў эпоху Асветы. Але той факт, што ў перыяд дзеяння Канстытуцыі 3 траўня мы зрабілі гэтую мову абавязковай як для русінаў-сялян, так і для яўрэяў, у нас далікатна замоўчваўся. Такім чынам, сітуацыя выглядае наступным чынам: чым больш разумна мы будзем трактаваць наша мінулае, тым больш мы будзем бачыць наш цывілізацыйны ўкладу агульнаеўрапейскую культуру, тым больш захаваецца наша нацыянальная самасвядомасць. Вось што трэба рабіць замест сталага высоўвання наперад і паўтораў, што палякі былі першымі….. Мы пастаянна знаходзімся паміж Сцылай велічы і Харыбдай комплексу прыніжанасці. Трэба гэтага пазбаўляцца”.

Заўвагу журналіста, што ў выніку бесперапыннага „развейвання” гісторыі могуць знікнуць усе нацыянальныя помнікі, вучоны энергічна абверг і заявіў, што ў Польшчы і раней, і цяпер ставяць помнікі асобам, звязаным з узброенай барацьбой, і часцей у сувязі з няўдалымі паўстаннямі. А дзе помнікі тым, хто працаваў над эканамічным уздымам краіны ва ўмовах адсутнасці незалежнасці? Тое самае можна сказаць пра рэфарматарскі рух у царкве, пра яго самакрытыку, прызнанне ранейшых памылак. Ён таксама трактуецца артадоксамі як праява бязбожнасці і пагроза існаванню каталіцтва. І тут цікавы пункт гледжання гісторыка: „Так. Але не трэба паддавацца такім меркаванням. Мы павінны глядзець крытычна, усебакова і аб’ектыўна, бо інакш да чаго прыйдзем? Зноў прыйдзем да агіяграфіі, якой, дарэчы, кіравалі марксісты. Вазьміце (звярнуўся ён да журналіста, які браў інтэрв’ю. — удакл. М.К.) біяграфіі Берута, Сталіна і іншых. Гэта і ёсць стварэнне святасці ў чыстым выглядзе. Марксісцкі святы не верыць у Бога, але праяўляе аскетызм, пазбягае жанчын і г.д. Параўнайце аўтабіяграфічны раман Мікалая Астоўская „Як гартавалася сталь”. Гэта заразная хвароба”.

У сучаснай Польшчы прафесар Януш Тазбір займае месца сярод знакамітых даследчыкаў мінулага з папярэдніх пакаленняў, якія, займаючыся доўгі час сваёй дысцыплінай, не трактавалі яе адарвана ад рэчаіснасці і засталіся верныя старарымскаму правілу historia est magistra vitae. Рэч у тым, каб і палітыкі прызнавалі яго адукацыйныя якасці, але не падпарадкоўвалі веды сваім мэтам.

Пераклала Любоў Козік


[1] Гл.: Kosman M. Główne kierunki badań nad historią kościoła w Polsce (po 1945 r.) // Euhemer — Przegląd Religioznawczy. 1985. Nr 2(136). S. 59-68; idem. Jezuitów polskich obraz własny.Badania ostatniego stulecia // Odrodzenie i Reformacja w Polsce (далей — ORwP). XLII, 1998. S. 213-227; idem, Kościół – Państwo — Spoіeczeństwo. Materiały pomocnicze. Poznań, 2002. Część pierwsza: Obraz Kościoła w historiografii. S. 11-48.
[2] Гл.: Kosman M. Józef Łukaszewicz 1797-1873 // Wybitni historycy wielkopolscy. Praca zbiorowa pod red. J. Strzelczyka. Poznań,1989. S. 61-73.
[3] Гл. навуковую біяграфію разам са змястоўнай літаратурай:Kubiatowski J., Tazbir J. Merczyng Henryk (1860-1916) // Polski Słownik Biograficzny (далей — PSB). XX. S. 437-439.
[4] Brückner A. O różnowierstwie polskim słów kilka // Reformacjaw Polsce (далей — RwP). R. I. 1921. S. 3.
[5] У 1908 г. аб’яднанне, якое развівала традыцыі польскага кальвінізму, пачало выдаваць у рамках некалькіх серый матэры ялы па сваёй гісторыі XVI-XVII ст. пад назвай “Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae”. Амбіцыйныя планы былі часткова, калі не цалкам, згорнуты пад уплывам палітычнай сітуацыі — пачатак і наступствы Першай сусветнай вайны. Гл.: Kosman M. Litewska Jednota Ewangelicko-Reformowana od połowy XVII w. do 1939 r. Opole, 1986. S. 67 nn.
[6] Аўтар ужо цытаванага ўступнага артыкула (гл. спасылку 4)на с. 14 з гарачнасцю і, як магло падацца, празмерным аптымізмам пісаў: „Без якога-небудзь папярэджання, без затоенайдумкі мы пачынаем працу і заклікаем кожнага, хто хоча працаваць. Час вылечыў рэлігійныя сваркі — мы ні ў якім разе незбіраемся іх аднаўляць, але мінулае патрабуе адраджэння…”.Параўнайце даследаванні на тэму сітуацыі з веравызнанняміi іх адлюстраваннем у польскай міжваеннай навуцы: KosmanM. Reformacja i kontrreformacja // Stosunki polsko-niemieckiew historiografii. Cz. I: Studia z dziejów historiografii polskiej i niemieckiej / Pod redakcją Jerzego Krasuskiego, Gerarda Labudy i Antoniego W. Walczaka. Poznań, 1974. S. 372 n.; idem. Zarys dziejów rodzimego i obcego nurtu w polskim protestantyzmie do roku1939 // Studia Historica Slavo-Germanica. 1977. T. VI. S. 49-88.
[7] RwP I (1921), II (1922), III (1924), IV (1926), V (1928), VI (1934),VII-VIII (1935-1936), IX-X (1937-1939). У той час рэдактарамчасопіса быў Станіслаў Кот.
[8] RwP XI (1948-1952), XII (1953-1955) пад рэдакцыяй ГенрыкаБарыча. З 1939 г., калі пачалася Другая сусветная вайна,Станіслаў Кот знаходзіўся ў эміграцыі, дзе застаўся пасля 1945 г.У склад рэдкалегіі ўваходзілі таксама Аскар Бартэль і ксёндзЯн Шэруда.
[9] Kurdybacha L. Historie reformacji w Polsce. Stan badań i postulaty // RwP. XI. 1948-1952. S. 5.
[10] У першым томе быў прыведзены наступны склад рэдакцыйнага камітэта: Аскар Бартэль, Генрык Барыч (напісаў адмову і недалучыўся да рэдагавання новага часопіса), Вільгельм Білліг, Казімеж Будзык, Казімеж Лепшы (быў галоўным рэдактарам тамоў 2-8, заўчасна памёр) і Януш Тазбір (першапачаткова быў сакратаром рэдакцыі, а потым галоўным рэдактарам IX—L тамоў). З папярэдняга складу рэдакцыі RwP не хапала толькі Я. Шэруды, які далучыўся пры выданні трэцяга тома і фігураваў у значна пашыраным камітэце як намеснік рэдактара.
[11] З цягам часу склад рэдакцыйнага камітэта мяняўся — адыходзілі адны, прыходзілі іншыя. На канчатковым этапе важнуюролю акрамя Януша Тазбіра адыгрываў намеснік галоўнагарэдактара Лех Шчуцкі. Абодва падалі прашэнне аб адстаўцыпасля выдання 50-га тома, пра што паінфармавалі ўдзельнікаўюбілейнай сустрэчы ў зале Лялевеля Інстытута гісторыі ПАН20 лютага 2007 г.
[12] ORwP. I. 1956. S. 7.
[13] Bibliografia roczników „Reformacja w Polsce” 1921-1956 / opracowały M. Bokszczanin i H. Kapełuś. ORwP. III. 1958. S. 217-287.
[14] Ibidem. S. 7 (Wstęp).
[15] Па пытанні адаптацыі марксізму у польскай гістарыяграфіі пасля 1945 г. гл.: Labuda G. Rozwój metod dziejopisarskich od starożytności do współczesności. Część I: Do schyłku XIX wieku. Poznań. 2003. S. 155 nn.
[16] ORwP. III. 1958. S. 8.
[17] Ibidem. Вылучана аўтарам артыкула. — М.К.
[18] Tazbir J. Długi romans z Muzą Klio. S. 62.
[19] Гл. спасылку 13.
[20] Kosman M. Z badań nad Odrodzeniem. S. 63.
[21] Tazbir J. Ludwik Chmaj // ORwP. V. 1960. S. 266.
[22] Wyczański A. Kazimierz Lepszy 1904-1964 // ORwP. X. 1965.S.5.
[23] Pelc J. Wiktora Weintrauba studia staropolskie // ORwP. XXXIV.1989. S. 257-262.
[24] T. XXVI. 1992 (аўтар — Генрык Булгак).
[25] ibidem (аўтар – Лех Шчуцкі).
[26] Szczucki L. Henryk Barycz (1901-1994). S.161-165; Bieńkowski W. Leszek Hajdukiewicz (1924-1995). S. 166-169.
[27] Quirini-Popławska D. Stanisław Cynarski (1923-1996) // ORwP.XLI. 1997. S. 205-207.
[28] Szczucki L. Stanisław Kot // ORwP. XLIII. 1999. S. 195-212.
[29] ibidem, s. 211 n. Згадаем, што яшчэ раней (у 1987 г. у Варшаве) у вядомай серыі “Класікі гістарыяграфіі” быў выдадзены грунтоўны выбар прац С. Кота (Polska Złotego Wieku a Europa. Studia i szkice) у апрацоўцы аднаго з першых яго вучняў Генрыка Барыча. У хуткім часе на старонках штотыднёвіка “Polityka” (№ 17 ад 23 IV 1988 г., с.14) Я. Тазбір апублікаваў артыкул пад знакавай назвай “Stanisława Kota powrót z emigracji”.
[30] Urban W. Ladislao Lászloczky (Władysław Łachowski herbu Pilawa) (1912-2003) // ORwP. XLVII. 2003. S. 250-251.
[31] Szczucki L. Halina Kowalska-Kossobudzka (1930-2002) // ORwP.XLVI. 2002. S.237-239.
[32] Manikowski A. Antoni Mączak (1928-2003) // ORwP. XLVII. 2003.S. 252-256.
[33] Ślęk L. Czesław Hernas (1928-2003) // ORwP. XVIII. 2004. S.309-313; Bieńkowski T. Jerzy Dobrzycki (8 kwietnia 1927 — 1 lutego 2004). Ibidem. S. 313-314.
[34] Гл.: ORwP. XLIX, 2005: Bułhak H. Jan Pirożyński (7 III 1936 -8 X 2004). S. 261-264; Szczucki L. Eugenio Garin (9 V 1909-29 XII 2004). S. 264-267; Karpiński A. Janusz Pelc (5 IX 1930 – 9 V 2005). S. 267-270.
[35] Тут пачэснае месца занялі Генрык Барыч і Аскар Бартэль, заслугі якіх былі адзначаны і ў некралогах: Oskar Bartel (24 X 1893-5 XI 1973). T. XIX. S. 5-6; Szczucki L. Henryk Barycz (1901-1994). T. XL. S.161-165.
[36] Od Redakcji na pięćdziesięciolecie // ORwP. L. 2006. S. 9.
[37] Знаёмству замежных даследчыкаў з матэрыялам спрыяе кароткі пераказ артыкулаў на нямецкай, англійскай, французскаймовах. Адзін з тамоў выйшаў цалкам па-італьянску.
[38] Э. Масціцкі — прэзідэнт Польшчы ў 1926—1939 г., Э. Рыдз-Сміглы — генеральны інспектар польскіх узброеных сілаў у1935-1939 г. (заўвага перакл.).
[39] Маецца на ўвазе ліпеньская 1941 г. дамова Сікорскага—Майскага(заўвага перакл.).
[40] Tazbir J. Polska na zakrętach dziejów. Warszawa, 1997, s. 321 n.; idem. Długi romans z Muzą Klio. Warszawa, 2007. S. 28-37.
[41] Polska na zakrętach, цытата з чацвёртай старонкі вокладкі. Далейаўтар дадае, што ранейшая зацікаўленасць усё ж засталася,пра што сведчыць шэраг яго публікацый, якія выйшлі пасляліквідацыі ў 1990 г. цэнзуры. Некаторыя ён прадставіў нанава,звярнуўшыся да сваіх нататак і адзначыўшы змены, якія быліўнесены ў тэкст у выніку ўмяшальніцтва цэнзараў.
[42] Выдадзена ў часопісе „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”. R.XI.1949. № 3/4. S. 382-392. Гэта была праца, падрыхтаваная дасемінара.
[43] Cenzura w PRL. Relacje historyków / Opracował Zbigniew Romek.Warszawa, 2000. S. 231. Аўтар сабраў у згаданай кнізе выказ ванні пятай часткі (20%) 150 даследчыкаў, што былі сведкамі эпохі.
[44] Ze studiów nad ksenofobią w Polsce w dobie pуźnego Renesansu //Przegląd Historyczny. Т. XLVIII. 1957. S. 655-682.
[45] Reformacja a problem chіopski w Polsce XVI wieku. Oddziaływanie walki klasowej na wsi polskiej na kształtowanie się ideologii szlachty w okresie reformacji // Studia Staropolskie IBL PAN. Т. II.Wrocław, 1953.
[46] Długi romans, s. 60 n. Другі раздзел займае большую частку кнігі і называецца “Zrozumieć przeszłość”.
[47] Гэты тэкст (у суаўтарстве з Станіславам Гэрбстам і Ярэмам Мацішэўскім) выйшаў на старонках варшаўскай “Kulturу” (№ 22 ад 2 чэрвеня 1968 г., с. 4), як і далейшы працяг дыскусіі падназвай “Doc. Nowickiemu w odpowiedzi” (№ 26 ад 30 чэрвеня1968 г., с. 11).
[48] Ён не назваў прозвішча, але для тых, хто арыентаваўся ў справе, яно і так было вядомым.
[49] Maciszewski J. O Polsce siedemnastowiecznej // Czasy nowożytne. Studia poświęcone pamięci prof. Władysława Eugeniusza Czaplińskiego w 100 rocznicę urodzin / Pod redakcją Krystyna Matwijowskiego. Wrocław, 2005. S. 19 n. Неабходна памятаць, што Я. Мацішэўскі быў пад час “сакавіцкіх падзей” [1968] не толькі прафесарам Варшаўскага універсітэта, але, што можа быць больш важным, і дзеячам Польскай аб’яднанай рабочай партыі, знаходзіўся на адказнай пасадзе ў Цэнтральным камітэце ПАРП (аддзел навукі), а Януш Тазбір у гэты час займаў пасаду намесніка дырэктара Інстытута гісторыі ПАН.
[50] Długi romans. S. 58. Трэба заўважыць, што вельмі часта “недалучэнцы” ў крытычных для іх сітуацыях чакалі дапамогі з боку так званых “кар’ерыстаў”, ці пазітывістаў, і іх надзеі спраўджваліся.
[51] Ibidem. S. 61.
[52] O Instytucie Historii refleksje osobiste // Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk 1953-1993 / Pod redakcją Stefana K. Kuczyńskiego.Warszawa, 1993. S. 62.
[53] Бібліяграфія была прыведзена ў юбілейнай кніжцы “Kultura polska a kultura europejska. Prace ofiarowane Januszowi Tazbirowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin”. Warszawa, 1987. S. 5—52.
[54] Бібліяграфія за 1987 – чэрвень 1997 г. пададзена ў кнізе “Kulturastaropolska – kultura europejska. Prace ofiarowane Januszowi Tazbirowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin”. Warszawa, 1997. S. 8 – 18.
[55] O Instytucie Historii… S. 64.
[56] З перспектывы 2007 г. Я. Тазбір згадвае: “На доўгія гады галоўнай тэмай маіх даследаванняў стаў рэфарматарскі рух, прычынай чаго ў пэўнай ступені была характэрная для пяцідзесятых гадоў мода на арыянства. Думаю, што цені Марціна Чаховіча, Самуэла Пшыпкоўскага ці Фауста Соцына не раз здзіўляліся таму, што ўлады ПНР бралі гэтых карыфеяў сацыянізму ў якасці сваіх ідэйных родапачынальнікаў” (Długi romans. S. 62).
[57] Гл.: Budniewska A. i Mitura-Karwowska A. Bibliografia zawartości czasopisma „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”. Т. I-XLIII. S.98—100 і спіс зместу тамоў XLIV—L.
[58] Taras Bulba. Powieść Mikołaja Wasylewicza Gogola / Tłumaczeniez rosyjskiego Jerzy Szota. Krosno, [b.d.]. Гэты твор, які доўгі чассвядома замоўчваўся, быў “прысвоены” ў Польшчы напрыканцы ХХ ст.; Я. Тазбір неаднаразова спасылаўся на яго ў сваіх эсэ.Да шырокага кола чытачоў быў адрасаваны артыкул на старонках варшаўскага часопіса „Polityka” № 22(2352) ад 1 чэрвеня 2002 г. (с. 85—86) пад назвай “Z Bulbą w gardle” (агульны загаловак – “Polsko-rosyjskie wojny literackie”), напісаны ў сувязіз публікацыяй польскага перакладу і прысвечаны прычынам негатыўнага стаўлення да яго ў Польшчы.
[59] Łoziński W. Życie polskie w dawnych wiekach / Wstęp i opracowanie J. Tazbir. Warszawa, Iskry, 2006. Выдавец дадаў 111 спасылак каментароў, якія ў значнай ступені скарэктавалі тэкстЛазіньскага. Для іх патрабаваліся працаёмкія праверкі і ўдакладненні (напрыклад, спасылка 109 на с. 267). Каб не паддаваць тэкст суровай крытыцы ў вачах чытача, спасылкі былізмешчаны асобна ў канцы кнігі.
[60] Łoziński W. Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku / W opracowaniu J. Tazbira. Warszawa, Iskry, 2005.
[61] Bystroń J.S. Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI – XVIII /Wstępem poprzedził J. Tazbir. T. I—II. Warszawa, 1994. Гэтае выданне было па-мастацку добра аформлена Дзяржаўным выдавецкім інстытутам. Аўтары бібліяграфіі ў кнізе да 70-годдзя здня нараджэння Я. Тазбіра забыліся згадаць гэтую працу ў навуковай спадчыне юбіляра. Варта адзначыць, што толькі ўступналічвае 15 старонак, і гэта без уліку працаёмкіх выпраўленняў у тэксце Быстр аня.
[62] Гл. спасылкі 15 і 16.
[63] Гл.: „Przegląd Humanistyczny” № 1(334). Rok XL. Warszawa,1996 (нумар прысвечаны праф. Янушу Тазбіру); „Odrodzeniei Reformacja w Polsce”. Т. XLVI. 2002 (з наступным прысвячэннем ад імя рэдакцыйнага камітэта: „5 жніўня 2002 г. прафесару Янушу Тазбіру, які на працягу доўгага часу быў галоўнымрэдактарам нашага штогодніка, споўнілася семдзесят пяць гадоў. Выдатнаму вучонаму, які нястомна вандруе па старонкахнацыянальнай гісторыі і аддае перавагу старапольскай гісторыі, мы выказваем шмат сардэчных пажаданняў…”).
[64] Grzybowski S. Janusza Tazbira osobowość i twуrczość // Tazbir J.Prace wybrane. T. 1. Kraków, 2000. S. V.
[65] Асабліва: Polska na zakrętach dziejów (Warszawa, 1997), W pogoni za Europą (Warszawa, 1998), Pożegnanie z XX wiekiem (Warszawa, 1999), Polacy na Kremlu i inne historyje (Warszawa, 2005).
[66] Tazbir J. Silva rerum historicarum. Warszawa, 2002. s. 341 nn.
[67] Напрыклад, гл.: Historia nie zaszkodzi („Trybuna” dodatek edukacyjny, ад 17 IX 2003, s.1); O czym się pisać nie godziło („GazetaWyborcza” 27-28 XII 2003, s.16 n.); Jesteśmy narodem obolałym dziejami („Kurier Czytelniczy” nr 36, październik 1997,s.1 i 7); Weksel potomka Sobieskich („Gazeta Wyborcza” 24IX 2007,s. 28); Rozmowa z prof. Januszem Tazbirem o bohaterach, kolaboracji i spiskowej teorii dziejów („Bunt Młodych Duchem” nr 2(36)s. 5-8 i 3(37) s. 7-8, 2007); Wreszcie trzeźwiejemy („Przegląd” nr48 z 18 XI 2007, s. 16-19).
[68] Гл.: Doctor Honoris Causa. Janusz Tazbir – Człowiek i dzieło.Katalog wystawy, 9 marca 2000 r. Uniwersytet Opolski.

Наверх

Станіслаў Рудовіч. Кім быў Вацлаў Іваноўскі

Снежня 18, 2007 |


Туронак Юры. Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі. Мінск: Медысонт, 2006. — 180 с., [16] с. іл.

Працы па гісторыі Беларусі польскага даследчыка беларускага паходжання Юрыя Туронка набылі вядомасць на радзіме яго бацькоў у канцы 1980-х — пачатку 90-х г. Апрача шэрагу артыкулаў, у 1993 г. у Мінску ў перакладзе на беларускую мову была выдадзена доктарская манаграфія Ю. Туронка „Беларусь пад нямецкай акупацыяй”. Вядома, не ўсе пагаджаліся з падыходамі і высновамі даследчыка. Але бясспрэчна, што на фоне тагачаснай айчыннай гістарыяграфіі, якая толькі пачынала выкарасквацца з-пад савецкага ідэалагічнага кантролю, публікацыі д-ра Туронка выгодна вылучаліся і смелым выбарам тэматыкі, і выкарыстаннем масы недаступных для савецкіх гісторыкаў крыніц, i дасканалай методыкай іх аналізу, якая дазваляла аўтару нават пры абмежаванасці дакументальнай базы атрымліваць максімум цікавай інфармацыі. Кідалася ў вочы і яшчэ адна ўласцівасць творчай манеры гісторыка: не ўтойваючы сваіх сімпатый да беларускай ідэі і яе рупліўцаў, даследчык тым не менш не парушаў прынцыпу навуковай аб’ектыўнасці, непрадузята і часам даволі крытычна ацэньваў многія знакавыя падзеі і постаці беларускай гісторыі, разбураючы тым самым шэраг устаялых стэрэатыпаў не толькі падсавецкай, але і альтэрнатыўнай ёй эмігранцкай гістарыяграфіі.

У цэнтры навуковых зацікаўленняў Ю. Туронка — палітычная і культурная гісторыя Беларусі першай паловы XX ст. А свайго роду стрыжнёвай постаццю гэтага перыяду, вакол якой так ці інакш абарачаюцца многія даследаваныя аўтарам сюжэты, выступае адзін з пачынальнікаў беларускага нацыянальнага руху, кнігавыдавец, навуковец і педагог Вацлаў Іваноўскі (1880-1943 г.). Паводле сведчання самога даследчыка, вывучэннем гэтага деяча ён заняўся з сярэдзіны 1970-х г. На працягу наступнага дзесяцігоддзя ў польскім друку з’явіліся некалькі прысвечаных яму артыкулаў, якія ўрэшце склаліся ў асобную манаграфію „Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі”. Упершыню яна выйшла па-польску ў Варшаве ў 1992 г. У Беларусі ў 90-я г. былі перакладзены i надрукаваны ў часопісах толькі асобныя фрагменты гэтай кнігі. І вось нарэшце ў 2006 г. беларускі чытач атрымаў магчымасць на роднай мове азнаёміцца з кнігай цалкам, прычым адразу ў двух варыянтах: у выглядзе асобнага выдання, выпушчанага мінскім выдавецтвам „Медысонт”, а таксама ў складзе капітальнага зборніка твораў Ю. Туронка „Мадэрная гісторыя Беларусі”, падрыхтаванага ў Вільні Інстытутам беларусістыкі[1]. Пераклад у мінскім выданні ажыццёўлены Яўгеніяй Ждановіч, у віленскім жа зборніку прозвішча перакладчыка гэтай працы (як і ўсіх астатніх) не пазначана. Не маючы намеру параўноўваць абодва пераклады, заўважым толькі, што ў многіх момантах яны досыць істотна адрозніваюцца адзін ад аднаго. Нашы развагі будуць грунтавацца галоўным чынам на выданні „Медысонта”.

На пачатку рэцэнзаванага даследавання робіцца спроба выявіць вытокі нацыянальнай самаідэнтыфікацыі маладога Вацлава Іваноўскага як беларуса — нетыповай для прадстаўніка паланізаванай шляхецкай эліты Літоўска-Беларускага краю. Сенсацыйнасць такога рашэння Вацлава яшчэ больш падкрэслівалася тым, што яго старэйшы брат Юры, a потым і самы малодшы Станіслаў вызначыліся як палякі, а яшчэ адзін з братоў Іваноўскіх Тадэвуш стаў літоўцам. Гэты фенаменальны факт — дэклараванне роднымі братамі сваёй прыналежнасці да розных нацыянальных супольнасцяў — па сутнасці стаў своеасаблівай мікрамадэллю, якая нібы ў кроплі вады адлюстравала гістарычна абумоўлены працэс распаду колішняй палітычнай і культурнай цэласнасці, што існавала ў межах былога Вялікага Княства Літоўскага. Пры гэтым выбар Юрыя, як піша аўтар кнігі, не вымагаў інтэлектуальнага напружання, бо быў лагічным працягам культурнай паланізацыі сям’і. Тадэвуш, хоць і праявіў волю адысці ад традыцыйнага паланафільства, меў магчымасць абаперціся на дваццацігадовы шлях літоўскага нацыянальнага руху і выпрацаваную ў яго рамках першапачатковую праграмную канцэпцыю. Вацлаў жа, вызначаючы сябе беларусам, не меў такога апірышча, бо беларускі рух на мяжы ХІХ-ХХ ст. заставаўся яшчэ „з’явай эфемернай i амаль незаўважнай” (29). На думку Ю. Туронка (праўда, не падмацаваную дакументальна), выбіраючы беларускасць, Вацлаў Іваноўскі якраз і ставіў перад сабой надзвычай амбіцыйную для ў той час яшчэ гімназіста мэту: стварыць гэты рух праз абуджэнне гістарычнай памяці, фармаванне ідэйнай канцэпцыі і актыўную арганізацыйную працу. Зрэшты, у літаратуры выказана і менш узнёслае тлумачэнне тагачаснай пазіцыі В. Іваноўскага. Яна звязваецца з яго захопленасцю ідэяй паяднання інтэлігенцыі з сялянскімі масамі дзеля ўздыму іх агульнай і палітычнай культуры (паводле ўзору расійскага народніцтва або ўкраінскага „хлопаманства”). А паколькі на радзіме Іваноўскіх — у Лідскім павеце — большасць насельніцтва складалі сяляне-каталікі, якія размаўлялі па-беларуску, выбар Вацлава на карысць беларускасці выглядаў даволі лагічным[2].

Энергічная арганізацыйная дзейнасць Вацлава Іваноўскага на беларускай ніве пачалася пасля паступлення яго ў 1899 г. у Пецярбургскі тэхналагічны інстытут, дзе ўжо вучыўся старэйшы брат Юры. Дзякуючы Юрыю, які на гэты час стаў прыкметнай асобай у Польскай партыі сацыялістычнай (ППС), з польскімі сацыялістамі завязаў кантакт i Вацлаў. Ахвотна выкарыстоўваючы арганізацыйныя і выдавецкія магчымасці ППС, зацікаўленай у абуджэнні антыцарскіх настрояў сярод народаў былой Рэчы Паспалітай, В. Іваноўскі ўсё ж не пагадзіўся на ролю паслушнай крэатуры гэтай польскай партыі, а стаў на шлях стварэння ўласна беларускай палітычнай арганізацыі. Праведзенае Ю. Туронкам надзвычай скрупулёзнае даследаванне наяўных (вельмі нешматлікіх) крыніц дазволіла аўтару ўнесці яснасць у даволі заблытанае пытанне аб вытоках першай нацыянальнай беларускай партыі. У кнізе паказана, што адлік яе гісторыі пачынаецца прыблізна на пачатку 1902 г. стварэннем намаганнямі В. Іваноўскага нелегальнай арганізацыі пад назвай Беларуская рэвалюцыйная партыя (БРП). Праўда, як прызнае даследчык, БРП не з’яўлялася партыяй у поўным сэнсе гэтага слова. Яна была хутчэй студэнцкім гуртком, дыскусійным клубам, у якім распрацоўвалася канцэпцыя беларускага нацыянальнага адраджэння, выкладзеная ў дзвюх вядомых публікацыях БРП: адозве „Да інтэлігенцыі” (апрацаванай В. Іваноўскім сумесна з іншым студэнтам тэхналагічнага інстытута Лявонам Малецкім) і газеце „Свабода” (якую Іваноўскі рыхтаваў разам з некалькімі паплечнікамі, у тым ліку Іванам Луцкевічам і Алаізай Пашкевіч — Цёткай, што з’явіліся ў Пецярбургу ў 1902 г.; праўда, адзіны набраны нумар газеты не ўдалося распаўсюдзіць, а давялося знішчыць). Паводле Ю. Туронка, у гэтых дакументах былі сфармуляваны „пастулаты нацыянальнай рэвалюцыі”: гадаванне беларускай народнай інтэлігенцыі і антыцарысцкая барацьба, але не на шляху сепаратысцкіх тэндэнцый, пракламаваных ППС, а ў саюзе з расійскімі рэвалюцыйнымі коламі ў напрамку здзяйснення рэвалюцыі ў Расіі і дэмакратызацыі грамадскага жыцця гэтай дзяржавы (42).

Так ці інакш, стварэннем Беларускай рэвалюцыйнай партыі быў пакладзены пачатак арганізаванаму змаганню за нацыянальную эмансіпацыю беларусаў, якое ўжо нікому не ўдалося спыніць нават самымі жорсткімі мерамі на працягу ўсяго ХХ ст. Аднак БРП праіснавала нядоўга. Іван Луцкевіч з братам Антонам, якія да прыезду ў Пецярбург ужо мелі досвед беларускай нацыянальнай дзейнасці ў Менску, выявілі больш радыкальныя, бунтарскія настроі і пачалі дыстанцыявацца ад схільнага да паступовай, „арганічнай” культурніцкай працы Іваноўскага. Вынікам рознагалоссяў, як устанавіў Ю. Туронак, стаў раскол у канцы 1903 г. БРП на дзве новыя нелегальныя арганізацыі: Беларускую рэвалюцыйную грамаду (БРГ) на чале з Луцкевічамі і Круг беларускай народнай прасветы і культуры пад кіраўніцтвам Іваноўскага.

3 гэтага моманту Вацлаў засяроджваецца на выданні беларускіх кніг і дэманструе ў гэтай справе нязвыклую энергію, вынаходлівасць, камерцыйныя і, урэшце, канспіратыўныя здольнасці. У канцы 1903 і на пачатку 1904 г. пад маркай Круга выходзяць два нелегальныя зборнікі беларускіх мастацкіх тэкстаў: „Калядная пісанка” і „Велікодная пісанка”. Амаль адначасова з дазволу ўладаў былі выдадзены зборнік вершаў Янкі Лучыны „Вязанка” (цэнзуры яе прадставілі як кнігу на балгарскай мове) і перадрук некаторых фальклорных твораў, сабраных этнографам П.В. Шэйнам, пад назвай „Казкі”. Але планы Іваноўскага па выданні беларускай літаратуры сягалі далёка за межы Пецярбурга і нават Расійскай імперыі. Аўтар рэцэнзаванай кнігі ўстанавіў выключна цікавы факт, з акалічнасцямі якога беларускія даследчыкі не маглі разабрацца цэлых восемдзесят гадоў. Аказваецца, прыцягнуўшы да справы студэнта Політэхнічнага інстытута ў Варшаве Мар’яна Фальскага і студэнта Ягелонскага універсітэта ў Кракаве Сцяпана Багушэўскага, Іваноўскі здолеў арганізаваць выпуск чатырох беларускіх кніжак у адной з кракаўскіх друкарняў, г. зн. на тэрыторыі Аўстра-Венгерскай імперыі. «І потым, — як выказаўся Ю. Туронак у адным інтэрв’ю, — праз „зялёную граніцу” — нелегальна — яны шмуглявалі ўсе гэтыя кніжкі ў Беларусь»[3]. У выніку з ініцыятывы Іваноўскага на працягу толькі двух гадоў (1903-1904) у Пецярбургу і Кракаве выйшла ў свет восем друкаваных беларускіх выданняў, г. зн. амаль столькі, кольта было выпушчана ў Расійскай імперыі за чатыры дзесяцігоддзі пасля паўстання 1863-1864 г.

Тым часам на фоне расійска-японскай вайны ў грамадстве нарастала незадаволенасць, што прывяло ў студзені 1905 г. да выбуху Першай расійскай рэвалюцыі. Ва ўмовах грамадскага ўздыму, паводле сведчання А. Луцкевіча, абедзве плыні беларускага руху — культурніцкая і рэвалюцыйная — зліліся ў адно рэчышча[4]. Ю. Туронак разумее пад гэтым чарговае збліжэнне паміж В. Іваноўскім і Луцкевічамі і звязвае з дадзеным фактам з’яўленне на палітычнай арэне новай беларускай арганізацыі — Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ). Хоць большасць сучасных гісторыкаў услед за А. Луцкевічам лічаць, што БСГ прыйшла на змену БРГ у канцы 1903 г., Ю. Туронак шляхам супастаўлення аўтэнтычных дакументаў прыходзіць да высновы, што найверагодней адбылося гэта пазней — у кастрычніку 1904 г. (65).

Рэвалюцыя адкрывала перад партыямі новыя магчымасці для палітычнай дзейнасці: арганізацыі масавых акцый (мітынгаў, забастовак і г. д.), вуснай і друкаванай прапаганды, публіцыстыкі, нарэшце, выбарчай барацьбы ў сувязі са стварэннем у Расійскай імперыі першага парламента — Дзяржаўнай думы. Значнай актыўнасцю ў гэтых накірунках вызначалася і БСГ. Вялікай асабістай заслугай В. Іваноўскага, на думку аўтара кнігі, быў яго ўдзел у наладжванні друкаванай партыйнай прапаганды. Толькі за 1905 г. БСГ выдала больш за 20 адозваў на беларускай мове, але пакуль што ў друкарнях ідэйна блізкіх ёй іншых партый (ППС, літоўскіх і расійскіх сацыял-дэмакратаў). У1906 г. БСГ запусціла ў Менску ўласную друкарню, а ў Пецярбургу—сваё нелегальнае выдавецтва „Грамада”. Паводле сцвярджэння А. Луцкевіча, на якое абапіраецца д-р Туронак, агульны наклад адозваў і брашур БСГ у гэты перыяд даходзіў да соцень тысяч асобнікаў. Што датычыць іншых напрамкаў партыйнай працы ў час рэвалюцыі 1905-1907 г., то ўдзел у гэтых справах В. Іваноўскага не выглядае са старонак кнігі настолькі прыкметным, як гэтага можна было б чакаць ад аднаго са стваральнікаў і лідэраў беларускага адраджэнцкага руху. Не ўдзельнічаў ён у менскім з’ездзе БСГ у канцы 1905 г. (бо ў ЦК быў выбраны завочна), як, напэўна, і ў віленскай канферэнцыі партыі ўлетку 1906 г. Значыць, наўрад ці можна залічыць яго ў аўтары праграмных i тактычных установак БСГ. Мы не бачым яго сярод арганізатараў забастовак і прамоўцаў на мітынгах. Відавочна, не было ў яго амбіцый да барацьбы за дэпутацкі мандат у Дзяржаўнай думе і г. д. Як сведчаць матэрыялы кнігі, найбольш блізкай сферай для яго заставалася асветніцтва, імкненне ўзняць культурны ўзровень народа.

Разгортванню беларускай культурна-асветніцкай дзейнасці паспрыяў тактычны крок у палітыцы царызму на заходніх ускраінах імперыі — зняцце ў снежні 1904 г. абмежаванняў на выкарыстанне ў друку мясцовых моваў, у т. л. беларускай. Якімі б разлікамі ўлады пры тым ні кіраваліся, гэта дазволіла пачаць выданне ў Вільні легальных беларускіх газет („Нашай Долі”, „Нашай Нівы”, пазней — каталіцкай газеты „Bielarus”), першых часопісаў па-беларуску. У Пецярбургу ж у 1906-1914 г. з непрадбачаным поспехам ажыццяўляла на першы погляд, здавалася б, безнадзейную справу беларуская кнігавыдавецкая суполка „Загляне сонца i ў наша ваконца”. У савецкай гістарыяграфіі і літаратуразнаўстве па прычыне ідэалагічнага табу на імя В. Іваноўскага прыярытэт у заснаванні і кіраўніцтве суполкай прыпісваўся вядомаму ў Пецярбургу дзеячу бібліятэчнай справы, педагогу і беларускаму культурніку Б. Эпімаху-Шыпілу. Юры Туронак на падставе грунтоўнага аналізу наяўных дакументаў пераканаўча даказаў, што арганізатарам і нязменным старшынёй суполкі да 1913 г. быў менавіта В. Іваноўскі, а Эпімах-Шыпіла ў якасці сябра праўлення (прычым з перапынкам) больш уплываў на выпрацоўку тэматычнай праграмы выдавецтва[5]. Адкрыла гэтую праграму выданне ў 1906 г. „Беларускага лемантара” (у лацінскім і кірылічным варыянце), што само па сабе было ўспрынята тагачаснай грамадскай думкай як бяспрыкладная падзея — з’яўленне беларускага нацыянальнага фактару на арэне, дзе да таго часу „дамінавалі і сутыкаліся польскія і расейскія культурныя ўплывы” (68). Усяго за гады існавання суполка „Загляне сонца…” выдала 38 навучальных, мастацкіх, навукова-папулярных і сцэнічных твораў, прычым накладам некаторых з іх (3000, 4000 і нават 6000 асобнікаў) могуць пазайздросціць і многія сучасныя беларускамоўныя выданні. Сярод іншых пецярбургская суполка выдала чатыры з сямі кніжак Янкі Купалы, што выйшлі да Першае сусветнае вайны. Пад уражаннем ад гэтага факта Ю. Туронак ставіць у заслугу Вацлаву Іваноўскаму, што той „адкрыў свету найвялікшага прарока беларускага адраджэння — Янку Купалу” (9), хоць не будзем забываць, што ўсё ж такі першаму выступленню паэта ў друку паспрыяў яшчэ ў 1905 г. Уладзімір Самойла. Але не выклікае пярэчання выснова аўтара, што Іваноўскі „ўзняў на нечуваны ўзровень” беларускае кнігавыданне і тым самым даў моцны імпульс гадаванню нацыянальных кадраў — навукоўцаў, культурніцкіх, а ў перспектыве — і палітычных дзеячаў (77).

У 1913 г. па не вельмі зразумелых прычынах перспектыўны вучоны ў галіне хімічнай тэхналогіі (да гэтага часу В. Іваноўскі стаў доктарам тэхнічных навук, дацэнтам Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута) і ўдачлівы беларускі кнігавыдавец нечакана пакідае сталіцу імперыі і пераязджае ў правінцыйную на той час у параўнанні з Пецярбургам Вільню. Тут яго і заспявае Першая сусветная вайна — падзея, якая апроч іншых каласальных наступстваў мела кардынальна перайначыць гістарычны лёс Беларусі і беларусаў. Імкнучыся захаваць лаяльнасць падданых на заходніх ускраінах імперыі ва ўмовах хуткага набліжэння нямецкіх войскаў, царызм пайшоў на некаторую змену акцэнтаў у сваёй нацыянальнай палітыцы ў бок далейшай лібералізацыі. Адной з праяваў „новага курсу” ў беларускім пытанні, на думку Ю. Туронка, быў дазвол на стварэнне Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны — нароўні з такімі ж арганізаванымі структурамі іншых нацыянальнасцяў (палякаў, габрэяў, літоўцаў і інш.). Паводле статута, таварыства мела права весці дабрачынную працу ва ўсіх беларускіх губернях, а старшынёй праўлення гэтай фактычна першай легальнай агульнабеларускай арганізацыі стаў В. Іваноўскі. Аднак аўтар яўна перабольшвае ступень афіцыйнай падтрымкі беларускай арганізацыі, бо яе фінансаванне з боку ўладаў было ў сотні i тысячы (!) разоў меншым, чым фінансаванне аналагічных таварыстваў іншых нацыянальнасцяў, і на гэтым фоне выглядала проста мізэрным[6]. Як і раней, расійскія ўлады працягвалі ў гады вайны максімальна стрымліваць нацыятворчую тэндэнцыю ў асяроддзі беларусаў. Варта нагадаць хаця б перапыненую спробу З. Жылуновіча і Э. Будзькі наладзіць у канцы 1916 г. выданне ў Петраградзе беларускіх газет „Дзянніца” і „Swietač”, якія з-за фінансавых цяжкасцяў і цэнзурных ганенняў зачыніліся на сёмых нумарах. Таму калі В. Іваноўскі і сапраўды рабіў стаўку на супрацоўніцтва з Расіяй у будаванні самастойнай Беларусі, як сцвярджае (без спасылкі на крыніцу) аўтар кнігі (87), то наўрад ці гэты разлік быў абгрунтаваным. Але менавіта такой пазіцыяй Іваноўскага тлумачыцца ў кнізе яго выезд у 1915 г. — з набліжэннем да Вільні кайзераўскіх войскаў — на ўсход: спачатку ў Арол, а потым у Петраград. В. Іваноўскі быў не адзіным з беларускіх дзеячаў, хто эвакуяваўся ў Расію: у Арле кампанію яму складалі Я. Купала і Л. Дубейкаўскі, у Петраградзе ж з пачатку 1916 г. дзейнічала Беларускае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны, актывістамі якога былі Ф. Абрантовіч, З. Жылуновіч, Ф. Будзька, Б. Эпімах-Шыпіла, Ч. Родзевіч, Б. Тарашкевіч і многія іншыя выбітныя асобы. Але Беларускае таварыства ў Петраградзе было самастойнай арганізацыяй, а не аддзяленнем віленскага, як лічыць д-р Туронак (87). Старшынёй яго камітэта быў Лявон Сеўрук, і В. Іваноўскаму яно ні фармальна, ні фактычна не падпарадкоўвалася. Больш за тое, дакументы петраградскага таварыства не фіксуюць хоць бы нейкага дачынення Іваноўскага да яго дзейнасці.

Невыразнай выглядае заангажаванасць героя кнігі ў беларускіх справах і пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. У Беларускі нацыянальны камітэт, арганізаваны ў Менску ў сакавіку 1917 г., ён быў выбраны завочна, у працы Беларускай сацыялістычнай грамады адзін з яе колішніх заснавальнікаў, падобна, удзелу тады не прымаў наогул. Ю. Туронак тлумачыць такую пасіўнасць вельмі нечакана: быццам Іваноўскі пераканаўся ў адмоўным стаўленні Часовага ўрада да ідэі самастойнасці Беларусі і таму палічыў любыя намаганні ў гэтым кірунку бессэнсоўнымі. Натуральна, расійскія ўрады князя Г. Львова, а потым А. Керанскага не збіраліся расчляняць імперыю на асобныя дзяржавы і тым больш даваць незалежнасць Беларусі. Аднак сама палітычная сітуацыя, небывала дэмакратычная атмасфера, якая склалася ў краіне пасля падзення царызму, як ніколі спрыяла разгортванню „знізу” розных палітычных, грамадскіх, культурніцкіх ініцыятыў — у тым ліку накіраваных на пашырэнне і ўмацаванне нацыянальнай самасвядомасці шматлікіх народаў Расіі. Гэтай унікальнай сітуацыяй паспяшаліся максімальна скарыстацца актывісты нацыянальных рухаў, сярод іх — і беларускія дзеячы. Тым часам В. Іваноўскі, як прызнае аўтар кнігі, у „гэтай гульні” ўдзелу не прымаў, ён толькі „чакаў” і „назіраў за агоніяй Часовага ўрада” (89-90).

Як высвятляецца (праўда, зноў без дакументальнага пацвярджэння), свае надзеі на вырашэнне беларускага пытання В. Іваноўскі звязваў… з праграмай бальшавіцкай партыі (90). Таму яго палітычная дзейнасць, паводле назірання аўтара, пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі актывізавалася. Іваноўскі адыграў пэўную ролю ў падрыхтоўцы адной з вехавых падзей беларускага нацыянальнага руху — Усебеларускага з’езда ў снежні 1917 г. Яго прозвішча фігуруе ў парадку дня з’езда ў якасці аднаго з дакладчыкаў (разам з А. Уласавым) па пытанні „Эканамічная разруха і аднаўлен не гаспадарчага і эканамічнага жыцця краю”[7]. Аднак з-за разгону з’езда на загад Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту гэты даклад так і не прагучаў.

Паводле вызначэння Ю. Туронка, у сувязі з разгонам Усебеларускага з’езда бальшавікамі ўзнік першы сур’ёзны крызіс даверу сярод беларускіх дзеячаў, зарыентаваных на Савецкую Расію. Другі крызіс быў выкліканы падпісаннем Брэсцкай мірнай дамовы, у якой праблема самавызначэння Беларусі ігнаравалася. Імкненне прадухіліць прадугледжаны дамовай падзел Беларусі з’явілася адным са стымулаў абвяшчэння ў сакавіку 1918 г. у Менску Беларускай Народнай Рэспублікі. Аднак В. Іваноўскі не ўдзельнічаў у гэтым гістарычным акце, паколькі ўсё яшчэ знаходзіўся ў Петраградзе, г. зн. быў аддзелены ад Беларусі расійска-нямецкай дэмаркацыйнай лініяй. Толькі пад канец красавіка ён здолеў прабрацца праз гэтую мяжу і атрымаць інфармацыю пра палітычнае становішча ў акупаванай немцамі Беларусі. Тым не менш нават і тады, пасля абвяшчэння незалежнасці БНР, паводзіны Іваноўскага не вызначаліся палітычнай актыўнасцю. Аўтар тлумачыць гэта тым, што той не пазбыўся яшчэ цалкам прарасійскай арыентацыі і лічыў памылковымі разлікі дзеячаў БНР на падтрымку з боку Германіі, чыя параза ў вайне станавілася ўсё больш відавочнай. Толькі пасля таго, як у кастрычніку 1918 г. быў сфармаваны кабінет міністраў БНР з прадстаўнікоў левых партый на чале з сацыял-дэмакратам А. Луцкевічам, Іваноўскі ўвайшоў у склад урада ў якасці міністра асветы. Адзін з вынікаў яго дзейнасці на гэтай пасадзе — арганізацыя Менскага Беларускага педагагічнага інстытута (фактычна першай вышэйшай навучальнай установы ў гісторыі Менска ўвогуле і ў гісторыі Беларусі ў ХХ ст.).

Фармаванне дзеячамі БНР сацыялістычнага ўрада д-р Туронак ацэньвае як спробу падрыхтаваць умовы для ўтварэння пасля паражэння Нямеччыны ў вайне і адыходу з Беларусі нямецкіх войскаў урадавай кааліцыі з прадстаўнікамі бальшавіцкай партыі з тым, каб захаваць беларускую дзяржаўнасць — калі не ў форме незалежнай, то хоць бы савецкай рэспублікі. У гэтым кантэксце ў рэцэнзаванай кнізе паўтараецца версія (запушчаная калісьці эмігранцкім гісторыкам А. Адамовічам і ўзноўленая беларускім савецкім акадэмікам І. Ігнаценкам) аб паездцы ў лістападзе 1918 г. А. Луцкевіча ў Маскву і яго адпаведных перамовах з Леніным. Але гэтая версія заўсёды выклікала сумненні ў асяроддзі навукоўцаў. Сёння, грунтоўна прааналізаваўшы крыніцы і агульнапалітычную сітуацыю апошніх месяцаў 1918 г., прафесар Р. Лазько паказаў, што такога візіту А. Луцкевіча ў Маскву не было, а паездка дэлегацыі Рады БНР на чале з Т. Грыбам і яе перамовы з Я. Свярдловым аб прызнанні незалежнасці Беларусі не прынеслі поспеху, паколькі да канца снежня нават ідэя ўтварэння савецкай рэспублікі ў беларускіх этнічных межах не ўпісвалася ў бальшавіцкі курс на сусветную пралетарскую рэвалюцыю[8].

Па сутнасці, такой жа непрымальнай гэтая ідэя заставалася для бальшавікоў і пазней. Дык навошта тады ленінскі ўрад усё ж такі пайшоў на рубяжы 1918-1919 г. на абвяшчэнне БССР, каб літаральна праз паўмесяца пачаць крокі па яе ліквідацыі? На гэтае пытанне, што даўно хвалюе даследчыкаў, Ю. Туронак знаходзіць, магчыма, найбольш дасціпны і даволі праўдападобны адказ. Ён піша: „Справа ў тым, што гэтыя захады (стварэнне і амаль адначасовае скасаванне БССР. — С. Р.) дазвалялі не толькі справіцца з вырашэннем знешнепалітычных задач, але і давалі савецкім уладам немалую ўнутраную карысць. Цяпер, калі БCCР ужо „існавала”, можна было ажыццявіць ленінскі план яе ліквідацыі рукамі „суверэнных” рэспубліканскіх органаў, ад імя вольнага беларускага народа. Ад імя гэтага народа замыкаліся беларускія школы, ліквідаваліся ўсе беларускія газеты і часопісы, выцяснялася з грамадскага ўжытку беларуская мова” (96-97).

У такой атмасферы ў траўні 1919 г., калі з захаду па тэрыторыі Беларусі ўжо рухаліся польскія войскі, В. Іваноўскі быў арыштаваны савецкімі органамі і перавезены ў смаленскую турму. На жаль, у кнізе не сказана, у чым абвінавачвалі яго бальшавікі. Але вызвалены ён быў у верасні таго ж года ў рамках дамовы па абмену палітычнымі зняволенымі з польскім урадам. А тым часам польскія войскі 8 жніўня занялі Менск і праз месяц прыпынілі сваё прасоўванне на лініі рэк Дзвіна — Бярэзіна — Пціч. Пабываўшы ў Варшаве, Іваноўскі ў канцы 1919 г. вярнуўся ў Менск і засяродзіўся на культурна-асветніцкай („канкрэтнай”, паводле вызначэння аўтара) працы: з сакавіка 1920 г. стаў рэктарам педагагічнага інстытута, спрыяў адкрыццю беларускіх гімназій і пачатковых школ, вышукваў у польскіх уладаў субсідыі на выдавецкую і тэатральную дзейнасць. Што датычыць яго палітычнай пазіцыі, то ў адпаведнасці з аўтарскай канцэпцыяй можна казаць пра крызіс яго ранейшага светапогляду, зарыентаванага на падтрымку Расіі ў будаванні Беларусі. Канчатковы ўдар па такіх надзеях быў нанесены гатоўнасцю ленінскага ўрада, выказанай у перамовах з палякамі, адмовіцца на карысць Польшчы ад занятых Пілсудскім беларускіх зямель і тым самым пазбыцца беларускай праблемы. Для Беларусі гэта азначала б падзел яе тэрыторыі і перакрэслівала б перспектыву пабудовы дзяржавы на ўсім этнічным абшары. Тым не менш, В. Іваноўскі фактычна застаўся ўбаку ад дзейнасці арганізацыі, для якой захаванне цэласнасці Беларусі з’яўлялася найважнейшым пастулатам — Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Пасля яе расколу ў снежні 1919 г. Іваноўскі аказаўся блізкім да Найвышэйшай Рады БНР, якая імкнулася рэалізаваць ідэю беларуска-польскай федэрацыі, аднак афіцыйна ў гэтую структуру не ўвайшоў. Такое становішча дазваляла яму пазіцыянаваць сябе як самастойнага палітычнага дзеяча, што знаходзіцца па-над спрэчкамі, але ацэнка яго аўтарам кнігі як “галоўнай асобы” ў беларускім руху, „для якой немагчымых рэчаў не існавала” (102), выглядае ўсё ж перабольшаннем. І таму выбар яго Пілсудскім у якасці асноўнага партнёра для перамоваў аб урэгуляванні польска-беларускіх адносінаў быў абумоўлены хутчэй не столькі яго палітычнай „цяжкавагавасцю”, колькі даўнімі кантактамі з ППС ды рэпутацыяй памяркоўнага і дастаткова лаяльнага да палякаў дзеяча. Можна меркаваць, што на перамовах у Менску ў сакавіку 1920 г. з польскай дэлегацыяй (яе ўзначальваў віцэ-міністр замежных спраў Л. Васілеўскі) В. Іваноўскі як кіраўнік беларускай дэлегацыі не выяўляў асаблівай напорыстасці. Ва ўсякім разе, падпісаны дэлегацыямі выніковы дакумент не ўтрымліваў ніякіх абавязанняў Польшчы адносна беларускай дзяржаўнасці, a змяшчаў толькі абяцанне выдаткаваць пэўныя субсідыі (траціну запрошанай сумы) на беларускія сацыяльна-культурныя патрэбы, прычым іх выкарыстанне павінна было абмяжоўвацца тэрыторыяй Меншчыны. Са свайго боку, беларускія прадстаўнікі згадзіліся падтрымаць Польшчу ў яе патрабаванні да Расіі аб неўмяшанні ў справы зямель на захад ад мяжы 1772 г. У інтэрпрэтацыі д-ра Туронка разлік Іваноўскага і яго паплечнікаў пры гэтым быў на тое, што рэалізацыя гэтага патрабавання адновіць цэласнасць Беларусі і дазволіць у перспектыве паставіць пытанне аб раўнапраўнай польска-беларускай федэрацыі.

Аднак ваенныя падзеі лета — восені 1920 г. (выцясненне Чырвонай арміяй польскіх войскаў з Беларусі, а потым новае наступленне палякаў і заняцце імі толькі заходняй часткі краю) перакрэслілі такую перспектыву. Надзеі на ажыццяўленне федэралісцкай канцэпцыі (ва ўрэзаным выглядзе) некалькі ажывіліся пасля абвяшчэння генералам Л. Жалігоўскім т. зв. Сярэдняй Літвы, якая бачылася федэралістам у складзе трох нацыянальных кантонаў — Віленскага (польскага), Менскага (беларускага) і Ковенскага (літоўскага) — злучанай у перспектыве з Польшчай на прынцыпе федэрацыі. Не выключана, што менавіта падобныя надзеі прывялі В. Іваноўскага ў кастрычніку 1920 г. у склад урада Сярэдняй Літвы ў якасці дырэктара дэпартамента сацыяльнага забеспячэння. Аўтар кнігі дапускае, што В. Іваноўскі разлічваў перш за ўсё на далучэнне Меншчыны да Сярэдняй Літвы ў якасці аднага з запланаваных кантонаў. Аднак паводле польска-савецкіх пагадненняў у Рызе большая частка Меншчыны засталася на савецкім баку (а інспіраванае Пілсудскім выступленне генерала С. Булак-Балаховіча, закліканае скарэктаваць гэтыя пагадненні, закончылася няўдачай), і такім чынам „ідэя беларускага кантона была пахаваная” (с. 106). З іншага боку, упартае супраціўленне літоўскага войска не дазволіла генералу Жалігоўскаму далучыць да сваёй „камічнай дзяржавы” (106) і Ковенскую Літву. Федэратыўная праграма аказалася цалкам перакрэсленай, і В. Іваноўскі напрыканцы снежня 1920 г. падаў у адстаўку.

Баланс яго дзейнасці ў ваенныя гады ацэньваецца аўтарам кнігі як няўдалы. Нацыянальны патэнцыял беларусаў для стварэння самастойнай дзяржавы аказаўся занадта слабы, а надзеі на федэрацыю Беларусі з Расіяй ці з Польшчай былі развеяны падзелам беларускіх земляў паводле Рыжскага міру 1921 г. У выніку В. Іваноўскі ўпаў у „нацыянальную апатыю” і амаль на два дзесяцігоддзі адышоў практычна ад усіх грамадскіх спраў, якія мелі хоць нейкі выхад на палітыку.

Восенню 1922 г. ён пачаў працаваць у Варшаўскай політэхніцы як загадчык кафедры тэхналогіі ферментацыі харчовых прадуктаў. Зацікаўлены чытач знойдзе ў адпаведным раздзеле кнігі д-ра Туронка падрабязныя звесткі пра тэматыку навуковых даследаванняў прафесара В. Іваноўскага, характарыстыку яго як таленавітага і клапатлівага педагога, інфармацыю пра арганізатарскую дзейнасць на прафесійнай ніве, а таксама пра вядзенне ўласнай гаспадаркі. У асабістым жыцці, як сведчаць прыведзеныя ў кнізе факты, прафесар не адчуваў сябе шчаслівым: першы шлюб, узяты з Сабінай Ячыноўскай у 1905 г., распаўся ў гады Першай сусветнай вайны, але і новая сям’я, створаная ў 1920 г. з Лігіяй Федаровіч, таксама аказалася нетрывалай. Як сведчыць аўтар, сямейнікі яго не разумелі і з іроніяй ставіліся да яго беларускай самаідэнтыфікацыі і дзейнасці: маўляў, на самай справе Вацлаў — паляк, і толькі выдумляе, што ён беларус (117). Відавочна, такая сямейная атмасфера таксама не спрыяла грамадскаму энтузіязму і спрычынілася да палітычнай пасіўнасці Іваноўскага ў міжваенныя гады. Інакш кажучы, яго бяздзейнасць на беларускай грамадска-палітычнай ніве ў гэты час магла быць выклікана асабістымі і псіхалагічнымі прычынамі, а не толькі рацыянальнай ацэнкай ім сітуацыі як безнадзейнай для беларускай справы, на чым настойвае аўтар рэцэнзаванай кнігі.

Нечаканае „абуджэнне” В. Іваноўскага ад палітычнай апатыі адбылося з пачаткам Другой сусветнай вайны. Апошні перыяд яго жыцця і пошукі ім свайго месца ў новай сітуацыі — бадай, найбольш складаныя для разумення і не паддаюцца адназначным характарыстыкам. У верасні 1939 г. у разгар бітвы за Варшаву Вацлаў пакінуў сталіцу Польшчы і накіраваўся на ўсход — на Вільню (у адрозненне ад брата Юрыя, які з асноўным патокам польскай палітычнай эміграцыі выехаў у Заходнюю Еўропу). Як і многія папярэднія яго ўчынкі, гэты крок можна каментаваць па-рознаму. Д-р Туронак выбірае прычыну найбольш высакародную і адпаведную агульнай канцэпцыі даследавання. Аўтар прыводзіць аповед (атрыманы, між іншым, праз другія рукі) аднаго былога студэнта Іваноўскага, які ўвосень 1939 г. выпадкова сустрэў прафесара ў Вільні і на пытанне „Што вы тут робіце, прафесар?” пачуў адказ: „Чакаю выезду ў Менск, каб будаваць Беларусь, бо вы ж ведаеце, што я беларус. Хачу быць у цэнтры падзеяў” (127).

У Вільні В. Іваноўскі зблізіўся з вядомым беларускім палітыкам, мовазнаўцам і гісторыкам Янкам Станкевічам на глебе агульнай ацэнкі сітуацыі і прагнозу далейшай хады ваенна-стратэгічных падзей. Абодва дзеячы лічылі непазбежным напад гітлераўскай Нямеччыны на СССР, а значыць — акупацыю немцамі Беларусі. Аднак Нямеччына не зможа адолець Савецкі Саюз. Урэшце абедзве таталітарныя імперыі знясіляць адна адну, і арганізатарамі пасляваеннага ўладкавання ў Еўропе стануць заходнія саюзнікі. Паколькі іх зацікаўленасць у стварэнні беларускай дзяржавы стаяла пад пытаннем, вынесці беларускую праблему на міжнародную арэну было магчыма толькі ў пары з праблемай аднаўлення Польшчы. Для гэтага абодва дзеячы спадзяваліся праз супрацоўніцтва з польскім патрыятычным падполлем устанавіць кантакт з польскім эміграцыйным урадам і дамагчыся пагаднення з ім аб будучай федэрацыі Польшчы і Беларусі як дзвюх незалежных дзяржаў. Адной з умоваў згоды палякаў на такі саюз аб’ектыўна з’яўлялася дастатковая моц і ўплывовасць беларускага нацыяналізму. Для росту яго сілы і меркавалася выкарыстаць будучую акупацыю Беларусі немцамі і іх верагодны курс на расчляненне Савецкага Саюза па нацыянальных межах з утварэннем у тым ліку і падкантрольнай гітлераўцам беларускай адміністрацыйна-палітычнай адзінкі. (Некаторыя выказванні Гітлера ў 1940-1941 г., праўда, наўрад ці вядомыя беларускім дзеячам, маглі даваць падставу для такіх спадзяванняў.)

Кіруючыся такімі разлікамі, у лістападзе 1941 г. В. Іваноўскі пераехаў у акупаваны Менск і заняў пасаду намесніка бургамістра, а з чэрвеня 1942 г. — бургамістра. Афіцыйна ў кола яго абавязкаў уваходзіла вырашэнне гаспадарчых і побытавых праблем, задавальненне элементарных культурных патрэб насельніцтва. Паводле ўспамінаў Язэпа Найдзюка, які на працягу года жыў разам з Іваноўскім на адной кватэры, „яго найвялікшым імкненнем была арганізацыя якога-колечы жыцця ў горадзе, каб людзі не галадалі” (137). Пад кіраўніцтвам гарадской управы на чале з Іваноўскім у Менску працавалі 16 пачатковых школ, гарадскі тэатр, этнаграфічны музей. Менскі бургамістр здолеў наладзіць добры кантакт з генеральным камісарам Беларусі В. Кубэ, які дзеля ўмацавання акупацыйнага рэжыму і ў мэтах барацьбы з камуністычным падполлем і савецкім партызанскім рухам гатовы быў даволі далёка пайсці ў саступках беларускаму нацыяналізму. З яго санкцыі быў створаны шэраг беларускіх грамадскіх арганізацый, а таксама ўзначалены В. Іваноўскім Камітэт даверу як дарадчы орган пры генеральным камісары. Ю. Туронак лічыць, што актывізацыя беларускага нацыяналізму ў канчатковым выніку супярэчыла інтарэсам гітлераўскай вярхушкі, але ўмацоўвала нацыянальную самасвядомасць беларусаў.

Апошняя акалічнасць павінна была спрыяць рэалізацыі ідэі В. Іваноўскага і Я. Станкевіча аб польска-беларускім супрацоўніцтве. Аўтар кнігі сабраў і прааналізаваў унікальны матэрыял аб канспіратыўных кантактах Іваноўскага са структурамі польскай Арміі Краёвай (АК) і прадстаўнікамі лонданскага эміграцыйнага ўрада. Гэтыя кантакты падтрымліваліся як непасрэдна (ён уладкаваў на працу ў Менскай гарадской управе агентаў польскага падполля В. Будкевіча і Г. Ліпінскую; адначасова ва ўправе працаваў і будучы прэзідэнт Польскай Народнай Рэспублікі Б. Берут), так і праз створаную Я. Станкевічам канспіратыўную Партыю беларускіх нацыяналістаў (ПБН), якая ў студзені 1943 г. правяла ў Варшаве перамовы з прадстаўнікамі Галоўнага камандавання АК і дэлегатуры лонданскага ўрада. Аднак поспеху на перамовах дасягнуць не ўдалося. Каменем сутыкнення паміж беларусамі і палякамі стала тэрытарыяльнае пытанне: беларускія дэлегаты імкнуліся да захавання цэласнасці Беларусі ў этнічных межах, польскія ж прадстаўнікі ўпарта адстойвалі межы Польшчы паводле Рыжскага міру 1921 г. Такой была і афіцыйная пазіцыя эмігранцкага ўрада, выказаная прэзідэнтам Рачкевічам у навагоднім выступленні. Для В. Іваноўскага гэта азначала правал яго разлікаў на падтрымку Польшчай справы беларускай дзяржаўнасці.

Неўзабаве ўдар па гэтых разліках быў нанесены і з другога боку. У верасні 1943 г. менскія падпольшчыкі забілі генеральнага камісара Беларусі В. Кубэ, з якім, на думку Іваноўскага, мела сэнс супрацоўнічаць у інтарэсах беларускай справы. Пераемнік Кубэ — камандзір СС і паліцыі К. фон Готберг „глядзеў на беларускае пытанне як на выдумку салонных палітыкаў” (с. 157). Апрача таго, пасля смерці Кубэ ў Менск вярнуўся спрытны палітычны інтрыган Р. Астроўскі, які ў 1941 г. не змог увайсці ў давер да тагачаснага генеральнага камісара, але здолеў паразумецца з Готбергам і стаў прэтэндаваць на першае месца ў калабаранцкіх структурах. Але фармальна гэтае месца як старшыня Камітэта даверу займаў В. Іваноўскі. Каб пазбавіцца ад яго, агенты Астроўскага з ведама і згоды нямецкай паліцыі арганізавалі ўзброены замах, у выніку якога 7 снежня 1943 г. В. Іваноўскі памёр. Падставай для такой інтэрпрэтацыі служыць аўтару кнігі выступленне К. Готберга ў Берліне ў Міністэрстве акупаваных усходніх абшараў, дзе ён яшчэ за два тыдні да гэтай трагічнай падзеі паведаміў пра яе і падкрэсліў, што замах выканаюць самі беларусы.

Дык кім жа быў для гісторыі Беларусі Вацлаў Іваноўскі? На жаль, у кнізе д-ра Туронка адсутнічае падсумаванне, у якім аўтар сам сфармуляваў бы адказ на гэтае пытанне. Ва ўсякім разе, здаецца, што Іваноўскі „не цягне” на ролю постаці нумар адзін у беларускім руху, як гэта часам спрабуе сцвердзіць аўтар на старонках кнігі. Для лідэрскай ролі Іваноўскаму часта бракавала паслядоўнасці, палітычнай прадбачлівасці і актыўнасці. Больш за тое, як прызнае сам аўтар даследавання (праўда, не ў кнізе, а ў адным з інтэрвію), „Іваноўскі не быў палітыкам”[9]. Ён быў таленавітым вучоным, а таксама энергічным арганізатарам практычных спраў, сярод якіх найважнейшай лічыў пашырэнне беларускай асветы як сродку фармавання нацыянальнай самасвядомасці — адзінага трывалага фундамента будучай дзяржаўнай незалежнасці.

Мінск

Станіслаў Рудовіч


1 Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — 877 с.
2 Донских С. В. Проблема национальной идентификации братьев Ивановских в контексте этнических процессов в Западной Беларуси на рубеже ХІХ— ХХ вв. // Этносоциальные и конфессиональные процессы в современном обществе. Гродно, 2000. С. 190-195.
3 Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. С. 258.
4 Луцкевіч А. Да гісторыі беларускага руху: Выбраныя творы. Мінск, 2003. С. 38.
5 Як ні парадаксальна, „Энцыклапедыя гісторыі Беларусі” ў апошнім томе (Т. 6. Кн. 2. Мінск, 2003. С. 267) і цяпер паўтарае старую савецкую версію, не зважаючы нават на тое, што яна супярэчыць інфармацыі, пададзенай раней у гэтым жа выданні (Т. 3. С. 394, 466).
6 Гл.: Рудовіч С. Рух бежанцаў у гады Першай сусветнай вайны праз Беларусь: этнанацыянальныя аспекты //Актуальныя праблемы гісторыі Беларусі: стан, здабыткі і супярэчнасці, перспектывы развіцця. Ч. 2. Гродна, 2003. С. 136-138.
7 НА РБ, ф. 325, воп. 1, спр. 2, арк. 118.
8 Лазько Р. “Перагаворы” Антона Луцкевіча ў Маскве як міф беларускай гістарыяграфіі // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. № 4. С. 9-14.
9 Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. С. 263.

Наверх

Ёзэф Валка. Яраслаў Панэк — чэшскі гісторык на пераломе эпох

Снежня 20, 2006 |


У аўтабіяграфічным аповедзе Яраслаў Панэк (нарадзіўся 23 студзеня 1947 г.) апісаў свой нялёгкі шлях да заняткаў гісторыяй i да працы ў Акадэміі навук ЧССР[1]. Цікавасць да гісторыі абудзіў дзядуля па бацьку патрыятычнымі расповедамі пра мінулае Радзімы i сям’і, a таксама сустрэча i сяброўскія зносіны з вядомым славістам Атонам Беркопцам[2]. Менавіта ён дапамог Яраславу пераадолець сумненні бацькоў-прагматыкаў у дачыненні да мзтазгоднасці i каштоўнасці гуманітарнай адукацыі „для жыцця” i зарыентаваў таленавітага вучня на вывучэнне гісторыі i моваў тагачаснай Югаславіі.

Пад уплывам настаўнікаў у Я. Панка (а яны добра ве­дам яго талент i пераканалі ў гэтым кіраўнічыя органы) з’явілася магчымасць атрымаць сярэднюю адукацыю (1962-1965). У другой палове 1960-х г., у перыяд палітычных зрухаў у краіне, ён здолеў трапіць на курс архівазнаўства і гісторыі, а потым i славістыкі на філасофскім факультэце Карлавага універсітзта (1965-1970). Атрыманая ад адміністрацыі Цэнтральнай Чэхіі стыпендыя абавязала Панка адпрацаваць некалькі гадоў у тым краі пасля заканчэння вучобы. Гэга i стала яго першым месцам працы.

У чэхаславацкай гістарыяграфіі Сярэднявечча ў 1960-я гг. была пераадолена абавязковасць схематызму афіцыйнага марксісцкага трактавання гісторыі, усталявалася пазітывісцкая традыцыя i была прадэкларавана адкрытасць для сучасных сусветных тэндэнцый у навуцы[3]. Пры вывучэнні старажытнай гісторыі быў таксама ўведзены прынцып усебаковага даследавання архіўных матэрыялаў, эўрыстыкі, крытыкі i змястоўнай інтэрпрэтацыі крыніц. Пры гэтым дамінавальныя пазіцыі належалі вывучэнню эканамічнай i сацыяльнай гісторыі, што ў болыыасці сваёй злучалася з тэматыкай марксісцкай гістарыяграфіі ў Заходняй i Ўсходняй Еўропе. Вывучэнне сацыяльна-эканамічнай гісторыі ў Чэхаславакіі дасягнула еўрапейскага ўзроўню, i з гэтым пачалі лічыцца на Захадзе. Былі адноўлены працоўныя кантакты з замежжам, a вышэйшыя навучальныя ўстановы пачалі змагацца за права весці даследчую дзейнасць, якая дагэтуль была дазволена толькі Акадэміі навук ЧССР у адпаведнасці з праектам 3. Неедлага.

Пад час вучобы на факультэце Я. Панэк мог сустракацца з высокапрафесійнымі настаўнікамі, якімі з’яўляліся Ё. Палішэнскі (J. Polišenský), Францішак Каўка (Fг. Kavka), Ф. Кутнар (Fг. Kutnar), 3. Фіяла (Zd. Fiala), Ё. Пэтрань (J. Petráň), Міраслаў Грох (M. Hroch), Р. Квачэк (Г. Kvaček), I. Главачэк (I. Hlaváček) i іншыя, ды займацца тым, што выклікала найбольшы інтарэс. Пры гэтым інтарэсы яшчэ цалкам не вызначыліся. Так, яго дыпломная праца, напісаная па гісторыі Сярэднявечча i славістыкі, была прысвечана чэшскім матывам у польскіх сярэднявечных хроніках[4]. Станаўленне Панка як даследчыка, як i некаторых яго равеснікаў, адбывалася не толькі пад уплывам настаўнікаў (і ў залежнасці ад ix), а хутчэй дзякуючы ўласным намаганням — так званы a self-made man. Ha першым месцы працы, у архіве, даследчык атрымаў магчымасць далей развіваць рознабаковасць інтарэсаў i займацца нечым новым.

Пяць гадоў (1970-1975), якія былі праведзены ў адпаведнасці ca стыпендыяльнымі абавязкамі ў Бенешаўскім раённым архіве, Панэк займаўся бягучай архіўнай працай i выкананнем адміністрацыйных задач намінальнага „дырэктара”. Там ён праявіў сябе як працавіты архіварыус. Вынікам стаў шэраг упарадкаваных фондаў i дасканалых інвентароў, каталогаў i бібліяграфіі, акрамя таго менавіта там сфармаваўся ўстойлівы інтарэс даследчыка да гісторыі Цэнтральнай Чэхіі i яе дзеячаў. У бенешаўскіх архіўных фондах Панэк знайшоў крыніцы па адной з самых важных праблем даследавання: права i яго адносіны да ўлады i rpaмадства. Гаворка ідзе пра дакументы крымінальнага права часткі Цэнтральнай Чэхіі XVI-XVIII ст. 3 бенешаўскіх архіваў паходзіць i яго першая публікацыя крыніц ранняга Новага часу „Смольная кніга гарадка Дзівішова (1617-1751)” [„Smolná kniha městečka Divišova z let 1617-1751"[5]). Ужо ў гэтай публікацыі выявіліся некаторыя характэрныя рысы даследчыцкай дзейнасці Панка: апора на крыніцы, бездакорнасць выдання, вычарпальныя заўвагі i каментары. У змястоўных па сваім характары ўводзінах аўтар прывёў канцэптуальныя выклады таго, што крымінальнае права знаходзіцца ў цеснай узаемасувязі з сацыяльнымі ўмовамі таго ці іншага часу. Пасля працы ў Бенешаве Панэк атрымаў месца архіварыуса ў Дзяржаўным абласным архівеў Празе (1975-1976). Пры гэтым час, праведзены ў Бенешаўскім архіве, ён не разглядаў як марна страчаны. Так, вучоны адзначаў: „Я навучыўся там працаваць з архіўнымі крыніцамі, пазнаёміўся з цэлым шэрагам выдатных людзей i лепш спазнаў вясковы побыт, што для нараджэнца Прагі было вельмі важна”[6].

У 1977 г. Панэк пачаў працаваць у Акадэміі навук ЧССР. Гэта стала магчымым дзякуючы намаганням загадчыка аддзела старажытнай гісторыі Інстытута чэхаславацкай i cyсветнай гісторыі д-ра Ёзэфа Яначка[7], які пазнаёміўся з яго першымі навуковымі працамі i пачаў прадстаўляць яго інтарэсы. Пачатак працы ў Акадэміі навук, адным з самых уплывовых i паслядоўных носьбітаў афіцыйнай палітыкі, супаў з перыядам жорсткай „нармалізацыі”. Панэк прыйшоў туды пасля значных партыйных чыстак сярод гісторыкаў на пачатку 1970-х гг. Чысткі сталі своеасаблівай пометай рэжыму нармалізацыі за тую выключную ролю, якую адыгралі некаторыя супрацоўнікі інстытутаў гісторыі ў перыяд лібералізацыі i дэмакратызацыі 1960-х г., за аказанне супраціву пад час жнівеньскай акупацыі. Праца ў Бенешаўскім архіве i маладосць збераглі Панка на гэтым этапе гісторыі інстытута. Заслуга Яначка i тых, хто перажыў гэтыя чысткі, заключалася ў тым, што аддзел старажытнай гісторыі Інстытута гісторыі стаў у другой палове 1970-х i асабліва 1980-х гг. сапраўдным даследчым інстытутам, у якога былі канкрэтныя планы даследавання i выключныя вынікі, дасягнутыя ў публікацыях I. Спевачка (J. Spěváčka), Д. Тршэшціка (D. Třeštíka), Я. Жэмлічкі (J. Žemličky), Я. Панка (J. Pánka) i іншых. Некаторыя з гэтых публікацый выходзілі вялікім тыражом, а ix аўтары спрыялі захаванню высокага ўзроўню i пераемнасці чэшскай гістарыяграфіі. 3 самага па­чатку Панэк працаваў у рэдакцыі перыядычнага выдання Folia Historica Bohemica, што выходзіла ў Інстытуце гісторыі АН, a ў 1990 г. стаў яго галоўным рэдактарам. I хоць у гэтым зборніку выдаваліся працы пераважна супрацоўнікаў Інстытута гісторыі, тым не менш у 1980-я гг. ён стаў галоўным месцам публікацый прац чэшскіх гісторыкаў ранняга Новага часу. У ім, а таксама ў некаторых іншых перыядычных выданнях (Husitský Tábor, Studia Comeniana et Historica) зноў на першае месца выйшлі перадавыя артику­лы, напісаныя з улікам новых тэндэнцый у развіцці гістарычнай навукі. Супрацоўнікі інстытута імкнуліся па магчымасці захаваць як асабістыя, так i працоўныя кантакты з калегамі, якія аказаліся за бортам, а таксама дапамагчы ім вярнуцца да навукова-грамадскага жыцця i выдавецкай дзейнасці, асабліва калі гэта былі колішнія супрацоўнікі Інстытута.

Вывучэнне гісторыі XVI-XVII ст. мела, вядома ж, добрыя традыцыі ў чэхаславацкай гістарыяграфіі. Ужо ў дру­гой палове XIX ст. была зліквідавана даследчыцкая манаполія Сярэднявечча, адкуль гісторыкі Адраджэння бралі ўпэўненасць i сэнс нацыянальнага існавання, мужнасць палітычнай самасвядомасці i захаванне пераемнасці праз „зварот” да дзяржаўных i нацыянальных вяршынь сярэднявечнай гісторыі. Пачатак Новага часу быў, наадварот, цяжкім выпрабаваннем для нацыянальнай гістарыяграфіі. Тэорыя Гегеля i філасофія гісторыі — адкуль шмат чаго было перанята марксізмам — разглядала сучасную дзяржаву як найвышэйшае праяўленне цывілізацыйнага прагрэсу. Гэта была цэнтралізаваная i бюракратычная дзяржава, a ў XVIII ст. яшчэ i асветная. Сучасная дзяржава пакончыла з „гістарычнай непатрэбшчынай” Сярэднявечча, да якой належаў не толькі феадалізм, але i станавасць. Гэта было супрацьпастаўленне сучаснаму праву, грамадскім правам i свабодам, роўнасці. Але такім чынам узнікла іншая праблема: як у межах заканамернасці цывілізацыйнага прагрэсу, што цесна злучаны з цэнтралізацыяй дзяржавы, паказаць характар рухаў саслоўяў за свабоды i прывілеі, белагорскую катастрофу, барока, габсбургскі абсалютызм, праўленне Іосіфа II. Перамагла тэорыя непераемнасці (так званы Цёмны час[8]) i вяртанне да сярэднявечнага права i ідэй чэшскай Рэфармацыі. Большасць гісторыкаў XIX ст. былі манархісты, a рэлігія падзяліла ix на два непрымірымыя лагеры пры ацэнцы рэфарматарскага руху, бітвы ля Белай Гары, габсбургскага канфесійнага абсалютызму. Пры гэтым абвастрылася i чэшска-нямецкая спрэчка ў гістарыяграфіі. Арыентавацца ў такім лабірынце праблем, супрацыіастаўленняў i паваротаў было цяжка. Бясконцыя дыскусіі ажыўляліся нацыянальнымі, рэлігійнымі i новымі ідэалагічнымі, гістарычна-філасофскімі спрэчкамі, a таксама палітычнымі маніпуляцыямі мінулага. Панэк належыць якраз да той катэгорыі гісторыкаў, якія імкнуліся знайсці выйсце з гэтага лабірынту шляхам правядзення непрадузятага даследавання з улікам гістарычнай рэчаіснасці. Акрамя таго, яго заслугай з’яўляецца тое, што рэалістычны падыход у вывучэнні гісторыі XVI-XVII ст. паступова пачаў пераважаць i ў акадэмічнай школе. Адна з першых публікацый Панка, пасля таго як ён пачаў займацца вывучэннем ранняга Новага часу, была прысвечана крытычнаму перагляду даследаванняў па гісторыі станаў[9].

Паказальна, што ў 70-я гг. мінулага стагоддзя, калі пасту­пова адыходзіў дагматычны марксізм i набліжалася эпоха новай гістарыяграфіі, Панэк спыніўся на палітычнай праблематыцы. Гэта можна растлумачыць тым, што ў той перыяд назіраўся рост зацікаўленасці праблемай саслоўяў як у еўрапейскай гістарыяграфіі, так i ў гісторыі права, перш за ўсё ў краінах так званай класічнай саслоўнай сістэмы (Польшча, Венгрыя або чэшскія землі), а таксама ў краінах канстытуцыйнай манархіі. Адбываўся пошук выйсця з жалезнай заканамернасці i непазбежнасці цэнтралісцкага абсалютызму i ўяўнага трагічнага становішча чэшскага i польскага народаў у Еўропе. Саслоўная сістэма як процівага абсалютызму стала актуальнай тэмай еўрапейскайгістарыяграфіі. A палітычная i юрыдычная гісторыя павінны былі падладзіцца пад „рэвалюцыйную” хвалю новай гістарыяграфіі.

Стала неабходным вызначыць само паняцце „палітычная сістэма”. „Папярэдняе азначэнне” Панка было наступным: „Палітычная сістэма ўяўляе сабой сукупнасць унутры- i знешнепалітычных адносінаў дадзенай дзяржавы, якія вынікаюць з падзелу эканамічнай i палітычнай улады ў гэтай дзяржаве, i ўвасоблены ў сістэме ўладна-палітычных інстытутаў i рэалізуюцца як на агульна-дзяржаўным ўзроўні, так i на больш нізкіх узроўнях, асабліва ў маштабе абласным, рэгіянальным i лакальным”[10]. Такім чынам, адметным у гэтай фармулёўцы з’яўляліся сукуп­насць унутры- i знешнепалітычных адносінаў, падзел эканамічнай i палітычнай улады ў краіне, стварэнне інстытутаў улады ўсіх узроўняў. Адзінае, чаго тут не хапае, — гэта ідэалагічнай (рэлігійнай) легітымізацыі палітычнай сістэмы. У любым выпадку Панэк падыходзіць да сутнасці паняцця i да сутнасці даследавання інстытуцыяналізацыі i бюракратызацыі ўлады, барацьбы за яе падзел i легітымізацыю. Тым самым была паказана залежнасць структуры грамадства ад дынамікі развіцця гісторыі. Улада ў дадзеным выпадку выступав як вось гістарычнага развщця i як яго дынамічны фактар.

Панэк ніколі не засяроджваўся толькі на феномене ула­ды i яе інстытутах, як гэта падаецца традыцыйна ў гісторыі права. Ён звяртаў увагу на розныя бакі „свайго” перыяду, тым больш што назіралася актывізацыя інтарэсу да ix з боку новай гістарыяграфіі. Пры гэтым пад час асвятлення тых ці іншых момантаў карысным было выкарыстанне крыніц. Менавіта сувязь улады i палітыкі з жыццём гра­мадства i кулыурай з самага пачатку выйшлі на першае месца ў даследаваннях Панка. Першай значнай працай, дзе дамінуе ўладарна-палітычны аспект, стала яго дысертацыя пра барацьбу саслоўнай апазіцыі супраць Габсбургаў у1547-1577 г.[11]. У ей былі пададзены абагульняльныя вынікі даследаванняў і разважанняў за другую палову 1970-х г.

У якасці предмета даследавання Панэк выбраў перыяд, абмежаваны наступнымі „падзеямі”: ад выступлення прыхільнікаў евангельскай царквы супраць абсалютысцкай палітыкі Фердынанда i першага вялікага палітычнага працэсу супраць лідэраў станавай апазіцыі ў Чэхіі (1547) да выпрацоўкі Чэшскай канфесіі (1575). Такім чынам, ён абраў перыяд адноснага спакою, калі нічога эпахальнага не адбывалася, калі „сістэмы” (дваранска-саслоўная i каралеўская) нармальна функцыянавалі, але пастаянна сутыкаліся ў штодзённым палітычным жыцці. Абодва бакі канфлікту сфармулявалі i распрацавалі свае пазіцыі, мэты, патрабаванні. Сутыкненне саслоўяў i каралеўскай улады адбывала­ся ва ўмовах строга распрацаваных правілаў, вызначаных „канстытуцыяй” i традыцыйнымі свабодамі. Гэты перыяд уяўнага спакою Панэк, вядома, трактаваў як пастаянны, прыхаваны канфлікт i як барацьбу караля за валоданне земскімі органамі пры дапамозе класічных метадаў каралеўскай улады: асабісты ціск на лідэраў земскіх органаў i на пражскія гарадскія рады, пгго знайшло сваё ўвасабленне як у перацягванні адметных дзеячаў на „каралеўскі бок”, так i ў пакаранні змагароў супраць абсалютызму.

Да такога роду сітуацыі еўрапейскі працэс „канфесіяналізацыі” палітыкі падышоў у другой палове XVI ст., калі ён стаў сапраўды важнай праблемай для распрацоўкі даследчыкамі ранняга Новага часу. Чэшскія землі ўяўлялі сабой адзін з найцікавейшых рэгіёнаў працэсу „канфесіяналізацыі”, гэта i было адзначана ў замежнай гістарыяграфіі. Паралельна гэтай праблемай займаліся багемісты Нямеччыны — паслядоўнікі Зайбта (Seibt) i Шрама (Schramm), асабліва В. Эбергард (W. Eberhard), пазней Ё. Балцке (J. Bahlcke)[12]; аналагічныя даследаванні разгарнуліся ў Польшчы, Аўстрыі, Венгрыі, Англіі i Францыі. Аднойчы Панку давялося прыняць удзел у Міжнароднай канферэнцыі, якая праходзіла на пачатку 1988 г. у Лондане. Гаворка ішла пра становішча дзяржавы, царквы i станаў у Цэнтральнай Еўропе ў XVI-XVII ст.[13]. Пры гэтым дыскусіі былі настолькі гарачыя, што нельга было ні на хвіліну пакінуць паседжанні, бо гісторыкі з усяго свету выступалі ўвесь час i абмяркоўвалі менавіта чэшскую мадэль.

Выдатная акадэмічная падрыхтоўка дазволіла Панку разгледзець закулісную барацьбу палітычных перамоваў, цэнтрам якой сталі сеймы. Такім чынам, ён здолеў рэканструяваць паралельныя палітычныя структуры (партыі), якія не был! заснаваны толькі на канфесійнай прыналежнасці, а хутчэй на сувязях, што будаваліся вакол выдатных дзеячаў станавых арганізацый. Панэк растлумачыў канфлікты гэтых груповак, напрыклад, спрэчку паміж князямі з Плаўн i Рожмбэрка за першае месца сярод чэшскіх паноў, i паказаў яе значэнне для структурнага развіцця чэшскіх станавых арганізацый[14]. Ён таксама даследаваў заўжды абдзяляную ўвагай і, на жаль, цяжка даступную ключавую крыніцу па палітычнай i рэлігійна-культурнай гісторыі XVI – пачатку XVII ст. — Архіў Суполкі Чэшскіх братоў (Archiv Jednoty bratrské), да якога дагэтуль выяўлялі цікавасць перш за ўсё гісторыкі царквы. Панэк прааналізаваў менавіта той час, кал! гэтая рэлігійная групоўка ператварылася ў моцную палітычную сілу, перажыла пераслед Фердынанда за ўдзел у першым саслоўным паўстанні. Акрамя таго заслуга Панка ў тым, што палітычная і рэлігійная гісторыя зноў стала прывабліваць свецкіх гісторыкаў.

Паняцце станавай сістэмы як сукупнасці ўнутрыпалітычных i знешнепалітычных узаемадачыненняў патрабавала суаднясення чэшската палітычнага жыцця з габсбургскай i еўрапейскай палітыкай, a таксама са складанымі адносінамі асобных частак Чэшскай Кароны. У сваіх публікацыях, прысвечаных ранняму Новаму часу, Панэк аддаваў увагу уплыву „турэцкага пытання” на развіццё Цэнтральнай Еўропы, дзе ён выявіў свае веды з гісторыі паўднёва-славянскіх i балканскіх народаў. Уключэнне чэшскіх зямель у кантэкст палітычнага жыцця Габсбургскай манархіі i Цэнтральнай Еўропы з’яўляецца фонам усіх яго работ.

Існуе думка, што Панэк стаў першым пасля Ё. Палішэнскага „пражскім” гісторыкам, які ў сваіх даследаваннях паслядоўна выкарыстоўваў так званую „дзяржаўную пазіцыю”. A таму ён не абмяжоўваўся толькі Чэшскім Каралеўствам. Панэк працаваў таксама ў мараўскіх архівах i падыходзіў да Чэшскай Кароны як да адзінага цэлага i спецыфічнай формы дзяржавы. Ён, напрыклад, знайшоў рознабаковую пераліску аламоўцкіх епіскапаў, фонды земскага архіва ў Брне. Выкарыстанне „дзяржаўнай” пазіцыі дазваляе зразумець складаную структуру Чэшскай Кароны i далучыць „земскія маштабы” да чэшскай дзяржаўнай i нацыянальнай гісторыі. Панэк заўжды выкарыстоўваў гэты прынцып пад час выкладання чэшскай гісторыі i спрыяў значнаму развіццю „вывучэння Кароны”. Свае заўваті ён змясціў у некаторых абагульняльных працах, заснаваных на крыніцах, i развагах пра палітычную сістэму, якая ўсталявалася на Чэшскіх землях да бітвы ля Белай Гары ў 1620 г.[15].

У сувязі з тым, што Панэк часта публікаваў свае працы на розных мовах, у 1980-я гг. ён стаў паважанай асобай сярод гісторыкаў усяго свету. Панка нельга назваць непасрэдным паслядоўнікам Яначка, бо ён абраў іншую форму абагульнення. Зразумела, што даследчык добра разумеў свой талент апавядальніка і спадзяваўся, што сапраўды здолее рэалізаваць гэта i ў акадэмічнай навуцы[16]. У 1980-я гг. адбылося „вяртанне” ў гістарыяграфію палітычнай біяграфіі як класічнай формы зліцця аналізу i храналогіі распачатага апавядання[17]. Фонды паўднёва-чэшскіх архіваў падштурхнулі Панка да распрацоўкі наступнай тэмы даследавання — біяграфіі апошніх Рожмбэркаў як свайго роду сінтэзу чэшскай гісторыі да 1620 г.

Пры гэтым давялося пашырыць даследаванне на тыя сферы, дзе былі моцныя пазіцыі „новай гісторыі”. Напрыклад, погляд на „вандраванні” як на гістарычны фено­мен, як сродак спазнання свету, культурней i палітычнай камунікацыі, наладжвання палітычных адносінаў i культур­ных маршрутаў[18]. Не сакрэт, што гэта цесна пераклікаецца з цягай самога Панка да вандравання, што, у сваю чаргу, арганічна звязана з яго жаданнем спазнання. Кожны раз, як падкрэсліваюць удзельнікі сумесных з ім вандровак, лю­бая паездка па Еўропе суправаджалася масай уражанняў. Справа ў тым, што Панэк добра ведае маршруты, помнікі ранняга Новага часу на тым ці іншым маршруце, вядзе туды, куды звычайна вельмі цяжка трапіць. Напрыклад, аднойчы ён пералез цераз вельмі небяспечную агароджу i апынуўся ў касцёле ля скульптуры ці надмагільнага помніка нейкаму дзеячу ранняга Новага часу. Пры гэтым ён выбіраў такія маршруты, каб было можна наведаць некалькі гарадоў i мястэчак i да адпраўлення цягніка прабегчыся па горадзе i агледзець яго славутасці. А аднойчы адбыўся нават такі выпадак, калі ноччу вучоны быў арыштаваны навакзале за бадзянне. Пад час навуковай паездкі ў Нямеччыну ў 1989 г. ён рызыкаваў, калі выязджаў у іншыя краіны, a неабходных дакументаў пры гэтым не меў. Складваецца такое ўражанне, што даследчык не мог дачакацца, калі ўсё ж такі будуць адкрыты дзяржаўныя межы.

Следам за „вандраваннем” ідзе крытычная публікацыя крыніц са змястоўным уступным разглядам. Тычыцца гэта паездкі чэшскай шляхты ў Італію ў 1551-1552 г.[19]. Панэк убачыў у гэтай вядомай вандроўцы чэшскай шляхты падзею важнага палітычнага i культурнага значэння. У паўночную Італію Панэк „паехаў” разам з маладым Вілемам з Рожмбэрка, разам з ім пазнаёміўся не толькі з мастацкімі славутасцямі i мошчамі святых, але i з італьянскай кухняй, інтарэсамі i менталітэтам шляхты эпохі Ренесансу. Пры гэ­тым ён аддаў увагу i адлюстраванню вынікаў вандроўкі ў архітэктуры, мастацтве i асабліва ў вобразе жыцця чэш­скай шляхты. Ён паказаў гэтую падзею, асабліва змяненні менталітэту шляхты i яго наступствы, як адзін з найважнейшых культурных пераломаў у чэшскай гісторыі Новага часу. Панэк перавёў вандраванне з гісторыі культуры ў галіну сучаснай культурная гісторыі i ініцыяваў шэраг даследаванняў на гэтую тэму.

Культурная гісторыя стала для Панка нароўні з палітычнай гісторыяй другой значнай сферай інтарэсаў. Перш за ўсё яго цікавіць культура (выяўленчае мастацтва, архітэктура, тэатр, святы) як складаная частка ладу жыцця арыстакратыі i двара i як форма палітычнага і ўладарнага прадстаўніцтва. Панэк быў адным з першых, хто адрэагаваў на спробу ажывіць у чэшскай гістарыяграфіі вывучэнне святаў i уключыць гэтую тэму ў даследчы праект па вывучэнні святаў у 60-я i 80-я гг.[20]. На працягу 1980-х гг. у чэшскай гістарыяграфіі ранняга Новага часу адной з самых частых тэм была тэма вывучэння арыстакратыі i арыстакратычныхдвароў. Гэта не была толькі рэакцыя на манаполію „рабочых i сялян” i маёмасную структуру шляхты ў папярэдніх працах гісторыкаў Новага часу. Гэта быў вынік агульнай арыентацыі гістарыяграфіі на культурную гісторыю, a потым i на сучаснасць. Тым больш што чэшскія архівы прапануюць вялікае мноства дакументаў па названай тэматыцы. Што да XVI-XVII ст., то выключную пазіцыю ў дадзеным напрамку займаюць архівы Паўднёвай Чэхіі i Рожмбэрка. Большасць фондаў іншых вялікіх родаў, як, напрыклад, Пернштэйнавы (Pernštejnové), былі знішчаны, бо пераможцаў бітвы ля Белай Гары i новых каталікоў не цікавілі архівы сваіх ерэтычных лідэраў. Пашырылася колькасць гісторыкаў, што пачалі разумець вялікую ролю арыстакратыі таго часу як вырашальнай эканамічнай, фінансавай i сацыяльна-палітычнай праслойкі грамадства. Акрамя таго актыўна сталі вывучаць мецэнацкую дзейнасць шляхты[21]. У перыяд, калі каралеўскі двор не знаходзіўся ў Празе, вышэйшая арыстакратыя заставалася носьбітам высокай культуры i мецэнацтва. На прыкладзе арыстакратыі можна наглядна ахарактарызаваць гісторыю пранікнення ўлады i культуры на чэшскія землі. Несумненна, невыпадковы той факт, што менавіта ў Паўднёвай Чэхіі дзякуючы намаганням В. Бужка (V. Bůžka) у Паўднёва-Чэшскім універсітэце ўзнікла вельмі актыўная i заснаваная на сучаснай метадалагічнай базе даследчыцкая група (Паўднёва-чэшская школа). Панэк спачатку падтрымліваў гэтую школу i нават сам да яе належаў. Тым не менш паступова пад уплывам дзейнасці яе лідэра ў ёй узмацніўся культурна-антрапалагічны кірунак, а Панэк па-ранейшаму прытрымліваўся даследавання ўлады i палітычных аспектаў культуры шляхты. Як толькі ён рашыўся на вывучэнне лёсу апошніх Рожмбэркаў, дык распачаў гэты працэс зноў з публікацыі крыніц, на гэты раз хронікі Вацлава Бржэзана (Vдclava Bfezana)[22]. У сувязі з тым, што тэкст у першую чаргу мае лінгвістычную i літаратурную каштоўнасць, узнікла неабходнасць яго публікацыі з салідным апаратам i ілюстрацыямі. Кніга „Жыццё апошніх Рожмбэркаў” (Životy posledních Rožmberků) выйшла ў свет у 1985 г. у двух тамах вялікага фармату (больш за 900 старонак) у шэрагу папулярных чэшскіх хронік выдавецтва „Свабода” (Svoboda). Тыраж 90 000 экзэмпляраў стаў сапраўдным ракордам у публікацыі чэшскіх крыніц ранняга Новага часу. Акрамя новага варыянта тэксту Бржэзана, падрабязных паказальнікаў i спісу літаратуры, тут пададзена вялікая колькасць заўваг, у тым ліку i біяграмы дзеячаў, згаданых у тэксце. 3 улікам таго факта, што да двара Рожмбэркаў акрамя рыцараў i прыслугі належалі ўсе тыя, хто ў той час займаўся грамадскай альбо палітычнай дзейнасцю, то гэга з’яўляецца своеасаблівым аглядам вышэйшай арыстакратыі i дробнай шляхты той эпохі, якая належала да акружэння Рожмбэркаў. Публікацыя звязана з развагамі пра Бржэзана i з каментарамі, якія спыняюцца на значных падзеях i асобах перыяду хронікі. Наступнай выдатнай публікацыяй Панка стала кніга „Апошнія Рожмбэркі. Вяльможы чэшскага рэнесансу” (Poslední Rožmberkové. Velmoži české renesance), якая была завершена ў 1989 г.[23].

Пасля Лістапада

Лістапад 1989 г. пазбавіў Панка членства ў партыі, з якой яму не ўдалося калісьці выйсці і ў якую ўступіў, як сам пра гэга распавядаў[24], толькі з прагматычных прычын i па згодзе з калегамі па працы, каб тым самым захаваць аддзел старажытнай гісторыі Iнстытута гісторыі АН ЧССР, які ўжо знаходзіўся пад пагрозай ліквідацыі. У такім сваімпрагматизме ён не быў выключэннем і, як сцвярджаюць людзі, якія яго добра ведаюць, членства ў партыі ніякім чынам не паўплывала на яго навуковую дзейнасць.

3 самага пачатку аксамітнай рэвалюцыі Панэк прыняў удзел у ліквідацыі старога рэжыму. Акрамя штодзённых масавых маніфестацый напрыканцы лістапада i ў пачатку снежня 1989 г. адбываўся пераход ад камуністычнага рэжы­му да дэмакратычнага, да станаўлення адкрытага грамадства ва ўсіх сферах жыцця, у тым ліку i ў навуцы. Пад час бурных дыскусій рабілася зразумелым становішча, пер­спективы, праграмы i практычныя мэты ix удзельнікаў, больш за тое — выявілася, што мела месца не толькі ідэалагічнае „пераапрананне”, але i прыстасаванне лёкаяў ста­рога рэжыму да новых роляў. Панэк жа застаўся самім са­бой. Пры гэтым вельмі хутка стала зразумела, хто ёсць хто [who is who), i ўжо пры ацэнцы навуковых супрацоўнікаў на першае месца выйшлі крытэры працы, здольнасці i характар. Дырэктарам Інстытута гісторыі АН Чэхаславакіі стаў Францішак Шмагел, i многія гісторыкі, выключаныя з Акадэміі ў першыя гады нармалізацыі, вярнуліся. Першачарговай задачай новага кіраўнііггва стала захаванне Інстытута гісторыі ў перыяд розных скарачэнняў i рэформ у та­кой форме i ў такім складзе, каб заставалася магчымасць займацца як даследчыцкай i выдавецкай дзейнасцю, так i прадстаўляць чэшскую навуку на сусветнай арэне.

Акадэмія i яе інстытуты вымушаны былі рэагаваць на абсалютна новую сітуацыю ў грамадстве i навуцы: у некаторых сферах была страчана манаполія на веды i на зной­ны з замежнымі краінамі; вымушаны былі лічыцца ca зменамі ва універсітэтах як старых, так i новых, якія вярнуліся да навуковага даследавання як неабходнай перадумовы вышэйшай адукацыі. Інстытут Шмагла i яго супрацоўнікі рэагавалі на новую сітуацыю выпрацоўкай даследчыцкай i выдавецкай стратэгіі i прыстасавалі да яе асабістыя i інстытуцкія планы i працоўныя праграмы. Яны імкнуліся вярнуць інстытуту прэстыж i падняць на еўрапейскі ўзровень „Чэшскі гістарычны часопіс" (Český časopis historický), npaцягнуць выдавецкую дзейнасць, захаваць свабоду даследа ванняў і спрыяць прадстаўленню чэшскай гістарыяграфіі на міжнародным узроўні. Для ўсяго гэтага былі створаны найлепшыя ўмовы. Важнай праблемай стала зліццё інстытута з установамі вышэйшай адукацыі на той выпадак, калі да ix далучаць Інстытут; выкарыстанне сістэмы грантавай дапамогі пры фінансаванні даследчыцкай працы i публікацый. Што да навуковага падзелу працы, то засталося ядро даследчыцкай дзейнасці Інстытута па гісторыі Сярэднявечча, ранняга Новага часу i XIX ст. Дзякуючы намаганням Вілема Прэчана (Viléma Prečana) быў створаны новы Інстытут сучаснай гісторыі са сваімі амбіцыйнымі праграмамі i ўласнай выдавецкай дзейнасцю.

Панку неабходна было зрабіць выбар паміж спакоем архіваў i працоўнага кабінета i дзейнасцю, якая забірае амаль што ўвесь час. Такі выбар для любога прадуктыўнага гісторыка не можа быць лёгкім, бо тут гаворка ідзе не толькі пра ўласны выбар, але i пра навуку. У дэмакратычных грамадствах кіраўніцтва навуковым калектывам ажыццяўляе чалавек, які выбіраецца i прызначаецца на пасаду ў адпаведнасці з вынікамі працы, арганізацыйнымі i дыпламатычнымі здольнасцямі, аўтарытэтам у навуковым асяродку i грамадстве. Пад час разважанняў „што рабіць?" Панэк усё гэга добра ўсведамляў: прымаў прапановы па ажыццяўленні арганізацыйных i прадстаўнічых функцый, удзельнічаў у выбарах i г. д. Такое яго павышэнне адразу ж прывяло да змены характеру яго даследчыцкай i выдавецкай дзейнасці. Значнае месца ў ёй стала займаць выпрацоўка стратэгіі i арганізацыі навукі, навуковых планаў інстытута, агульныя заўвагі па гісторыі i гістарыяграфіі, час ад часу выступленні перад аўдыторыяй. Сгалі пераважаць артыкулы, даклады на канферэнцыях, кіраўніцтва працай вучняў, лекцыі, рэцэнзіі, праграмы, паведамленні i публіцыстыка. Вялікія абагульняльныя працы адышлі на іншы план, але ад публікацый сваіх твораў Панэк не адмовіўся. Яны па-ранейшаму выкананы на самым высокім узроўні. Але аналіз навуковай дзейнасці пасля лістапада 1989 г. будзе далека не поўны без спасылкі на яго тагачасныя пасады, на месца, якое ён займаў у навуковым асяродку не толькі ў сябе на Радзіме, але i далека за яе межамі. У рамках Акадэміі навук Панэк займаў наступныя пасады: на пачатку 1990 г. быў абраны загадчыкам аддзела ранняга Новага часу Інстытута гісторыі, у хуткім часе быў прызначаны намеснікам дырэктара. У перыяд з 1998 да 2005 г. выконваў функцыі дырэктара Інстытута гісторыі Акадэміі навук. 3 2005 г. — намеснік старшыні Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі, адказвае за III аддзел грамадскіх i гуманітарных навук. У 1990-я гг. быў рэдактарам шэрагу чэшскіх i замежных гістарычных часопісаў, а з 2000 г. пасля адстаўкі Ф. Шмагла стаў сумесна з Іржы Пешкам (J. Peškem) адказным рэдактарам „Чэшскага гістарычнага часопіса".

Пасля лістапада 1989 г. многія універсітэты выявілі цікавасць да педагагічнай дзейнасці вучонага. Так, акрамя Карлавага універсітэта можна назваць Масарыкаўскі універсітэт у Брне, дзе ён меў цесныя кантакты, займаўся мараўскай праблематыкай i працаваў у мараўскіх архівах. У 1992 г. ён заняў пасаду дацэнта на філасофскім факуль­тэце Карлавага універсітэта і стаў членам выкладчыцкага калектыву. У сувязі з тым, што Панэк абараніў доктарскую дысертацыю, прызначэнне на пасаду прафесара было толькі справай часу. Прафесарскія паўнамоцтвы яму прапанаваў філасофскі факультэт Масарыкаўскага універсітэта, дзе ён рэгулярна чытаў лекцыі. Прызначэнне на пасаду прафесара атрымаў і на філасофскім факультэце Карлавага універсітэта ў Празе (1996 г.). У перыяд 1997-2000 г. быў прарэктарам па міжнародных сувязях Карлавага універсітэта. Акрамя таго Панэк часта ездзіў чытаць лекцыі ў іншыя чэшскія і замежныя універсітэты і быў абраны чле­нам ix навуковых саветаў. У Панка ў многіх універсітэтах ёсць свае вучні.

Нарэшце атрымаў Панэк i найвышэйшае прызнанне сярод чэшскіх гісторыкаў, калі ў 1996 г. быў абраны старшынёй Гістарычнага клуба — Асацыяцыі гісторыкаў Чэш­скай Рэспублікі. У 2002 г. стаў i старшынёй Чэшскага нацыянальнага камітэта гісторыкаў, чэшскай секцыі Між народнага камітэта гістарычнай навукі, значыць, ён нясе адказнасць за удзел чэшскіх навукоўцаў у сусветных канферэнцыях па гісторыі.

***

У дадзеным артикуле гаворка ідзе не пра тое, каб падаць поўны пералік дзейнасці Панка i функцый, якія ён выконвае, а пра тое, каб паспрабаваць ахарактарызаваць профіль навуковай дзейнасці Панка, яго навуковыя інтарэсы, вынікі працы. Што да падзей у яго жыцці, якія адбыліся пасля лістапада 1989 г., то ix даволі цяжка прааналізаваць. Справа ў тым, што гэга яшчэ незавершаная старонка яго жыпдя, дзе шмат праектаў не закончана. I калі казаць пра месца Панка ў структуры чэшскай навукі, то адно можна з упэўненасцю адзначыць — яму не ўласцівы „правадьфскія схільнасці". Гэты чалавек, наадварот, разумее сваю працу як служэнне навуцы.

Тады паўстае пытанне, а што імкнуўся Панэк зрабіць, калі кіраваў тымі ці іншымі ўстановамі?

Перш за ўсе, ён імкнуўся пашырыць міжнароднае супрацоўніцтва i кантакты, прадстаўніцтва чэшскай навукі за мяжой. Яго паездкі па іншых краінах свету — гзта паездкі для выканання працоўных задач. Так, ён заключаў дамовы паміж універсітэтамі i ўстановамі, a паралельна чытаў лекцыі, выступаў з дакладамі. Складанасць яго навуковай стратэгіі ў тым, што свет павінен быць інфармаваны аб чэшскай гістарыяграфіі i яе выніках. Большасць сваіх артыкулаў Панэк публікуе на розных мовах свету, i прак­тична на ўсіх цэнтральна-еўрапейскіх мовах, выступае за межамі Чэшскай Рэспублікі з дакладамі аб развіцці сучаснай чэшскай гістарыяграфіі, a ў перыяд 1998-2000 г. быў пастаянным рэферэнтам чэшскай гістарыяграфіі ранняга Сярэднявечча ў перыядычным выданні Scholars of Early Modern Studies"[25]. Панэк выказваў імкненне працягнуць выданне часопіса Historica (Historical Science in the Czech Republic), a таксама высакаякасных бібліяграфій чэшскіх

гістарычных работ на розных мовах краін свету[26]. 3 падачы Панка i ўдзелам яго ў якасці рэдактара i аўтара Інстытуту гісторыі ўдалося выдаць тры тамы вельмі каштоўных спісаў замежных гісторыкаў-багемістаў з амаль поўнай бібліяграфіяй ix прац[27]. 3 мэтай прадставіць чэшскіх гісторыкаў за межамі сваёй краіны была выдадзена калектыўная праца Přehled českých dějin, якая павінна выйсці на некалькіх за­межных мовах. Акрамя таго, Панэк каардынуе з чэшскага боку праект двухтомавай працы Between West and East. History of East Central Europe. Асабістым прыярытэтным кірункам міжнароднага супрацоўніцтва для яго застаецца Цэнтральная Еўропа. Так, ён стаў членам многіх навуковых саветаў гістарычных інстытутаў і рэдакцый гістарычных часопісаў у цэнтральна-еўрапейскіх краінах. Спробы навуковага i выдавецкага супрацоўніцтва паміж цэнтральна-еўрапейскімі краінамі прывялі да выдання двух тамоў дакладаў па палітычнай культуры Цэнтральнай Еўропы ў Х-ХХ ст.[28]. Гэта быў сумесны праект польскай i чэшскай акадэмій навук.

Панэк вельмі добра разумеў, што неабходна знайсці форму кантактаў сярод саміх чэшскіх гісторыкаў. Справа ў тым, што развіццё падзей пасля лістапада 1989 г. прывяло не так да адзінства гісторыкаў, як да ix расколу, пры гэтым з прычыны не толькі розных пунктаў гледжання, але i арганізацыйных разыходжанняў, што стала прамым вынікам знікнення таталітарнага ўціску. Некалькі старых членаў клуба, a таксама самаадданых навукоўцаў перажылі перыяд нармалізацыі ў рамках паўлегальнага Гістарычнага клуба i ім падавалася, што пасля лістапада 1989 г. ён стане галоўнай прафесійнай арганізацыяй гісторыкаў. Але яны не мелі дастаткова рэсурсаў i сродкаў, i можна гаварыць хутчэй пра нейкую лакальную, чым агульнадзяржаўную суполку. Тым больш што пад час узніклых дыскусій шмат казалі пра земскую платформу арганізацыі, сэнс яе існавання і, нарэшце, дамовіліся пра змену „цэхавага” характару арганізацыі, переход да стварэння добраахвотнай прафесійнай „Асацыяцыі гісторыкаў Чэшскай Рэспублікі”. Менавіта Панэк дамагаўся такіх перамен, a ў 1996-2002 г. выконваў функцыі старшыні асацыяцыі. Да асацыяцыі на добраахвотных пачатках былі далучаны i старэйшыя навуковыя суполкі, напрыклад Мараўская Маціца (Matice Moravská). Акрамя таго яны па-ранейшаму выкарыстоўвалі лекцыйную практыку ў рэгіянальных філіялах, у Празе i іншых гарадах. Паралельна разгарнулі лекцыйную актыўнасць краязнаўчыя арганізацыі, музеі, факультэты. Бясспрэчным поспехам Панка i яго калег было не толькі захаванне, але i ажыўленне i якаснае паляпшэнне „Zpravodaje Historického klubu”, які стаў трыбунай гісторыкаў па роз­ных пытаннях, у тым ліку i крыніцай інфармацыі аб дзейнасці асацыяцыі i яе філіялаў. Асацыяцыя не мае значных фінансавых сродкаў, таму выданне неабходных, але дарагіх і ў арганізацыйным і рэдакцыйным плане агульна-дзяржаўных перыядычных выданняў узяў на сябе Інстытут гісторыі. Акрамя „Чэшскага гістарычнага часопіса” можна назваць штогоднік „Bibliografien dějin českých žemí”, шэраг абноўленых выданняў крыніц i г. д. Сумесна з П. Ворлам (P. Vorlem) i іншымі гісторыкамі Панэк арганізаваў распрацоўку i выданне вельмі патрэбнага Lexikonu současných českých historiků[29]. У сваёй дзейнасці Панэк імкнецца зрабіць амаль немагчымае: захаваць усведамленне ўзаемазалежнасці сярод гісторыкаў, кантакты i абмен інфармацыяй, паказаць усяму свету, што існуе арганізацыя чэшскіх гісторыкаў.

Сгановішча ў гістарычных інстытутах прама ці ўскосна падштурхнулд Панка да правядзення дыскусіі па гісторыі, гістарыяграфіі і праблеме выкладання гісторыі ў школах не толькі сярод спецыяльных камісій i кампетэнтных органаў, але i ў грамадскіх арганізацыях, i ў сродках масавай інфармацыі. Са зменай эпохі структура старога рэжыму не проста пахіснулася, знікла i яго афіцыйная ідэалогія. Выявілася, што мінулае мае вялікую актуальнасць i значэнне для грамадства, што гісторыя — гэта ўжо не сфе­ра дзейнасці прафесійных гісторыкаў, што туды актыўна пранікаюць сродкі масавай інфармацыі. Дылетанты пачалі выкарыстоўваць многія прафесійныя словы, а розныя тлумачэнні гісторыі сталі эфектыўным сродкам маніпуляцыі вобразамі мінулага пад час палітычнай барацьбы. Па праўдзе кажучы, прафесійныя гісторыкі практычна не бралі ўдзелу ў гэтай палеміцы, таму аналіз розных праблем нядаўняга мінулага яшчэ наперадзе. Але калі палеміка пачала закранаць само існаванне гістарычнай навукі, навучанне гісторыі, калі выявіліся спробы сфальсіфікаваць гісторыю, хаваючы відавочныя факты, прычыны i паслядоўнасць ix з’яўлення ў гісторыі XX ст., узнікла неабходнасць выказаць сваю пазіцыю.

Панэк некалькі разоў браў удзел у грамадскіх дыскусіях i выявіў сябе, нягледзячы на міралюбівы i „дыпламатычны” склад характару, як востры палеміст, які мае сваю пазіцыю i здольны яе абараняць[30]. Калі мы зноў звернемся да 90-х гг. мінулага стагоддзя, то ўбачым, што Панэк быў адным з найцікавейшых апанентаў таго часу, які не пазбягаў далікатных пытанняў (бурныя дыскусіі гісторыкаў, праблемы існавання i працягласці навучання ў школах, праблемыакадэмічнай i лакальнай гістарыяграфіі, актуальныя i палітычна афарбаваныя пытанні чэшска-нямецкіх дачыненняў, месца i роля Э. Бенеша i г. д.). Сумесна з Іржы Пешкам яны склалі i падпісалі дакумент, дзе была адлюстравана пазіцыя Асацыяцыі гісторыкаў Чэшскай Рэспублікі „Historikové proti znásilňováni dějin”[31]. Гэтая заява была накіравана супраць спробаў некаторых судэта-нямецкіх колаў i ix апекуноў даць тлумачэнне судэта-нямецкай праблеме i высяленню немцаў з Чэхаславакіі пасля паражэння нацызму i гітлераўскай Нямеччыны ў 1945 г. Гэты заклік быў перакладзены на многія мовы, але выклікаў раздражнёную рэакцыю ў чэшскім друку. Панэк i Пешэк звязалі сваю крытычную пазіцыю з тэзісамі аб палітычным i нацыянальным развіцці Цэнтральнай Еўропы ў XX ст. i прапанавалі шэраг важных праблем для абмеркавання i даследавання.

Палемічныя галасы з чэшскага боку таксама раздавай­ся i пры спробах Панка даць аб’ектыўны, непрадузяты аналіз гісторыі Габсбургскай манархіі, што ён разглядае як прыярытэтны кірунак развіцця чэшскай навукі. Панэк не з’яўляецца нейкім хісткім „чалавекам цэнтра”. Ва ўсіх яго гістарыяграфічных i публіцыстычных працах праходзіць павага да чэшскай нацыянальнай i дзяржаўнай гісторыі. Гэты паліглот, перакананы еўрапеец, либеральны дэмакрат не лічыць, што ў перыяд аб’яднання Еўропы i сусветнай глабалізацыі паняцце народа i дзяржавы з’яўляецца „гістарычнай непатрэбшчынай”, ад якой трэба пазбавіцца. Якраз наадварот, захаванне нацыянальнай гісторыі, яе даследаванне з улікам сучасных навуковых парадыгмаў для Панка — найважнейшая задача чэшскіх гісторыкаў. Сваё ўяўленне пра функцыі гісторыі i гістарыяграфіі Панэк паспрабаваў падаць у шэрагу заўваг, пад час выступленняу на кангрэсах, перад палітыкамі і ў сродках масавай інфармацыі. У сваіх працах Панэк зыходзіць з таго, што месца гісторыі ў грамадстве неабходна трактаваць не толькі з улікам навуковых парадыгмаў, але i з пункту гледжання грамадскай i дэмакратычнай адказнасці.

3 1990-х гг. тэма гістарыяграфіі выявілася ў творчасці Панка ў двух відах: разважанні i агляд кірункаў сучаснай чэшскай гістарыяграфіі[32]; вялікае мноства біяграфічных партрэтаў, эсэ, артыкулаў пра гісторыкаў. У гэтых артику­лах i эсэ апавядаецца пра гісторыкаў розных часоў — ад эпохі Адраджэння i Барока да заснавальнікаў сучаснай навукі, чэшскіх i замежных багемістаў сучаснасці. Калі б Па­нэк выдаў усе гэтыя тэксты, а некаторыя з ix маюць вялікі аб’ём (больш за 100 старонак адных толькі дыскусій[33]), то атрымалася б вельмі вялікая кніга. Пакуль быў выдадзены збор яго размоў з замежнымі гісторыкамі-багемістамі з васьмі еўрапейскіх краін, Японіі i ЗІПА i яго адказы 3. Вінтэрсу (Z. Winters) i К. Лембергу (К. Lemberg), дзе ён фармулюе свае погляды на гісторыю, чэшска-нямецкія адносіны ў гісторыі i сучаснасці[34].

Пасля лістапада 1989 г. Панэк працягвае ўсебаковае даследаванне раннесярэднявечнага грамадства, дзяржавы i культуры. У гэтым сэнсе Лістапад не прывёў да метадалагічных i тэарэтычных зменаў у даследчыцкай дзейнасці Панка. Такім чынам, Панэк не збочвае з той дарогі, якую ён абраўна пачатку сваей даследчыцкай i літаратурнай дзейнасці. Ён пашырае тэматыку даследаванняў i паглыбляе вывучэнне розных галін i праблем з чэшскай i цэнтральна-еўрапейскай гісторыі i культуры i аддае ўвагу развіццю сучаснай гістарыяграфіі як ніхто іншы з чэшскіх гісторыкаў.

Працягваюць выходзіць артыкулы, рэцэнзіі i даклады Панка. Ён можа абапірацца на свой асабісты архіў i картатэку выпісак, вопісаў i рэпрадукцыі тэкстаў з замежных архіваў, са сваіх шматлікіх паездак па краіне пасля лістапада 1989 г., на сваю багатую бібліятэку. Па-ранейшаму ключавой праблемай даследчыцкай i выдавецкай дзейнасці юбіляра застаецца палітычная i культурная гісторыя, асабліва чэшская дзяржаўнасць i адносіны культуры i ўлады. У супрацоўніцтве з іншымі гісторыкамі дзяржавы i права, перш за ўсё з Карлам Малым (Karlem Malým), ён прымае ўдзел як аўтар, рэдактар i арганізатар праекта гісторыі чэш­скай дзяржаўнасці на сучасным этапе. Несумненны вынік гэтага доўгатэрміновага праекта — пакуль яшчэ толькі два вялікія зборнікі з міжнародных канферэнцый, прысвечаных гэтай тэматыцы[35]. Панэк часцей вывучае палітычную структуру Чэшскай Кароны, узаемаадносіны земляў, якія ўваходзілі ў яе склад, ix месца ў Габсбургскай манархіі i Рымскай імперыі i праводзіць аналоги чэшскай палітычнай мадэлі з іншымі землямі[36]. Шэраг сваіх выдатных даследаванняў Панэк прысвяціў вывучэнню гарадоў i гарадской палітыцы, зноў вярнуўся да вывучэння не толькі суседніх зямель Чэшскай Кароны, але i Прагі, таго магічнага роднага горада, дзе адбывалася ўсё самае істотнае ў чэшскай гісторыі i культуры[37]. Акрамя таго, Панэк не адмовіўся адсацыяльна-эканамічнай тэматыкі[38], але ўсё ж такі менавіта актыўнасць палітычнага мыслення ранняга Новага часу, палітычны менталітэт i культура, адносіны палітычнай ідэалогіі i рэлігіі для яго болыы прыярытэтныя[39]. Развіваючы сваю асноўную тэматыку даследаванняў i зыходзячы з сучасных тэндэнцый, Панэк разглядае як імкненне ўлады да бюракратызацыі, устанаўленне паліцэйскага кантролю над насельніцтвам, так i легітымізацыю новых умоў i сучаснай палітычнай культуры[40]. Ён таксама працягвае развіваць тэндэнцыю да персаніфікацыі палітыкі і палітычнага мыслення як у дзеячаў саслоўных арганізацый, так i ў абсалютысцкіх уладароў: Сікста з Оттэрздорфа (Sixta z Ottersdorfu), каралеўскіх алігархаў, Карла V, Фердынанда I, Максіміліяна II, Фрыдрыха Фалцкага (Fridrichą Falckého), Фердынанда II i Эўжэна Савойскага (Evžena Savojského).

Другая галіна, дзе таксама працягваюць з’яўляюцца новыя артыкулы Панка, — гісторыя культуры. Перш за ўсё гэта даследаванні самой культуры, мецэнацтва чэшскай арыстакратыі. У мінулыя дзесяцігоддзі Панэк браў удзел практычна ва ўсіх значных акцыях i калектыўных публікацыях па культуры Рэнесансу, маньерызму i барока. Ён выступав за неабходнасць супрацоўніцтва гісторыкаў i гісторыкаў архітэктуры ды выяўленчага мастацтва, тэатра i музыкі[41]. Пры гэтым Панэк застаецца ў гісторыі культуры перш за ўсё гісторыкам.

I нарэшце, Панэк не мог абысціся без Яна Амоса Коменскага пры вывучэнні чэшскай гісторыі, чэшскай i еўрапейскай культуры. У 80-я гг. Панэк пачаў наведваць рэгулярныя сімпозіумы, якія прысвячаліся вывучэнню жыцця i дзейнасці Яна Амоса Коменскага i праходзілі ва Угерскім Бродзе (Uherský Brуd). Ён нават уступіў у шэрагі гэтай своеасаблівай навуковай „секты”, якая захоўвала ў перыяд нармалізацыі дух свабоды даследавання. Але ніхто не спадзяваўся, што Панэк падрыхтуе біяграфію Коменскага, якую чакала культурная грамадскасць усяго свету. Яна была надрукавана з нагоды сусветнага кангрэса гістарычнай навукі, што прайшоў у Мадрыдзе ў 1990 г., дзе Коменскаму было прысвечана паседжанне асобнай секцыі. Кангрэс праходзіў у перыяд „канца гісторыі” пасля падзення Берлінскай сцяны i заняпаду камунізму, на што тыя, хто рыхтаваў кан­грэс, не разлічвалі. Таму ранейшае кіраўніцтва Інстытута гісторыі падрыхтавала афіцыйную дэлегацыю, выдала пашпарты, спецыяльныя распараджэнні i валюту. У яе былі залічаны акрамя тых, хто меў што сказаць на кангрэсе, i тыя, хто быў толькі дэлегатамі. Новае кіраўніцтва Чэшскага нацыянальнага камітэта гісторыкаў на чале з акадэмікам Ё. Мацкам (J. Mackem) вымушана было дапоўніць дэлега­цыю новымі членамі i выдаць ім неабходныя дакументы. Яраслаў Панэк быў пасланы ў Мадрыд, каб усё наладзіць у Іспаніі, i ён так выявіў свае дыпламатычныя здольнасці, што чэшскія гісторыкі змаглі паехаць на кангрэс i выступіць на секцыі, прысвечанай Коменскаму. Там адбылася прэзентацыя французская версіі кнігі Панка Jan Amos Komenský Comenius. Гэтая кніга была прысвечана разгляду дзейнасці чэшскага мысляра i ўсведамленню ім неабходнасці ўдасканалення грамадства праз духоўнае выхаванне[42].

Акрамя калектыўных i міжнародных праектаў, у якіх Панэк прымае ўдзел, ён не пакідае даследчыцкую i літаратурную дзейнасць. Пры гэтым Панэк застаецца гісторыкам, які імкнецца да „аўтарскага” сінтэзу чэшскага i цэнтральна- еўрапейскага ранняга Новага часу. Ён уваходзіць у такі этап свайго жыцця, калі можа гэта здзейсніць. Тым больш што гэта было падрыхтавана яго папярэднімі публікацыямі.

Пры падрыхтоўцы матэрыялу пра Яраслава Панка ста­ла зразумела, што немагчыма пісаць пра яго лес без уліку кантэксту i праблем чэшскай гістарычнай навукі. Мала які гісторык так звязаны з яе лесам i праблемамі, як Па­нэк. Першыя дваццаць гадоў свайго даследчыцкага шля­ху ён пражыў у перыяд адраджэння, а потым у перыяд паступовага заняпаду таталітарнага палітычнага рэжыму, але яму ўдалося, як i іншым прадстаўнікам яго пакалення, акрэсліць поле для плённай дзейнасці i выкарыстаць тагачасныя магчымасці для правядзення даследавання ў духу навуковых сучасных парадыгмаў. Ужо ў той час ён выявіў сябе як дасведчаны гісторык, якога прызнаюць i ў Чэхіі, і за яе межамі. Пасля лістапада 1989 г. Панэк стаў выкладчыкам некаторых вышэйшых навучальных устаноў, паказаў сябе добрым арганізатарам, стратэгам i дыпламатам. Ён зарэкамендаваў сябе як настойлівы чалавек, які доб­ра валодае мовамі, мае арганізатарскі талент i дыпламатычныя здольнасці. У сваей дзейнасці Панэк абапіраецца на найлепшыя традыцыі чэшскай гістарычнай навукі, здаровы рацыяналізм i эмпірызм. Яму ўдалося стварыць уласную мову, дзе гарманічна злучаны апавядальнасць, дакладнасць i аналітычнасць выкладання. Усё гэта ў спалучэнні з асабістым шармам спрыяе прызнанню i пашане з боку калег i вучняў.

Пералічаныя якасці дазволілі Панку знайсці падыход да такога важнага інструмента ў гістарычнай адукацыі i фармаванні свядомасці грамадзян, як сродкі масавай інфармацыі. Панэк — жаданы госць у радыёэфіры, у руб­риках розных часопісаў i газет, аўдыторыях, як дома, так i за межамі краіны.

Гэты майстар сваей справы, як ніхто іншы, шмат зрабіў для развіцця чэшскай гістарычнай навукі і гістарыяграфіі.

Вядома, нельга сказаць, што ўсё задуманае было рэалізавана ў жыцці. У любым выпадку, гэта гісторыя чэшскай навукі, а не серыял выкананых ці нявыкананых праектаў, прычым нявыкананых не заўсёды толькі па віне змены палітычных рэжымаў.

Пераклад Наталлі Прыступы


[1] Jaroslav PÁNEK. Rozmluvy s historiky (red. J. Kocian). Praha, 2005. Zejména rozhovor se Stanleyem a Zdenkou WINTERSOVÝMI, s.139 п. У заўвагах прыводзяцца толькі некаторыя працы Панка. Спасылкі на яго бібліяграфію па публікацыі Historik Jaroslav Pánek. Bibliografie literárního díla. Uspořádala Eva PROCHÁZKOVÁ, Benešov 1998, i дадаткі да юбілейнай бібліяграфіі ў гэтай публікацыі.
[2] Беркопцу Панэк прысвяціў некалькі сваіх публікацый: Oton Berkopec. Živlenje in delo, bibliografija za leta 1926-1975. Novo Město, 1976; яго ж, Oton Berkopec (6. 12. 1906 – 15. 9. 1988). Slavia 58, 1989, s. 217-219.
[3] Вобраз пасляваеннай гістарыяграфіі фармуецца толькі на аснове ўспамінаў дзеячаў той эпохі i крытыкі з боку тых, хто па большасці ў ёй нават i не жыў i абапіраецца ў сваіх развагах на афіцыйныя праграмныя тэксты, тэрміналогію i апавяданні іншых. Крытычны аналіз праведзены пры гэтым не быў. 3 успамінаў гісторыкаў — стваральнікаў той эпохі эгагісторыю напісалі, напрыклад: Josef MACŮREK, Úvahy o mé vědecké činnosti a vědeckých pracích, Brno 1998; Josef POLIŠENSKÝ, Historik v měnícím se světě, Praha 2001; František KAVKA, Ohlédnutí za padesáti lety ve službě českému dějepisectví, Praha 2002; Jaroslav MEZNÍK, Můj život za vlády komunistů (1948-1989). Prameny dějin moravských sv. lo. Brno, MM, 2005; Francouzská inspirace pro společenské vědy v českých zemích, Cahiers du CeFReS, Praha 2003, французскае выданне — 2004; Josef VÁLKA, Historiografie před koncem tisíciletí, ČMM, CXIX, 2000, s. 429-467.
[4] Вынікі былі падведзены ў публікацыі Панка: La conception de l’nistoire tchèque et des relations tchèco-polonaises dans les plus anciennes chroniques polonaises, Medievalia Bohemica 4, 1974, s. 5-124.
[5] Выдадзена ў Празе, Ústav československých a světových dějin, 1977.
[6] Rozmluvy… s. 145. Пра свой „бенешаўскі” перыяд Панэк успамінае ў артыкуле Pět let benešovským archivářem (Vzpomínky na život v okiesním archivu 1970-1975,) y: Sborník vlastivědných prací z Podblanicka 39, 1999, s. 171-209.
[7] Ёзэфу Яначку Панэк прысвяціў разважанні Josef Janáček historik raného novověku, y: FHB 17,1994, s.359-372.
[8] Паняцце „Цёмны час” звязана з паслябелагорскім перыядам у чэш­скай гісторыі, які пачаўся пасля 1620 г.
[9] Pánek, Úloha stavovství v předbělohorské době (Vývoj názorů novodobé české historiografie), ČsČH 25, 1977 s. 732-761.
[10] Pánek, Politický systém predbělohorského českého státu (1526-1620), FHB 11, 1987, s. 43.
[11] Pánek, Stavovská opozice a její zápas s Habsburky 1547-1577, К politické krizi feudálni třidy v předbělohorském stavovském státě, Studie ČSAV,Praha 1982.
[12] Winfried EBERHARD, Monarchie und Widerstand. Zur ständischen Oppositionsbildung im Herrschaftssystem Ferdinands I. in Böhmen, München 1985; яго ж, Konfessionsbildung und Stände in Böhmen 1478-1530, München – Wien 1881; Joachim BAHLCKE, Regionalismus und Staatsintegration. Die Länder der Böhmischen Krone im ersten Jahrhundert der Habsburgerherrschaft (1526-1619). München 1994.
[13] Рэфераты канферэнцыі апублікаваны ў зборніку: Crown. Church and Es­tates. Central European Politics in the Sixteenth and Seventeenth Centuries,ed Г.J.W. EVANS and T.V.THOMAS, London 1991. Панэк апублікаваўтут The Religious Question and the Political System of Bohemia before andafter the Battle of the White Mountain, s. 129-148.
[14] Pánek, Zápas o vedení české stavovské obce v polovině 16. století. (Knižata z Plavna a Vilém z Rožmberka 1547-1556), ČsČH 31, 1983, s.855-884.
[15] Pánek, Politický systém predbělohorského českého státu (1526-1620), FHB 11, 1987, s. 41-101; яго ж, Dějiny žemi Koruny české. K současnému stavu a perspektivách bádání, y: VII. Sjezd českých historiků (Praha 24.-26. září 1993). Praha 1994, s. 157-162.
[16] Lawrence STONE, The revival of narrative: reflections on a new old histo­ry, in: The past and present, revisited, London – New York 1987, s. 74-96.Беларускую публікацыю гл.: Сгоўн Л. Вяртанне наратыва: развагi пра новую старую гісторыю, БГА, Т. IV (1997) с. 93-120.
[17] Jacques LE GOFF, La nouvelle histoire, 2.vyd. Paris 1988, Předmluva.
[18] Pánek, Čeští cestovatelé v renesanční Evropě (Cestování jako činitel kulturní a politické integrace), ČČH 88, 1990. s. 661-682.
[19] Pánek, Výprava české šlechty do Itálie vletech 1551-1552. Praha 1987.Новае дапоўненае выданне — Veduta, České Budějovice 2003.
[20] Pánek, Aristokratické slavnosti české renesance, Opus musicum 19, 1987,s. 289-297.
[21] Pánek, Zwei Arten böhmischen Adelsmäzenatentums in der Zeit Rudolfs II. Prag um 1600. Beiträge zur Kunst und Kultur am Hofe Rudolfs II. Freren-Essen 1988, s. 218-231; яго ж, Renesanční velmož a utvaření hudební kul­tury šlechtického dvora (K hudebnímu mecenátu Viléma z Rožmberka), Hudební věda 26, 1989, s.4-13.
[22] Václav BŘEZAN, Životy pośledních Rožmberků I-II. Vydal Jaroslav PÁNEK, Praha, Svoboda 1985.
[23] Pánek, Poślední Rožnberkové. Velmoži české renesance. Praha, Panorama1989. Rec: Jaroslav MAREK, O historismu a dějepisectví. Praha, Aca-dGmia 1992, s. 5.
[24] Rozmluvy…s. 147-8.
[25] Scholars of Early Modem Studies. Annual Directory of Research, (Czech Republic) svazky 23 (1989) — 34 (2000).
[26] Pánek, (ed.) Select Bibliography on Czech History. Books and Articles1990-1999. Praha, Historický ústav 2000 (супрацоўнічалі V. Horčáková, К. Rexová a L. Polanský). Toe ж на гады 2000-2004 — Praha, 2005.
[27] Jaroslav PÁNEK, Svatava RAKOVÁ, Václava HORČÁKOVÁ, Scholars of bohemian, czech and Czechoslovak history studies, І-ПІ, Praha, Historický ústav, 2005.
[28] H. MANIKOWSKA, J.PÁNEK, M. HOLÝ, (ed.) Political Culture in Cen­trall Europe (10th – 20th Century) Part I, Middle Ages and Early Mo­dern Era. Praha HÚ, 2005; Part II. 19th and 20 Centuries. Ed. Magdalena HULAS, Jaroslav PÁNEK, Roman BARON (ed.) Warszawa, Historický ústav Polské akademie věd 2005. Да цэнтральна-еўрапейскіх праектаўналежыць i выданне бюлетэня Historia Europae Centralis, які выдаеццаз 2001 г. i змяшчае інфармацыю пра дзейнасць цэнтральна-еўрапейскіхінегытутаў у Чзхіі, Харватыі, Нямеччыне, Славеніі, Польшчы, Славакіі,Венгрыі i Аўсгрыі.
[29] Lexikon současných českých historiků, uspořádali Jaroslav PÁNEK a Petr VOREL ve spolupráci s dalšími historiky, Praha, 1999.
[30] Напрыклад: Pánek, Česká historiografie v současném proudu diskusi, y: Historické diskusni forum (konané v Praze na Národní třídě v budově Akademie věd ČR dne 25 listopadu 1999). Sborník příspěvků. (Příloha Zpravodaje Historického klubu U, 2000, č.l) Uspořádal Jiří Kocian, Praha 2000, s. 7-32; Diskuse o vysokoškolské výuce historie ( K problematice historických ústavů na Filozofické fakultě Univerzity Karlovy), ed. Dominik Hrodek, Praha 2002. Příloha ke Zpravodaj Historického klubu 13,2002, č. 1, s. 45-48, 74-77, 130-131, 136-137; Pánek, Program XX mezinárodního kon­gresu historických věd v palbě „kritiky”, ČČH 103, 2005, s. 140-143; Pánek, Spor o Edvarda Beneše spor o české dějiny, y: Věra OLIVOVÁ (ed.) Společnost Edvarda Beneša v Praze 1990-2000. Praha 2001, s. 25-31.
[31] Гл. y: Příloha ke Zpravodaji Historického klubu, 12, 2001, č 2. s. 3-7. Тут жа: Pánek, Národností a náboženské menšiny v tisíciletých dějinách českých zemích, s. 9-20.
[32] Pánek, Česká historiografie po roce 1989, y: Česko-slovenská historická ročenka, 2003, s.111-130; яго ж, Spor o dějiny. Iracionality a negativismy jedné snahy o reinterpretaci Střední Evropy, y: Vesmir 81, 2002, s. 307-313; яго ж, Česká věda a české historické vědomí, ČČH 97. 1999, s. 311-320; яго ж, Die tschechische Historiographie in den neunziger Jahren, y:Österreichische Osthefte 41, 1999 s. 5-23; яго ж, Břemeno politiky. Raně novověká Svatá říše římská v proměnách české historiografie, y: Dějiny ve věku nejistot, Praha 2003, s. 197-200.
[33] Pánek, Historik a učitel JosefPetráń, y: Vlast a rodný kraj v díle historika.Praha 2004, s.13-129.
[34] Гл.: Rozpravy…
[35] Karei MALÝ, Jaroslav PÁNEK, Dalibor JANIŠ (ed.) Vladislavské zřízeni zemské a počátky ústavního zřízení v českých zemích (1500-1619), Praha 2001. Тут тэкст Панка Český stát a stavovská společnost na prahu novověku ve světle zemských zřízení, s. 13-54. Зборнік матэрыялаў міжнароднай канферэнцыі Vývoj české ústavnosti v letech 1618-1918 у друку.
[36] Pánek, Dějiny žemí Koruny české. K současnému stavu a perspektivám bádání, y: VII. Sjezd historiků, Praha 1994. s 157-162; яго ж, Der tsche­chische Blick auf die Reichsgeschichte und die spezifische Stellung des böh­mischen Staates, y: Zeitschrift für Ostmitteleuropa — Forschung 53 (2004), s. 373-390; яго ж, Königswahl oder Köniffsaufnahmer? (Thronwechsel im Königreich Böhmen an der Schwelle zurNeuzeit, Historica 3-4, 1996-7, Praque 1998, s.51-67; яго ж, Staatsbildung in einer überstaatlichen Mo­narchie: Der Fall Böhmen, y: Der frühmoderne Staat im Ostzentraleuro­pa I, (ed. A. MONCZAK a W.E.J WEBER), Augsburg 1999, s.88-102; яго ж, Kaiser, König und Ständerevolte. Die böhmischen Stände und ihre Stel­lung zur Reichspolitik Karls V. und Ferdinands I. im Zeitalter des Schmalkandischen KRIEGES, y: Karl V. 1500-1558. ed. A.KOHLER, B. HAIDER, CH. OTTNER, Wien 2000, s.393-406.
[37] Pánek, Praha (суаўтары I. KRÁL, J. KOUTECKÝ, M. HORNÍĆEK ) Praha 2000; яго ж, Praha na prahu novověku, y: V. LEDVINKA (ed), Praha -Čechy – Evropa. 1000 let kulturní, hospodářské a politické metropolestfedni Evropy. Praha 2003, s. 39-45; яго ж, Města v předbělohorskémčeském státě, Opera Historica, České Budějovice 1991, s 9-29; яго ж,Pamětní záznamy utrakvistického faráře z let 1591-1592 svědectvi o každodennosti předbělohorského maloměsta, FHB 15, s.91-100; яго ж, „…аtu za někderž čas postati míníme…” Plzeň českou politickou metropolí napřelomu let 1544/1545, y: Videmia: sborník věnovaný I. Martinovskému Ústí nad Labem 1997, s. 55-73.
[38] Pánek, Okrajové vrstvy obyvatelstva českých měst a městeček v 16.-18.stolertí, Documenta P 16, 1998 s.49-53.
[39] Pánek, The question of tolerance in Bohemia and Moravia in the age ofthe Reformation, y: Tolerance and intiolerance in the European Reforma­tion, ed. O.O.GRELL a B. SCRIBNER, Cambridge 1996, s. 231-248; ягож, Politika, náboženství a každodennost nejvyššího kancléře Vratislavaz Pernštejna, y: Pernštejnové v českých dějinách. Ed. P. VOREL, Pardubice1995, s.185-2001; яго ж, Moravští novokřtěnci ( Společenské a politické postavení předbělohorských heretiků, sociálních reformátorů, a pacifistů),ČČH 92 1994, s. 242-256; яго ж, Biskup a kancléř (Stanislav Pavlovský a Vratislav z Pernštejna 1579-1582 a jejích úloha v počátcích rekatolizaceMoravy), ČMM 113, 1994, s.35-47.
[40] Pánek, Policey und Sozialdisciplinierung im frühneuzeitlichen Böhmen und Mähren, у: In Policey im Europa der Frühen Neuzeit, (ed. M. STOLLEIS, Frankfurt am Main 1996, s.317-331; яго ж, Dějiny kriminality v publikacích Mezinárodního sdružení pro historii kriminality a trestní justice, ČČH 93, 1995, s. 728-740; яго ж, К úrovni českého politického myšlení na počátku novověku, y: Sborník k sedmdesátým narozeninám prof. Dг. Jaro­slava Mezníka. ČMM 117, 1998, s. 453—464; ён жа разам ca Сганіславам Былінам, Political Culture ia Ceatral Europe in the Europeaa and Global-Context, y: 20th International Congress of Historical Sciences, Sydney, 2005, s 119-132.
[41] Pánek, „Phasma Dionysiacum” und die manieristischen Festlichkeiten auf der Prager Burg im Jahre 1617 (Der zeitliche und typologische Rahmen), y: SPFFBU, H 29, 1994, s. 37-48; яго ж, Chomutovská divadelní hra z roku 1594. Dramatický obraz náboženských, politických a národnostních rozporů v předbělohorské stavovské společnosti, y: P. RAK (ed) Sborbník příspěvků z konference věnované výročí 750 let první písemné zmínky о existenci Chomutova (1252-2002). Chomutov 2003, s. 31-78; яго ж, „Dichtung und Wahrheit” in der Böhmischen Renaissance (Die Italienreise der böhmischen Adeligen 1551 in der neulateinischen Dichtung und in der Wirklichkeit), y: Husitství-reformace-renesance. Sborník k 60. narozeninám Františka Šmahela, III, Praha 1994, s. 845-858.
[42] У Мадрыдзе была прадстаўлена французская версія работы Панка Jan Amos Komenský Comenius. La voie dún penseur tchèque vers la réforme universelle dáffaires humaines. Praha, 1990. Потым публікадыя выйшла i на іншых мовах. Пры вывучэнні жыцця i дзейнасці Коменскага для Панка былі перш за ўсё важнымі яго палітычныя погляды. Гл.: Pánek, Jan Amos Comenius: Zum politischen yDenken und politischen Handeln, у: Jam Amos Comenius und die Politik seiner Zeit. К. MACK (ed) Wien-München 1992, s 55-74.

Наверх

Грицак, Ярослав. Пророк у своїй вітчизні (Захар Шыбека)

Снежня 7, 2006 |

ГРИЦАК, ЯРОСЛАВ. Пророк у своїй вітчизні. Фран­ко та його спільнота (1856-1886). Кив: Критика, 2006. – 631 с.

Вядомы ўкраінскі гісторык, прафесар Яраслаў Грыцак выдаў чарговую кнігу, якая выклікала ва ўкраінскай гістарыяграфіі вялікі рэзананс, бо гэтак пра Івана Франка яшчэ ніхто не пісаў. Да слова сказаць, аўтар умее пісаць так, што ўсе яго кнігі ўспрымаюцца як сенсацыя.

Сваю чарговую працу Яраслаў Грыцак прысвячае бацькам. Адсюль — такая шчырасць, эмацыйнасць, даступнасць. Каб не абцяжарваць чытача, велізарны навуковы апарат (спасылкі з каментарамі, статыстычныя табліцы) вынесены ў канец тэксту. A дзесьці ў думках, мяркую, прафесар Грыцак прысвячае сваю працу i двум сынам, будучай украінскай эліце. Адсюль — такая навуковасць, гульня розуму, умение стварыць інтэлектуальную інтрыгу i выклікаць напружанасць. Франко ў падачы аўтара выступае быццам у ролі форварда, які ca сваей камандай на футбольным полі вядзе змаганне за права ўкраінцаў называцца еўрапейскай нацыяй. Вакол — іншыя гульцы, а вынік далека непрадказальны. У 1886 г. форвард нечакана знікае якраз у той момант, калі вызначаецца пералом у гульні на карысць яго каманды. Біяграфічнае даследаванне прыпыняецца.

Зразумела, што за незвычайнай лёгкасцю падачы матэрыялаў стаіць цяжкая, шматгадовая праца, бяссонныя ночы, пакуты ад незадаволенасці. Публіцыстычная спадчына Франка складаецца прыкладна з чатырох тысяч твораў! Ix можна чытаць усё жыццё. Аўтар гэта робіць не меней за 20 гадоў, бо сваю першую, яшчэ даволі сціплую кнігу пра Франка ён выдаў у 1990 г. А тэма не адпускала. Расло майстэрства. I вось новая сустрэча спелага майстра са сваей даўняй „каханкай”. Вяртанне да тэмы аказалася пленным.

Пра гэтую кнігу легка пісаць, бо аўтар вельмі добра яе прэзентуе ва уступе. I ў той жа час пра такую кніжку цяжкапісаць, бо яна вельмі шматгранная. 3 ёй лепей знаёміцца не па рэцэнзіі. Яе карысней чытаць — толькі тады можна зразумець i ацаніць сапраўдны ўзровень навуковай працы.

Фармаванне ўкраінскай нацыі ў кнізе паказана праз лёс выбітнага мастака слова з выкарыстаннем самых разнастайных прыёмаў i методык еўрапейскай гістарыяграфіі (тэорыя палёў французкага сацыёлага П’ера Бурдз’е i інш.). Франко i яго час, Франко i яго супольнасці. Біяграфія i мікрагісторыя. Трансфармацыя i традыцыя. Мадэрнасць у культуры i мадэрнізацыя ў эканоміцы. Усё гэта i шмат іншага прысутнічае ў працы львоўскага прафесара. Драматургія даследавання грунтуецца на супрацьпастаўленні непрадказальнай выпадковасці i дэтэрмінізму, рамантызаванай фантазіі i жорсткай рэчаіснаці: культурнае памежжа, калі нічога не вызначана, нязначная індустрыялізацыя, калі шанцы для нацыяналізму зусім мізэрныя. Што перамагае? Як ні парадаксальна, але неадпаведныя жыццю мары паэта!

Якім жа шляхам? Механізм паўставання ў Галіцыі высокай ступені ўкраінскай нацыянальнай ідэнтычнасці выглядаў, на думку аўтара, наступным чынам. 1) З’яўленне мадэрных заходнееўрапейскіх каштоўнасцяў, запазычаных пераважна праз Расію. 2) Узнікненне мясцовай радыкальнай палітычнай культуры, галоўным творцам якой выступаў Іван Франко. 3) Далейшае пашырэнне ідэй украінства ўжо пад уплывам асобы знакамітага паэта. Біяграфія духоўнага лідэра становіцца ўзорам для самаідэнтыфікацыі яго паплечнікаў. Дзякуючы Франку паміж вэстэрнізаванай радыкальнай элітай i традыцыйным патрыярхальным грамадства не пралягла бездань, як у выпадку з расійскімі народнікамі. Рэалізацыя любога праекта ў даіндустрыяльным грамадстве патрабуе персаніфікацыі. I тут дарэчы аказалася слава „нацыянальнага паэта-генія-прарока”.

Хоць яго ўласны шлях да ўкраінскай самаідэнтыфікацыі быў вельмі пакручастым. Франко паспеў пабываць i сацыялістам, i феміністам, i атэістам, i прапаведнікам вольнай любові — пачародна i адначасова. Не ўсё зводзілася да нацыянальнай ідэнтычнасці. Існавалі i іншыя. I ў гэтым сэнее Франко быў ці мог быць лідэрам не толькі нацыянальнага руху. Праблема, як бачым, не спрошчваецца, разглядаецца панарамна, з усімі яе супярэчнасцямі i нечаканамі паваротамі.

Яраслаў Грыцак спрабуе адказаць на зусім лагічнае i непазбежнае пытанне — якія ж былі стаўкі ў гульні за самасцвярджэнне ўкраінцаў, ці, інакш кажучы, дзеля чаго Франко i яго сябры прыкладалі столькі намаганняў для тварэння ўкраінскай культуры? Тэзіс аб уласнай карысці адразу ж адкідваецца, бо Франко ўпэўнена пачуваўся ва ўсіх культурах, якія тады існавалі ў Галіцыі, i мог зрабіць добрую кар’еру. Галоўнай стаўкай было разумение адказнасці перад народам. У эпоху трансфармацый перад грамадскай элітай Галіцыі паўстаў выбар: „Мадэрнізуйся праз далучэнне да прагрэсу або памры”.

Эфект дзейнасці Франка паказвае, што i аграрныя наро­ды здатныя да мадэрнізацыі, калі не праз індустрыялізацыю, то праз літаратуру, дакладней, праз сродкі масавай інфармацыі, якія кансалідуюць, твораць сучасныя нацыі i далучаюць ix да сусветнага прагрэсу. Яраслаў Грыцак статыстычна даказаў, што Львоў у выдавецкай дзейнасці ўздымаўся да ўзроўню Вены, Варшавы, Пецярбурга. Асобныя тэксты падзвіжнікаў станавіліся своеасаблівымі Евангеллямі. А найбольшее ўздзеянне мела паэзія.

Існуе інфармацыйная тэорыя фармавання сучасных нацый, якую прапанаваў вядомы чэшскі гісторык Міраслаў Грох, хоць у кнізе Грыцака ён чамусьці не ўпамінаецца. Можа таму, што ўкраінскі даследчык не прыхільнік дэтэрмінізму, асабліва што тычыцца нацыятворчасці.

Выкладзеныя ў кніжцы погляды пра непрадказальнасць гістарычнага працэсу на прыкладзе аднаго чалавека, хоць i геніяльнага, выглядаюць часам не зусім пераканаўча. Тым не менш, яны заслугоўваюць сур’ёзнай увагі. Урэшце, аўтар змог паказаць каласальную ролю паэтычнай асобы — геніяльнай — у паўставанні нацыі.

Біяграфія ўкраінскага генія выступае надзвычай цікавым i арыгінальным сродкам рэканструкцыі генезісу ўкраінскага нацыяналізму. Як мяркуе ўслед за сваім героем аўтар, жыц цяпіс геніяльных пісьменнікаў бывае цікавейшым за ix творы, бо дазваляе спасцігнуць таямніцы духу іхняга часу.

Біяграфічны жанр у гістарычнай навуцы — надзвычай складаны i працаёмкі. Ён патрабуе энцыклапедычных ведаў i інтэрдысцыплінарнасці. Таму зразумела, што кніжка напісана на стыку гісторыі, літаратуразнаўства, сацыялогіі i этнаграфіі. Аўтар мусіў шырока карыстацца навуковымі напрацоўкамі сваіх калег. I якраз гэта дазволіла так глыбока раскрыць тэму. У агульнай ерархіі навуковых каштоўнасцяў Яраслаў Грыцак, дарэчы, ставіць адкрыццё но­вых спосабаў асэнсавання ўжо вядомых фактаў вышэй за збіранне новых.

Ці будзе працяг працы? Цяжка сказаць. Можа, наш украінскі калега i не захоча даводзіць біяграфію свайго героя да смерці. Гэта, відаць, не дужа цікава. Кніга i так успрымаецца завершанай. Аўтарам выбраны самы бліскучы i самы павучальны перыяд у біяграфіі ўкраінскага прарока.

Новая кніга ўкраінскага прафесара пра нацыяналізм валодае вялікім патэнцыялам уздзеяння. Многае спасцігаеш глыбей, многае пачынаеш разумець упершыню. Міжволі становішся ўкраінцам. Складваецца ўражанне, што ў асобе аўтара паўстае яшчэ адзін прарок у свёй бацькаушчыне. Прароцтва становіцца непазбежным вынікам прафесійнай дзейнасці гісторыка. У гэтым, можна сказаць, выяўляецца доля таленавітых гісторыкаў (узгадаем Карамзіна, Грушэўскага, Доўнара-Запольскага). Патрабуецца толькі свабода для творчасці. Яраслаў Грыцак яе мае. Украінская гістарыяграфія, што паўнаводная рака, вырвалася нарэшце з кантынентальных абдымкаў i творыць уласнае ўкраінскае мора, дзе буйным гісторыкам, як марскім караблям, адкрыўся прастор для самых разнастайных i шырокіх манёўраў.

Пасля з’яўлення „Пророку у своій вітчйзні” i напісанне кнігі пра прарокаў Беларусі стала справай заманлівай.

Мінск                                                       

Захар Шыбека

Дубовік, Юры. Дзеля Рэчы Паспалітай Беларусі (Алег Гардзіенка)

Снежня 6, 2006 |


ДУБОВІК, ЮРЫ. Дзеля Рэчы Паспалітай Беларусь Вільня: Наша Будучыня, 2006. – 97 с.

Героі кнігі „Дзеля Рэчы Паспалітай Беларусі” жывуць у мястэчку Краснае (сёння — Маладзечанскі раён Мінскай вобласці), у якім у 1920 -1930-я г. жылі беларусы, палякі, яўрэі. Гэты свет заходнебеларускага мястэчка быў знішчаны падзеямі i наступствамі Другой сусветнай вайны. Першыя саветы прынеслі рэпрэсіі супраць польскага насельніцтва i чыноўніцтва. Нацысты вынішчылі яўрэйскую грамаду. Прыход другіх саветаў пацягнуў за сабой знішчэнне недабітай эсэсаўцамі, савецкімі, польскімі партызанамі беларускай інтэлігенцыі. У тым самым Красным — цяпер гэта цэнтр сельсавета — ад былога укладу амаль нічога не засталося.

Юры Дубовік нарадзіўся ў 1924 г. у вёсцы Канчаны; сёння вёску часам уключаюць у склад Краснага, хоць на тапаграфічных картах яны яшчэ вылучаюцца ў асобныя паселішчы. Бацька Пётр Дубовік паходзіў са Сгаробіншчыны. Жаўнер легендарнага войска генерала Булак-Балаховіча ў 1921 г. апынуўся на Маладзечаншчыне, дзе былых балахоўцаў уключылі ў склад рэгулярнай польскай арміі. „… У нас дома, калі мы пераехалі ў Краснае, часта збіраліся вайскоўцы з 3-га батальёна 86-га палку, які тады ўжо кватараваўся ў Красным. У асноўным гэта былі падафіцэры. Час­та бываў адзін афіцэр, паручнік ці капітан, па прозвішчы Іваноўскі ці Іваніцкі, a мо i іначай, але падобна. Звычайна сустрэчы закончваліся бяседай. <…> Яны размаўлялі на бе­ларускай мове i часта ўспаміналі горад Петрыкаў” (9).

У складзе 86-га палка, у якім служыў Пётр Дубовік, у 1930-я г. быў Аляксей Грыцук, які пасля вайны стаў грамадскім дзеячам у Канадзе. Пра сустрэчы з А. Грыцуком на Маладзечаншчыне распавёў ва ўспамінах іншы дзеяч у Канадзе — Мікола Ганько. Яго брат Міхась, у сваю чаргу, быў шэфам Саюзу Беларускай Моладзі (СБМ), якім у Крас­ным кіраваў якраз Ю. Дубовік. (Наколькі ў адным месцы перапляліся лёсы розных людзей). Калі б аўтар кнігі, як дзесяткі тысяч суайчыннікаў, у 1944 г. выехаў на эміграцыю, ён мог бы стаць адным з лідэраў беларускай дыяспары ў Канадзе, ЗША, Аўстраліі, паралельна зрабіў бы навуковую кар’еру. Так, ўраджэнец Краснага Аўген Вярбіцкі (1922 г. н.) стаў у ЗША вядомым біяхімікам. Упэўнены, што i на эміграцыі Юры Дубовік пакінуў бы ўспаміны, толькі гэта былі б успаміны зусім пра іншае…

Успаміны пра 1930-я г. даюць цікавую карціну жыцця праваслаўнага лаяльнага да польскіх уладаў месціча. У сем гадоў Юрыя Дубовіка аддалі ў красненскую народную школу. У 1932 г. бацькі, набыўшы вялікі пляц зямлі, перабраліся ў мястэчка. „У 1933 г. на гэтым пляцы бацька пасадзіў вялікі сад — сто яблыняў i адну ігрушу” (14). У 1933 г. Петра Дубовік набыў радыёпрымач. Радыё — яно было ў навіну — прыходзілі паслухаць не толькі красненцы, але i жыхары суседніх Канчанаў i Мясаты. „Адны хацелі паслу­хаць Вільню, адкуль нейкі Пясэцкі расказваў пра Савецкі Саюз i ўсё, што там адбывалася ў тыя часы. Другім вельмі цікава было пачуць родную мову, родныя песні, музыку з Менска. Пясэцкаму не ўсе верылі…” (14). Савецкая мяжа праходзіла за паўтара дзесятка кіламетраў, за Радашковічамі, але hl пра якую памежную зону тады i гаворкі не было. Красненскія школьнікі не раз спакойна выпраўляліся ў паходы пад самую мяжу, i ніхто не даўмеўся звінаваціць ix у шпіянажы на карысць савецкага Менска. Тым не менш, як бачым, насельніцтва сімпатызавала савецкай Беларусі, што было вынікам добра пастаўленай прапаганды.

Польская старонка жыцця была перагорнута ўвосень 1939-га, калі пачалася Другая сусветная вайна. „Праз пару дзён над Красным зьявіўся нямецкі самалёт i скінуў дзве бомбы, але яны ўпалі далека ад вёскі…” (19). 17 верасня ў мястэчка прыйшлі чырвоныя войскі: „Ніякага супраціву ў Красным не было. Змена ўлады прайшла ціха і спакойна. З’явілася некалькі красненцаў з чырвонымі павязкамі на рукавах i з дубальтоўкамі за плячыма” (19).

Жыццё працягвалася, Ю. Дубовік паступіў у маладзечанскае педвучылішча, адкрытае новымі ўладамі. Скончыць яго не паспеў. Апошні іспыт па педагогіцы быў прызначаны на 25 чэрвеня 1941 г., але трыма днямі раней пачалася вайна. Цікава ўспрыняла яе красненская моладзь — як быццам не здарылася нічога дзіўнага. „Зайшоўшы ў хату, даведаліся, што пачалася вайна. „Мядзведзя” [страва з дранай бульбы; тое самае, што i бабка — А. Г.] усё ж з’елі з апетытам” (23).

Для жыхароў Краснага што саветы, што немцы мала чым адрозніваліся. 3 кожнай новай уладай трэба было мірыцца, выконваць мінімальны набор патрабаванняў ды карыстацца тымі магчымасцямі, што даваў новы акупант. Праз некалькі дзён пасля пачатку акупацыі новыя ўлады сабралі моладзь. Ю. Дубовіку даручылі ахоўваць аптэку i нейкі склад. „Праз тры гады следчы палічыў гэта за маю добраахвотную службу ў паліцыі i барацьбу з партызанамі. A ў тым часе яшчэ ніхто не чуу пра партызанау i пра беларускую паліцыю” (23).

Праз некаторы час аўтар паехаў у Маладзечна, дзе спрычыніўся да заснавання беларускай народнай школы. Бракавала падручнікаў, дапаможнай літаратуры, a галоўнае — настаўнікаў. Ю. Дубовік выкладаў батаніку, заалогію, фізіку, анатомію, заалогію. У верасні 1942 г. сям’ю напаткала бяда: забілі бацьку. „Ноччу наляцелі бандыты. Рабавалі, што хацелі. Мой банька, мабыць, супраціўляўся, i яны забралі яго. <…> Пад вечар другога дня пастухі падказалі, што ў лесе за вёскай Сычавічы [дарэчы, у Сычавічах нарадзіўся прэзідэнт Рады БНР Мікола Абрамчык. — А. Г.] ляжыць забіты чалавек…” (27). Ю. Дубовік кінуў Мала­дзечна i вярнуўся ў Краснае, да маці. Настаўнічаў у мясцовай школе. 3 другой паловы 1943 г. узначаліў суполку СБМ, у які ў мястэчку запісаліся 20 хлопцаў i больш за 10 дзяўчат. 25 сакавіка 1944 г. у Красным, як i скрозь па Беларусі, быў адзначаны Дзень Волі: „…На спартыўнай пляцоўцы школы, што за царквою, быў арганізаваны мітынг з нагоды абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі. Узгадніўшы з ортскамендантам, я правёў па Красным сваіх юнакоў з бел-чырвона-белымі сцягамі на мітынг, дзе яны занялі першыя месцы. За некалькі дзён да гэтай падзеі атрымаў тэкст урачыстай прамовы. Пасля майго выступу на памост узнялася нейкая жанчына i праспявала «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»” (30).

Увесну 1944 г. Юры Дубовік стаў асветным афіцэрам у Радашковіцкім батальёне Беларускай краёвай абароны. У эвакуацыю ўлетку 1944 г. не выехаў: не бачыў нічога крымінальнага ў сваіх занятках пад час акупацыі, дый побач была маці.

Савецкая ўлада лічыла інакш. Ужо 10 ліпеня 1944 г. Юры Дубовік быў арыштаваны. Першае абвінавачанне … базавалася на трох фотаздымках: на першым аўтар кнігі быў зняты ў форме гімназіста, на другім — у форме польскага харцэра, на трэцім — у форме СБМ. Усё гэта інкрымінавана як „служба ў антысавецкіх фарміраваннях”. Потым хлопца звінавацілі ў тым, што ён служыў у CC: мелася на ўвазе БКА. Як вынік — 10 гадоў лагераў на Поўначы Расіі, у Пячорлагу.

Вярнуўся ў Беларусь роўна праз 10 гадоў. Уладкавацца ў Красным ці Маладзечне не ўдалося — савецкая ўлада „не рэкамендавала” сяліцца там, дзе „занимался преступ­ностью” (45). Выбраў Слуцк, бліжэй да бацькавай радзімы Старобіншчыны. Паспрабаваў уладкавацца настаўнікам, але дырэктар школы быў катэгарычны — маўляў, з такім мінулым на педагагічную працу можна забыцца. (53). Давялося ўспомніць „спецыяльнасць” тынкоўшчыка, атрыманую ў лагеры. Тамсама ў Слуцку Ю. Дубовік ажаніўся. Нарадзіліся дзеці, ён забраў да сябе маці, жыццё пачало пакрысе наладжвацца.

У другой палове 1950-х Юры Дубовік будаваў пасёлак Чысць у Маладзечанскім раёне, потым, калі праца была завершана, вярнуўся на Случчыну-Старобіншчыну. „У Чапялёх [бацькава веска, там жылі i ягоныя сваякі. — А. Г.] да мяне дайшлі чуткі, што ля Чыжэвічаў (гэта бліжэй да Старобіна) плануецца будаўніцтва калійнага камбіната з шахтамі па здабычы калійных соляў, а таксама жылога пасёлка” (65). 3 гэтага пасёлка з часам вырас горад Салігорск, i можна сказаць, што аўтар кнігі Юры Дубовік будаваў яго сваімі рукамі. 1960-1980-я г. не былі такімі ўжобязвоблачнымі. Пастаянна нагадвала пра сябе „преступ­ное” мінулае, a значыць, існавала пагроза ў любы час быць звольненым. „Добрыя людзі” ахвотна пісалі ананімкі ці про­ста „не разумелі” чалавека.

„Увесну [1984 г.] у агародзе каля свайго дому я рабіў помнік па маме. Аднаго дня я даводзіў яго — шліфаваў, паліраваў. Па нашай вуліцы праходзіла дэлегацыя з мясцовай салігорскай партыйнай i выканкамаўскай вярхушкі. <.„> Яны ўбачылі мяне і, паколькі шмат хто мяне ведаў, спыніліся i пацікавіліся, чым я заняты. Я расказаў, што раблю маме помнік. «И надписи делаешь по-белорусски?» — спытаўся адзін зь ix. Астатніх гэта зацікавіла, а нехта дадаў: «Не зря тебе давали десять лет…» (75). Каб адбыўся гэты выпадак дзесяць гадоў таму, маглі б i пасадзіць — канстатуе аўтар кнігі.

У 1989 г. Юры Дубовік арганізаваў у Салігорску праектна-каштарысны кааператыў, удзельнікі якога ездзілі па калгасах i саўгасах ды праектавалі дарогі. Рабілі гэта хутка i якасна, што, улічваючы парадкі i няпісаныя законы працы ў савецкай дзяржаве, многіх шчыра здзіўляла. „Ад лета 1991 г. мы пачалі распрацоўваць праекты на беларускай мове. Мы баяліся, што нашу ініцыятыву прымуць у штыкі. Аднак ні замоўца, ні падрадчыкі, ні нават банк ні сло­вам ні запярэчылі. I навукі асаблівай не спатрэбілася. Усе ўсё зразумелі без перакладнікаў” (77).

3 выхадам на пенсію сп. Дубовік заняўся грамадскай працай, браў удзел у адраджэнскім руху, a ў пачатку ўжо гэтага стагоддзя — у заснаванні грамадскай арганізацыі „Ветэраны Адраджэння”. Хапала i прыкрасцяў. Яго так i не рэабілітавалі. У 1993 г., ва ўжо незалежнай, але яшчэ нелукашэнкаўскай Беларусі, Ю. Дубовік падаў у Вярхоўны суд такую просьбу. Адказ быў жорсткі, але чаканы:

„Жалоба оставлена без удовлетворения по следующим основаниям. Ваша виновность в совершении преступления подтверждена вашими показаниями, показаниями свиде­телей Цвирко, Лебедева, а также другими доказательства­ми, изложенными в приговоре. При таких обстоятельствах оснований для опротестования состоявшихся по делу су дебных решений не имеется” (14-я старонка ўклейкі). Але якая можа быць рэабілітацыя, калі ў незалежнай Беларусі працягваюць шанавацца сталінскія каты.

Да ўласна ўспамінаў заўвагаў ніякіх. Любы аўтар апісвае тое, што лічыць патрэбным. У нашым выпадку Ю. Дубовік палічыў патрэбным пра польскі перыяд i нямецкую акупацыю расказаць больш, чым пра лагернае жыццё, значыць, так яно i павінна быць. Успаміны выпісаны добра (магчыма, тут ёсць i заслуга рэдактара Міхася Чарняўскага) часам з чорным гумарам, які дапамагаў выжыць у нялёгкіх умовах. Вось як, напрыклад, апісваецца сцэна допыту.

„У працяг абвінавачванняў следчы аднойчы заявіў, што я быў афіцэрам CC i дамагаўся ад мяне прызнання. Я адмаўляўся i аднаго разу паспрабаваў давесці следчаму, што гэтага ў прынцыпе быць не магло. Па-першае, я яшчэ вель-мі малады, мне толькі тут, у Гарлянах, споўнілася 20 гадоў, i я нідзе вайсковую справу не вывучаў. Напалеон вучыўся i афіцэрам толькі стаў калі яму споўнілася 24 гады. Я сваёй таленавітсцю Напалеону не раўня. Да таго ж у CC служылі адборныя нямецкія галаварэзы i мяне камандаваць імі ніхто б не дапусціў бы.

Пасля такіх доказаў следчы праявіў усе свае здольнасці i сапраўдную гуманнасць — i мяне без памяці вынеслі ў стадолу. Калі апрытомнеў (не ведаю, колькі праляжаў), я яшчэ сплёўваў крывёю” (35).

Кніга добра ілюстравана, змешчана i складзеная аўтарам адмысловая храналогія параўнальнай гісторыі Беларусі. Ёсць толькі заўвагі да выдаўцоў: хацелася б больш пашыраных каментароў. Кніга будзе найперш цікавая для нараджэнцаў Маладзечаншчыны i Случчыны-Салігоршчыны, a таксама будзе добрым дапаможнікам для тых, хто займаецца вывучэннем сацыяльных адносінаў, гісторыі паўсядзённасці ў Заходняй Беларусі, пад час нямецкай акупацыі i жыцця за саветамі.

Мінск

Алег Гардзіенка

Наверх

Таццяна Валодзіна. Адам Кіркор і „краёвая“ гістарыяграфія ў кантэксце трансфармацыі Расійскай імперыі ў XIX ст.

Снежня 26, 2005 |


Правінцыйная гістарыяграфія пачала актыўна развівацца ў Расіі ў паслярэформавы час. Як паказана ў працы В. Бярдзінскіх, у вялікарускіх губернях цікавасць да рэгіянальнай гісторыі мела несумненную сувязь з ліберальна–дэмакратычнымі ідэямі 1860–х г.[1] Высілкамі мясцовых гісторыкаў стала фармавацца думка пра значэнне не толькі цэнтралізацыі, але і дэцэнтралізацыі. Сэнс такога абласніцтва быў у перакананні: Расія — гэта не толькі Масква і Пецярбург, не толькі палацы і міністэрствы, канцылярыі і штабы; „Мы“ — гэта таксама Расія. А значыць, рускую гісторыю можна было вывучаць не толькі з Пецярбурга, але і з Вяткі, Разані, Ніжняга Ноўгарада. У фокусе ўвагі апыналася развіццё „абласцей“ і самадзейнасць народа.

Вонкава падобныя, але вельмі розныя па сутнасці працэсы мы можам бачыць у дзейнасці мясцовых гісторыкаў і краязнаўцаў нацыянальных ускраін Расійскай імперыі. Тут таксама назіраўся рост цікавасці да мясцовай гісторыі. Але калі вяцкія аматары даўніны сваімі працамі даказвалі тэзіс „Мы — гэта таксама Расія“, то іх калегі з Вільні, Рыгі або Кіева, якія ў бальшыні падзялялі перакананне „Мы — гэта не Расія“, апыналіся перад яшчэ больш складаным пытаннем: „У такім выпадку хто мы?“ Асабліва востра праблема прачытання мінулага ў пошуках адказу на гэтае пытанне стаяла ў тагачасным Паўночна–Заходнім краі. Вастрыня вызначалася, па–першае, наяўнасцю ў польскай гістарыяграфіі развітай традыцыі „ягелонскай Польшчы“, якая звязвала залаты век польскай гісторыі з перыядам XIV — канца XVI ст. і разглядала Вялікае Княства Літоўскае ў непарыўнай сувязі з гэтай гісторыяй. Па–другое, фактар паўстанняў 1830—31 г. і 1863 г. надаваў археалагічным знаходкам, музейным экспанатам і гістарычным працам характар аргументаў, якія падтрымлівалі гістарычную правату канфліктных бакоў. Усе гэтыя меркаванні неабходна ўлічваць пры разглядзе феномена „краёвай“ гістарыяграфіі.

Слова krajowy ў перакладзе з польскай мовы мае два значэнні: 1) айчынны, мясцовы; 2) нацыянальны, агульнадзяржаўны, агульнапольскі. На працягу XIX ст. можна адзначыць некаторы дрэйф у самасвядомасці шматлікіх нараджэнцаў Заходніх губерняў. Дрэйф гэты знайшоў, у прыватнасці, адлюстраванне ў разыходжанні двух значэнняў слова. Семантычнае супрацьстаянне „мясцовага“ і „ўсяпольскага“ адлюстроўвала цяжкі і балючы працэс нараджэння ўяўленняў пра ідэнтычнасць вялізнай тэрыторыі ад Смаленска да Беластока. На пачатак XX ст. рух „краёўцаў“ пачаў ужо афармляцца ідэалагічна і палітычна: у публіцыстыцы, дакументах і праграмах палітычных партый. У вачах тых, хто ўспрымаў „край“ як нешта адзінае і адрознае як ад „Польшчы“, так і ад „Расіі“, першачарговай задачай было знайсці той падмурак, на якім можна было б узвесці будынак сваёй „адменнасці“.

Задача была нялёгкая, бо наймацнейшы культурны ўплыў ішоў з Захаду і з Усходу. Класік беларускай літаратуры Янка Купала ў трагікамедыі „Тутэйшыя“ ў гратэскавай форме паказаў прэтэнзіі Расіі і Польшчы на памежныя землі і даў сатырычнае ўвасабленне гэтых прэтэнзій у вобразах „заходняга вучонага“ і „ўсходняга вучонага“. Першы носіць кунтуш і канфедэратку, ходзіць з голенай барадой і завесістымі вусамі, другі апрануты ў „падзёўку“ і „касаваротку“, на нагах у яго доўгія боты, а барада — няголеная, калматая. Яны вядуць даследаванні, распытваюць мясцовых жыхароў, запісваюць паданні. Але там, дзе ўсходні вучоны ўносіць у свае дзённікі: „Прырода в Русском Северо–Западном крае веліка і обільна“, заходні адзначае: „Пшырода на Польскіх Крэсах Всходніх надзвычай буйна і богата“. Ператварэнне старажытнага мора ў Пінскія балоты першы тлумачыць „врэднымі клімацічэскімі веяніямі с Запада“, а другі — „шкодлівым вплывом зэ Всходу“[2]. Аднак п’еса Янкі Купалы была напісана ў 1922 г., і ў гэты час сама ўжо была феноменам развіцця беларускай нацыянальнай свядомасці. У XIX ст. усё было інакш, да „беларускасці“ было яшчэ далёка, але дзейнасць па выпрацоўцы погляду, адрознага ад пазіцый „заходняга“ і „ўсходняга“ вучоных, ужо пачалася, і найважнейшым складнікам яе было вывучэнне і інтэрпрэтацыя мінулага краю. Значны ўнёсак у гэты працэс зрабілі прадстаўнікі віленскай гістарычнай школы[3].

Сярод дзеячаў, што выканалі актыўную ролю ў развіцці „краёвага“ вытлумачэння мінулага, заўважнае месца займае Адам Ганоры Кіркор (у рускай традыцыі Адам Карлавіч) — вядомы археолаг, этнограф, гісторык і выдавец. Але з азначэннем, якое можна было б дастасаваць да гэтых назоўнікаў, справа не такая і простая. У сучасных беларускіх працах Кіркора залічваюць да „беларускіх“ вучоных, польскія вучоныя лічаць яго „палякам“, а літоўскія аўтары мяркуюць, што Кіркор „знаходзіўся паміж Літвой, Польшчай і Беларуссю“[4].

Адам Кіркор нарадзіўся ў 1812 г. у мястэчку Слівіне Магілёўскай губерні. Наконт сацыяльнага статусу яго бацькі сустракаюцца розныя меркаванні — уніяцкі святар, дробны землеўласнік або нават аднадворац. Адукацыю Кіркор атрымаў у Магілёўскай гімназіі і Віленскім шляхецкім інстытуце. У канцы 1830–х г. ён асталяваўся ў Вільні, нядоўгі час служыў у губенскім праўленні сакратаром. Але чыноўніцкі шлях не здаваўся яму прывабным, і хутка ён цалкам прысвяціў сябе гістарычным, этнаграфічным працам і выдавецкай справе. Ён стаў сябрам, а потым сакратаром губернскага статыстычнага камітэта, дзейна супрацоўнічаў з Віленскай археаграфічнай камісіяй. З 1855 г., калі быў створаны музей старажытнасцяў, Кіркор заняў пасаду яго захавальніка. Ён шырока разгарнуў выдавецкую дзейнасць: у 1850—54 г. выдаў „Памятныя кніжкі Віленскай губерні“, у 1857—63 г. — альманах „Teka Wileńska“. У 1859 г. займеў уласную друкарню, а з 1860 г. стаў рэдактарам–выдаўцом „Виленского вестника“. Гэта былі залатыя гады Адама Кіркора. У Вільні ён кантактаваў з блізкімі па духу людзьмі (Я. Тышкевіч, Т. Нарбут, Н. Маліноўскі, І. Ходзька і інш.), якія ахвотна прапаноўвалі для яго выданняў свае гістарычныя і літаратурныя працы. Уласныя працы па гісторыі, археалогіі і этнаграфіі Кіркор змяшчаў не толькі ў мясцовых выданнях; яго артыкулы друкаваліся ў Маскве і Пецярбурзе. „Виленский вестник“ з кволага паўафіцыйнага органа ператварыўся ў цікавы часопіс, а колькасць яго падпісчыкаў павялічылася з 400 да 3000 чалавек.

Паўстанне 1863 г. паклала канец усяму гэтаму. Сам Кіркор не далучыўся да мяцежнікаў, але стала зразумела, што нават пры захаванні лаяльнасці ён ператварыўся ў persona non grata. Адміністрацыйная перапіска захавала драматычныя падрабязнасці таго, як яго „выціскалі“ з поля выдавецкай дзейнасці[5]. Вымушаны, згодна з загадам М. Мураўёва, выпускаць „Виленский вестник“ на рускай мове і друкаваць у ім усе афіцыйныя паведамленні і распараджэнні, Кіркор фактычна быў даведзены да банкруцтва. На друкарню наклалі арышт, а кантракт з ім разарвалі ў аднабаковым парадку. Але збанкрутаваны рэдактар высунуў сустрэчныя прэтэнзіі. Улады апынуліся ў складаным становішчы: юрыдычна справу трэба было разбіраць у судзе, але працэс непазбежна прыняў бы палітычны характар — нешта накшталт „Кіркор супраць Мураўёва“. Урэшце дасягнулі кампрамісу: „Виленский вестник“ атрымаў іншага рэдактара, а Кіркор — свабоду. Свайму сябру А. Катлярэўскаму ён пісаў: „1 снежня [1865 г.] мяне, нарэшце, вызваляць ад рэдакцыі; я разораны канчаткова, не ведаю, што і рабіць“[6]. Вырашыўшы пакінуць Вільню, ён вагаўся ў выбары паміж Пецярбургам і Масквой і прасіў у Катлярэўскага парады: „Як Вы думаеце, ці знойдзецца праца, ці няма прадузятасці ў вядомых слаях да перасяленца з Вільні?“[7].

Выбар быў зроблены на карысць Пецярбурга, і ў 1867 г. Кіркор пераехаў у паўночную сталіцу. Тут ён узяўся за выданне газеты „Новое время“. Можна выказаць меркаванне, што дазвол на новае выданне (а атрымаць яго было нялёгка) быў своеасаблівай кампенсацыяй Кіркору за панесеныя страты і праяўленую ў Вільні лаяльнасць. Але Пецярбург не прынёс яму шчасця. Кіркор у сваёй газеце шмат увагі аддаваў праблемам Заходняга краю, чым выклікаў падазрэнні — з боку цэнзуры, і незадавальненне — з боку рускай інтэлігенцыі. У вачах жа палякаў рэдактар „Нового времени“ ўвогуле выглядаў адступніком.

У хуткім часе адбылася катастрофа, у 1870 г. Кіркора абвясцілі неплацежаздольным даўжніком, і ён, ратуючыся ад даўгавой турмы, вымушаны быў пакінуць Расію. З той пары Кіркор жыў у Кракаве, час ад часу наведваючы Прагу, Львоў ці Познань. Старасць была горкай. Кіркор перабіваўся выпадковымі заробкамі: пісаў артыкулы, атрымоўваў дапамогу ад Кракаўскай Акадэміі навук, праводзіў археалагічныя раскопкі ў Галіцыі. І сумаваў… Апісваючы гурток віленскіх сяброў і знаёмых канца 1850–х г., Кіркор успамінаў: „Незадоўга да палітычнай буры і ў самы разгар яе грозных узрушэнняў раптоўная смерць вырвала з нашых шэрагаў найлепшых людзей, нібы хацела пазбавіць іх ад няшчасцяў і гора“[8]. А ў лісце да Катлярэўскага ён прызнаваўся: „Кепска, найдабрэйшы Аляксандр Аляксеевіч! Кепска жывецца. Нічога не зробіш з літоўскай натурай, паўсюль мне будзе кепска, апрача Вільні. І забівае думка, што ніколі ўжо не пабачу маёй Літвы, ды і костачкі давядзецца тут пакласці, а ў мяне там, у Вільні, прызапашана такое добрае местачка на Росе“[9] (Роса — старадаўнія каталіцкія могілкі на паўднёва–ўсходняй ускраіне Вільні. — Т. В.).

Гэтым могілкам Кіркор прысвяціў цэлы раздзел у сваім даведніку „Прагулкі па Вільні і яе ваколіцах“. Магілы і надмагіллі ўяўляліся яму маўклівымі пасярэднікамі паміж мінулым і цяперашнім. Кіркор пісаў: „Прагулкі па Росе дабратворныя для душы, бо гэтыя могілкі ёсць вялікая кніга жыцця, перад намі разгортваецца сціслая гісторыя тысяч людзей… гэты філасофскі трактат пра марнасць зямнога свету прымушае нас больш глыбока думаць і адчуваць“[10]. Але Кіркору не суджана было спачыць на віленскіх могілках. Ён памёр у 1886 г. у Кракаве, а ўвесь свой архіў пакінуў Кракаўскаму народнаму музею. Незадоўга да смерці ён пісаў сябру: „Смерць мяне не палохае; я дастаткова пражыў. Зрабіў, што мог паводле сваіх сіл і сродкаў, з чыстым сумленнем магу прызнацца, што маё жыццё для Літвы не прайшло дарэмна“[11].

Для Кіркора „Літва“ не зводзілася да тэрыторыі, гэтае паняцце набыло характар каштоўнасці, якая надала сэнс усяму жыццю. У 1861 г. ён пісаў каханай жанчыне[12]: „Я — ліцвін, ніколі не знішчыць ува мне гэтага пачуцця. Я люблю сваю радзіму з усім натхненнем юнака, з усім самаадрачэннем мужа. Сімпатыю да Польшчы я адчуваю настолькі, наколькі лёс яе звязаны з нашым“[13]. Але паняцце „ліцвін“ для Кіркора мела зусім асаблівы сэнс, яно адрознівалася ад значэння „этнічны літовец“ (у польскай мове — litwyn) і ў той жа час не зводзілася да ўстарэлага значэння гэтага слова, якое ўжывалася ў XVI—XVII ст. Тады, у часы позняга Сярэднявечча, ліцвінамі называлі насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага. „Ліцвінам“, напрыклад, для Кіркора быў Адам Міцкевіч: „Па нараджэнні ён належыць Беларускаму палессю, але па выхаванні, па першых працах сваіх ён належыць Літве, якая ва ўспамінах усяго яго жыцця, ва ўсіх творах зліваецца з Беларуссю“[14]. Польская мова, на якой пісалі дзеячы культуры і навукі, з пункту погляду Кіркора, не была перашкодай „ліцвінству“, бо істотнай была не столькі мова, колькі пачуцці, на ёй выказаныя, — пачуцці да зямлі, на якой вырас, да яе мінулага і сучаснага. Пра вядомага пісьменніка ён, у прыватнасці, пісаў: „Ігнат Ходзька ў поўным сэнсе слова Ліцвін. Літва ў яго ва ўсім як жывая; з лёгкасцю і нейкай асаблівай сардэчнасцю ён малюе жывымі фарбамі хатняе жыццё, абрады, звычаі, або раптам уваскрашае ў памяці даўно мінулыя дзеі, паданні, паказвае гістарычных асобаў“[15].

Такім чынам, „ліцвінства“ заключалася не ў крыві ці этнічнай прыналежнасці, яно фармавалася ў свядомасці. Гісторыя служыла ў гэтай справе магутным інструментам, яна магла паспяхова рашаць задачу канструявання вобраза Літвы як „ідэальнай айчыны“[16]. І невыпадкова, напэўна, на працягу ўсяго жыцця Кіркор быў больш за ўсё схільны менавіта да гістарычных прац. Як сакратар Віленскага губернскага статыстычнага камітэта Кіркор узяўся за выданне „Памятных кніжак Віленскай губерні“. У выніку стандартныя даведнікі і адрас–календары ператварыліся ў найцікавейшыя выданні, куды ўваходзілі матэрыялы гістарычных, археалагічных, этнаграфічных даследаванняў, яны нават былі заўважаны ў сталіцы[17]. Гэтыя матэрыялы Кіркор групаваў асобна ад даведкавай часткі і лічыў іх своеасаблівымі „дадаткамі“ да „Памятных кніжак…“[18]. Варта адзначыць, што ў сваіх гістарычных артыкулах Кіркор імкнуўся па магчымасці даваць спасылкі і паказваць крыніцы, якімі ён карыстаўся, і гэта сведчыць на карысць яго дастаткова высокага навуковага ўзроўню.

Да гэтай групы прац далучаюцца артыкулы Кіркора на тэмы гісторыі, археалогіі і этнаграфіі ў іншых навуковых часопісах, а таксама падрыхтаваныя з яго ўдзелам выданні Віленскай археалагічнай камісіі[19]. Але Кіркор імкнуўся выйсці за межы вузкага кола аматараў даўніны і археалогіі і захапіць мінулым Літвы шырокую аўдыторыю. У перыядычных выданнях, якія ён выдаваў у тыя гады („Виленский вестник“ і „Teka Wileńska“), гістарычная тэматыка таксама займала галоўнае месца. І невыпадкова даведнік пра Вільню за кароткі час вытрымаў 4 выданні, у займальнай форме ён знаёміў чытачоў з памятнымі мясцінамі горада. Кіркор назваў гэтую кнігу „Прагулкі па Вільні“. Сапраўды, пры яе чытанні стваралася адчуванне, што, нетаропка рухаючыся па вуліцах горада, добры знаёмы распавядае вам пра касцёлы і цэрквы, могілкі і ратушы, пра прыватныя дамы і казённыя будынкі. Але самае галоўнае — ён распавядае пра тыя падзеі, якія калісьці адбываліся на гэтых вуліцах, пра людзей, якія жылі ў гэтых дамах. Адна з „прагулак“, дарэчы, была спецыяльна прысвечана расповеду пра экспанаты любімага Кіркоравага музея старажытнасцяў.

Пецярбургскі перыяд быў не такі багаты на гістарычныя працы, хоць на старонках „Нового времени“ можна было сустрэць матэрыялы, прысвечаныя гісторыі Паўночна–Заходняга краю. А вось ў Кракаве Кіркор зноў вярнуўся да сваіх улюбёных сюжэтаў. Працаваць было цяжка, бо ён страціў усю сваю бібліятэку, а тут не ўсе расійскія навуковыя выданні можна было знайсці. Заробак быў малы і непастаянны. І ўсё ж Кіркор друкаваў і невялікія мемуарныя артыкулы, і справаздачы пра свае археалагічныя раскопкі ў паўднёвай Галіцыі, і папулярныя нарысы пра рускую літаратуру або літоўскія старажытнасці[20]. Сярод найбольш буйных прац кракаўскага перыяду варта назваць кнігу пра літаратуру славянскіх народаў, якая стала вынікам курса публічных лекцый[21]. Сам Кіркор пісаў: „Я рызыкнуў на нешта страшна тут дзівацкае, што прывяло многіх у жах! А менавіта — абвясціў публічныя лекцыі пра славянскія братэрскія літаратуры. Справа выглядала амаль неверагоднай, а між тым, завяршылася поспехам“[22]. Дабратворным адхланнем сярод жыццёвых нягод стала і праца над трэцім томам „Жывапіснай Расіі“, прысвечаным Літве і Беларусі. Гэтае грандыёзнае выданне, задуманае і ажыццёўленае М. Вольфам, патрабавала аб’яднаных высілкаў найлепшых прадстаўнікоў расійскай навукі і літаратуры. Кіркору, самотнаму эмігранту і няўдачніку, прапанавалі ўдзельнічаць у гэтай працы, а такая прапанова шмат каштавала. Гэтым прызнаваліся яго заслугі ў вывучэнні Літвы.

Мы можам вылучыць асноўныя палажэнні канцэпцыі Кіркора ў дачыненні да мінулага Літвы. У сціслай графічнай форме Кіркор сам спрабаваў зрабіць гэта яшчэ ў 1850–я г., калі на пачатку сваёй кнігі паставіў віньетку, спецыяльна заказаную для гэтай мэты мастаку Вінцэнту Дмахоўскаму[23]. У цэнтры віньеткі — дуб, святарнае дрэва старажытных ліцвінаў. Унізе відаць вярхоўны бог паганскага пантэона Пярун, які стаіць на старажытным каменным молаце. Кіркор расказвае, дзе і калі пры раскопках былі знойдзены сякеры і тапары, жаночыя шпількі і пацеркі, ідалы і хатняе начынне. Пад дубам сядзіць узброены ваяр, а паміж партрэтамі размешчаны вензель Вітаўта — AW (Аляксандр–Вітаўт). На партрэтах — князь Вітаўт і Барбара Радзівіл. У цэнтры віньеткі — гістарычныя мясціны: Лідскі замак, Бернардзінская вежа ў Вільні, замак у Медніках, Замкавая гара ў Вільні, разваліны палаца Барбары Радзівіл, Троцкага і Крэўскага замкаў, Пятніцкая царква і касцёл Святога Мікалая ў Вільні.

Ва ўсім комплексе гістарычных твораў Кіркора можна вылучыць агульныя рысы, характэрныя для яго інтэрпрэтацыі гісторыі Літвы — той „ідэальнай айчыны“, якую ён імкнуўся знайсці не толькі ў сучаснасці, але і ў мінулым. Дарэчы, шмат якія свае працы ён падпісваў псеўданімам Ян з Слівіна. Гэтая згадка мястэчка, дзе Кіркор нарадзіўся, далёка невыпадковая. Іншы прадстаўнік віленскіх гісторыкаў І. Анацэвіч таксама любіў падпісвацца імем Жэгота з Бржастовіц. За гэтым хаваўся пэўны культурны код. Па–першае, код адсылаў да рамантычнай літаратурнай традыцыі. Юльян Нямцэвіч, напрыклад, напісаў гістарычны раман „Ян з Тэнчына“, а Ян Ходзька — „Пан Ян са Свіслачы“. Па–другое, код дазваляў гісторыкам пазіцыянаваць сябе як людзей, звязаных каранямі менавіта з гэтай зямлёй. У іх не было дзяржавы, якая б супадала з вобразам ідэальнай айчыны, яны не маглі адчуваць сябе „гістарыёграфамі“, як Карамзін або Нарушэвіч (Адам Нарушэвіч на загад караля Станіслава Аўгуста напісаў шматтамовую „Гісторыю польскага народа“). Але затое яны маглі падкрэсліць свой статус прыватнага чалавека, які глядзіць на гісторыю сваёй радзімы не з Пецярбурга ці з Варшавы, а пункту погляду „краю“.

Кіркор усё жыццё вельмі цікавіўся археалогіяй. Шкілеты і рэчы са старажытных могільнікаў здаваліся яму бесстароннімі сведкамі, без палітычнай, нацыянальнай або рэлігійнай прадузятасці. Спробы выкарыстаць археалогію ў такіх мэтах Кіркор шчыра адвяргаў. З Кракава ён пісаў: „Смешна яшчэ і тое, што тутэйшы набожны люд ублытвае рэлігію ў археалогію. Як дойдзе справа да першабытнага чалавека, дык і загваздка!“[24]. Археалогія неабвержна, на думку Кіркора, даказвала, што славяне і літоўцы былі аўтахтонным насельніцтвам на землях, якія цяпер называліся Заходнім краем. Менавіта яны — Русь і Літва, — арганічна з’ядноўваючыся, спарадзілі гэты адзіны „край“ з сваёй самабытнай гісторыяй і культурай. Кіркор нават бачыў прамую генеалагічную сувязь дынастыі Гедымінавічаў з полацкімі князямі[25]. Але карэнныя плямёны лёгка ўбіралі і засвойвалі чужую культуру (скандынаўскія сякеры на віньетцы). У выніку змешвання розных моваў, народнасцяў і канфесій (у тым ліку польскага і габрэйскага кампанентаў) адбываўся сінтэз і фармавалася „Літва“.

Залаты век яе гісторыі прыпадаў на XIV — XVI ст., асабліва на кіраванне Вітаўтам, калі „Літва, …што не баялася ні Польшчы, ні Ўсходняй Русі, ні татараў, падобная была на дужага, смелага, успрымальнага юнака, у якога ёсць усё, апрача ўзмужнеласці і вопытнасці“[26]. Нездарма на віньетцы сярод паказаных будынкаў толькі пабудовы XIV—XVI ст., больш познія помнікі, напэўна, здаваліся Кіркору менш „літоўскімі“. А ў XIII ст., лічыў Кіркор, Літва сваёй мужнасцю выратавала Еўропу ад жахаў мангольскага нашэсця, бо Міндоўг у 1242 і 1249 г. разбіў мангольскія войскі[27].

Сінкрэтызм культуры прыводзіў да фармавання талерантнасці ў грамадстве. Як несумненныя дасягненні ацэньваў Кіркор этнічную і рэлігійную цярпімасць, характэрную для Літвы, дзе законы абаранялі прываслаўных і каталікоў, татараў, караімаў і габрэяў. У такім кантэксце цалкам натуральным выглядае спакойнае стаўленне Кіркора да таго, што Вітаўт, выхаваны паганскай жрыцай, тройчы мяняў веру[28].

Пытанне пра польскі ўплыў было для Кіркора цяжкім і нават балючым. З аднаго боку, як гісторык і археолаг, ён ведаў, што палякаў — палякаў па крыві і паходжанні, выхадцаў з сапраўднай Польшчы — у Літве няшмат. Але немагчыма было адмежавацца ад таго факта, што польская культура глыбока ўвайшла ў плоць і кроў мясцовага адукаванага насельніцтва: „Калі многія беларусы і літоўцы прынялі для сябе польскую нацыянальнасць, польскую мову і ў многім (хоць і не ва ўсім) польскія норавы і звычаі, нарэшце, калі самі сябе яны называюць палякамі, то не толькі з этнаграфічнага, але і з маральнага пункту погляду мы не маем ніякага права называць іх інакш“[29].

З другога боку, збліжэнне Літвы і Польшчы, якое пачалося ў XV ст., Кіркор лічыў штучным — „нацягнутым сяброўствам з пярэчаннямі, непаразуменнямі і недаверам“. Унію 1569 г. ён называў палітычнай смерцю, а перыяд 1569—1795 г. характарызаваў як „шэраг бедстваў і маральнага гвалту, які давёў да маральнага разбэшчвання, а потым і падзення“[30]. Нездарма на віньетцы побач з партрэтам Вітаўта Кіркор змясціў выяву Барбары Радзівіл — гэтай трагічнай фігуры літоўскай гісторыі XVI ст. Кароль Жыгімонт Аўгуст, палка закахаўшыся, ажаніўся з ёю, але польскае грамадства прыняло літоўскую княгіню варожа, і хутка яна памерла ад атруты. За гэтым сімвалам хаваецца зусім натуральная патрэба для „краёвай“ гістарыяграфіі — падзяліць Літву і Польшчу.

Яшчэ больш рашуча пракладаў Кіркор водападзел паміж Руссю і Расіяй. Уласна гісторыя Расіі пачыналася для яго з Маскоўскай дзяржавы, а Русь — гэта той свет, які разгортваецца ў летапісе Нестара і ў „Слове пра паход Ігаравы“. Русь, якая арганічным кампанентам увайшла ў Літву, — гэта княствы Полацкае, Менскае, Віцебскае, Слуцкае, Друцкае, Тураўскае, Аршанскае і інш. Менавіта тут у X — XIII ст. праяўляецца вечавая традыцыя як характэрная рыса палітычнага развіцця Русі ў адрозненне ад дэспатычных тэндэнцый Маскоўскай Расіі[31]. Кіркору намнога лягчэй было ўключыць у „Русь“ Валынь, Падолію і Галіччыну, чым Уладзімір і Цвер.

Гэты прынцып раздзялення Русі і Расіі асабліва выразна выявіўся ў яго працы пра развіццё славянскіх літаратур, у якой асобныя раздзелы былі прысвечаны літаратуры русінскай, расійскай, чэшска–мараўскай, лужыцкай, сербскай і балгарскай. У раздзелах пра русінскую літаратуру Кіркор працягваў нітку развіцця ад Нестара да „Рускай Праўды“ — праз творы Пятра Скаргі і мітрапаліта Магілы — да творчасці Ўладыслава Сыракомлі, Мыколы Кастамарава і Тараса Шаўчэнкі. Літаратура ж расійская пачыналася ў яго з Максіма Грэка і заканчвалася Някрасавым, Тургеневым і Талстым. Гэта была цалкам усвядомленая пазіцыя, сам Кіркор прызнаваўся ў лісце: „Бадай, рускаму не спадабаецца тое, што я праводжу рэзкую рысу паміж Усходняй і Заходняй Расіяй і гавару спачатку пра апошнюю, г. зн. пра русінскую літаратуру (маларускую і беларускую), а пра расійскую, або маскоўскую — пачынаючы з XV і XVI ст. Але што ж рабіць? Кіева, песні пра паход Ігара, Скарыны, Статутаў і г. д., і г. д. маскалям я не аддам. Усё гэта наша, а іх літаратура ўласна і пачынаецца з часоў Грознага, Курбскага і інш.“[32].

Мяркуем, што можна разглядаць творчасць Адама Кіркора як адно з выяўленняў пачатковай стадыі афармлення асаблівай інтэрпрэтацыі гісторыі руска–польскага цывілізацыйнага памежжа. Яе нельга лічыць „нацыянальнай“ у сэнсе прыналежнасці да беларускай, літоўскай або ўкраінскай гістарыяграфічнай традыцыі. Але яна ўтрымлівала ў сабе зярняты ўсіх трох. Нацыянальны яе характар, калі заўгодна, заключаўся ў праекце канструявання „ліцвінскай“ нацыі. Цяжка адназначна меркаваць пра шанцы на яго ажыццяўленне. Але ў самім феномене „краёвай“ гістарыяграфіі знаходзіў адлюстраванне працэс нарастання супяэчнасцяў паміж нацыянальным і імперскім пачаткам. Шляхі развіцця нацыянальнай свядомасці ўвогуле вельмі мудрагелістыя. У 2000 г. у Наваградку адбылося падпісанне Акта абвяшчэння існавання „ліцвінскай нацыі“. У беларускіх СМІ гэтая падзея выглядала як акцыя маргінальнай групы шызоідных інтэлігентаў, такой малаколькаснай, што ўся яна змясцілася ў адзін аўтобус[33]. Здаецца, што такі акт „заснавання“ нацыі служыць жывой ілюстрацыяй даведзенага да крайнасці і абсурду канструктывісцкага падыходу да разумення сутнасці нацыі. Слабасць такога падыходу дэманструе Э. Хобсбаўм, падаючы гіпатэтычны прыклад з востравам Ўайт; з пункту погляду суб’ектывісцкага разумення нацыяналізму для стварэння „ўайтыянскай“ нацыі трэба толькі, каб пэўная група людзей пачала сябе лічыць такой[34]. Праўда, не будзем забывацца, што ў 1903 г., калі дзеячы ўкраінскай інтэлігенцыі ехалі ў Палтаву на адкрыццё помніка Катлярэўскаму, усе яны змясціліся ў пару вагонаў. Самі пасажыры нават іранізавалі, што каб цягнік дзе–небудзь па дарозе сышоў з рэек, то не стала б Украіны[35].

Увогуле шлях фармавання нацыянальнай свядомасці поўны нечаканых паваротаў, новых магчымасцяў і альтэрнатываў, таму ўявіць яго як нешта адналінейнае, заканамернае і жорстка дэтэрмінаванае можна толькі ў тым выпадку, калі развіццё разглядаецца з пункту погляду нашых сённяшніх ведаў пра дасягнутыя вынікі, a posteriori. У другой палове XIX ст., напрыклад, імпульс канструявання асаблівай ідэнтычнасці прысутнічаў у ідэях украінафілаў, правансальскіх паэтаў, віленскіх „краёўцаў“ і сібірскіх абласнікоў. Сёння, праз паўтара стагоддзя, мы ведаем, што мэты дасягнулі толькі ўкраінафілы. Але ці маем мы права пакідаць нашы веды ў мінулым? Ці маем мы права спрашчаць рэальную складанасць гістарычнага развіцця і акцэнтаваць у мінулым толькі тое, што працуе на доказ вядомага нам сёння выніку? Але, імкнучыся зразумець альтэрнатыўнасць гэтых працэсаў, нельга ўпадаць і ў іншую крайнасць — зводзіць іх толькі да гістарычнай выпадковасці.


[1] Бердинских В. Уездные историки: Русская провинциальная историография. Москва: НЛО, 2003. С.28—44.
[2] Купала Я. П’есы. Публiцыстыка. Янка Купала пра сябе. Мiнск, 2002. С. 287.
[3] Гл.: Смоленчук А.Ф. Историческое сознание и идеология поляков Белоруссии и Литвы в начале XX века // Славяноведение. 1997. №5. С.100—105.
[4] Гл., напр.: Карев Д. Белорусская историография конца XVIII — нач. XX вв. // Наш радавод. Гродно, 1993. Кн. 5. Ч. 2. С. 307—308; Базылев Л. Поляки в Петербурге. С.–Петербург, 2003. С.170—172; Medišauskiené Z. Adam Honory Kirkor — między Litwą, Polską a Białorusią // Lituano–Slavica Posnaniensia. Studia Historica VIII. Wydanie I.
[5] Пра гэта гл.: Докладная записка особой канцелярии Главного начальника Северо–Западных губерний по делу бывшего редактора „Виленского вестника“ А.К. Киркора. РГИА. Ф.954. Оп.1. Д.105.
[6] ОР РНБ. Ф.386. Д.52. Л. 1об.
[7] Тамсама. Л.4.
[8] Kirkor A. Ze wspomnień wileńskich // Kraj. 1884. №3.
[9] ОР РНБ. Ф.386. Д.52. Л. 28.
[10] Kirkor A. Przechadzki po Wilnie i jego okolicam. Wilno, 1859. S.241.
[11] Цыт. па: Янчук Н.А. А.К. Киркор. Краткий очерк жизни и деятельности. Москва, 1888. С.28.
[12] Гутарка ідзе пра Марыю Бачкоўскую, яны змаглі пажаніцца толькі ў жніўні 1866 г., і Кіркор пісаў на гэты конт: „Шэсць гадоў змагаўся я з ксяндзамі і, нарэшце, адолеў“. Гл.: ОР РНБ. Ф. 386. Д. 52. Л. 12.
[13] Цыт. па: Теливирская Е.Я. Некоторые вопросы общественного движения в Литве и Белоруссии в конце 50–х — начале 60–х гг. и подпольная литература // Революционная Россия и революционная Польша. Вторая половина XIX в. Москва, 1967. С.18.
[14] Живописная Россия. Т.3. С.–Петербург, 1882. С.124.
[15] Тамсама. С. 127.
[16] Пра вобраз „ідэальнай айчыны“ як складанай ідэалагічнай канструкцыі, што ўзнікае ў працэсе мадэлявання нацыі, гл.: Миллер А. И. Украинский вопрос в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.). С.–Петербург, 2000. С. 12.
[17] Пра гэта гл.: Левин Д.Э. Первые столичные рецензии на Памятные книжки Виленской губернии (1852—1854 гг.) // Белорусский сборник. Вып. 1. С.–Петербург, 1998. С. 41—62.
[18] З падобных прац Кіркора можна назваць „Хронологическое показание достопримечательных событий Отечественной истории в Виленской губернии до 1852 г.“ (ПКВГ на 1851 і 1852 г.); „Очерки городов Виленской губернии“ (ПКВГ на 1852 г.); „Статистический взгляд на Виленскую губернию“ (ПГВГ на 1853 г.); „Литовские древности“ (ПКВГ на 1854 г.); „Виленские воспоминания“ (ПКВГ на 1853 г.); „Великий князь Витовт“ (ПКВГ на 1854 г.); „Черты из истории и жизни Литовского народа“ (ПКВГ на 1854 г.).
[19] Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Вестник Императорского Русского Географического общества. Ч. XX, XXI. С.–Петербург, 1857—1858; Записки Императорского археологического общества. Т. VIII. С.–Петербург, 1856; Известия Императорского археологического общества. С.–Петербург, 1857. Т.1. Вып.1; „Древности“. Труды Московского археологического общества. Т.1. Вып.2. Москва, 1867; Записки Виленской временной археологической комиссии. Вып. 1. Вильно, 1856; Вып.3. Вильно, 1858; Перечневый каталог предметов в Виленском музее древностей. Вильно, 1858; В память пребывания государя императора Александра II в Вильне 6 и 7 сентября 1858 г. Альбом, изданный Виленской археологической комиссией. Вильно, 1858.
[20] Kirkor A. Słowianie Nadbałіtyccy. Zarysy etnologiczno–mitologiczne. Lwów, 1876; Kirkor A. O znaczeniu i ważności zabytków pierwotnych oraz umiejętném ich poszukiwaniu: (dwa odczyty publiczne w Muzeum Techniczno–Przemysłowém w Krakowie) / przez A. H. Kirkora. Kraków, 1878; Kirkor A. Gdzie spoczywają szczęty Stanisława Leszczyńskiego / przez A. H. Kirkora. Kraków, 1884; Kirkor A. Bazylika litewska. Kraków: Red. „Przeglądu Powszechnego“, 1886; Kirkor A. Badania archeologiczne. Kraków, 1879; Kirkor A. B. M. Wolff: wspomnienie pośmiertne. S., 1884; Kirkor A. Zarysy współczesnej literatury rosyjskiej. Poznań, 1873.
[21] Kirkor A. O literaturze pobratymczych narodów słowiańskich. Kraków, 1874.
[22] ОР РНБ. Ф.386. Д.52. Л.28.
[23] Гл.: Киркор А., Кукольник П. Черты из истории и жизни литовского народа. Вильно, 1853. С.7—20.
[24] ОР РНБ. Ф.386. Д.52. Л.26.
[25] Гл.: Живописная Россия. Т.3. С.293.
[26] Киркор А., Кукольник П. Черты из истории и жизни литовского народа. С.22.
[27] Гл.: Живописная Россия. С.75—76.
[28] Гл.: Киркор А., Кукольник П. Черты из истории и жизни литовского народа. С.45.
[29] Живописная Россия. Т.3. С.11.
[30] Тамсама. С.91.
[31] Гл.: Тамсама. С.291—295.
[32] ОР РНБ. Ф.386. Д.52. Л.30.
[33] Гл.: Сацук С. Не скифы мы, не азиаты… // Белорусская деловая газета. № 774 ад 27.05.2000.
[34] Гл.: Hobsbawm E.J. Nations and Nationalism since 1780. Cambridge Univ. Press, 1990. P.8.
[35] Гл.: Миллер А.И. Назв. праца. С.231.

Наверх

Kamieniecki, Jan. Szymon Budny: Zapomniana postać polskiej Reformacji (Ігар Клімаў)

Снежня 16, 2005 |


Kamieniecki, Jan. Szymon Budny: Zapomniana postać polskiej Reformacji. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002 (Historia literatury). 192 s.

Асоба Сымона Буднага — надзвычай цікавая і рознабаковая, шмат у чым нетыповая для свайго часу. Асабліва значны яго даробак як тэолага і філолага, выдатнага біблеіста, чые дасягненні шмат у чым апярэдзілі свой век. Ён пакінуў пасля сябе багатую спадчыну ў выглядзе арыгінальных і перакладных тэкстаў розных жанраў на некалькіх мовах — старабеларускай, польскай, лацінскай.

Да апошняга часу дзейнасць Буднага, як і яго спадчына, усё яшчэ вывучаны недастаткова (7). Новае сінтэтычнае даследаванне маладога польскага тэолага і філолага Яна Камянецкага з Уроцлава прысвечана вывучэнню здабыткаў Буднага ў галіне тэалогіі і філалогіі — асноўных галін яго дзейнасці.

Для свайго разгляду даследчык выбраў са спадчыны Буднага найважнейшая творы: Нясвіжскі катэхізіс, лацінамоўны ліст Буднага да швейцарскага кальвініста Генрыха Булінгера, польскамоўны пераклад твора Св. Юстына Dialogus cum Tryphone Judaeo, біблійныя пераклады Буднага (разгледжана ў асноўным Нясвіжская біблія), два пазнейшыя палемічныя трактаты Буднага: O przedniejszych wiary chrystyjańskiej artykulech і O urzкdzie miecza użuwającym. Усе яны, апрача Нясвіжскага катэхізіса, у розныя часы набылі крытычныя публікацыі. Іншыя творы Буднага (у асноўным гэта палемічныя памфлеты), а таксама творы, што прыпісваюцца яму, адзначаны даследчыкам мімаходзь або ахарактарызаваны сцісла. Большасць такіх тэкстаў (пераважна на лацінскай мове) не захавалася.

Праца Я. Камянецкага складаецца з уступа, 6 раздзелаў, заключэння, бібліяграфіі і індэкса імёнаў. Аднак паводле аб’ёму і дэталёвасці разгляду асноўная ўвага аўтара сканцэнтравана на 2 раздзелах: адзін з іх (2–і) прысвечаны кірылічнаму катэхізісу Буднага (Нясвіж, 1562), а іншы (5–ы) — біблійным перакладам Буднага на польскую мову, пераважна яго перакладу ўсёй Бібліі (Нясвіж; Лоск, 1572). Даследчык тлумачыць гэта тым, што першы твор найбольш глыбока характарызуе Буднага як тэолага, а другі — як філолага (169—170).

Ва ўступе сваёй працы польскі вучоны вельмі коратка характарызуе асноўную навуковую літаратуру, прысвечаную Буднаму (7—9); у бібліяграфіі (172—184) налічваецца каля 250 прац, пераважна заходніх. Сп. Камянецкі крытычна ацэньвае працы савецкіх вучоных Я. Парэцкага і С. Падокшына як неабгрунтаваныя матэрыялам у той частцы, дзе яны паказваюць Буднага як выразніка перадавых сацыяльных поглядаў і носьбіта беларускай нацыянальнай свядомасці (9). На жаль, польскаму даследчыку засталася невядомай праца І. Саверчанкі 1993 г., прысвечаная якраз разгляду тэалагічнага і філалагічнага даробкy Буднага[1].

Пра жыццё і дзейнасць Сымона Буднага вядома нямала, хоць у яго біяграфіі ўсё яшчэ застаецца шмат белых плямаў. Перш за ўсё невядома, калі ён нарадзіўся і адкуль паходзіў, дзе здабываў адукацыю, якія краіны наведваў. Большасць польскіх даследчыкаў мяркуе, што Будны паходзіў з Паўночнай Мазовіі (так сцвярджаў яшчэ пратэстанцкі гісторык XVII ст. Хрыстафор Сандый), дзе з XVI ст. вядома вёска Буднэ, і вучыўся ў Кракаўскім універсітэце, дзе на той час выкладаліся біблійныя мовы (11—13). На жаль, надзейных доказаў гэтага так і не было прыведзена, у сувязі з чым Я. Камянецкі пакідае гэтую гіпотэзу пад пытаннем. Але ён не рашаецца аддаць перавагу і альтэрнатыўнаму меркаванню, якое выказваюць некаторыя беларускія і расійскія даследчыкі — што Будны паходзіў з Беларусі (14—15)[2].

Пытанне дапамагла б вырашыць кваліфікацыя дыялектызмаў у мове польскіх перакладаў Буднага, аднак такога даследавання пакуль не зроблена. Назіранні сведчаць, што яго польская мова мае нямала ўсходнеславянскіх элементаў, тады як ніводнага надзейнага мазурскага (ці іншага дыялектнага) элемента ў яго творах пакуль не адшукана. Калі ўлічыць, што ён ад пачатку пісаў кірыліцай і добра валодаў старабеларускай мовай, у дадатак няблага ведаў царкоўнаславянскую мову і быў знаёмы з праваслаўнай абраднасцю і дагматыкай (хоць і не глыбока, гл. 57), то версія яго беларускага паходжання становіцца больш верагоднай, чым польскага. У гісторыі XVI—XVII ст. немагчыма знайсці ніводнага паляка, які б праявіў такую цікавасць да ўсходнеславянскай традыцыі[3]. Дарэчы адзначыць, што ўсё жыццё (наколькі гэта вядома з крыніц), Будны пражыў у Беларусі і выязджаў толькі на кароткі час у Падляшша і ў Малую Польшчу.

Паводле крыніц, упершыню Сымон Будны з’явіўся ў якасці катэхіста ў віленскім кальвінскім зборы ў 1558 г., у 1561 г. ён быў прызначаны кн. Радзівілам на пасаду міністра (кальвінісцкага пастара) у Клецку, каля 1563 г. перакінуўся на бок антытрынітарыяў. У 1562 г. Будны дэбютаваў сваім першым літаратурным творам, прычым на старабеларускай мове — гэта быў катэхізіс (Нясвіж, 1562), выдадзены друкам на грошы кн. Радзівіла.

Ян Камянецкі пасля кароткага нарыса гісторыі катэхізіса (21—24) упершыню падрабязна разглядае склад і змест Нясвіжскага катэхізіса (25—37). Падзел твора на чатыры часткі, прысвечаныя разбору Дэкалога, вызнання веры, малітвы Гасподняй і сакрамантаў, быў тыповы для пратэстанцкай катэхетыкі (25—26) і адлюстроўвае дагматыку і этыку кальвінізму (27—37). Будны прызнае існаванне Тройцы, прадвызначэнне лёсу чалавека, існаванне двух сакрамантаў: хрышчэння (у т. л. дзяцей) і еўхарыстыі.

Асобна даследуюцца Камянецкім метады філалагічнага аналізу і формы біблійнай экзегезы ў катэхізісе (37—47), а таксама спосабы аргументацыі кальвінскай тэалогіі ў творы (47—58). Хоць Біблія цытуецца Будным выключна на царкоўнаславянскай мове, аднак ужо ў Нясвіжскім катэхізісе заўважаецца веданне ім біблiйных моў. Назіранні над мовай катэхізіса (59—63), зробленыя Я. Камянецкім, носяць фрагментарны характар і нічога не дадаюць да ўжо вядомых звестак.

Даследчык прыходзіць да высновы, што Нясвіжскі катэхізіс прызначаўся праваслаўным чытачам, перш за ўсё святарам (56), негатыўнае стаўленне да каталіцызму праяўляецца ў творы толькі зрэдку (58). Пазней езуіт Антон Сялява сведчыў, што на Беларусі гэты катэхізіс Буднага быў папулярны сярод праваслаўнага духавенства (64—65, 69). Начытаны маскоўскі эмігрант старац Арцём спрачаўся з Будным, выкрываючы яго погляды ў сваіх лістах (66—68). Аднак іншыя рэцэпцыі твора Буднага ў праваслаўным асяроддзі не вядомы, таму сп. Камянецкі мяркуе, што твор хутка згубіў сваю актуальнасць. Нясвіжскі катэхізіс, сцвярджае даследчык, быў перакладзены на польскую мову (Нясвіж, 1563), а паэтычныя фрагменты з яго трапілі да польскамоўнага канцыянала (Нясвіж, 1564).

Увесну 1563 г. Будны піша лацінскай мовай ліст да вядомага швейцарскага тэолага–кальвініста Генрыха Булінгера, у якім ставіць пытанні наконт паходжання Св. Духа і крытыкуе погляды на гэты конт як каталіцкіх тэолагаў, так і праваслаўных (71—73). У лісце Будны падае асобны нарыс пра тое, як тлумачаць гэтае пытанне русіны ў сваіх кнігах. З гэтага часу пачынаецца схіленне Буднага да антытрынітарства. Аднаразова даследчык высвятляе меркаванае дачыненне Буднага да ананімнага фальсіфікаванага ліста полаўца Івана Смеры кіеўскаму кн. Уладзімеру і ў выніку адмаўляе аўтарства Буднага (74—77).

Далейшым крокам у кірунку набліжэння да антытрынітарызму стаў выпуск Будным супольна са сваім веравызнаўцам Лаўрэнам Крышкоўскім дыялогу Justyna filozofa i mкczennika rozmowa z Tryfonem Żydem (Нясвіж, 1563). Твор належыць вядомаму раннехрысціянскаму апалагету Юстыну, блізкаму да юдзеахрысціян. Пратэстанты не прызнавалі творы айцоў царквы  раўназначнымі біблійным крыніцам, але ахвотна апелявалі да святых айцоў, лічачы іх толькі сведкамі веры ранняй царквы (80). У прыватнасці, погляды Юстына часта інтэрпрэтаваліся пратэстантамі таго часу як антытрынітарныя. Пераклад твора на польскую мову быў дакладна выкананы з лацінскага тэксту, але ролю Буднага ў гэтай працы вызначыць цяжка.

Аднак галоўнай справай Буднага стала не палемічная публіцыстыка, а біблеістыка. Свой аповед пра здабыткі Буднага ў гэтым кірунку даследчык пачынае з агляду еўрапейскіх традыцый біблійных перакладаў XVI ст. (87—92). Хоць тут ён вызначае тры традыцыі: праваслаўную, каталіцкую і пратэстанцкую, аднак у сваім разглядзе абмяжоўваецца толькі першымі дзвюма. Высвятляецца, што праваслаўная традыцыя палягае пераважна ў арыентацыі на грэцкія крыніцы. На яго думку, усходнія перакладчыкі (аўтар разумее пад імі праваслаўных славян) абапіраліся на Септуагінту (87). Даследчык мімаходзь згадвае пераклады юдаізантаў ва Ўсходняй Славіі, не адзначаючы, з якіх крыніц яны былі выкананыя. Ролю Септуагінты для перакладаў на хрысціянскім Усходзе даследчык параўноўвае з роляй Вульгаты на Захадзе, хоць разам з тым канстатуе шмат адрозненняў паміж імі. Пры разглядзе каталіцкай традыцыі, звязанай з Вульгатай, ён больш падрабязна разбірае перакладчыцкія прынцыпы св. Ераніма (89—91).

Далей Я. Камянецкі пераходзіць да характарыстыкі польскіх перакладаў Бібліі (91—93), канцэнтруючыся ў асноўным на т. зв. Бібліі Леапаліты (Кракаў, 1561). Разгляд каталіцкай і пратэстанцкай экзегезы (95—102) пачынаецца з раннехрысціянскіх аўтараў і Арыгена, хоць пры гэтым адзначаецца, што экзегеты XVI ст. грунтаваліся на пазнейшых аўтарах. На сярэднявечнай экзегезе аўтар спыняецца мала, згадваючы толькі вядомую тэорыю 4 сэнсаў. Больш падрабязна ён засяроджваецца на тэксталагічных росшуках Ларэнца Валы і Эразма з Ратэрдама, а таксама на падыходах асобных пратэстанцкіх тэолагаў, такіх, як Сабасціян Касталіё. Развіццё навуковай крытыкі тэксту ў XVI ст. (102—105) пададзена аглядна, на прыкладзе даследавання класічных тэкстаў і дзейнасці гуманіста Анджэла Паліцыяна. Тут таксама коратка паказваецца ступень зацікаўленняў еўрапейскай навукі яўрэйскімі арыгіналамі Св. Пісання і ведання старажытнай яўрэйскай мовы.

Толькі пасля такой працяглай і крыху зацягнутай экспазіцыі Я. Камянецкі пераходзіць да разгляду крыніц, мовы і тэхнікі перакладу Нясвіжскай бібліі. Пры разглядзе крыніц Буднага (105—107) даследчык цалкам давярае сцвярджэнням самога старажытнага перакладчыка, які заўжды спасылаўся на арыгінальныя тэксты. Таму Камянецкі спрабуе высветліць, якім выданнем яўрэйскага і грэцкага тэксту мог карыстацца Будны. З канца XV ст. такіх выданняў у Еўропе было шмат, і даследчык называе найбольш вядомыя з іх, выказваючы здагадкі, якое з іх магло паслужыць Буднаму крыніцай. Такі падыход нельга назваць удалым: вядома, што дэкларацыі перакладчыкаў, нават і пратэстанцкіх, не заўжды адпавядалі рэальнасці.

Даследчык сцісла адзначыў найбольш прыкметныя асаблівасці мовы перакладу: іншамоўную інтэрферэнцыю (у т. л. лексічныя і сінтаксічныя паўторы, уласцівыя пэўным яўрэйскім выказванням), пераклад ці транскрыпцыю ўласных імёнаў, стварэнне неалагізмаў, непаслядоўнасць у перадачы некаторых рэалій. Гэтыя асаблівасці перакладу Буднага дэталёва былі вызначаныя ў вялікім даследаванні Л. Машыньскага 1994 г.[4], працу якога Камянецкі згадвае. Яго ўласным даробкам стаў разгляд асаблівасцяў Буднавага перакладу кн. Руф (111—113).

Іншым уласным даследаваннем польскага вучонага можа лічыцца разгляд тэхнікі перакладу Будным біблійнай паэзіі псалмоў (114—119). Нягледзячы на тое, што ў еўрапейскай традыцыі гэтая біблійная кніга перакладалася вершамі ці мела нейкія стылістычныя або нават графічныя асаблівасці, якія ўказвалі чытачу на яе паэтычны характар, Будны ні спосабам перакладу, ні размяшчэннем тэксту, ні ў заўвагах на маргінесе ніяк не падкрэсліў гэтага (114). Імкнучыся да літаральнага перакладу, ён не ўлічваў паэтычнай вобразнасці псалмоў, а некаторыя яго польскія выразы малазразумелыя або гучаць ненатуральна (116). Увага Камянецкага засяроджана на лексічным, граматычным і сінтаксічным выражэнні перакладу Буднага. Даследчык таксама адзначае і залежнасць перакладу ад царкоўнаславянскага Псалтыра, прычым большую, чым ад лацінскай Вульгаты.

Экзегеза Буднага (119—129) канцэнтравалася вакол хрысталагічных і трынітарных, а таксама эклезіястычных пытанняў. Даследчык паказвае погляды Буднага–біблеіста на асобу Хрыста, прыроду Св. Духа, дзявоцтва Марыі і прымат апостала Пятра, разуменне перакладчыкам XVI ст. паняццяў хрышчэння, пакаяння, святарства, пасмяротнага лёсу. Сп. Камянецкі адзначае залежнасць філалагічнай інтэрпрэтацыі Буднага, які не спыняўся перад прамымі фальсіфікацыямі тэксту, ад антытрынітарнай дактрыны, на што ўжо звяртала ўвагу Я. Чэрнятовіч[5]. Даследчык таксама разглядае антыкаталіцкія інтэрпрэтацыі Буднага, зробленыя ў маргіналіях да Апакаліпсіса (124—125) і ў каментарах (т. зв. przypiskach), змешчаных напрыканцы выдання Новага Запавету 1574 г. (126—129). Такія маніпуляцыі Буднага тэкстам Св. Пісання выклікалі вострую крытыку з боку як каталіцкіх, так і пратэстанцкіх тэолагаў, і даследчык прысвячае асобны раздзел разгляду рэцэпцыі біблійных вынаходніцтваў Буднага (130—135). Адзначаюцца апаненты Буднага з ліку яго сучаснікаў і сцісла характарызуецца форма іх крытыкі. Згадваецца і станоўчая ацэнка біблійных эмендацый Буднага, выказаная ў яўрэйскім трактаце Іцхака бен Абрахама з Трок, вядомага паводле лацінскага перакладу Ё. Х. Вагензейля 1681 г.[6].

Як адкрыццё Я. Камянецкі ўказвае на залежнасць (па меншай меры ў тэрміналогіі) ад перакладу Буднага малавядомага польскага перакладу, выдадзенага ў 1618 г. захадамі Яна Крэліуса ў Амстэрдаме (133—134). На самай справе, аўтар тут крыху памыляецца. Амстэрдамскае выданне Яна Крэліуса 1618 г. (мелася таксама выданне 1686 г., а таксама некалькі перавыданняў у XVIII ст.)[7] фактычна з’яўляецца публікацыяй перакладу іншага польскага антытрынітарыя  Мартына Чаховіца (Кракаў, 1577; змененае выданне: Ракаў, 1594), прычым яго больш позняй версіі (Ракаў, 1606; 1620), крыху адрэдагаванай паплечнікамі Чаховіца — некалькімі антытрынітарнымі тэолагамі, сярод якіх быў Ян Ліцыній Намыслоўскі. А вось пераклад Чаховіца, сапраўды, выяўляе моцную залежнасць ад рэлігійнай тэрміналогіі Буднага, нягледзячы на тое, што абодва перакладчыкі палемізавалі адзін з адным па некаторых тэалагічных пытаннях. Гэта факт добра вядомы ў навуцы, і дзіўна, чаму ён застаўся незнаёмым сп. Камянецкаму.

Апошні раздзел яго працы прысвечаны разгляду двух буйных твораў Буднага — палемічна–тэалагічнага трактата O przedniejszych wiary chrystyjańskiej artykulech (Лоск, 1576) і грамадскага трактата O urzкdzie miecza używającym (Лоск, 1583).

Першы твор носіць палемічны характар, аднак выяўляе ў сваім змесце грунтоўна распрацаваную метадалогію, абапертую галоўным чынам на філалагічнай аргументацыі. „Яна палягае тут галоўным чынам на тлумачэнні грэцкіх і яўрэйскіх тэрмінаў, а таксама на высвятленні значэнняў слоў і выразаў, ужытых біблійнымі аўтарамі, каб сцвердзіць, што дадзенае слова азначае“ (139). Фактычна, трактат можна разглядаць як каментар да выбраных месцаў Бібліі, перакладзенай Будным (143). Жанр гэтага твора даследчык вызначае як вызнанне веры з апалогіяй (138—139).

Сваім выкладам у трактаце Будны імкнуўся забяспечыць усебаковай аргументацыяй палеміку з праціўнікамі антытрынітарызму, прычым атрымальнік гэтай аргументацыі мог быць не вельмі дасведчаным у замежных мовах, але абазнаным у рэлігійнай палеміцы. Таму большасць цытат з іншамоўных тэкстаў Будны забяспечвае ўласным перакладам ці нават пераказам (часам прыблізным, гутарковай мовай), хоць не заўжды раскрывае сваіх бібліяграфічных крыніц. Апрача філалагічнага аналізу асноўным прыёмам палемікі Буднага з’яўляецца звядзенне да абсурду і вельмі рэдка — перакананне чытача, тады як апеляцыі да аўтарытэтаў часта выкарыстоўваюцца ў якасці дадатковага аргумента (140—142). Твор добра структураваны візуальна і сэнсава і мусіць служыць, на думку яго стваральніка, зборнікам ведаў для антытрынітарнай палемікі (150—151).

Будны згадвае шмат раннехрысціянскіх (заходніх і ўсходніх) і сучасных аўтараў (галоўным чынам вялікіх рэфарматараў XVI ст.), не забываючыся і на сваіх апанентаў — Пятра з Ганёндза, Станіслава Фарноўскага, Мартына Чаховіца і іншых, а таксама на ўласныя працы. Згадваюцца імёны і назвы твораў, часам з іх прыводзяцца цытаты, звычайна ва ўласным і крыху вольным перакладзе Буднага (142—145, 147—148). Выклад вядзецца гутарковай мовай, з выкарыстаннем прыказак і прымавак, утрымлівае няшмат рэлігійнай лексікі (асабліва лацінскай). Апаненты характарызуюцца з іроніяй і сарказмам, асабліва абразлівыя словы дастаюцца Чаховіцу. Сп. Камянецкі прыходзіць да высновы, што твор адрасаваўся прыхільнікам Буднага ў зборах ВКЛ (142), хоць трактат набыў вядомасць за межамі Беларусі і ў XVI—XVII ст. чытаўся па ўсёй Польшчы як пратэстанцкімі, так і каталіцкімі тэолагамі.

Нягледзячы на размоўныя рысы трактата, Будны працягвае ўжываць напісанні біблійных імёнаў, набліжаныя да яўрэйскага вымаўлення, суправаджаючы іх звычайна сінонімамі ў традыцыйным напісанні. Назвы граматычнай ці лагічнай тэрміналогіі, патрэбнай пры тлумачэнні, выкарыстоўваюцца ў лацінамоўным выглядзе. Грэцызмы падаюцца ў эліністычным вымаўленні. Будны дэманструе веданне яўрэйскай мовы, адрозніваючы сефардыйскае вымаўленне ад ашкеназійскага (147). Мове яго трактата ўласцівыя ўсходнеславянскія рысы (146).

Іншаму буйному трактату Буднага, O urzкdzie miecza używającym, польскі даследчык аддае менш увагі (153—166). Сацыяльная праблематыка ніколі не знаходзілася ў цэнтры ўвагі Буднага, які быў засяроджаны на філалагічных пытаннях (164—165), хоць цікавасць да яе прасочваецца ў творах Буднага з сярэдзіны 1570–х г. (17). З’яўленне гэтага трактата было выклікана палемікай з часткай малапольскіх антытрынітаряў, якія адмаўлялі неабходнасць свецкай улады і прыватнай уласнасці. Будны напачатку выкладае тэзы сваіх апанентаў і потым разбівае іх сваёй аргументацыяй, пагрунтаванай (як і тэзы праціўнікаў), на біблійных тэкстах і іх філалагічным аналізе (154—157, 165), хоць часам ён падае замалёўкі гістарычных падзей (162).

Палеміку са сваімі апанентамі Будны вядзе ў спакойнай манеры, актыўна выкарыстоўваючы такія прыёмы, як звядзенне да абсурду, звяртанне да правілаў логікі (165), апеляцыя да аўтарытэтаў (айцоў царквы, пратэстанцкіх аўтараў, старажытных пісьменнікаў). Цытаты падаюцца даволі дакладна, часам цытуюцца пасажы на лацінскай мове з дакладным польскім перакладам, хоць некалькі разоў урыўкі са Св. Пісання падаюцца на лаціне без перакладу (157—159). Сваіх апанентаў Будны крытыкуе востра, але без абразы ці здзеку, толькі традыцыйная царква і рабіны падлягаюць у яго негатыўнай характарыстыцы (159—160). Мове Буднага ўласцівы рутэнізмы і чэхізмы, а таксама неалагізмы (160—161). Твор быў разлічаны на чалавека, які арыентаваўся ў Св. Пісання, але не ведаў замежных моў (161).

Пры вывучэнні спадчыны Буднага ўроцлаўскі даследчык паказаў неблагое валоданне матэрыялам і глыбокую эрудыцыю. Яму ўласціва добрае веданне біблійных моў (і пераважна заходніх крыніц), ён актыўна падае цытаты на розных мовах (і асабліва актыўна на лаціне, з заходніх аўтараў), у тым ліку кірылічным, грэцкім і яўрэйскім шрыфтам. У гэтых адносінах яго манаграфія прыемна кантрастуе з працамі, напрыклад, беларускіх аўтараў.

Разам з тым яна не вытрымана кампазіцыйна. Экскурсы да раннехрысціянскіх ці заходнееўрапейскіх поглядаў не заўжды мэтазгодныя і апраўданыя. Для чытача застаецца незразумелым, як яны звязаныя з перакладамі Буднага. Аўтар не даў сабе працы, каб паказаць, як выкарыстоўваліся Будным набыткі таго ж Паліцыяна, Ларэнца Валы, Эразма з Ратэрдама або Ераніма, чым адрозніваўся Будны ў сваёй працы ад перакладчыкаў, напрыклад, бібліі Леапаліты. Гэта стварае міжвольнае ўражанне некаторай аднабаковасці і фрагментарнасці працы сп. Камянецкага.

Адчуваецца, што тэалагічная эрудыцыя ў польскага вучонага пераважае над філалагічнай. Ён больш арыгінальны і цікавы пры разглядзе экзегетычных пытанняў, тады як ў лінгвістычных больш павярхоўны і менш сістэмны. За выключэннем разбору зместу і экзегезы Нясвіжскага катэхізіса, аўтар у астатніх выпадках часта грунтуецца на выніках даследавання іншых вучоных, пацвярджаючы іх самастойным аналізам невялікіх фрагментаў тэксту. У выніку па–за ўвагай Я. Камянецкага застаюцца некаторыя іншыя важныя пытанні, якія не былі прадметам увагі гэтых вучоных. Часам аўтар палемізуе з Будным, абвяргаючы тыя ці іншыя яго аргументы, але ад гэтага бадай што немагчыма ўстрымацца — нагэтулькі моцнай з’яўляецца палемічная інтэнцыя Буднага.

Насуперак сваёй назве, праца Я. Камянецкага сканцэнтравана на разглядзе найбольш паказальных і значных твораў Буднага. Пры гэтым даследчык не забываецца паказаць іх рэцэпцыю і рэакцыю на творы Буднага сярод яго сучаснікаў і нашчадкаў (хоць і тут не абыходзіцца без крыўдных лакун, асабліва ў дачыненні да біблійных перакладаў). Фактычна, назва твора не суадносіцца з яго зместам. Мала ўвагі аддадзена ўласна самой „постаці Сымона Буднага“, у прыватнасці, найважнейшым момантам яго жыцця і дзейнасці, слаба ахарактарызаваны ідэі і плыні ўласна „польскай Рэфармацыі“. У манаграфіі паказаны хутчэй Будны паводле яго ўласных прац і на фоне тагачаснай філалагічнай культуры Еўропы. І ў гэтых адносінах праца Я. Камянецкага з поўным правам можа служыць грунтоўнымі ўводзінамі ў больш дэталёвае даследаванне творчасці аднаго з выдатных дзеячаў славянскай Рэфармацыі XVI ст. — Сымона Буднага. Постаць гэтага перакладчыка, пісьменніка і тэолага настолькі выключная, што яшчэ доўгі час будзе існаваць патрэба ў такіх уводзінах.

Мінск

Ігар Клімаў


[1] Саверчанка І. В. Сымон Будны: Гуманіст і рэфарматар. Мінск, 1993.
[2] Найбольш катэгарычна гэта сфармулявана ў працы: Тумаш В. Справа паходжаньня Сымона Буднага // Запісы БІНіМ. 1966. Т. 4. С. 256—259.
[3] Бліжэйшая ў часе постаць, з якой магчыма параўнаць у гэтым плане Буднага — гэта Станіслаў Арахоўскі (Orzechowski), які паходзіў з Перамышля, сын шляхціча і папоўны (дачкі праваслаўнага папа). У маладыя гады ён быў пратэстантам, а пазней зрабіўся гарачым каталіком. У яго творах, пісаных напачатку па–лацінску, а потым і па–польску, прысутнічае выразны „руські“ патрыятызм і ўвага да праваслаўнай дагматыкі і абраднасці. Апошняе тлумачыцца яго барацьбой супраць цэлібату ў каталіцкай царкве, хоць у астатніх пытаннях ён заставаўся на кансерватыўных каталіцкіх пазіцыях. Нягледзячы на тое, што ў сучаснай украінскай навуцы ён лічыцца ледзь не ўкраінскім пісьменнікам, найлепшай ацэнкай яго творчасці застаецца экскурс М. Грушэўскага, гл.: Грушевський М. Історія української літератури. Київ. 1927. Т. 5. Кн. 2. С. 215—219. Мове польскіх твораў Арахоўскага ўласціва шмат усходнеславянскіх рысаў, якія апісаныя, гл.: Hrabec S. Elementy kresowe w języku niektórych pisarzy polskich XVI i XVII w. Toruń, 1949. S. 49—59.
[4] Moszyński L. Zur Sprache der Bibelübersetzung Szymon Budnys von 1572 // Budny S. Biblia, to jest Księgi Starego i Nowego Przymerza. Nieśwież; Zasław, 1571—1572 / Hrsg. H. Rothe, F. Scholz. Padeborn; München; Wien; Zürich, 1994. Bd. 2. S. 354—415.
[5] Czerniatowicz J. Niektóre problemy naukowe grecystyki w pracach biblistów polskich XVI i XVII w.: Teksty greckie a polskie przeklady. Wroclaw; Warszawa; Kraków, 1969. S. 48—50, 61.
[6] У беларускай навуцы пра гэта ёсць звесткі ў: Парэцкі Я. І. Развіццё Сымонам Будным асветніцкіх ідэй Ф. Скарыны // 450 год беларускага кнігадрукавання. Мінск, 1968. С. 229—243, гл. с. 237—241; Парэцкі Я.І. Сымон Будны. Мінск, 1975. С. 139—143.
[7] Яго назва паводле тытульнага аркуша: Nówy Testáment, To iest, Wszystkie Pismá nowego Przymierza / z Greckiego ięzyká ná Polski z nowu wiernie przełożone przez Niektore sługi Słowa Bożzego. [Ed. Nowa] W Amsterodamie: Jan Krelliusz, 1686.

Наверх

Робинсон, Михаил А. Судьбы академической элиты: отечественное славяноведение (1917— начало 1930-х г.) (Сяргей Запрудскі)

Снежня 10, 2005 |


РОБИНСОН, МИХАИЛ А. Судьбы академической элиты: отечественное славяноведение (1917 — начало 1930–х годов). Москва: Индрик, 2004. 432 с.

Кніга М.Рабінсона з’яўляецца даволі нетыповай з таго пункту гледжання, што яна заснавана пераважна на дадзеных карэспандэнцыі паміж навукоўцамі, якая захавалася ў розных архівах.

Манаграфія складаецца з прадмовы, 8 раздзелаў, заключэння і двух дадаткаў.

Першы раздзел („Палітыка, навука, ідэалогія“) уяўляе сабой своесаблівы ўвод да праблематыкі ўсёй кнігі. У ім гаворка ідзе пра настроі расійскіх навукоўцаў у міжчасе паміж лютаўскай і кастрычніцкай рэвалюцыямі, пра іх стаўленне да гвалтоўных дзеянняў савецкай улады ў 1917—1918 г., пра арышты, пра зрухі ў інстытуцыянальным развіцці савецкай славістыкі, ідэалагічна–палітычную цэнзуру ў дачыненні да навуковых прац. Структура гэтага раздзела (а таксама другога) акрамя храналагічнага падыходу ўкладзена ў значнай ступені пры дапамозе своеасасаблівага „кантэнт–аналізу“ корпусу даследаванай аўтарам карэспандэнцыі: з лістоў былі вылучаны тыя фрагменты, якія датычыліся тэмаў „гвалт“, „арышты“, „цэнзура“ і г.д., яны і сталі асновай для напісання канкрэтных падраздзелаў. Пры гэтым аўтар называе падраздзелы з выкарыстаннем цытат з аналізаваных лістоў („Мы задыхаемся ад гвалту“ — цытата з ліста П.Лаўрова М.Нікольскаму; „Арышты: «З глыбіняў кіргізскіх стэпаў заклікаю Вас»“ — цытата з ліста К.Харламповіча А.Сабалеўскаму; „Назіраецца цяпер маленькае ажыўленне ў галіне славянскіх даследаванняў“ — выпіска з ліста Г.Ільінскага М.Папружэнку; „Ідэолага–палітычная цэнзура: «перабудоўвацца па–новаму… неяк унутрана агідна»“ — выпіска з ліста С.Жэбелева У.Бузескулу). У раздзеле пададзены шырокі (зрэшты, амаль заўсёды негатыўны) спектр поглядаў расійскіх навукоўцаў–гуманітарыяў на новую ўладу, прыведзены дадзеныя адносна арыштаў славістаў (пры гэтым спецыяльна апісана дбанне старшыні II аддзялення Акадэміі навук А.Шахматава і іншых у справе хадайніцтваў адносна вызвалення арыштаваных), апісаны намаганні савецкай улады фармаваць кадравы склад гуманітарнай навукі на аснове адданасці новаму ладу і вызнаванай ім ідэалогіі. З лістоў вынікае, што на аснове стаўлення да новай улады ў асяроддзі навукоўцаў выразна акрэсліўся падзел паміж апанентамі (пераважна, схаванымі) тагачаснаму рэжыму і яго апалагетамі. Першыя ў сваёй карэспандэнцыі нярэдка давалі вельмі едкія, часам проста знішчальныя характарыстыкі апошнім. Напрыклад, у адным са сваіх лістоў М.Дурнаво паведамляў, што ў Маскоўскім універсітэце на кафедры рускай літаратуры звольнены ўсе прафесары з навуковай ступенню „акрамя напаўбальшавіка Сакуліна“ (46). На аснове ведання ідэалагічнай біяграфіі В.Караблёва (апошні быў сакратаром „ультраманархічнага“ Славянскага дабрачыннага таварыства, намеснікам галоўнага рэдактара „Правительственного вестника“ і інш.) Г.Ільінскі ў 1932 г. выказваў недавер да любых магчымых поспехаў гэтага чалавека ў славістыцы ў савецкі час: „з такім мінулым і з такой псіхалогіяй можна толькі гвалтаваць навуку, а зусім не рухаць яе наперад!!“ (47). У.Ператц у адным са сваіх лістоў характарызаваў стаўленне да аднаго з калег наступных чынам: „…у тых колах, дзе мы бываем — ён нябачны, як і ўвогуле ўся «левая» прафесура“ (47).

Найбольш месца ў кнізе займае другі раздзел „Навукоўцы ва ўмовах выжывання“, у якім падрабязна апісаны побытавыя ўмовы існавання навукоўцаў. Сярод тэмаў гэтага раздзела — „пасылкі“ (падраздзел „Можна пасылаць: сухары, локшыну. Сала, крупы і мукі — нельга“), „хваробы і смерці“ (падраздзел „Мы, старыя, спяшаемся сысці з гэтай горкай юдолі нэндзы і гора“), „паляпшэнне побытавай сітуацыі“ (падраздзел „У сціплых абставінах наладзіўся нейкі дабрабыт“), „новае пагаршэнне побытавай сітуацыі“ (падраздзел „Вяртанне да ранейшага. Нішто не новае пад месяцам“). У гэтым раздзеле аўтара цікавіць як агульная сітуацыя ўсталявання побыту (аўтар сведчыць, што з 1925 г. тэма матэрыяльных цяжкасцяў паступова фізічна скарацілася ў перапісцы, але з канца 1920–х зноў вярнулася), так і яе шматлікія праяўленні–дэталі (забеспячэнне апалам, ацяпленне і асвятленне жылля; харчаванне, цэны на прадукты і тавары першай неабходнасці; пайкі; пакупніцкая здольнасць грошай, інфляцыя; атрыманне замежнай дапамогі; транспарт; паштовыя зносіны; магчымасць, а таксама выгоды і невыгоды працаўладкавання ў навуковых цэнтрах і правінцыйных універсітэтах; аклады і магчымасць дадатковых заробкаў; праблема спалучэння навуковай дзейнасці з выкладчыцкай; купля царкоўных свечак для адпраўлення рэлігійных абрадаў; дапамога адно аднаму ў межах сваёй карпарацыі; падзенне нораваў у грамадстве; сямейныя абставіны і г.д. і да т.п.). Упершыню ў літаратуры падрабязна ўзнаўляецца побытавая частка (дагэтуль малавядомая з літаратуры, прысвечанай гісторыі навукі) жыцця савецкіх навукоўцаў–гуманітарыяў 1920–х г. З раздзела вынікае, што ў працэсе ўсталявання савецкай улады навукоўцы („научное сословие“, як іх нярэдка любоўна называе аўтар) спачатку страцілі ўсе свае прывілеі, звязаныя з прыналежнасцю да пэўнага сацыяльнага класа, і з рознай ступенню інтэнсіўнасці за іх змагаліся. Зрэшты, часта гаворка ішла не пра аднаўленне „прывілеяў“, але пра элементарную барацьбу за фізічнае выжыванне. Да рэвалюцыі не толькі акадэмікі, але і прадстаўнікі менш паспяховага слоя расійскіх навукоўцаў і выкладчыкаў не займаліся асабіста нарыхтоўкай дроў, купляй прадуктаў, не хадзілі пешшу на працу — у новы час усё гэта і многае іншае ім давялося рабіць. У кастрычніку 1918 г. акадэмік А.Шахматаў паведамляў С.Альдэнбургу, што яму даводзіцца актыўна займацца хатняй гаспадаркай, назапашваць для сям’і да зімы хлеб і дровы, пры гэтым „дроў зусім у горад [Аткарск] не прывозяць, трэба схітрацца купіць іх у вёсках, а ў крайнім выпадку назапасіць кізякоў“ (67). Член (фактычна кіраўнік) Камісіі па выданні славянскай Бібліі І.Яўсееў урэшце заняўся земляробствам і толькі на кароткі час урыўкамі прыязджаў у Петраград (68). У адным з лістоў 1919 г. М.Карынскі паведамляў А.Сабалеўскаму, што ўсімі гаспадарчымі клопатамі (нарыхтоўка дроў, ацяпленне, падрыхтоўка ежы) даводзіцца займацца яму самому (70). Голад і холад, звычайныя з’явы ў першыя паслярэвалюцыйныя гады, былі спадарожнікамі жыцця навукоўцаў. У кнізе згадваецца выпадак, які адбыўся ў 1922 г. з Б.Ляпуновым у Адэсе. Пайшоўшы набраць вады, ён спрабаваў гэта зрабіць у нейкім чужым двары, і пад час спрэчкі з дворнікам быў збіты так, што атрымаў пералом нагі (114).

Побытавае бязладдзе і агульная няпэўнасць адмоўна адбіваліся на стане навуковых даследаванняў. Вясной 1918 г. Харламповіч скардзіўся А.Сабалеўскаму: „Навука не ідзе ў галаву, ды й працаваць не хочацца, калі не ўпэўнены не толькі ў тым, што ўдасца надрукаваць напісанае, але і ў захаванні жыцця самога аўтара“ (69). Можна толькі ўявіць, якая колькасць навуковых прац не была напісана з–за неспрыяльных умоў жыцця навукоўцаў…

У трэцім раздзеле „«Новая рэлігія» замест навукі: праціўнікі і прыхільнікі“ асвятляецца працэс пранікнення ў лінгвістычную практыку марызму і адносіны да гэтага палітычна–метадалагічнага напрамку навукоўцаў. Станаўленне „новага вучэння аб мове“ М.Мара цяпер добра апісана ў літаратуры (адной з галоўных крыніц для навукоўцаў нашага рэгіёну можа лічыцца кніга У.Алпатава 1991 г. „История одного мифа“), але трэці раздзел кнігі М.Рабінсона дадае новыя штрыхі да разумення таго, як ставіліся лінгвісты да ўзрослай на іх вачах „марксісцкай“ лінгвістыкі і да яе навязвання ўладай у якасці „пэўнага тыпу лінгвістычнага праваслаўя“ (Г.Ільінскі). М.Трубяцкой, напрыклад, лічыў, што адзін з артыкулаў Мара мог належным чынам рэцэнзаваць „не столькі мовазнавец, колькі псіхіятр“, а той жа Г.Ільінскі характарызаваў „яфетычную тэорыю“ М.Мара як „своеасаблівую сумесь неадукаванасці, святой наіўнасці і самай дзікай фантазіі“. У гэтым кантэксце дарэчы будзе згадаць, што ў беларускай лінгвістыцы (якая зазнала адносна позняе насаджэнне марызму) з нагоды публікацыі нейкіх лінгвістычных артыкулаў у другім томе вялікай савецкай энцыклапедыі Л.Цвяткоў яшчэ ў 1927 г. зазначаў, што пакладацца на М.Мара „можна толькі ў тых пытаннях, якія не маюць адносін да яго тэорыі яфетызму“ (Асвета. 1927. № 1. С. 135).

Чацвёрты раздзел кнігі „Навукоўцы–эмігранты і расійская славістычная эліта“ прысвечаны кантактам паміж навукоўцамі, якія пакінулі Савецкі Саюз, і тымі (пераважнай большасцю), якія засталіся. Зместам раздзела з’яўляюцца намаганні эмігрантаў у аднаўленні асабістых сувязяў; садзеянне ў папаўненні савецкіх бібліятэк новай замежнай літаратурай, а замежных — савецкай; абранне некаторых эмігрантаў членамі Акадэміі; магчымасць выехаць за мяжу і вярнуцца ў СССР з–за мяжы; умовы жыцця і працы эмігрантаў за мяжой; матэрыяльная дапамога эмігрантаў савецкім навукоўцам; пашырэнне інфармацыі аб невяртанцах у сваім асяродку; удзел савецкіх навукоўцаў у замежных славістычных выданнях; святкаванне ў 1925 г. 200–годдзя Акадэміі навук і інш. Сярод іншага ўвагу беларускага чытача ў гэтым раздзеле могуць прыцягнуць старонкі, прысвечаныя перапісцы паміж М.Фасмерам і Я.Карскім, эпізод, звязаны з водгукамі на паездку Я.Карскага ў 1924 г. у Прагу на з’езд славянскіх географаў і этнографаў, а таксама меркаванне Г.Ільінскага пра Мінск як месца працы. На думку Г.Ільінскага, навуковы асяродак у Мінску ў 1928 г. уяўляў сабой „асінае гняздо беларускіх шавіністаў. Чалавек з самастойным характарам [гаворка ішла пра М.Дурнаво. — С.З.] наўрад ці там ужывецца, — адтуль бягуць усе, хто толькі можа“. М.Рабінсон пакінуў гэты пасаж без каментару — і тут (і ў шматлікіх іншых выпадках) паўстае пытанне адносна карэктнасці такога спосабу працы з матэрыялам. Выглядае на тое, што аўтар у дадзеным выпадку некрытычна прымае суб’ектыўнасць канкрэтнага навукоўца, паколькі, згодна з агульным падыходам М.Рабінсона, гэтая суб’ектыўнасць дазваляе нам „паўней і аб’ектыўней“ (14) сфармаваць свае ўяўленні пра аўтара выказвання.

Але ці выказванні розных (часта вельмі аўтарытэтных) навукоўцаў служаць толькі падставай фармавання нашай думкі пра іх, але не ўплываюць на нашы меркаванні адносна ацэньваных імі падзей, сітуацый, людзей? Ці ёсць гарантыя, што сучасны расійскі і беларускі чытач зробіць з падобных эмацыянальных пасажаў адэкватныя ці прыблізна падобныя высновы? Хутчэй, не. На нашу думку, зусім верагодна, што сучасны расійскі чытач можа прыняць словы аўтарытэтнага расійскага лінгвіста за „чыстае золата навукі“, балазе падобнага тыпу выказванні ў кнізе падмацоўваюцца і іншымі выпадкамі. Затое беларускі чытач на аснове прадстаўлення ў кнізе нешматлікіх „беларускіх сюжэтаў“ можа зрабіць іншыя высновы.

Ніхто з расійскіх навукоўцаў (з іх ліку вылучаем, натуральна, Карскага) не разглядаў свой магчымы прыезд на працу ў Мінск як пэўную культурніцкую місію ў дачыненні да беларускага народа. Іх цікавілі адзіна асабістыя ўмовы працы, пайкі, побытавае ўладкаванне, захаванасць расійскага асяроддзя, дачыненні з мясцовымі („нацыяналістычнымі“ і, вядома ж, кепска падрыхтаванымі) навукоўцамі. Беларускі чытач у дадзеным кантэксце можа ўспомніць той факт, што з 49 прафесараў, якія прыехалі (найперш з Расіі) на працу ў БДУ ў 1921 г., 32 не змаглі вытрымаць цяжкіх умоў працы і жыцця ў разбураным Мінску і пакінулі універсітэт[1]. У шэрагу выпадкаў можна канстатаваць выразную непрыхільнасць расійскіх навукоўцаў 1920–х г. да поспехаў у развіцці беларускай нацыянальнай навукі. Так, напрыклад, А.Сабалеўскі выказваў задавальненне (зларадства?) з нагоды таго, што патрыярх беларусістыкі Я.Карскі ў 1926 г. не паехаў на Акадэмічную канферэнцыю ў Мінск, куды быў запрошаны[2]. Занадта сур’ёзнае стаўленне да выказвання Г.Ільінскага прымусіла б беларускага чытача задумацца над пытаннямі тыпу „ці мелі магчымасць М.Шчакаціхін, І.Замоцін, А.Вазнясенскі, П.Бузук і іншыя «ўцячы» з Мінска?“ і калі мелі, то „чаму яны яе не выкарысталі?“. Здаецца, гэта поўнае глупства (народжанае, аднак, апублікаваным, але пакінутым без каментару глупствам жа)… Несумненна, асабістая перапіска — даволі далікатны матэрыял, і разгледжаны выпадак паказвае, што публікацыя любых суб’ектыўных меркаванняў навукоўцаў без належнага каментавання можа даваць не толькі станоўчыя вынікі.

У пятым раздзеле кнігі ў кантэксце гаворкі пра асабістыя адносіны настаўніка з вучнямі і, больш шырока, пра падтрыманне акадэмічных традыцый у цэлым разглядаюцца міжасабовыя дачыненні ў рамках навуковай школы акадэміка У.Ператца. Падрабязна апісваюцца старанні У.Ператца падтрымліваць сваіх вучняў, не толькі садзейнічаць перадачы ім навуковых ведаў, але і дапамагаць матэрыяльна (праз бясплатнае атрыманне кніг, прызначэнне стыпендый), а таксама спрыяць прасоўванню іх навуковай кар’еры. Несумненна, важнай характарыстыкай падтрымання акадэмічных традыцый ва ўсе часы былі асаблівыя адносіны паміж кіраўнікамі і іх вучнямі. Але… Сярод іншага ў раздзеле падрабязна паведамляецца пра мітрэнгі акадэміка У.Ператца з нагоды складанасцяў з надрукаваннем ягонай (хвалебнай) рэцэнзіі на дысертацыю ягонай вучаніцы (пазней жонкі) В.Адрыянавай, яго клопат знайсці ёй (ужо жонцы) вартую працу ў Пецярбурскім універсітэце, дбанне, каб у яе быў добры заробак, спробы У.Ператца ў 1927 г. вылучыць сваю жонку ў члены–карэспандэнты АН СССР. У цэлым М.Рабінсону ўласцівы ўзнёсла–рамантычны тон у дачыненні да большасці сваіх герояў, гэткім ён застаецца і ў рамках дадзенага раздзела. Напрыклад, эпізод з неабраннем В.Адрыянавай–Ператц у члены–карэспандэнты АН СССР (галасаваць сярод іншых меўся і ініцыятар вылучэння, яе муж) аўтар трактуе спачувальна. Адпаведны фрагмент у кнізе заканчваецца спасылкай на тое, што час паказаў адсутнасць рацыі ў калег У.Ператца, якія ў дадзеным выпадку вышэй за інтарэсы навукі паставілі нібыта „сваё жаданне дапячы навукоўцу [У.Ператцу. — С.З.] за яго грамадскую актыўнасць і прынцыповасць у пытанні папаўнення шэрагаў акадэміі ў вельмі цяжкі для яе час. У многім менавіта дзякуючы наступнай дзейнасці члена–карэспандэнта АН СССР Адрыянавай–Ператц [жаданае званне было ёю атрымана ў 1943 г. — С.З.] удалося захаваць і прадоўжыць вывучэнне старажытнарускай літаратуры“ (270). На жаль, падрабязнае апісанне „некананічнага“ боку навуковага жыцця ўвогуле і эпізодаў, звязаных з дачыненнямі У.Ператца і В.Адрыянавай(–Ператц), у прыватнасці, насуперак намерам М.Рабінсона можа сфармаваць у чытача проста процілеглае ўяўленне пра апісаных герояў і сітуацыі, тым больш, што пазіцыі апанентаў у кнізе таксама прадстаўлены. (Так, В.Істрын ацэньваў рэцэнзію Ператца на дысертацыю ягонай вучаніцы, супраць публікацыі якой ён пярэчыў, як „палкае праяўленне гарачага кахання“, а іншыя ўцягнутыя асобы — „рэцэнзіяй, заснаванай на каханні“ („любовной рецензией“). Прадстаўнікі III аддзялення спробу II аддзялення, членам якога быў У.Ператц, абраць В.Адрыянаву–Ператц членам–карэспандэнтам называлі „кумаўством“.) Пра непрынцыповасць паводзінаў пры абранні членаў–карэспандэнтаў і акадэмікаў абазнаная публіка, на жаль, занадта добра ведае — і матэрыялы рэцэнзаванай кнігі даюць нямала пацверджанняў гэтай сумнай тэндэнцыі. У ёй, напрыклад, прыводзяцца ўласныя сведчанні А.Шахматава пра ягонае галасаванне „за“ ў справе выбараў акадэмікам Фларынскага, чалавека, чые навуковыя заслугі ён лічыў „вельмі невялікімі“ (245—246). Шахматаў, вядома, знаходзіў сабе апраўданне… У выпадку з сітуацыяй вакол У.Ператца і В.Адрыянавай–Ператц, на нашу думку, даволі няплённай выявілася тэндэнцыя М.Рабінсона падтрымліваць нейкую канкрэтную партыю, маляваць, з аднаго боку, вобразы „чыстых жрацоў навукі“, а з другога — іх „злых духаў“. Трэба яшчэ раз прызнаць, што ў шэрагу выпадкаў выкарыстаны аўтарам кнігі матэрыял асабістай перапіскі з’яўляецца „выбуханебяспечным“, і аўтар гэтых радкоў не можа адназначна сцвердзіць, што публікацыя падобнага матэрыялу ва ўсіх выпадках была карыснай…

У нейкім сэнсе падобна да папярэдняга раздзела шосты раздзел уяўляе сабой своеасаблівае case study. У ім асэнсоўваецца светапогляд гісторыка навукі К.Грота, які выявіўся ў ягонай запісцы 1930 г. „Мой погляд на эпоху, у якую я жыву“, а таксама змены ацэнак спадчыны настаўніка К. Грота — гісторыка У.Ламанскага, якія адбыліся ў савецкай навуцы цягам 1933—1944 г. Аўтар паказаў, бадай, усё ж не такі і нехарактэрны выпадак прыняцця савецкага ладу адным з прадстаўнікоў старой акадэмічнай школы (К.Грот нарадзіўся ў 1853 г.) на падставе пераемнасці новага рэжыму з — у значнай меры „антызаходнім“ — расійскім славяназнаўствам дарэвалюцыйнай пары. У адрозненне ад трактовак дзесяцігадовай даўнасці, у 1944 г., калі славяназнаўства ў Савецкім Саюзе аказалася запатрабаваным, катэгарычна змяніўся погляд у савецкай навуцы на значэнне ў гісторыі У.Ламанскага: з колішняга служкі самадзяржаўнага рэжыму ён быў перафарбаваны ў „найбуйнейшага прадстаўніка рускай дэмакратычнай грамадскасці“. У дадатках да кнігі надрукаваны два важныя дакументы, якія былі выкарыстаны пры напісанні шостага раздзела: запіска К.Грота і даклад В.Караблёва 1933 г. „Славяназнаўства на службе самадзяржаўя (З дзейнасці акадэміка У.І.Ламанскага)“.

У сёмым раздзеле апісана стаўленне членаў II аддзялення рускай мовы і літаратуры (ОРЯС) да маючага адбыцца яго рэфармавання, інакш зліцця з III гісторыка–філалагічным аддзяленнем. (У III аддзяленні пераважалі спецыялісты–ўсходнікі; рэфармаванне, звязанае з прыняццем першага савецкага статута Акадэміі навук, адбылося ў сярэдзіне 1927 г.) Верагоднасць падобнага зліцця надзвычай негатыўна ацэньвалася акадэмікамі–гуманітарыямі; М.Рабінсон кваліфікуе ліквідацыю самастойнасці ОРЯС як „першы крок на шляху саветызацыі Акадэміі навук“ (341) і разглядае перадгісторыю гэтага рэфармавання на фоне ўнутрыакадэмічнай барацьбы і міжчалавечых сутыкненняў у самым аддзяленні.

Восьмы раздзел прысвечаны апісанню падзей канца 1920–х г., якія былі накіраваны на ўключэнне Акадэміі навук у практыку сацыялістычнга будаўніцтва — важным складнікам гэтага працэсу было прадукаванне „новых“ акадэмікаў, абраных не ў адпаведнасці з іх навуковымі заслугамі, а згодна з іх месцам у ерархіі новай улады.

У заключэнні аўтар сярод іншага звяртае ўвагу на выхаваўча–педагагічны бок сваёй працы: імкненне славістаў 20–х у любых умовах кіравацца „высокімі акадэмічнымі традыцыямі“ складае „павучальны прыклад маральнага служэння навуцы“ (385).

Манаграфія М.Рабінсона ўводзіць у навуковы ўжытак багаты арыгінальны матэрыял, датычны сферы палітычных і іншых поглядаў многіх прадстаўнікоў гуманітарнай навукі 1920–х г. У кнізе на канкрэтных прыкладах паказана пранікненне ў навуку радыкальных палітыка–метадалагічных плыняў і апазіцыя гэтаму працэсу з боку славяназнаўцаў. Падрабязнае асвятленне „адваротнага“ (побытавага, міжчалавечага) боку навуковага жыцця дазваляе больш рэльефна ўявіць умовы, у якіх працавалі славісты першых паслярэвалюцыйных дзесяцігоддзяў. Разам з тым недастаткова крытычнае ў шэрагу выпадкаў выкарыстанне матэрыялу асабістай перапіскі ў сукупнасці з выхаваўча–педагагічным yхілам працы ставяць важныя (і не заўсёды вырашаныя станоўча) пытанні адносна спосабу ўвядзення ў навуковы ўжытак такога матэрыялу.

Мінск

Сяргей Запрудскі


[1] Гл.: А.Яноўскі. „Я аддаваў усе свае сілы будаўніцтву Беларускага Дзяржаўнага Універсітэта“ // Беларускі гістарычны часопіс. 2003. № 6. С. 8.
[2] Гл.: На путях становления украинской и белорусской наций: факторы, механизмы, соотнесения / Отв. ред. Л.Е. Горизонтов. Москва, 2004. С. 246.

Наверх

Solak, Zbigniew. Między Polska a Litwą. Życie i działalność Michała Römera (Алесь Смалянчук)

Снежня 3, 2004 |


Solak, Zbigniew. Między Polska a Litwą. Życie i działalność Michała Römera. 1880—1920. Kraków, 2004.  484 s.

Міхал Ромэр (1880—1945) — юрыст, публiцыст, навуковец, грамадскi i палiтычны дзеяч — у пэўным сэнсе быў адным з апошніх грамадзянаў Вялікага Княства Літоўскага. Менавіта ён на пачатку ХХ ст. быццам акумуляваў дух г.зв. „ліцвінскага сепаратызму“ часоў Рэчы Паспалітай і ва ўмовах нацыянальнага Адраджэння народаў былога ВКЛ сфармуляваў асноўныя прынцыпы „краёвай ідэалогіі“. Яе падмуркам стала ідэя яднання розных народаў пад сцягам агульнага змагання за інтарэсы Краю (г.зн. земляў колішняга ВКЛ). Яно павінна было прывесці да фармавання нацыі дзяржаўнага (грамадзянскага) тыпу і адраджэння Вялікага Княства Літоўскага як незалежнай дэмакратычнай дзяржавы.

Аналізаваць жыццё першага „краёўца“ і апошняга грама­дзяніна ВКЛ складана, бо ягонай характэрнай рысай быў дуа­лізм. М.Ромэр належаў да г.зв „літоўскіх палякаў“, паходжанне і гістарычная памяць якіх былі звязаныя з гістарычнай Літвой, а культурная прыналежнасць — з Польшчай. Якраз гэты дуалізм адлюстраваўся ў назве кнігі („Паміж Польшчай і Літвой“).

Збігнеў Соляк абмежаваўся толькі першым перыядам жыцця М.Ромэра (1880—1920), напоўненым пераважна грамадска–палітычнай дзейнасцю і публіцыстычнай працай. Кніга заканчваецца тым выбарам, які М.Ромэр зрабіў у 1920 г., калі вырашыў пакінуць Польшчу і перабрацца на пастаяннае пражыванне ў Коўна. Ён звязаў сваё жыццё з літоўскай дзяржавай і адыграў вялікую ролю ў станаўленні яе прававой сістэмы. Аднак свой дзённік (1911—1945) да канца жыцця вёў на польскай мове.

Трэба адзначыць, што доўгі час гісторыкі або не звярталі ўвагі на постаць Міхала Ромэра, або згадвалі пра яго ўскосна. У польскай гістарыяграфіі пра М.Ромэра як пра грамадска–палітычнага дзеяча пачатку ХХ ст. пачалі пісаць толькі ў 70—80–я г. (Юліюш Бардах, Ян Юркевіч, Раман Юркоўскі). У гістарыяграфіі Літвы да канца савецкай акупацыі не было ніводнай працы, хоць літоўскія даследчыкі захоўвалі памяць пра М.Ромэра як пра юрыста і рэктара універсітэта ў Коўне.

А вось на пачатку 90–х г. адбыўся сапраўдны „выбух“ цікавасці да жыцця і творчай спадчыны Міхала Ромэра як галоўнага ідэолага ліберальна–дэмакратычнага кірунку краёвасці. У вялікай ступені гэтая цікаўнасць была звязаная з „адкрыццём“ даследчыкамі дзённіка Міхала Ромэра[1]. Аўтарам першай публікацыі, прысвечанай гэтай гістарычнай крыніцы быў Вінцас Марцінкенс. Ягоны артыкул апублікаваў часопіс „Kulturos barai“ у 1976 г. На пачатку 90–х г. дзённік стаў аб’ектам інтэнсіўных даследаванняў літоўскіх і польскіх навукоўцаў. У 1995 г. быў апублікаваны артыкул Збігнева Соляка, які ўздымаў праблему стасункаў Міхала Ромэра і віленскіх вольных муляраў пачатку ХХ ст.[2] У Літве аўтарамі найбольш пры­кметных публікацый сталі Рымантас Мікныс, Дарус Сталюнас, Уладас Сірутавічус, Эгідыюс Мацека і Ян Савіцкі. Апошні быў аўтарам грунтоўнай манаграфіі, прысвечанай свядомасці М.Ромэра і ягоным поглядам на нацыянальную праблему[3]. Некалькі публікацый з’явілася таксама ў беларускім навуковым друку[4]. Тым не менш цяжка лічыць гістарыяграфічную распрацоўку праблемы жыцця і дзейнасці М.Ромэра грунтоўнай. Многія ўзнятыя кракаўскім гісторыкам праблемы ўпершыню зрабіліся аб’ектам даследчыцкай увагі.

Асноўнымі крыніцамі даследавання стаў дзённік М.Ромэра, фрагменты ягоных успамінаў, публікацыі, сямейная карэспандэнцыя, матэрыялы асабістых архіваў Людвіка Абрамовіча, Тадэвуша Ўрублеўскага, Алены Ромэр–Ахенькоўскай і дакументы парыжскіх літоўскіх арганізацый пачатку ХХ ст.

Аўтар шмат увагі аддаў дзяцінству і маладосці галоўнага героя. Ён паспрабаваў вылучыць асноўныя этапы ператварэння прадстаўніка тыповага роду „літоўскіх палякаў“ у галоў­нага ідэолага краёвасці, чые погляды кардынальна разыхо­дзіліся з поглядамі большасці сваякоў, сяброў і знаёмых. Безумоўна, „нараджэнне краёўца“ не было вынікам сямейнага вы­хавання і атмасферы роднага дому. Амаль усе сваякі (Ромэры і Тукалы) у перыяд нацыянальна–культурнага Адраджэння Беларуска–Літоўскага краю ператварыліся ў шчырых польскіх патрыётаў. Шлях Міхала Ромэра быў іншым. Паводле З.Соляка, вялікую ролю адыгралі глыбока эмацыянальныя адносіны да роднага краю і літоўскасці, якія ўвабралі ў сябе замілаванне прыродай малой радзімы (маёнтак Багданішкі Новааляксандраўскага пав. Ковенскай губ.), цікавасць да мясцовага літоўскага фальклору, звычаяў і мовы жыхароў навакольных вёсак і г.д.

Але, як падаецца, таксама нельга ігнараваць і той факт, што ўжо ў дванаццацігадовым узросце М.Ромэр быў адарваны ад звычайнага сацыяльнага і культурнага асяроддзя. У 1892 г. бацькі выправілі яго вучыцца ў Імператарскую школу права ў Санкт–Пецярбург. Потым ён працягваў адукацыю ў Ягелон­скім універсітэце і Школе палітычных навук у Парыжы (з 1902 г.). Менавіта ў Парыжы ён навязаў кантакты з дзеячамі літоўскіх моладзевых арганізацый. Пад уплывам дзеяча літоўскага руху Юозаса Петруліса (1877—1958) М.Ромэр стаў сябрам літоўскай студэнцкай арганізацыі „Lithuania“, што, паводле яго асабістага прызнання, было адным з пераломных момантаў жыцця. Безумоўны ўплыў на фармаванне свядомасці галоўнага героя аказаў якраз Ю.Петруліс, у поглядах якога этнічны літоўскі патрыятызм сумяшчаўся з патрыятызмам грамадзяніна гістарычнай Літвы. Ю.Петруліс імкнуўся пашырыць пачуццё краёвай грамадзянскасці сярод літоўскіх палякаў ды іншых народаў Беларуска–Літоўскага краю. І не без поспеху. Па меншай меры, у душы Міхала Ромэра ён здолеў абудзіць тую любоў да Літвы, якая заўсёды жыла там на ўзроў­ні падсвядомасці. Фактычна, у „парыжскі перыяд“ закончыліся яго ідэйныя пошукі. Як сцвердзіў аўтар, М.Ромэр вярнуўся на Радзіму ўзброены краёвай ідэяй, якой прысвяціў некалькі наступных дзесяцігоддзяў жыцця.

Збігнеў Соляк даволі падрабязна спыніўся на гісторыі за­снавання і рэдагавання М.Ромэрам штодзённай „Газеты Ві­леньскай“ (люты—чэрвень 1906 г.), якая актыўна прапагандавала краёвую ідэю. Якраз на яе старонках гэтая ідэя паступова ператваралася ў пэўную ідэалогію. Ліквідацыю „Газеты Віленьскай“ аўтар палічыў паражэннем польскіх дэмакратаў наогул. На думку З.Соляка, „з гэтага моманту на некалькі гадоў лозунг краёвасці стаў лозунгам кансерватыўных лі­тоўскіх землеўласнікаў, якія не толькі змаглі захаваць свой друк, але таксама пастараліся выпрацаваць уласную праграму і паспрабавалі (хоць без поспеху) стварыць уласную партыю“ (95). У гэтым месцы варта заўважыць, што кансерватыўны (або, да­кладней, кансерватыўна–ліберальны) кірунак краёвасці быў выпрацаваны яшчэ раней. Да яго распрацоўкі непасрэднае дачыненне мелі Раман Скірмунт, Баляслаў Ялавецкі, Канстанцыя Скірмунт, Эдвард Вайніловіч ды іншыя прадстаўнікі старажытных беларускіх і літоўскіх родаў, якія на пачатку ХХ ст. складалі гаспадарчую і культурную эліту мясцовай польскай грамадскасці. Краёвасць ад самога на­раджэн­ня як ідэалогія мела па меншай меры два „твары“. Варыянт Р.Скірмунта і Б.Яла­вецкага быў пазбаўлены пэўнага сацыяльнага радыкалізму, адчувальнага ў канцэпцыі М.Ромэра, хоць і ўтрымліваў традыцыйны набор першачарговых ліберальных ператварэнняў у краі.

Адлучэнне ад публіцыстычнай дзейнасці М.Ромэр выкарыстаў для вывучэння літоўскага нацыянальнага руху. Вынікам ягонай навуковай працы стала кніга Litwa. Studium od­rodzenia narodu litewskiego (Львоў, 1908), якая атрымала высокую ацэнку многіх рэцэнзентаў, у т.л. дзеячоў літоўскага руху. Яна і сёння лічыцца адной з найлепшых працаў па гісторыі нацыянальнага руху нашых паўночных суседзяў[5]. Адначасна працягвалася далейшая распрацоўка краёвай канцэпцыі, у чым пэўную ролю адыграў літоўскі культурны дзеяч і навуковец Юзаф Альбін Гэрбачэўскі[6]. Наогул, кніга Збігнева Соляка прымушае задумацца над роляй літоўскіх палітыкаў і навукоўцаў у выпрацоўцы краёвай ідэалогіі. Па меншай меры, прыведзеныя факты выразна супярэчаць досыць пашыранай у Польшчы і Беларусі трактоўцы літоўскага нацыянальнага руху як неталерантнага і агрэсіўнага. У гэты ж час на старонках варшаўскай „Праўды“ быў апублікаваны артыкул М.Ромэра Zagadnienia narodowe białoruskie (1907, №32—36). Амаль упершыню беларускі рух стаў аб’ектам грунтоўнага аналізу.

Наступныя раздзелы кнігі і этапы жыцця і дзейнасці Міхала Ромэра пісаліся пры дапамозе дзённіка галоўнага героя. Гэта унікальная крыніца, якая не мае аналагаў ні ў польскай, ні ў беларускай гісторыі. Практычна штодня з 1 студзеня 1911 г. да лютага 1945 г. М.Ромэр падрабязна апісваў і аналізаваў падзеі, што адбыліся. Дзённік уражвае багаццем тэматыкі, глыбокім асэнсаваннем многіх важных і пераломных для гісторыі Польшчы, Беларусі і Літвы падзеяў. Увагі заслугоўваюць партрэты гістарычных асобаў. Сярод іх дзеячы польскага, літоўскага і беларускага руху, прадстаўнікі расійскай ліберальнай апазіцыі і кіраўнікі ўраду і, нарэшце, вольныя муляры. Дарэчы, апошнім М.Ромэр прысвяціў два вялікія запісы, у якіх падрабязна апісаў гісторыю адраджэння вольнамулярства ў Вільні на пачатку ХХ ст. Ён ведаў, пра што пісаў, бо ў сакавіку 1911 г. прайшоў абрад ініцыяцыі ў віленскай ложы „Еднасць“, а трохі пазней узначаліў ложу „Літва“[7].

З.Соляк шмат увагі аддаў гэтай старонцы жыцця М.Ромэра і, як падаецца, цалкам справядліва. Можна згадзіцца з аўтарам, што дзякуючы М.Ромэру віленскія вольнамулярскія ложы сталі моцнымі цэнтрамі прапаганды краёвай ідэалогіі. Але таксама можна выказаць думку, што сама масонская ідэа­логія з характэрнымі для яе ідэямі роўнасці, братэрства, нацыянальнай і палітычнай талеранцыі ў сваю чаргу паўплывала на канчатковае афармленне ідэалогіі краёўцаў. Як заўважыў кракаўскі даследчык, асаблівасцю дзейнасці віленскіх ложаў стала адсутнасць антырэлігійных акцэнтаў, мінімальная абрадавасць і поўнае забыццё пра абавязковую для масонаў апалітычнасць. Адной з галоўных мэтаў дзейнасці ложаў Віль­ні стала барацьба супраць імперыі цароў.

У апошнія перадваенныя гады М.Ромэр актыўна працаваў на ідэю польска–літоўскага паяднання. Застаючыся прыхіль­нікам ідэі незалежнай Літвы (гістарычнай Літвы), М.Ромэр лічыў, што дамагчыся гэтага магчыма толькі ў саюзе з Поль­шчай. Аднак далей фрагментарных польска–літоўскіх кантактаў справа не пайшла. З.Соляк лічыць галоўнай прычынай моцны недавер літоўскага боку да польскіх палітыкаў. Да гэтага трэба дадаць, што гэты недавер быў цалкам апраўданы. Па меншай меры, ні Партыя нацыянальных дэмакратаў, ні ППС не збіраліся ўлічваць нацыянальна–палітычныя і культурныя патрабаванні літоўскага руху (таксама як і беларускага).

Першая сусветная вайна моцна паўплывала на пазіцыі асноўных „акцёраў“ беларуска–польска–літоўскай палітычнай сцэны. У гэты час М.Ромэр у шматлікіх артыкулах звяртаў увагу чытачоў на гістарычную сувязь незалежнасці Польшчы са свабодай Літвы і Беларусі. Ён лічыў неабходным арганізацыю вайсковай падтрымкі дзяржаўніцкіх намаганняў Ю.Пілсуд­скага з боку насельніцтва гістарычнай Літвы. Дзеля гэтага 35–гадовы палітык і публіцыст у траўні 1915 г. з Вільні перабраўся ў польскія легіёны ў Галіцыі, каб са зброяй у руках змагацца за незалежнасць Польшчы і Літвы. У якасці шараговага салдата М.Ромэр удзельнічаў у вайсковых аперацыях. Адначасна спрабаваў зацікавіць краёвай ідэяй і ідэяй незалежнай гістарычнай Літвы Ю.Пілсудскага і ягонае атачэнне. Аднак не атрымалася. Як справядліва заўважыў З.Соляк, блізкія да Пілсудскага людзі не разумелі М.Ромэра і ягонай канцэпцыі. Для апошняга мэтаю была незалежнасць Літвы, а яе саюз з Польшчай, прыхільнікам якога ён быў, быў толькі сродкам дасягнення гэтай незалежнасці. Для большасці польскіх палітыкаў з лагера Ю.Пілсудскага мэтаю была унія Польшчы і Літвы, а згода на незалежнасць Літвы ўспрымалася як часовая ўступка г.зв. „літоўскім сепаратыстам“.

Тым не менш палітыкі з „партыі“ Пілсудскага вырашылі выкарыстаць аўтарытэт і палітычны вопыт М.Ромэра. У сакавіку 1919 г. кіраўнік польскай дзяржавы даручыў яму пазнаёміць ковенскіх палітыкаў з ягонай „літоўскай праграмай“, якая прадугледжвала стварэнне ў занятай польскімі войскамі Вільні „краёвага ўрада“ з удзелам літоўцаў. Ю.Пілсудскі заявіў пра намер адрадзіць дзяржаўнасць Літвы ў дзяржаўным саюзе з Польшчай. М.Ромэр выязджаў на перамовы ў вельмі скептычным настроі. І сапраўды, Коўна адмовілася прыняць поль­скую прапанову і выказала катэгарычную нязгоду на заняцце Вільні палякамі. Паводле Збігнева Соляка, гэты дыпламатычны эпізод у біяграфіі М.Ромэра, які мог стаць пачаткам па­лі­тыч­най кар’еры ў Польшчы, на самай справе паскорыў прыняцце рашэння пра вяртанне ў Літву. Пад час ковенскіх суст­рэ­чаў віленскі краёвец быў прыемна здзіўлены тым ве­лізарным аб’ёмам працы, якую выканалі яго знаёмыя літоў­скія дзеячы па стварэнні ўласнай дзяржавы. Увесну 1920 г. ён назаўсёды вярнуўся ў Літву, каб працаваць на карысць маладой літоўскай дзяржавы. Як заўважыў даследчык, М.Ромэр „па–ранейшаму заставаўся краёўцам, але ўжо пагадзіўся з думкай, што там, куды ён вяртаецца, няма для гэтай ідэі месца. Літва будавала сваю дзяржаўнасць на падмурку нацыянальнай ідэі… Аднак іншай Літвы не было. Упершыню М.Ромэр зразумеў падвойнасць сваёй польска–літоўскай душы. Адчуў сябе эпігонам, „пераходным тыпам“, які не належыць ні „да ўзыходзячага свету маладой народнай Літвы“, ні да старога свету шляхецкай польскай культуры. Тым не менш вяртаўся, каб служыць той Літве, якая нараджалася. Ён кіраваўся пачуццём грамадзянскага абавязку і любоўю да малой Радзімы“ (440).

Ковенскі перыяд жыцця М.Ромэра застаўся па–за храналагічнымі рамкамі кнігі. Але варта адзначыць, што ў гэты час адбылося ператварэнне грамадскага дзеяча, палітыка і публіцыста ў навукоўца і юрыста з міжнародным аўтарытэтам. Усё гэта дзякуючы сапраўды тытанічнай працы і адмове ад асабістага жыцця.

У „Заключэнні“ Збігнеў Соляк цалкам слушна адзначыў імкненне галоўнага героя кнігі супрацьпаставіцца нацыянальнаму канфлікту, які знішчаў адзінства земляў і народаў гістарычнай Літвы. Спробай вырашэння праблемы стала краёвая ідэя, што абапіралася на паняцце агульнага грамадзянства народаў, якія насялялі Літву і Беларусь. Міхал Ромэр лічыў магчымым дасягненне міжнацыянальнага паразумення на падставе традыцый і гістарычнай адметнасці земляў колішняга ВКЛ пры захаванні самасвядомасці кожнай нацыі. Абвяс­ціў­шы зверхнасць інтарэсаў Краю над інтарэсамі асобных яго народаў, ён верыў у магчымасць абмежавання развіцця нацыяналізмаў.

Безумоўнай заслугай М.Ромэра было прыцягненне да су­працоўніцтва дэмакратычных колаў літоўскай і беларускай інтэлігенцыі. Ён сам доўгі час дзейнічаў на паўзмежжы розных нацый і добра разумеў нацыянальныя памкненні літоўцаў і беларусаў. Ягонае непрыняцце шавінізму ўсіх народаў (у першую чаргу, польскага), бескампраміснасць пазіцыі па­спрыяла таму, што ва ўмовах росту шавіністычных настрояў напярэдадні і ў перыяд сусветнай вайны віленскі краёвец апынуўся ў адзіноце. Ён наогул не меў тэмпераменту палітыка, не быў харызматычнай асобай і не валодаў навыкам стварэння ўласнай палітычнай групы падтрымкі. Міхал Ромэр — гэта, у першую чаргу, аналітык і канструктар арыгінальных праграм. Ягоным „каньком“ былі невялікія дыскусіі, дзейнасць у гру­пах уплыву, такіх як, напрыклад, віленскія масонскія ложы.

Ад пачатку знаёмства з кнігай чытача не пакідае пытанне, чаму нашчадак польскай арыстакратычнай сям’і падтрымаў нацыянальную Літву, якая мела сялянскі радавод? Пытанне вельмі цікавае і для беларускай гісторыі. Яно пакуль застаецца без адказу ў дачыненні да Рамана Скірмунта, Марыі Магдалены Радзівіл, Эдварда Вайніловіча, Казіміра Шафнагля і некаторых іншых прадстаўнікоў арыстакратычных і старажытных шляхецкіх родаў, якія ў той ці іншай ступені падтрымалі беларускі рух. Збігнеў Соляк паспрабаваў адказаць на яго ўжо ў першым раздзеле, прысвечаным дзяцінству і маладосці ві­ленскага краёўца. У „Заключэнні“ ён ізноў звяртаецца да гэтага пытання і адзначае вялікую ролю яшчэ дзіцячага замілавання да роднага краю, элементамі якога, у прыватнасці, быў мясцовы фальклор, літоўскія звычаі і мова, прырода малой радзімы (450).

Збігнеў Соляк таксама шмат увагі аддаў асабістаму жыццю галоўнага героя, не абмінуўшы сітуацый, якія перашка­джаюць ператварэнню жывога чалавека з няпростым характарам і лёсам у бронзавы манумент. На працягу ўсёй кнігі чытач (пры дапамозе аўтара) нібыта вядзе дыялог з цікавым суразмоўцам, які нечым нагадвае Дон Кіхота. Праўда, у адрозненне ад апошняга ён звычайна ўсведамляе мізэрнасць сваіх шансаў у змаганні супраць шавінізму і палітыканства. Але сваіх пазіцый першы краёвец і апошні грамадзянін Вялікага Княства Літоўскага не здаваў.

Кніга напісана на цудоўнай польскай мове, што можа адчуць нават не паляк, і напісана… сэрцам. Збігнеў Соляк здолеў сумясціць сапраўды навуковы падыход да біяграфіі галоўнага героя з вялікім пачуццём сімпатыі да яго. Апошняе вы­явілася не ў стварэнні „кнігі–маўзалея імя Міхала Ромэра“, а ў аднаўленні вобраза чалавека, які знайшоў свой жыццёвы шлях і меў мужнасць не саступіць з яго.

P.S.

Збігнеў Соляк (1953—2004)

Кніга пра Міхала Ромэра стала апошняй кнігай гісторыка з Кракава. Збігнеў Соляк быў сапраўды таленавітым даследчыкам, пра што сведчаць шматлікія артыкулы і найбольш кніга „Паміж Польшчай і Літвой…“ Апрача гэтага ён быў вельмі інтэлігентным і добрым чалавекам. Менавіта такое ўражанне засталося ад размоваў з ім увесну 2003 г. Апошні год жыцця і хваробы высветліў таксама мужную асобу, якая з годнасцю сустрэла смерць.

…Пахаваны 19 лістапада 2004 г. на могілках „Батавіцы“ ў Кракаве. На помніку апроч гадоў нараджэння і смерці напісана — „гісторык“.

Горадня

Алесь Смалянчук


[1] М.Ромэр сваім запаветам перадаў дзённік у Бібліятэку імя Ўрублеўскіх (сёння Цэнтральная бібліятэка АН Літвы) з забаронай карыстацца ім раней, чым праз 25 гадоў пасля смерці аўтара.
[2] Solak Z. Michał Römer i masoneria wileńska (1911—1915) // Studia bibliograficzno–bibliologiczne dedykowane prof. W.Bień­kowskiemu. Kraków, 1995.
[3] Sawicki J. Michał Römer a problemy narodowościowe na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Toruń, 1998. У наступным годзе кніга была выдадзена на літоўскай мове: Jan Sawicki. Mykolas Römeris ir buvusios Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystés žemių tautinés problemos. Vilnius, 1999.
[4] Смалянчук А. Дзённік Міхала Ромэра як крыніца па гісторыі Беларусі пачатку ХХ ст. // Беларускі Гістарычны Агляд. 1998. Т. 5. Сш. 1 (8); ён жа. Ромэр Міхал Піус // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Мінск, 2001; ён жа. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. С.–Пецярбург, 2004 (атры­малі асвятленне адносіны М.Ромэра з кіраўнікамі беларускага руху).
[5] Супрацоўнікамі Інстытута гісторыі АН Літвы падрыхтаваны да друку пераклад гэтай кнігі на літоўскую мову.
[6] У 1906 г. у Кракаве выйшла з друку ягоная кніга Odrodzenie Litwy wobec idei polskiej.
[7] Больш падрабязна пра гэта гл.: Вольныя муляры ў беларускай гісторыі. Канец XVIII — пачатак ХХ ст. / Укладальнік і рэдактар А.Ф.Смалянчук. Вільня, 2005.

Наверх

Юры Туронак. Фабіян Акінчыц — правадыр беларускіх нацыянал–сацыялістаў

Снежня 17, 2003 |


Напрыканцы 1933 г. на заходнебеларускай сцэне ўзнікла групоўка, якая абвясціла сябе нацыянал–сацыялістычным актывам. Яе заснавальнікам, ідэолагам і правадыром быў Фабіян Акінчыц, які вопыт палітычнай дзейнасці здабываў у пар­тыі расійскіх эсэраў, у БСР Грамадзе, Цэнтрасаюзе і іншых беларускіх арганізацыях[1].

Пад уражаннем перамогі нацыянал–сацыялістычнага руху ў Нямеччыне Акінчыц канчаткова адмовіўся ад ілюзіі дэма­кратычнага ладу і дайшоў да пераканання, што нацыянальныя і сацыяльныя нягоды беларускага народа можа паспяхова вырашыць ажыццяўленне праграмных прынцыпаў нацыянал–сацыялізму, такіх, як умацаванне нацыянальнай супольнасці, класавая салідарнасць, сацыяльны прагрэс, канфесійная свабода і іншыя.

Акінчыц і яго паплечнікі лічылі, што ўз’яднанне разарваных Рыжскім трактатам беларускіх зямель магчыма толькі ў выніку вайны. Гэты іх погляд асуджаўся гісторыкамі БССР, якія быццам бы не ведалі таго, што ў канцы 1939 г. далучэнне заходнебеларускіх абшараў да Савецкай Беларусі адбылося выключна ў выніку агрэсіі Чырвонай Арміі на Польшчу.

Прэсавым органам беларускіх нацыянал–сацыялістаў быў часопіс „Новы Шлях“, які выдаваўся з лістапада 1933 да лістапада 1937 г. пад рэдакцыяй Уладзіслава Казлоўскага. Часопіс выходзіў у сярэднім раз на два месяцы, у невялікім фармаце, аб’ёмам 8 старонак, а яго разавы наклад не перавышаў 500 асобнікаў.

Беларускія і польскія апаненты нярэдка лічылі групоўку Акінчыца агентурай нямецкіх нацыстаў, якая фінансавалася берлінскімі ўладамі. Магчыма, гэтыя ацэнкі адпавядалі са­праўднасці, аднак сціплы выгляд „Новага Шляху“ і адсутнасць іншай прапагандысцкай літаратуры паказвае, што фінансавая дапамога нямецкіх ідэалагічных саюзнікаў магла быць, хутчэй за ўсё, сімвалічнай.

Прагматычныя немцы не спяшаліся выдаткоўваць грошы. На гэта былі істотныя прычыны: па–першае, слабое зацікаўленне беларускай інтэлігенцыі і сялянства новым ідэалагічным напрамкам і, па–другое, супрацьдзеянне польскіх адміні­страцыйных улад, якія ў кастрычніку 1936 г. забаранілі правядзенне з’езда беларускіх нацыянал–сацыялістаў, а восенню 1937 г. — усю іх дзейнасць у пагранічнай зоне 150 км, г. зн. на большай частцы заходнебеларускай тэрыторыі[2].

На гэтым закончылася дзейнасць юрыдычна неаформленай партыі нацыянал–сацыялістаў. Рэдакцыя „Новага Шляху“ была перанесена ў Ліду, дзе 25 лістапада 1937 г. выпусціла апошні нумар газеты. У снежні 1936 г. Акінчыц абвясціў сябе хворым, вярнуўся ў свае Акінчыцы і чакаў выбуху, які павінен быў разбурыць створаны ў Версалі і Рызе палітычны лад у Еўропе.

Пасля таго як у студзені 1939 г. польскі ўрад адкінуў прапанаваны Гітлерам праект сумеснага паходу на Савецкі Саюз, нямецка–польская вайна ўжо была непазбежнай. Вясной Акін­чыц выехаў у Нямеччыну і прапанаваў дыверсійныя па­слугі беларускіх нацыянал–сацыялістаў у спадзяванай вайне. З такой мэтай у чэрвені 1939 г. у вольным горадзе Данцыг (Гданьск) была арганізавана сустрэча нямецкіх чыноўнікаў з беларускімі нацыстамі[3].

Незалежна ад прынятых пастановаў, пра якія пакуль што не выяўлена дакладных архіўных матэрыялаў, Данцыгская канферэнцыя не мела практычных наступстваў. Пасля жнівеньскага пагаднення  ўрадаў СССР і Нямеччыны аб сумесных дзеяннях Вермахта і Чырвонай Арміі ў Польшчы любая падтрымка беларускіх нацыянал–сацыялістаў ужо не была патрэбная. Больш за тое, кіруючыся карэктнымі адносінамі да новага саюзніка, нямецкія ўлады забаранілі эмігранцкім арганізацыям у Нямеччыне выказваць вусна ці пісьмова варожае стаўленне да Савецкага Саюза[4].

Акінчыц апынуўся ў складаным становішчы і чакаў на ласкавасць лёсу. Аднак нямецкія ўлады, відаць, не спяшаліся з яго выкарыстаннем. Паводле Станіслава Грынкевіча (малодшага), 4 лістапада 1939 г. Акінчыц узначаліў Беларускае прадстаўніцтва ў Берліне — урадавую ўстанову, у якой не мог разгортваць некантраляваную палітычную дзейнасць[5]. Алесь Вініцкі лічыць, што ў снежні 1939 г. Акінчыцу даручылі выпуск першых нумароў „Раніцы“[6]. Аднак і ў Прадстаўніцтве, і ў рэдакцыі ён працаваў толькі некалькі тыдняў і на пачатку 1940 г. быў накіраваны ў Варшаву для арганізацыі Беларускага самадапамогавага камітэта ў Генералгубернатарстве.

Новая роля, відаць, адпавядала Акінчыцу, які на базе сваіх аднадумцаў у Генералгубернатарстве спадзяваўся стварыць грамадскую апору для беларускай нацыянал–сацыялістычнай арганізацыі. Аднак, калі ў лютым або на пачатку сакавіка 1940 г. ён прыбыў у Варшаву, тут ужо дзейнічаў камітэт, за­снаваны напрыканцы 1939 г. маладым лекарам Міколам Шчорсам. Пачалося змаганне за кіраўніцтва. Акінчыц, карыстаючыся падтрымкай берлінскіх чыноўнікаў, у сакавіку 1940 г. выключыў Шчорса і яго каманду з камітэта, што ў сваю чаргу выклікала абурэнне і супрацьдзеянне яго актывістаў. Спа­трэбілася інтэрвенцыя нямецкай службы бяспекі, якая ў палове 1940 г. ліквідавала скандал — вярнула Шчорса на пасаду старшыні камітэта, а Акінчыца адправіла ў Берлін[7].

Такой трактоўкі Акінчыц не чакаў. Маючы на ўвазе некалькігадовае супрацоўніцтва з нямецкімі нацыянал–сацыя­лістамі, ён спадзяваўся на кіраўнічую ролю сярод беларускіх эмігранцкіх груповак у Нямеччыне і на акупаваных ёю тэрыторыях. Аднак дагэтуль яму не шанцавала і раз–пораз ён быў вымушаны саступаць кіраўнічыя пасады ў Берліне і Варшаве сваім канкурэнтам. Непакоіла яго і дзейнасць лідэра пражскай групоўкі Івана Ермачэнкі, які запрашаўся ў міністэрства замежных спраў у Берліне.

Неўзабаве пасля вяртання ў Берлін Акінчыц разгарнуў змаганне за лідэрства. На гэта паўплывала адна важная прычына: 21 ліпеня 1940 г. Гітлер абвясціў галоўнаму камандаванню Вермахта сваё рашэнне аб паходзе на СССР, якога чакалі ўсе беларускія групоўкі ў Берліне, Парыжы, Празе і Варшаве. Паслядоўна адкрывалася перспектыва дзейнасці ў акупаванай Беларусі, у сувязі з чым змаганне за лідэрства набывала новую якасць, непараўнальную з рэаліямі эміграцыі.

1 лістапада 1940 і 10 студзеня 1941 г. Акінчыц накіраваў ва ўсходняе бюро нацысцкай партыі два мемарыялы з прапановай паслуг беларускіх нацыянал–сацыялістаў у чаканых падзеях[8]. Паводле Акінчыца, заснаваная ў 1940 г. у Варшаве група яго аднадумцаў планавала актывізаваць сваю дзейнасць галоўным чынам у наступных сферах:

— выпуск брашур;

— арганізацыя курсаў па падрыхтоўцы палітыкаў, адміністрацыйных і гаспадарчых службаў, публіцыстаў і журналістаў, між іншым, з ліку ваеннапалонных беларускай нацыянальнасці;

— падрыхтоўка дыверсійных груп для дзейнасці на тэрыторыі Беларускай ССР.

Далей Акінчыц пісаў, што такія задачы маглі выканаць толькі яго аднадумцы, у сувязі з чым ім павінна быць вызначана кіраўнічая роля. „Другая палітычная група, — пісаў ён, — настроена дэмакратычна. Яе адносіны да камуністаў сумніцельныя, яны патаемна сімпатызуюць яўрэям, схільны да панславізму, з скрытым недаверам адносяцца да Нямеччыны. Яна (група. — Ю.Т.) не верыць у перамогу Нямеччыны і, мяркуючы па яе палітычнай пазіцыі, імкнецца не скампраметаваць сябе ні перад палякамі, ні перад камуністамі, або лічыць на тое, што пасля паражэння Нямеччыны камуністы, а разам з імі палякі і яўрэі будуць панаваць у Еўропе. Гэтая група адносіцца да нашай арганізацыі вельмі варожа, пастаянна імкнецца яе знішчыць і ні ў якім разе не дапусціць, каб нямецкія ўстановы лічыліся з яе поглядамі“.

Следам за такой характарыстыкай незалежных ад Акінчыца груповак ішлі яго даносы на іх кіруючых дзеячаў — рэальных і ўяўных канкурэнтаў: Міколу Шчорса, Вінцэнта Гадлеўскага і Янку Станкевіча ў Варшаве, Вітаўта Тумаша ў Лодзі, Анатоля Шкутку ў Берліне, якія, на думку Акінчыца, павінны быць заменены яго аднадумцамі. Крытыкаваліся і беларусы ў Празе, большасць якіх, паводле аўтара мемарыялаў, былі настроены дэмакратычна і лева.

Аднак і гэтым разам намаганні Акінчыца былі безвыніковыя. У сувязі з забаронай дзейнасці ў Нямеччыне і на акупаваных ёю абшарах любых, акрамя NSDAP, палітычных партый, не магла быць заснавана і партыя беларускіх нацыянал–сацыя­лістаў, а яе прыхільнікі выконвалі даручэнні нямецкіх уладаў у індывідуальным парадку.

Не браліся пад увагу і парады наконт разведвальнай і дыверсійнай службы. Галоўнае камандаванне Вермахта і без Акін­чыца ведала як рыхтавацца да вайны і толькі са снежня 1940 да сакавіка 1941 г. заслала ў заходнія раёны СССР 66 шпіёнска–дыверсійных груп, якія складаліся з беларусаў, украінцаў, літоўцаў і іншых[9]. Дарэчы, некаторыя з іх былі арга­ні­заваны не толькі з дапамогай Акінчыца, але і ягоных апанентаў — Шчорса, Гадлеўскага, Тумаша і, магчыма, іншых[10].

Улады не дапусцілі Акінчыца і да афіцыйнай прапагандысцкай дзейнасці. Верагодна, на гэта ўплываў яго бескампрамісны антыбальшавізм, які не адпавядаў тагачасным адносінам Нямеччыны да Савецкага Саюза. Па гэтай прычыне ён быў вымушаны пакінуць рэдакцыю „Раніцы“, а таксама не ўдзельнічаў у прапагандысцкай арганізацыі „Вінета“. Усё ж у першай па­лове 1941 г. Акінчыц і яго людзі выпусцілі ў Берліне рататарнай тэхнікай дзве брашуры пад псеўданімам Усевалада Вераса „Як стварыць нашую сілу“ і „Шляхам барацьбы Беларусі з Масквою“, якія знешне нагадвалі нелегальныя публікацыі[11].

Летам 1941 г., калі служба бяспекі ў Берліне, Варшаве і Лодзі накіроўвала ў акупаваную Беларусь дзесяткі беларусаў для арганізацыі адміністрацыі, Акінчыц надалей заставаўся ў Берліне і сачыў за падзеямі ў Беларусі. Тым часам весткі, якія атрымліваў, не суцяшалі.

Асабліва істотнае значэнне мела кадравае становішча ў першыя месяцы акупацыі. Прывезеныя з эміграцыі кадры (паводле розных ацэнак — ад 30 да 50 чалавек) былі нешматлікія і ў большасці непадрыхтаваныя для выканання патрабаванняў акупацыйных уладаў. Выключна слабы быў удзел беларусаў у арганізацыі службы парадку (дапаможнай паліцыі), таму нямецкія вайсковыя ўлады накіроўвалі ў Беларусь літоўскія, латышскія і ўкраінскія паліцэйскія фармаванні, а ў яе заходніх акругах ахвотна давяралі кіраўніцтва мясцовай адміні­страцыяй і дапаможнай паліцыяй больш вопытным палякам. З пачаткам верасня 1941 г. частка Беларусі з Мінскам была перададзена цывільным уладам, аднак патэтычныя заклікі і лозунгі яе генеральнага камісара Вільгельма Кубэ („Беларусь для беларусаў“ і падобныя) пакуль што не мянялі становішча.

Сярод беларускіх дзеячаў, якія спадзяваліся на падтрымку нямецкімі ўладамі іх нацыянальна–дзяржаўных памкненняў, запанавала расчараванне. Адны лічылі, што немцы не давяраюць беларусам і фаварызуюць палякаў і літоўцаў, а іншыя самакрытычна прызнавалі сваю няздольнасць стварыць нацыянальнае самакіраванне нават у тых сціплых рамках, якія дапускаліся акупацыйнымі ўладамі. У многіх выпадках пачуццё сваёй няпаўнавартасці перапляталася з бязрадаснасцю, што садзейнічала пашырэнню настрояў пасіўнасці і адмаўлення ад грамадскай дзейнасці.

Бадай першы расчараваўся старшыня групоўкі „Цэнтр“ доктар Мікола Шчорс, які ў ліпені — жніўні 1941 г. на чале групы эмігрантаў імкнуўся арганізаваць у Беларусі краёвае самакіраванне пад нямецкім патранатам. Аднак некампетэнтнасць ваенных уладаў і абыякавасць нешматлікіх нацыянальных дзеячаў вымусіла яго адмовіцца ад гэтага намеру і вярнуцца ў Варшаву. Так без ніякіх намаганняў Акінчыца выпаў з палітычнай гульні яго галоўны канкурэнт да ўяўнай улады ў Беларусі. Па іншых прычынах не змог замацавацца ў Мінску і Радаслаў Астроўскі, які ў кастрычніку 1941 г. выехаў у Бранск і пазней — у Смаленск.

Аднак і цяпер не збыліся спадзяванні Акінчыца на ролю беларускага лідэра. У верасні 1941 г. міністр акупаваных усходніх абшараў Альфрэд Розенберг паслаў у Мінск доктара Івана Ермачэнку, які ўзначаліў Беларускую народную самапомач (БНС) — пакуль што адзіную легальную грамадскую арганізацыю. Ермачэнка карыстаўся даверам генеральнага ка­місара Кубэ, яны разам ажыццяўлялі розныя мерапрыемствы, накіраваныя на паступовую беларусізацыю адміністрацыі, арганізацыю антыпартызанскай Самааховы, развіццё школьніцтва і нацыянальнай самасвядомасці народа, на стварэнне ў перспектыве беларускай дзяржавы з Ермачэнкам як прэм’ерам яе ўрада.

Такі кірунак дзеянняў Кубэ і Ермачэнкі, на добры лад, няшмат адрозніваўся ад імкненняў Акінчыца з адным выняткам — ён сам хацеў быць будаўніком беларускай дзяржавы. Цяпер, пасля адыходу з палітычнай сцэны Шчорса і Астроў­скага, яго галоўным праціўнікам стаў Ермачэнка. Аднак змагацца з ім Акінчыцу было няпроста — абодва былі служачымі ведамства Розенберга, таму  ніякія звыклыя дзеянні Акінчыцу не варажылі поспеху і трэба было выяўляць новыя ініцыятывы.

Паколькі партыйная дзейнасць была забаронена нямецкімі ўладамі, летам 1941 г. Акінчыц выпрацаваў альтэрнатыўную канцэпцыю „руху маладых актывістаў“, мэтай якога было ўзгадаванне беларускай моладзі ў духу адданасці акупацыйнаму рэжыму. Паводле яго задумы, моладзь павінна была ўдзельнічаць у змаганні з ворагамі новага ладу, між іншым, ствараць свае атрады СС, а ў перспектыве быць падставай агульнакраёвай беларускай арганізацыі, якая была б надзейнай апорай нямецкага кіраўніцтва. У прыватнасці, беларускія юнацкія атрады СС дазволілі б замяніць літоўскія, латышскія і ўкраінскія паліцэйскія батальёны і паўплываць на рост нацыя­нальнай самасвядомасці народа.

Улічваючы скептыцызм Розенберга і яго чыноўнікаў у вырашэнні беларускага пытання, Акінчыц насуперак спадзяванням беларускіх канкурэнтаў даказваў, што пакуль не існавала магчымасці стварэння беларускай дзяржавы — для гэтага не было належных умоў: народ знаходзіўся ў летаргічным сне, нацыянальная свядомасць — паралізавана. Таму не маглі быць творцамі Беларусі „папяровыя генералы, прафесары і дактары“, якія хацелі б адраджаць яе зверху — беларускае адраджэнне трэба пачынаць знізу пад нямецкім кіраўніцтвам[12].

Усё ж, нягледзячы на зацікаўленне некаторых ваенных камендатур, аднадумцам Акінчыца не ўдалося заснаваць такую арганізацыю моладзі ў краёвым маштабе, але прынамсі ў Глыбоцкай акрузе летам 1941 г. яна была створана. Восенню гэтага ж года яна была ўхвалена акруговым камісарам Паўлем Гахманам і дзейнічала да чэрвеня 1943 г., калі ўлілася ў арганізаваны тады Саюз беларускай моладзі (СБМ)[13]. Магчыма, яе заснавальнікам у Глыбокім быў паплечнік Акінчыца Уладзіслаў Казлоўскі.

Гэтым разам ініцыятыва Акінчыца не была безвыніковай. Праўда, стварэнне „руху маладых актывістаў“ пакуль што не адбылося, але яго канцэпцыя, якая адлюстравалася ў рапартах службы бяспекі, стала вядомай у берлінскіх кіраўнічых колах, зацікаўленых ўзгадаваннем надзейных кадраў для акупацыйнага праўлення ў Беларусі. Стварыць гэтыя кадры Розенберг даручыў Акінчыцу.

Познім летам, пасля атрымання згоды галоўнага камандавання Вермахта, ведамства Розенберга дазволіла Акінчыцу выбраць з лагераў савецкіх ваеннапалонных пэўную колькасць інтэлігентных беларусаў для працы ў якасці перакладчыкаў і прапагандыстаў у нямецкіх установах у Беларусі. Не закраналіся пры гэтым у размовах з Акінчыцам ці беларускімі арганізацыямі ў Берліне палітычныя аспекты гэтых акцый[14]. У верасні 1941 г. была створана камісія, якая прачэсвала лагеры палонных і ацэньвала кваліфікацыю кандыдатаў на падрыхтоўчы курс у мясцовасці Вустраў пад Берлінам. Працай камісіі кіраваў Акінчыц, а яе членамі былі Васіль Камароўскі і Аляксандр Крыт. Неўзабаве да іх далучыўся Генрык Барановіч. З восені 1941 г. яны працавалі як арганізатары і лектары ў Вустраўскай школе прапагандыстаў[15]. Магчыма, працавалі там яшчэ іншыя асобы, пра якіх пакуль што няма пэўных звестак.

Няма дакладных дадзеных і пра колькасць палонных чырвонаармейцаў, якія пагадзіліся з прапановай камісіі і перавыхоўваліся ў Вустраве. Паводле Сымона Шаўцова, сабралася там 80 беларусаў[16]. Іван Касяк ацэньваў іх колькасць на 60 чалавек[17]. Няясныя выказванні Алеся Вініцкага, які піша, што з лагераў было выбрана каля сотні кандыдатаў, аднак курс праслухала ўсяго каля 20 чалавек[18]. Усе гэтыя звесткі выглядаюць неверагодна ў супастаўленні з інфармацыяй Аляксея Салаўёва, паводле якой толькі ў лютым 1942 г. у Мінск на чале з Акінчыцам прыбыла група прапагандыстаў у колькасці 70 чалавек[19]. Магчыма, агульная колькасць дастаўленых у Беларусь гадунцоў Акінчыца перавышала сотню.

Няшмат вядома і пра персаналіі Вустраўскіх курсантаў. Тыя, якім пасля вайны ўдалося пазбегнуць прымусовай рэпатрыяцыі ў СССР, — як Уладзімір Гарэлік (Латушкін) і Язэп Лешчанка (літаратурны псеўданім Міхась Кавыль), — маўчалі, і толькі Сымон Шаўцоў з Аўстраліі напрыканцы жыцця апублікаваў кароткі ўспамін аб Акінчыцавай школе і яе навучэнцах (Мая адысея. Вільня, 1999). Таксама маўчалі на эміграцыі Барановіч, Камароўскі і Крыт, а Вініцкі ў сваіх „Матэрыялах да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне“ прынцыпова пазбягаў называць прозвішчы курсантаў. У апошнія гады крыху персанальных звестак выявілі мінскія даследчыкі СБМ Алег Гардзіенка і Аляксандр Каваленя, якія карысталіся архіўнымі крыніцамі.

На падставе гэтых публікацый можна вызначыць прозвішчы 18 курсантаў: Бабкоў, Язэп Беразоўскі, Сяргей Бузак, Бядрыцкі, Уладзімір Гарэлік, Міхась Ганько, Гарбуноў, Жыркевіч, Мікіта Каляда, Калядка, Караваеў, Язэп Лешчанка, Па­лікарп Манькоў, Зміцер Стэльмах, Георгі Фролаў, Міхась Цікуноў, Сымон Шаўцоў і Фёдар Шпак. Усе яны былі афіцэрамі Чырвонай Арміі і акрамя Міхася Ганька ўсе паходзілі з усходняй Беларусі, дзе атрымалі адукацыю і ўзгадоўваліся ў духу камуністычнай ідэалогіі і савецкага патрыятызму. Палонныя афіцэры былі звыклыя да дысцыпліны і нацыянальнымі амбіцыямі ў большасці не кіраваліся. Відаць, гэтыя якас­ці вырашылі іх дапушчэнне на курс і да службы ў Беларусі.

Заняткі ў Вустраве трывалі каля шасці месяцаў з кожнай групай курсантаў. За гэты час яны павінны былі засвоіць прынцыпы дзеяння нямецкай цывільнай адміністрацыі ў Беларусі, метады змагання з бальшавіцкай ідэалогіяй, вывучалі нямецкую і беларускую мовы, практыкаваліся ў публічных выступленнях. Асаблівую ўвагу Акінчыц звяртаў на азнаямленне слухачоў з сваёй нацыянальнай канцэпцыяй, прычым прышчапляў ім пагарду да — на яго думку — „бесхрыбетных шкурнікаў“, „гнілых дэмакратаў“ і да т. п., якія, карыстаючыся непаслядоўнасцю нямецкага кіраўніцтва, пралезлі ў БНС.

Пасля сканчэння курса Акінчыц дастаўляў падрыхтаваныя групы прапагандыстаў у Мінск і перадаваў іх у аддзел прапаганды генеральнага камісарыята. Там іх накіроўвалі ў паасобныя акруговыя камісарыяты цывільнай зоны Беларусі. У Мін­ску працавалі, між іншым, Бузак, Ганько, Гарэлік, Лешчанка, Стэльмах, Шаўцоў, у Баранавічах — Бядрыцкі, Гарбуноў, Шпак, у Слуцку — Манькоў, у Лідзе — Бабкоў, у Нава­град­ку — Каляда. Прапагандысты выконвалі загады толькі нямецкіх установаў і не ўключаліся ў сферу дзейнасці БНС. Акра­мя некалькіх перабежчыкаў да партызанаў пераважная іх большасць апраўдала давер свайго настаўніка.

Так сфармавалася апазіцыйная да БНС–аўскага кіраўніц­тва нацыянал–сацыялістычная групоўка. Кіравалася яна ідэямі Акін­­чыца, выкладзенымі ў Вустраве і ў яго аб’ёмістым артыкуле „Дум­кі на часе“, апублікаваным у „Беларускай Газэце“ (28.03.—11.04.1943), якія можна рэзюмаваць наступным чынам.

— Вайна вядзецца ў імя будучыні ўсяго культурнага свету. Ад таго, якая сіла пераможа, залежыць лёс усіх народаў. Вайна вядзецца за перабудову Еўропы на новых палітычных і гаспадарчых падставах. Нам, беларусам, не даводзіцца шкадаваць даваенную Еўропу — нічога ў ёй мы не мелі і мець не маглі.

— Мы не павінны глядзець на гэтую вайну толькі з беларускага пункту гледжання. Беларуская справа будзе развязана на нашу карысць пасля таго, як вораг будзе знішчаны і ў Еўропе будзе запачаткаваны новы парадак, абапёрты на выключэнні з грамадскага жыцця бальшавізму і жыдоўства.

— У гэтым змаганні няма месца нейтральнасці. Той, хто супраць бальшавіцкай камуны, можа знайсці разнаякія магчымасці дапамогі фронту. Трэба праводзіць ачышчэнне краю ад бальшавікоў і іх агентаў, выкрываць падрыўныя метады іх дзейнасці, арганізаваць добры тыл для арміі, даць хлеб.

— Сапраўдная народная ўлада павінна быць створана ў выніку грамадскага пераўзгадавання нашага народа пад вы­значальным уплывам яснай цвёрдай ідэалогіі, адпаведнай вымогам жыцця ў агульнаеўрапейскім маштабе.

— Трэба размежавацца з людзьмі, якія інакш думаюць і дзейнічаюць на карысць варожых беларускай справе сіл. Вы­кінуць трэба і тых, хто хацеў бы заняць залатую сярэдзінку. У сучасную часіну ім месца няма. Хто не з намі — той супраць нас. Хто не хоча актыўна змагацца з бальшавізмам і ягонаю спадчынаю, хто чакае на адпаведнае надвор’е, той вораг. Трэба нарэшце зрабіць канчатковы парадак з тым бальшавіцкім ахвосцем, якое засталося і якое свой бальшавіцкі глузд сарамліва прыкрывае рознымі фігавымі лісткамі, як, прыкладам, славянафільствам ці нечым іншым, згатаваным у маскоўскай кухні.

— Ёсць у нас „палітыкі“, якія заклікаюць „ні ў якім выпадку не расцярушваць нашае ўвагі, не адцягваць яе ад сваіх беларускіх спраў“, ды нагадваюць, што „веліч сучасных падзеяў не павінна зацямняць «маласці» нашае справы і перашка­джаць у будаванні нашага заўтра, у збіранні і ўмацаванні нашых беларускіх сілаў“. Такім „палітыкам“ трэба прыгадаць, што лёс беларускай справы залежыць выключна ад лёсу антыбальшавіцкага фронту. Было б вялікім няшчасцем для беларусаў, калі б у гэтую часіну, калі край разбураны і выбіты з каляіны нармальнага жыцця, да ўлады над ім дарвалася нейкая кампанія людзей, якія нічога за сабой не маюць, акрамя хваравітых амбіцыяў і прагі ўлады.

На думку Акінчыца, выказаную ў кастрычніку 1942 г. у Баранавічах, для вырашэння гэтых праблем неабходна стварыць адпаведную палітычную арганізацыю, рэарганізаваць адміністрацыю і замяніць „варожыя элементы“ паслядоўнымі прыхільнікамі нацыянал–сацыялістычнай ідэалогіі. На такую ідэалогію павінны абапірацца ўсе беларускія арганізацыі, паліцыя, школьная адукацыя як зыходны пункт пераўзгадавання ўсяго грамадства[20].

Аднак Кубэ, які па–свойму разыгрываў карту беларускага нацыяналізму, ігнараваў патрабаванні Акінчыца і не дазваляў газетам змяшчаць ягоную крытыку паводзінаў Ермачэнкі і кіраўніцтва БНС. Затое больш прыхільна ставілася да яе Галоўнае ўпраўленне дзяржаўнай бяспекі ў Берліне і яго мінскія органы. Яны здаўна ставіліся крытычна да палітыкі Кубэ і намагаліся яго скампраметаваць як правадніка нібыта супярэчных інтарэсам Нямеччыны беларускіх нацыянальных ініцыятываў, якія праяўляла кіраўніцтва БНС[21].

Канфлікт паміж кіраўнічымі органамі акупацыйнага праўлення ўспрымаўся Акінчыцам як доўгачаканы шанец: нарэшце службе бяспекі спатрэбіліся доказы злачыннай дзейнасці яго палітычных праціўнікаў. Пад канец 1942 г. ён павёў вострую атаку супраць кіраўніцтва БНС, якое абвінавачваў у бяздзейнасці, няздольнасці, а нават сабатажы такой справы, як актывізацыя грамадства ў барацьбе з партызанскім рухам. Крытыкаваліся і панславістычныя тэндэнцыі ў БНС–аўскім кіраўніцтве і прапартызанскія сімпатыі яго „левага крыла“, сведчаннем чаго меў быць пераход да партызанаў некаторых мясцовых дзеячоў БНС і груп Сама­аховы[22].

Нямецкая служба бяспекі карысталася даносамі Акінчыца і яго групы і няраз на іх спасылалася ў сваіх рапартах. Такім чынам яны паўплывалі на сфабрыкаванне ў снежні 1942 — студзені 1943 г. справы Ермачэнкі, які абвінавачваўся ў найбольшым злачынстве — дзяржаўнай здрадзе. Дзякуючы намаганням Кубэ Ермачэнка пазбег смерці і пакуль што заставаўся ў Мінску. Затое ў атмасферы паліцэйскіх ганенняў былі рэпрэсаваны многія дзеячы БНС у Мінску і на правінцыі, а ў іх ліку ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, арыштаваны і забіты 24 снежня 1942 г.[23]

На пачатку 1943 г. пазіцыя БНС моцна паслабела, і Акінчыц, які цешыўся прызнаннем Готберга, Штраўха і высокіх функцыянераў СС і паліцыі ў Берліне, быў упэўнены ў хуткай перамозе — якраз у тым часе СС–аўскае ведамства здабывала штораз большы ўплыў на дзейнасць Розенберга і цывільнага праўлення на Ўсходзе. Аднак Акінчыц усё яшчэ не ведаў, як будзе вырашаны лёс Ермачэнкі. 11 лютага 1943 г. блізкі су­працоўнік Акінчыца Генрык Барановіч пісаў Міхасю Ганько, што ў найбліжэйшым часе ён (Барановіч) з сваім шэфам і чарговай групай прапагандыстаў прыедуць у Мінск і так настаўляў Ганько супроць Ермачэнкі і яго каманды:

„Аб тым, што датычыць клікі Ермачэнкі (створанай толькі ў Беларусі), будзем з Вамі гаварыць у Мінску. Сёння магу Вам сказаць толькі адно: Вы будзеце здзіўлены рознаму — ёсць на тое падстава. Усё ж Вы не можаце ўявіць, што людзі, якія імкнуцца паказаць сябе знешне надзейнымі і лаяльнымі да Нямеччыны і беларускай справы, якія сумесна маршыруюць і скандуюць, вельмі часта з’яўляюцца найменш паўнацэннымі, лгунамі, вераломнымі і агіднымі суб’ектамі, нягоднікамі, нават свіннямі. Узнікае пытанне, чаму і як доўга такія анучы будуць засмечваць святую зямлю. <…> Калі мы прыедзем у Мінск, узарвецца бомба — у гэтым некаторыя паночкі могуць не сумнявацца. Я абсалютна ўпэўнены, што ваўкоў у авечай скуры паразяць прызначаныя ім асколкі“[24].

Невядома, ці словы Барановіча пра бомбу і асколкі абазначалі планаваны групай Акінчыца замах на жыццё Ермачэнкі, ці нейкую акцыю, якая давяла б яго да палітычнай гібелі. Так ці інакш Акінчыц і яго гадунцы рыхтавалі тады канчатковую расправу з кіраўніцтвам БНС. Аднак справы развінуліся інакш. Ліст Барановіча да Ганька наўрад ці дайшоў да адрасата — яго нечакана перанялі службы генеральнага камісарыята і перадалі Кубэ. 23 лютага 1943 г. ён з абурэннем пісаў Розенбергу пра паводзіны Барановіча і надалей бараніў Ермачэнку як надзейнага супрацоўніка[25].

Дзякуючы гэтай выпадковасці планы Акінчыцавай групы праваліліся. У прыватнасці, яны сталі вядомыя Ермачэнку, які з мэтай самаабароны арганізаваў знішчэнне свайго праціўніка, у чым галоўную ролю адыграў журналіст „Беларускай Газэты“ Алесь Матусевіч. Тым часам нішто не трывожыла Акінчыца ў Мінску, ніякія падазрэнні ў яго не ўзнікалі. Напярэдадні замаху Матусевіч запрасіў Акінчыца, Казлоўскага і Адамовіча на сустрэчу ў сваёй кватэры, пад час якой нібыта ад­крыта абмяркоўвалі тагачаснае палітычнае становішча, узгаднялі тэматыку публікацый Акінчыца ў „Беларускай Газэце“. Тады быццам была зроблена Матусевічам няўдалая спроба атру­ціць Акінчыца[26].

На наступны дзень, 5 сакавіка 1943 г., раніцай Матусевіч прыйшоў на кватэру Казлоўскага, у якога начаваў Акінчыц, забіў яго стрэлам з пісталета і ўцёк да партызанаў. Пахавалі яго на вайсковых могілках у Мінску чамусьці толькі 15 сака­віка — на дзесяты дзень ад смерці. Паводле Адамовіча, аддзел прэсы генеральнага камісарыята забараніў мінскім газетам друкаваць паведамленні пра замах і пахаванні, па гэтай прычыне не прайшоў і некралог, які напісаў Казлоўскі для „Беларускай Газэты“. Выглядае на тое, што ўлады не хацелі высвятляць прычыну замаху, а спроба спісаць яго на „маскоўскіх агентаў“ была б для сучаснікаў занадта неверагоднай.

На заканчэнне працытуем дзве супярэчлівыя ацэнкі нашых суродзічаў з Аўстраліі, без якіх палітычны партрэт Акінчыца быў бы няпоўны, і якія, магчыма, паспрыяюць пошукам адказу на пытанне, кім у сапраўднасці быў гэты чалавек.

Язэп Малецкі. Пад знакам Пагоні (Таронта, 1976, с. 48):

„З даручэння гітлераўцаў Акінчыц з савецкіх палонных выдзяляў беларусаў у адумысловыя перашкольныя табары пад Берлінам, дзе рыхтаваліся кадры людзей, слепа пакорных нацысцкай Нямеччыне, фюрэру і нацысцкім інтарэсам. <…> Гэта быў фанатык, які верыў, што нізкай услужлівасцю гітлераўцам здабудзе ў іх давер і што за гэтым ідзе — уладу ў Беларусі. Ён нават збіраўся ў час вайны рабіць «чыстку» у радах беларускіх актыўных дзеячаў, што ўзяліся за адбудову краю ў жудасных ваенных умовах. <…> Калі я сачыў дзейнасць Акін­чыца, я не мог зразумець, дзе ў ім канчаецца варожы беларускай справе авантурыст, а дзе пачынаецца псіхапат“.

Сымон Шаўцоў. Мая адысея (Вільня, 1999, с. 41—42):

„Памятаю, як ён (Акінчыц. — Ю.Т.) навучаў нас у гэтым лагеры: «Немцы нам не калегі, але мы не маем з кім ісці. Мы пайшлі б з самім чортам, каб толькі здабыць нашую незалежнасць. Немцы паляць вёскі з людзьмі, дзяцьмі, старымі. Партызаны забіваюць немца, падкідваюць бліз вёскі, а немцы паляць тую вёску як партызанскую. І немцы і партызаны забі­ваюць нашую інтэлігенцыю… На вас уся надзея. Я за вас залажыў сваю галаву. Як хто з вас уцячэ да партызанаў, усіх нас пастраляюць немцы. Трымайцеся адзін аднаго, каб вас не спакусілі, не справакавалі. Будзьце мудрыя, як біблейны Саламон, хітрыя, як змеі… Наша бяда, што лёс Радзімы лучыць нас з Нямеччынай. Так ужо было ў 1918 годзе, калі пад акупацыяй кайзераўскіх войскаў паўстала БНР. Ніхто нам незалежнасць не дасць, як самі яе не заваюем. Нам няма выйсця. Францыя, Англія ды Амерыка ў альянсе з СССР. Час пакажа, з кім нам ісці. А цяпер трэба ратаваць наш народ ад генацыду, як ад бальшавіцкага, гэтак і нямецкага… Вам выпала цяжкая праца. На вас будуць паляваць і бальшавікі і немцы. Ні адным, ні другім нашыя ідэі і мэты не пасуюць. Будзьце абачлівыя!» Так настаўляў нас Фабіян Акінчыц“.

Калі погляды накшталт ацэнкі Малецкага даволі пашыраныя ў эмігранцкай літаратуры і часткова пацвярджаюцца дакументацыяй, то выказванне Шаўцова з’яўляецца рэдкім і амаль неверагодным. Усё ж ігнараваць яго нельга, перш за ўсё з увагі на спецыфіку таго часу, калі афіцыйнымі дэкларацыямі няраз прыкрываліся іншыя намеры і дзеянні.

Бадай адзіным несумненным здзяйсненнем Акінчыца бы­ла падрыхтоўка прапагандыстаў, якія неўзабаве стварылі і ўзначалілі Саюз беларускай моладзі. Янка Жамойцін, які ўпер­­шыню сустрэўся з імі на СБМ–аўскіх курсах у Мінску, пісаў:

„Курсантамі былі пераважна крыху старэйшыя за мяне хлопцы з усходняй Беларусі. Пасля аказалася, што гэта былыя афіцэры Чырвонай Арміі, якія папалі ў палон і ўжо адбылі нейкую падрыхтоўку. Цяпер накіравалі іх арганізаваць Саюз беларускай моладзі. Апрача іх было і некалькі «заходнікаў»: з Глыбокага, Вілейкі, Ганцавіч, хіба з Баранавіч і я — з Нава­градка. Былыя афіцэры ставіліся да нас быццам з апякунствам, а мы да іх з недаверам, як да нямецкіх стаўленікаў. Курсы працягваліся нешта два тыдні і ў канцы пачатковая прадузятасць ужо не заўважалася. Як бы тыя былыя ваякі не маскіраваліся, стала ясным, што не немцам служыць яны прыехалі. Не заставалася ні трохі сумнення, што незалежна ад такіх ці іншых поглядаў, завербавала іх любоў да Радзімы, настальгія па культуры, у якой выраслі. <…> Акруговымі кіраўнікамі пасля заканчэння курсаў былі назначаны амаль вы­ключна хлопцы з прывезенай з Нямеччыны групы“[27].

Нягледзячы на выкарыстоўванне моладзі для ваенна–эканамічных патрэбаў Нямеччыны СБМ здолеў выхаваць тысячы юнакоў і юначак у духу нацыянальнай актыўнасці і адданасці сваёй Бацькаўшчыне. Такі быў вынік дзейнасці асуджаных Малецкім Акінчыцавых гадунцоў.


[1] Фабіян Акінчыц нарадзіўся 20 cтудзеня 1886 г. у вёсцы Акінчыцы Новасвержанскай воласці Мінскага паветy ў заможнай каталіцкай сям’і Яна і Эміліі. У 1906 г. паступіў на юрыдычны факультэт Пецярбугскага універсітэта, які скончыў у 1913 г., працаваў юрыстам. У 1906—1917 г. — дзеяч расійскай Партыі сацыялістаў–рэвалюцыянераў. У 1923 г. вярнуўся на радзіму, настаўнічаў у Засуллі на Стаўбцоўшчыне, са жніўня 1926 г. член кіраўніцтва БСР Грамады, у студзені 1927 г. арыштаваны польскімі ўладамі. Пасля турэмнага зняволення з верасня 1930 да сакавіка 1931 г. член кіраўніцтва „Цэнтрасаюза“, пазней „Адраджэння“ і Беларускага дабрачыннага таварыства. Аўтар кніг „Чаму гэта так сталася“ (1931), „Правакацыя беларускага народу“ (1933), „Аграрна–кааператыўная палітыка будучыні“ (1936), „Jak Komintern organizował ruch białoruski“ (1938); выдавец газеты „Голас Праўды“ і аднаднёвак „Праўда“ і „Беларуская Праўда“.
[2] Новы Шлях. 25.11.1937. №24.
[3] Пра данцыгскую канферэнцыю польскія ўлады не мелі дакладных звестак. Апублікаваная В.Склубоўскім у беластоцкай „Ніве“ (19.09.1982) інфармацыя польскага міністэрства ўнутраных спраў называе яе „з’ездам беларускага нацыянальнага руху“, які прыняў пастанову, што Беларусь можа атрымаць незалежнасць толькі з дапамогай Нямеччыны. Ніякіх звестак пра ўдзельнікаў гэтага „з’езда“ ўлады не мелі. Усё ж гэта было дастаткова для інспірацыі шуміхі ў польскіх газетах, якія „дапрацоўвалі“ падрабязнасці, патрэбныя для абгрунтавання антыбеларускіх рэпрэсій. „Kurjer Polski“ (22.06.1939) Данцыгскую канферэнцыю назваў „кангрэсам беларускіх дзеячаў з Польшчы, Літвы, Латвіі, Эстоніі, Савецкай Расіі і ЗША“. Гэтыя сенсацыі паўтарыў Цанава, па–свойму іх „удакладняючы“. У выніку з ліку ўдзельнікаў зніклі прадстаўнікі савецкіх беларусаў, а саму падзею назваў канферэнцыяй прадстаўнікоў капіталістычных краін з удзелам між  іншых Язэпа Варонкі. Такім чынам Цанава імкнуўся дыскрэдытаваць увесь беларускі незалежніцкі рух як агентуру фашысцкай Нямеччыны — гл.: Цанава Л. Всенародная партизанская война в Белоруссии против фашистских захватчиков. Т.2. Мінск, 1951. С.882; Гл. таксама: Хрысціянская Думка. 1.07.1939.
[4] Косик В. Україна і Німеччина у другій світовій війні. Париж — Львів — Нью–Ёрк, 1998. С.486 (дакумент №35).
[5] Грынкевіч С. Ліст у рэдакцыю // Беларуская Царква. Чыкага, 1965, №28. С.193.
[6] Вініцкі А. Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гг. Менск, 1994. С.12.
[7] Інфармацыя былых дзеячаў Беларускага камітэта ў Варшаве Міколы Ждановіча і Баляслава Манкевіча з 1983 г.
[8] Die weissruthenische Frage: Bericht ueber die beiden weissruthenischen politischen Gruppen, Архіў Новых Актаў у Варшаве (далей ААН), Александрыйскія мікрафільмы, Т–81, ролік 13, ЕАР–250d–18–10/4. (Матэрыялы Oststelle NSDAP.)
[9] Mader J. Hitlers Spionagegenerale sagen aus. Berlin, 1974. S. 269, 342.
[10] Найдзюк Я., Касяк І. Беларусь учора і сяньня. Менск, 1993. С.255; Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Мінск, 1993. С.35.
[11] Туронак Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем. 1939—1944. Мінск, 2002. С.22—24.
[12] Ereignismeldung UdSSR Nr 154, 12.01.1941, AAH, Александрыйскія мікрафільмы, Т–175, ролік 234/2723569.
[13] Пасляэвакуацыйная справаздача акруговага камісара ў Глыбокім ад 16.08.1944, тамсама, Т–454, ролік 102/309.
[14] Ereignismeldung UdSSR Nr 190, 8.04.1942, ААН, T–175, ролік 235/2724178.
[15] Генрык Барановіч (1916—2003), нараджэнец Ашмяншчыны, удельнік нямецка–польскай вайны, вызвалены з лагера ваеннапалонных (1940), з восені 1941 г. супрацоўнік Акінчыца ў Вустраўскай школе прапагандыстаў, з лістапада 1943 г. арганізатар і кіраўнік Працоўнай групы СБМ у Нямеччыне, рэдактар часопіса „Малады Змагар“. Пасля вайны жыў у г. Таронта, Канада.
Васіль Камароўскі (1914—1953), нараджэнец Стаўбцоўшчыны, удзель­­нік нямецка–польскай вайны, пасля вызвалення ў сакавіку 1941 г. з лагера ваеннапалонных сакратар Беларускага камітэта самапомачы ў Берліне, з восені 1941 г. супрацоўнік Акінчыца. З 1950 г. жыў у г. Таронта, Канада, член замежнага сектара Беларускай народнай грамады, супрацоўнік часопіса „Баявая Ускалось“. Памёр у Таронта.
Аляксандр Крыт (1901—1983),  нараджэнец Стаўбцоўшчыны, верагодна, ўдзель­нік нямецка–польскай вайны, з вясны 1941 г. член управы Беларускага камітэта самапомачы ў Берліне, з верасня 1941 г. супрацоўнік Акінчыца. Пасля вайны святар Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы ў Англіі і ЗША (1950—1968), епіскап (1968), архіепіскап (1970), мітрапаліт (1972). Памёр у г. Кліўленд, ЗША.
[16] Шаўцоў С. Мая адысея. Вільня, 1999. С.41.
[17] Найдзюк Я., Касяк І. Назв. твор. С. 281.
[18] Вініцкі А. Назв. тв. С.17.
[19] Соловьев А. Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. Минск, 1995. С.146.
[20] Раманоўскі В. Саўдзельнікі ў злачынствах. Мінск, 1964. С. 199.
[21] Шырэй пра канфлікт Кубэ — СС гл. у працы Ю.Туронка „Беларусь пад нямецкай акупацыяй“. Мінск, 1993.
[22] Акінчыц Ф. Не забываць пра галоўнае // Беларуская Газэта. 4.03.1943; таксама Meldungen Nr 38, 22.01.1943, AAH, Александрыйскія мікрафільмы, Т–175, ролік 236/2725415.
[23] Ярмусик Э.С. Католический костёл в Белоруссии в годы Второй мировой войны (1939—1945). Гродно, 2002. С.229—231.
[24] Ліст Барановіча да Ганька ад 11.02.1943, ААН, Александpыйскія мікрафільмы, Т–454, ролік 39/1055.
[25] Ліст Кубэ да Розенберга ад 23.02.1943, тамсама, Т–454, ролік 39/1053.
[26] Інфармацыя Антона Адамовіча аўтару ад 18.04.1985.
[27] Жамойцін Я. З перажытага // Лёс аднаго пакалення. Беласток, 1996. С.88—89.

Наверх

Ігар Клімаў. Да біяграфіі Васіля Цяпінскага

Снежня 27, 2002 |


З усіх дзеячоў беларускай даўніны постаць Васіля Цяпін­скага, напэўна, найменш вядомая. І гэта пры тым, што пера­кладчыцкая і выдавецкая справа Цяпінскага ставiць яго ў адзін шэраг з выдатнымі асветнікамі Беларусі. Але ён не толькі паслядоўнічаў справе сваіх славутых папярэднікаў (і значнай колькасці сваіх сучаснікаў), але шмат у чым пайшоў далей за іх.

Звесткі пра асобу Цяпінскага вельмі сціплыя і няпэўныя, нават час яго жыцця нельга вызначыць дакладней, чым 2–я палова XVI ст. У Літоўскай метрыцы адшуканы цэлы шэраг згадак пра Цяпінскага, але няма ўпэўненасці, што ўсе яны датычаць менавіта той асобы, якая пераклала і выдала Евангелле. Сябе Цяпінскі называе толькі аднойчы, у прадмове да Евангелля, якая захавалася ў адзіным рукапісе, што паходзіць са скрыпторыя Супрасльскага манастыра (Падляшша): Василеи Тяпинскіи. Апрача таго, вядомы адзін дрэварыт (дакладней, яго копія) з выявай Цяпінскага і подпісам Василь Тяпинскии[1]. Некалькі разоў Цяпін­скага як свайго аднадумца згадвае ў шэрагу твораў вядомы беларускі пратэстант Сымон Будны (называе яго: Basilem Ciapińskim, Wasila Ciapińskiego), з чаго вынікае, што Цяпінскі належаў да пратэстанцкага руху[2]. Пра гэта сведчыць і справа, якой займаўся Цяпінскі — пераклад ды выданне Св. Пісьма на народную мову. У сваёй прадмове да Евангелля Цяпінскі скрозь гаворыць пра „Навуку Слова Божага“, што таксама было тыпова для пратэстанцкага дыскурса.

Сціпласць гістарычных звестак пра Цяпінскага тлумачыцца, напэўна, тым, што пратэстантызм у Беларусі быў прынесенай з’явай і заставаўся вызнаннем меншасці. Хоць гэта была актыўная і адукаваная меншасць, пратэстанцкія супольнасці былі ізаляваныя ад іншых асяродкаў, што трымаліся традыцыйных вызнанняў, і жылі сваім адасобленым жыццём. Актыўнасць збору часта праходзіла ў баку ад афіцыйных устаноў і інстытуцый, і толькі па асобных культурных фактах кшталту літаратурных твораў ці перакладаў можна даведацца пра яе. Таму дзейнасць збору знаходзіла мінімальнае адлюстраванне ў публічных актах і толькі ўскосна набывала фіксацыю ў афіцыйным справаводстве, з нагоды, напрыклад, спраў вакол маёмасці. Больш надзейнымі крыніцамі звестак пра Цяпінскага магла б стаць эпі­сталярная і дакументальная спадчына польска–беларускай Рэфармацыі, але яна ў поўным аб’ёме яшчэ неда­статкова вывучаная.

Усе звесткі пра Цяпінскага, вядомыя на сённяшні дзень, можна падзяліць на дзве нераўнамерныя часткі. Да першай адносіцца толькі некалькі крыніц, што апавядаюць пра дзейнасць польска–літоўскіх антытрынітарыяў. Яны праліваюць святло на найбольш важны аспект бія­графіі Цяпінскага — яго канфесійнае становішча. Сведчанні гэтых крыніц цалкам адпавядаюць характару перакладчыцкай і выдавецкай дзейнасці Цяпінскага, якая вялася ў пратэстанцкім духу. Менавіта гэтыя сведчанні заслугоўваюць найбольшага даверу, чаго нельга сказаць пра другую частку звестак. Яны складаюцца са шматлікіх згадак пра Васіля Цяпінскага (або Цяпіна) ці проста Цяпінскага, а таксама Цяпінскіх з іншымі імёнамі, знойдзеных у розных юрыдычных і гаспадарчых дакументах сярэдзіны XVI — пачатку XVII ст., галоўным чынам у Літоўскай метрыцы. Усе гэтыя звесткі, як паказаў у свой час Лявіцкі, што найбольш крытычна падышоў да іх ацэнкі, „не можна зараз же тулити … до особи загадкового перекладача … Євангелїя, коли … немає виразного свідоцтва, що то власне про його йде мова…“[3]. А якраз такога сведчання пазбаўленыя згадкі гэтай часткі крыніц. Патрэбна адмысловая інтэрпрэтацыя, каб звязаць іх з асобай перакладчыка Евангелля ці наадварот, адхіліць зусім.

Асноўны масіў дакументаў, дзе згадваецца імя Цяпінскага, са­браў і абагуліў яшчэ напрыканцы XIX ст. М. Доўнар–Запольскі[4]. Паводле гэтых крыніц маёнткі Цяпінскага былі раскіданыя па розных кутках Беларусі: не толькі на Полаччыне, дзе існавала вёска з назвай Цяпіна (пад Чашнікамі), але на Міншчыне, Лідчыне, Віленшчыне і нават на пад Кіевам. З гэтых звестак вынікала, што Васіль Цяпінскі належаў да дробных землеўлас­нікаў, цярпеў ад самавольства заможных паноў і быў абмежаваны ў сродках. Дарэчы прыйшліся і нараканні самога Цяпінскага ў прадмове да Евангелля на абмежаванасць яго сродкаў і згадкі пра значныя высілкі дзеля выдання Евангелля[5].

Высновы Доўнара–Запольскага былі, аднак, узятыя пад сумнеў А. Лявіцкім[6]. Разбіраючы дакументы XVI ст., што пахо­дзяць з Валыні, ён знайшоў у іх вялікую колькасць згадак пра нейкага Васіля Цяпінскага. Супастаўленне гэтых крыніц з матэрыялам Доўнара–Запольскага вымушала прызнаць, што Цяпін­скі адначасова знаходзіўся ў розных мясцінах. Таму Лявіцкі за­ключыў, што „в другій половинї XVI в. істнував не один Василь Тяпинський, а одночасно їх було два“[7]. Гэта было натуральнай з’явай для шляхецкіх родаў ва ўмовах здрабнення феадальнага землеўладання[8]. З гэтай прычыны, сцвярджаў Лявіцкі, нельга давяраць ніводнаму акту, дзе згадваецца прозвішча Цяпінскага, калі „актові матеріяли не подають задля сього найменьшої підстави … про те, щоб той або инший Тяпинський хоч як небудь дотикався до літературних чи друкарських справ“[9]. Адсюль усе матэрыялы Доўнара–Запольскага, на думку Лявіцкага, губляюць сваю доказную сілу, бо ў іх няма „хочай би малого натяку на те, що се був власне той самий Тяпинський, що переклав і видав Євангелїє“[10].

Больш за тое, у нядаўняй працы У. Вяроўкіна–Шалюты[11] было паказана, што і сярод гэтых шляхцічаў Цяпінскіх з Беларусі ёсць два Васілі: „раней усё, што ведама пра Васіля Цяпінскага, прыпісвалася аднаму чалавеку, а іх было два“[12]. На падставе розных крыніц даследчык здолеў рэканструяваць генеалогію роду Цяпінскіх у XVI ст. і звязаць яго паходжанне з родам Слушкаў, вядомага з пачатку XVI ст. Ён высветліў, што ў братоў Мікалая і Матэя Цяпінскіх былі сыны, якія абодва насілі імя Васіль, і паставіў пытанне, хто з іх з’яўляецца перакладчыкам і выдаўцом Евангелля[13].

Хоць Лявіцкі заклікаў гісторыкаў да пэўнай асцярожнасці пры інтэрпрэтацыі крыніц, звязаных з Цяпінскім, аднак яго заклікі так і не былі ўзятыя пад увагу большасцю аўтараў, якія пісалі пра беларускага пратэстанта[14]. Па словах Лявіцкага, яны „звертались до инших історичних та литературних джерел і все, що тільки знаходили там про Василя Тяпинського, не вагаючись, прикладали до його особи“[15]. У выніку беларускаму пера­кладчыку было прыпісана шмат фактаў, якія ў сапраўднасці не маюць да яго дачынення.

Так, зусім невядома, якое імя па бацьку сапраўды меў Васіль Цяпінскі, „гэта ўжо пазьнейшыя дасьледчыкі яго творчасьці надалі яму бацьку Мікалая“[16], на той падставе, што ў другой палове XVI ст. адзін з уладальнікаў маёнтка Цяпіна, Мікалай Цяпінскі, меў сына Васіля. Аднак, як высветліла даследаванне Вяроўкіна–Шалюты, на Беларусі ў адну эпоху існавала два Васілі: стрыечныя браты Васіль, сын Матэя Цяпінскага, і Васіль, сын Мікалая Цяпінскага. І з актаў зусім не вынікае, хто з іх спрычыніўся да перакладу і выдання Евангелля. Другая частка (Амельяновіч) падвойнага прозвішча, якое настойліва надаюць Цяпінскаму, была звязана ўсяго толькі з назваю маёнтка (відаць, не родавага) у Латыголічах, але няма ўпэўненасці, што назва гэтага маёнтка ўваходзіла ў склад родавага прозвішча Цяпінскага[17]. Відаць, правільна лічыць, што прозвішча беларускага перакладчыка звязана з тапонімам Цяпіна[18], але няма ніякіх сведчанняў, што той Цяпінскі, які паводле розных крыніц дзейнічаў у Цяпіне, меў дачыненне да перакладу і друкарскіх спраў. Аднак усе такія „звесткі“ пра Цяпінскага надзейна замацаваліся ў даведніках і энцыклапедыях і падаюцца ў іх на правах ледзь не фактаў, хоць на самай справе яны ўяўляюць сабой толькі меркаванні ці гіпотэзы.

Кіруючыся папярэджаннямі Лявіцкага, „рішучо остерігавшого, щоб не валити всіх Тяпинських в одно“[19], трэба з належным крытыцызмам ставіцца да сведчанняў дакументальных крыніц і па–новаму ацэньваць іх вартасць. Адзіна надзейнымі трэба прызнаць толькі згадкі з пратэстанцкага лагера, якія характарызуюць Цяпінскага як удзельніка польска–беларускай Рэфармацыі.

Найбольшага даверу тут заслугоўваюць два сведчанні Сымона Буднага, якія ён даў мімаходзь у сваіх друкаваных творах. Пра гэта навуковаму свету паведаміў А. Брукнер[20], услед за якім гэтыя звесткі пачалі цытаваць іншыя аўтары[21]. Першая з іх знаходзіцца ў катэхізісе, што выдаў Будны пад назваю „O przedniey­szych wiary christiańskiej artikulech“ (Лоск, 1576), і паведамляе пра сход у 1574 г. аднадумцаў Буднага ў доме Васіля Цяпінскага[22]. Другая згадка знаходзіцца ў зборніку трактатаў Буднага пад назвай „O urzędzie miecza uїywającem“ (Лоск, 1583) і апавядае пра дыскусію па важным тэалагічным пытанні паміж Васілём Цяпінскім і двума вядомымі антытрынітарыямі — Мартынам Чаховічам і Аляксандрам Вітрэлінам, што адбылася ў 1578 г. на сустрэчы беларускіх і польскіх антытрынітарыяў у Лоску[23]. Апрача заўваг Буднага вядома і адна дакументальная натацыя пра нейкага Цяпінскага, які ў 1569 г. прымаў удзел у пратэстанцкім сінодзе ў Бэльжыцах[24]. Такім чынам, паводле гэтых крыніц Цяпінскі з канца 1560–х г. належаў да пратэстанцкага руху і быў прыхільнік ідэй Буднага.

Сведчанні, узятыя з дакументаў Літоўскай метрыкі і іншых юрыдычна–гаспадарчых актаў беларускага і ўкраінскага пахо­джання[25], можна аб’яднаць у некалькі груп. Кожная група згадак апавядае пра адну асобу (ці адно кола асоб), што насіла прозвішча Цяпінскі, аднак пакуль няясна, якое дачыненне ўсе яны маюць да перакладчыка і выдаўца Евангелля. Таму вядомыя згадкі, якія ніжэй падаюцца па групах у хранала­гічным парадку, не трэба разглядаць як дакументальны жыццяпіс беларускага пратэстанта.

Найбольш раннія з вядомых згадак прозвішча Цяпінскі ў XVI ст. паходзяць з канца 20–х г. У недатаваным дакуменце 1529 г. згадваецца „баярын трокскага павету“ Мікалай Амельяновіч Цяпінскі, якому віцебскі баярын Глеб Шапка разам з Васілём Рагозічам засталіся вінныя пэўную суму[26]. Але і праз дзесяцігоддзе, як сведчыць акт 1540 г., Мікалай Цяпінскі, названы цяпер ужо як „баярын гаспадарскі Полацкага павету“, усё яшчэ не мог 9 снежня 1540 г. спагнаць гэтую суму з Глеба Шапкі[27]. З гэтых крыніц вынікае, што Мікалай Цяпінскі меў маёмасць не толькі на Полаччыне, але і ў Трокскім павеце. Як „баярын зямлі полацкай“ Мікалай Цяпінскі шмат разоў (шэсць актаў ад 21 лютага 1533 г. з Полацка) згадваецца ў 16–й кнізе запісаў Літоўскай метрыкі[28]. У двух актах з гэтай кнігі ад 3 і 18 траўня 1534 г. ён разам з жонкай выступае ў судовай справе супраць пана Глеба Есмана[29]. З акта ад 12 лютага 1539 г. можна даведацца пра існаванне ў Мікалая брата Мацвея (Матэя) Цяпінскага, які падаваў на яго скаргу за абразу[30]. Відаць, да гэтай групы актаў можна далучыць „пазоўны ліст“, які быў напісаны ў студзені 1550 г. у Кракаве ад імя караля Жыгімонта–Аўгуста да ваяводзіны трокскай кн. Альжбэты Гальшанскай (народжанай Радзівіл)[31]. Яна (верагодна, пасля заканчэння тэрміну арэнды) трымала ва ўла­дзе „палавіцу“ (пэўную частку) „айчызнага“ мястэчка братоў Мікалая і Матэя Цяпінскіх, якое знаходзілася на зямлі іх маёнтка Цяпінскае, скаргу аб чым і падалі гэтыя браты разам са сваім родзічам Іванам Рыгоравічам Слушкам, кіеўскім гараднічым. Каралеўскі загад ад 13 жніўня 1563 г. надаваў Матэю Цяпінскаму „з братанічам яго“ вёску Галавенічы (14 двароў, 7 „службаў“) пад Магілёвам у якасці кампенсацыі за страту маёнтка на Полаччыне пад час акупацыі яе маскавітамі[32]. Нехта Фрэдрых Цяпінскі таксама атрымаў у 1563 г. 10 „службаў“ людзей у Барысаўскай воласці па прычыне знішчэння маскавітамі яго маёнтка[33].

Другая група дакументаў, найбольш шматлікая (14 актаў), аб’ядноўваецца згадкамі імя Васіля Цяпінскага, прычым у большасці выпадкаў няма сумневу, што гаворка ідзе пра адну асобу. Усе гэтыя акты адлюстроўваюць маёмаснае і сацыяльнае становішча Цяпінскіх, але маўчаць пра іх канфесійны стан. Зусім слушна заўважыў Доўнар–Запольскі, што „в них тщетно было бы искать определённых указаний на религиозные воззрения нашего автора“[34].

Тэстамент Матрэны Цяпінскай, складзены 9 чэрвеня 1563 г. у Вільні, апавядае пра падзел маёнтка Цяпіна з чэляддзю (прыдбанага ва ўласнасць ад яе мужа Мікалая) паміж трыма яе сынамі: Васілём, Жданам і непаўналетнім Іванам Войнам, апека над якім даручаецца Мікалаю Слушку[35]. Мімаходзь згадваецца ўнука Марына, а таксама пан Мікалай Осцік, у якога Васіль арэндаваў адзін маёнтак на тры гады і збіраўся гэты маёнтак выкупляць назаўсёды.

Развіццё гэтай калізіі можна назіраць ў чатырох актах, якія тычацца цяжбы вакол маёнтка Свіраны (Віленскі павет; 13 двароў), што быў закладзены Васілю Цяпінскаму старастам Мікалаем Осцікам. Брат памерлага старасты, Юры Осцік, у адсутнасць Цяпінскага зрабіў 18 ліпеня 1564 г. „наезд“ на гэты маёнтак, абрабаваў яго і захапіў частку ўгоддзяў. Пра гэта 19 ліпеня 1564 г. Цяпінскі падаў скаргу ў віленскі земскі „ўрад“[36] і апрача таго звярнуўся да караля. Згодна з каралеўскім мандатам і пад ўздзеяннем каралеўскага ўпаўнаважанага Осцік вярнуў Цяпінскаму захопленыя землі, але прадугледжанай мандатам кампенсацыі Цяпінскі так і не атрымаў. І таму ён звярнуўся з патрабаваннем яе ў суд. Патрабаванне было разгледжана 12 студзеня 1565 г. у пасяджэнні маршалковага суда пад час вальнага сойму ў Вільні[37]. Хоць суд і вынес пастанову аб спагнанні страт з Осціка, той нічога не плаціў. Дарэмна Цяпінскі двойчы (другі раз — 8 верасня 1566 г.) дамогся ад імя караля „напамінальнага ліста“ Осціку, дзе праз каралеўскага ўпаўнаважанага загадвалася ўвесці Цяпінскага (у якасці кампенсацыйнай меры) ва ўладанне часткай осцікавага маёнтка Казлішкі. Калі праз год упаўнаважаны Мацвей Івановіч пры сведках заявіўся на двор Осціка, каб увесці Цяпінскага ва ўладанне, Осцік ім абодвум учыніў асабістую абразу, заяву аб чым і зрабіў 6 снежня 1567 г. упаўнаважаны ў кнігу віленскага „гаспадарскага“ суда[38].

Яшчэ чатыры акты тычацца спраў Васіля Цяпінскага па двух маёнтках: Вярсоцкае (Лідскі павет; 11 цяглавых двароў і 14 чалавек чэлядзі) і Полькаўскае (Ашмянскі павет; 9 цяглавых двароў). Жонцы Ва­сіля Зоф’і Данілаўне, кн. Жыжэмскай, належала частка Вярсоцкага маёнтка, тады як другой часткай валодала яе сястра Кацярына разам са сваім мужам Васілём Міхайлавічам Скіпарам. Не раней за 1565 г., як мяркуе Доўнар–Запольскі, Зоф’я прадала ўласную частку свайму мужу. Пра гэта вядома з акта прымірэння ад 12 красавіка 1578 г. пасля спрэчкі са Скіпарамі пра падзел маёнтка[39]. Сваёй часткай маёнтка Вярсоцкае Васіль памяняўся (акт ад 28 лютага 1579 г.) з „зямянінам ашменскім“ Мікалаем Янавічам Брацішэўскім, які валодаў маёнткам Полькаўскае, запіс аб чым быў унесены ў віленскія кнігі 24 сакавіка 1579 г. Пацверджанне гэтай падзеі дае і заява Цяпінскага ад 30 сакавіка 1579 г. аб верыфікацыі яго „менаванага ліста“, які быў пашкоджаны („інкавустам замазаўся“)[40].

Ёсць згадкі, што ў 1578 г. нехта Васіль Цяпінскі быў аршанскім падстарастам[41].

Тры акты асвятляюць крымінальную справу „зямян гаспадарскіх ваяводства Полацкага“ Абраама і Канстанціна Цяпін­скіх з „баярамі“ Менскага ваяводства Гедройтамі ў мен­скім гродскім судзе[42]. У першым дакуменце ад 1 сакавіка 1600 г. заяўлена пра напад Гедройтаў, якія 27 лютага „збілі кіймі“ братоў Цяпінскіх у стадоле „на Кройску“. Цяпінскія ехалі на той час з маёнтка іх маці Зоф’і, кн. Жыжэмскай, у Полацк на суд (які меў адбыцца 1 сакавіка 1600 г.) з „зямянамі гаспадарскімі“ Полацкага павета Іванам і Васілём Мацвеевічамі[43] Цяпінскімі па справе „аб забіцці цераз іх айца нашага пана Васіля Цяпінскага“. З акта 9 сакавіка 1600 г. аб асведкаванні ран і пабояў, якія ўчынілі ім Гедройты (пра што было ўпісана 18 сакавіка 1600 г. у кнігі менскага гродскага суда), можна даведацца, што Абраам і Канстанцін выехалі з маёнтка сваёй маці 7 лютага 1600 г. З трэцяга дакумента высвятляецца і назва гэтага маёнтка — Латыголы (Менскі павет), які адначасова меў найменне Амельяноўшчына. У гэтым дакуменце бацька двух малодшых Гедройтаў скардзіцца 30 сакавіка 1600 г. у менскі гродскі „ўрад“ на Канстанціна Цяпінскага, які 23 сакавіка 1600 г. напаў на Гедройтаў у той самай зла­шчаснай стадоле, збіў іх і абрабаваў.

Вядома крыніца[44], згодна якой спадчыну Васіля Цяпінскага — маёнтак Цяпіна — дзеляць двое яго сыноў Абрам і Тобіяш. Недзе ў 1603 г. Тобіяш захапіў „сядзібу старую нябожчыка айца іх“ і выгнаў адтуль Абрама (названага ў гэтым акце Цяпінскім Амельянавічам). Потым, відаць, паміж імі адбылося пагадненне, паводле якога Абрам мусіў атрымаць кампенсацыю. Аднак Тобіяш дамовы не выканаў, і Абрам падаў скаргу ў полацкі гродскі суд. На пасяджэнне суда 1 студзеня 1604 г. Тобіяш не з’явіўся і быў асуджаны завочна на выплату страт і выдаткаў. Калі ў Цяпіна прыехаў пры сведках упаўнаважаны суда Балтрамей Банкоўскі, каб увесці ва ўладанне Абрама, то Тобіяш „моцна бараніў“ маёнтак і выканаць гэтага судовага прысуду не даў. 3 гэтай жа місіяй 25 чэрвеня 1604 г. наведаў Цяпіна і гродскі суддзя Ян Рагаза, але таксама беспаспяхова. У адказ на рэляцыю суддзі аб такой непаслухмянасці кароль 22 ліпеня 1604 г. выдаў ліст аб „вываланні“ (астракізме) Тобіяша з дзяржавы. Такім чынам, гэтая крыніца пацвярджае, што Васіль Цяпінскі памёр да 1603 г.

Трэцюю групу згадак імя Васіля Цяпінскага складаюць дакументы ўкраінскага паходжання, якія, на думку Лявіцкага, апавядаюць пра іншую асобу, не тоесную полацкаму шляхцічу[45]. Згадкі гэтыя знахо­дзяцца ў дзесяці актах з кніг луцкага гродскага суда[46] і ў двух кіеўскіх дакументах. У трох актах 1572 г. (адзін з 22 кастрычніка і два з 29 кастрычніка) Алена Салтанаўна, кн. Саколская, жонка (другім шлюбам) пана Васіля Цяпінскага (як даводзіць Лявіцкі, ён пайшоў да яе ў прымы)[47], скар­дзіц­ца на свайго суседа пана Мікалая Харлінскага. Усе гэтыя асобы — жыхары мястэчка Любча Луцкага павету. У сваю чаргу, Харлінскі скардзіцца ў чэрвені 1573 г. на Алену Цяпінскую. У двух іншых дакументах фігуруе не толькі Алена (4 верасня 1573 г.), але і Васіль Цяпінскі (8 верасня 1573 г.). Чатыры акты з 1574 г. (ад 2. і 10 жніўня, 22 верасня і 25 кастрычні­ка) асвятляюць спрэчку Цяпінскага і Харлінскага з Фёдарам Загароўскім наконт межавання ўгоддзяў. У акце ад 18 лютага 1576 г. пані Фядора Дзялынская скардзіцца на Васіля Цяпінскага і яго пасынка Грыгорыя Івановіча, кн. Любецкага. Няясна, ці гэтая ж самая асоба зноў узнікае пад прозвішчам Цяпінскі ў 80–х г. на Кіеўшчыне. Паводле ліста Філона Кміты–Чарнабыльскага, які ён накіраваў у студзені 1582 г. у кіеўскі земскі „ўрад“, Васілю Цяпінскаму, „прыяцелю свайму“, давяраецца выступаць ад імя Кміты ў справе па абмену аднаго сяла з кіеўскім Пустынна–Мікольскім манастыром[48]. З „памінальнага ліста“ ад 31 ліпеня 1585 г. да кіеўскага мітрапаліта Анісіфара Дзевачкі можна даведацца пра напад пад Кіевам мітрапалітавых сялян на слугу Васіля Цяпінскага, за што ён, патрабуючы кампенсацыі, выклікаў мітрапаліта на 11 верасня 1585 г. у гродскі суд[49].

Яшчэ адна група дакументальных згадак прозвішча Цяпінскага паходзіць з вайсковых попісаў Вялікага Княства Літоўскага[50]. У попісе „гаспадарскага“ войска з 1565 г. (рэестр пачаты з 9 ліпеня 1565 г.), што збіралася пад Ракавам у падначаленне кн. Мікалая Радзівіла, ваяводы трокскага, адзначаецца за 9 ліпеня 1565 г., што Матэй Амеляновіч Цяпінскі выслаў сына Мартына на кані і яшчэ аднаго каня з пахолкам (салдат–вершнік, якога мусіў выстаўляць землеўладальнік)[51]. Пры гэтай жа „дворнай“ харугве гаворыцца (запіс за 8 жніўня 1568 г.), што Васіль Цяпінскі, які выслаў пахолка на кані, „сам служыць маршалку дворнаму“[52]. Гэтая згадка знаходзіць падтрымку ў попісе земскага войска з 1567 г. (рэестр пачаты з 26 ліпеня 1567 г.), якое збіралася спачатку пад Красным Сялом, а потым каля Маладзечна, у падначаленне кн. Рыгора Хадкевіча. У за­пісе „слуг“ падканцлера і маршалка дворнага Астафея Валовіча згадваецца Васіль Цяпінскі з Менскага павету, які мусіў выстаўляць аднаго каня[53]. У адпаведным месцы гэтага попісу, пры пераліку дваран Менскага павету, зроблены запіс[54], што „Васіль Цяпінскі з Латыголіч сам служыць пану Астафею Валовічу, падканцлеру“[55]. Тамсама пацвярджаецца звестка з папярэдняга попісу наконт Матэя Цяпінскага, які паходзіць „з імення свайго з Латыголіч, у павеце Менскім“ (запіс за 6 кастрычніка 1567 г.): „сам дэй стары, а сынове служаць князю ваяводу троцкаму“[56], на той час ваяводам быў ужо Стафан Збаражскі. Між іншым, у попісе 1567 г. сустракаюцца знаёмыя прозвішчы Скіпараў, Есманаў і інш.[57]. Цікава, што ва ўхвале, якую прыняў вялікі сойм 1 траўня 1528 г. у Вільні і якая пералічвае, хто з землеўласнікаў колькі коней мае ставіць у войска, называюцца родныя браты Мікалай і Матэй Амельянові­чы, якія разам мусілі ставіць два кані[58]. Вядомы таксама рэестр (ад 1 чэрвеня 1567 г., зроблены ў Чашніках) коннай роты Філона Кміты–Чарнабыльскага, дзе згадваецца Васіль Цяпін, „таварыш“ (малодшы афіцэр, якому падпарадкоўвалася некалькі коннікаў–пахолкаў)[59].

Вёска Цяпіна знаходзіцца на межах Полацкага павету, таму „землі Цяпінскія“, або „межы Цяпінскія“ фігуруюць у розных вопісах гэтай адміністрацыйнай адзінкі[60]. Напрыклад, паводле вопісу 1564—1566 г., які складаўся ў акупаваным Полацку маскоўкімі баярамі на падставе „сыскаў“ (росшукаў), што зрабілі іх эмісары, распытваючы мясцовых жыхароў (праўда, не заўсёды прыхільных да маскавітаў, а таму, напэўна, не заўсёды і праўдзівых), вотчына пана Мікалая Цяпінскага знахо­дзілася каля самай мяжы з Віленскім паветам[61]. Пра саму вёску ў гэтым попісе (за 70–я г.) сказана як пра „сяло Ця­піна з дзярэўнямі“[62]. Складальнік карты Полацкага павету XVI ст. М.  Аглоблін адзначае каля вёскі Цяпіна (за адну вярсту) яшчэ і пагост (селішча вакол царквы, якая знаходзіцца за межамі вёскі) з той самай назваю[63]. Паводле інвентара Цяпіна са снежня 1591 г. маёнтак складаецца з трох вёсак: Мокаўская (3 двары), Прыстоі (3 двары) і Цяпінская (16 двароў і яшчэ 5 людзей з рознымі павіннасцямі)[64]. У полацкай рэвізіі 1552 г. называюцца Матэй Іванавіч і Мікалай Іванавіч Цяпінскія, якія маюць па „дворцу“ Цяпіна ў якасці „імення айчызнага“ (г.зн. спадкаемнага), чаму і абавязаны ставіць у земскае войска па кані[65]. Тут пералічана і колькасць „дымаў“ (двароў; адпаведна, 14 у першага (ды 6 чалавек „службаў“) і 12 у другога) і характар павіннасцяў, якія выконваюць няцяглыя людзі (агароднікі і кунічнікі, усяго 12 у першага і 6 у другога). У рэвізіі полацкіх царкоўных і ўладычных зямель за 1580 г. згадваецца пан Мартын Цяпінскі[66] (хутчэй за ўсё, сын Матэя Цяпінскага, высланы да войска ў 1565 г.). Між іншым, у полацкай рэвізіі 1552 г. сустракаюцца прозвішчы кн. Жыжэмскага[67], Есманаў[68]; напрыклад Марына, жонка Глеба Есмана, мае ў Полацкім павеце вёску Латыгола з людзьмі „прыхожымі“[69].

У сярэдзіне XVI ст. маёнтак Цяпіна знаходзіўся ў спадчыне Івана Слушкі, кіеўскага гараднічага, сына Рыгора Слушкі[70]. Акт, выдадзены „гаспадарскай“ канцылярыяй у 1547 г. на хадатай­ніц­тва Івана, чые дакументы загінулі пад час пажару таго самага года ў Менску, пацвяр­джае яго правы на спадчынныя маёнткі, у т. л. на „айчызнае і дзедзічнае“ Цяпіна, якое дасталася Івану ад брата Паўла[71]. Хутчэй за ўсё, Слушкі валодалі адной з вёсак, што ўваходзіла ў склад маёнтка Цяпіна. У канцы XVI ст. маёнтак Цяпіна меў у спадчыне Мікалай Слушка, у якога было трое сыноў: Мікалай, Крыштаф і Аляксандр[72]. Спачатку маентак атрымаў Мікалай, як вынікае з інвентара са снежня 1591 г., дзе між іншым сказана, што ён „тое іменне Цяпінскае здаўна само ў сабе мае“[73]. Маёнтак здаваўся ў арэнду Юрыю Наркевічу на 3 гады, а пасля смерці Мікалая ў 1597 г. ён перайшоў да Крыштафа, які ў 1603 г. прадаў яго Станіславу, кн. Свірскаму[74].

Генеалагічныя росшукі Вяроўкіна–Шалюты паказалі, што Слушкі і Цяпінскія паходзяць ад аднаго продка, Амяльяна, які атрымаў сваё шляхецтва і землеўладанне, як можна меркаваць паводле яго прозвішча, за службу (у XVI часам пісалася Служка, Служыч). У Амяльяна былі сыны Рыгор і Іван. Па Рыгору далей пайшла лінія Слушкаў, а па Івану (відаць, малодшаму сыну) — лінія Цяпінскіх (атрымалі сваё прозвішча, верагодна, таму, што ім дастаўся напачатку толькі адзін буйны ўдзел — Цяпіна, хоць частка гэтага маёнтка заставалася і ў Слушкаў).

У Івана Цяпінскага было двое сыноў — Мікалай і Матэй (Мацэй, Мацвей), апошні, відаць, быў малодшы. Ва ўладанні Мікалая знаходзіўся спадчынны маёнтак Цяпіна, у Полацкім павеце, і нейкі маёнтак у Трокскім павеце, а ва ўладанні Матэя (Мацвея) — маёнтак Латыголічы[75], у Менскім павеце, а таксама нейкая частка маёнтка Цяпіна. Аднак з часам Мікалай сваю маёмасць у Трокскім павеце, відаць, страціў, паколькі пасля яго смерці падзелу падлягала толькі Цяпіна. У 1563 г. яго жонка Матрэна падзяліла належную ёй частку Цяпіна паміж трыма сваімі дзецьмі: Васілём, Жданам і непаўналетнім Іванам Войнам, апека над якім была даручана Мікалаю Слушку, родзічу Цяпінскіх. З гэтага вынікае, што Васіль Мікалаевіч на той час ужо быў дастаткова дарослы, каб арэндаваць у пана Мікалая Осціка маёнтак, а потым з ім судзіцца ў 1564 г.

З часоў Доўнара–Запольскага лічыцца, што жонкай Васіля Мікалаевіча была Зоф’я Жыжэмская[76]. Але калі далей трымацца гэтага меркавання, то паводле новаадшуканых дакументаў (справа Гедройтаў з Цяпінскімі) трэба дапусціць, што ў Мацэя Цяпінскага было не двое, а трое сыноў, пры чым адзін з іх насіў праваслаўнае імя Іван. Апрача таго, трэба дапусціць, што Васілю Мікалаевічу з Цяпіна належала і частка Латыголіч (пра што звестак няма) і што яна была неўзабаве набытая ім пасля смерці яго бацькі (пасля 1563 г., паколькі гэтая маёмасць не адлюстраваная ў тэстаменце Матрэны Мікалаевай Цяпінскай, але да 1567 г., каб Васіль мог трапіць у вайсковы попіс у якасці зямяніна Менскага павету). Каб пазбегнуць такіх дапушчэнняў, Зоф’ю трэба лічыць жонкай Васіля Мацвеевіча Цяпінскага, пакуль не будуць адшуканыя пераканаўчыя звесткі, што яе мужам быў менавіта Васіль Мікалаевіч[77].

У Матэя (Мацвея) Цяпінскага было два сыны: Мартын і Васіль, прычым першы быў жывы яшчэ ў 1580 г. (верагодна, яму дасталася частка Цяпіна, а Васілю — Латыголічы). Жонка Васіля Мацвеевіча, кн. Зоф’я Жыжэмская, валодала часткай Вярсоцкага маёнтка; другой часткай гэтага маёнтка валодала яе сястра Кацярына, што была замужам за Васілём Скіпарам. Пасля спрэчкі са Скіпарамі Цяпінскія вырашылі з імі больш не суседнічаць і ў 1579 г. памяняліся на маёнтак Полькаўскае на Ашмяншчыне. Дзецьмі Васіля і Зоф’і паводле адной крыніцы былі Абраам і Канстанцін, а паводле другой — Абрам і То­біяш[78]. Частка Цяпіна дасталася да 1603 г. Абраму і Тобіяшу (верагодна, ад памерлага Мартына, які ў такім выпадку быў бяз­дзетны), што прывяло да спрэчкі паміж імі. Іншая частка маёнтка належала нашчадкам Мікалая, якія або далей трымалі яе, або страцілі (напэўна, да 1591 г.) на карысць Слушкаў (адзін са Слушкаў быў апекуном Войны Мікалаевіча). Васіля Мацвеевіча з Латыголіч чакала каля 1600 г. жахлівая смерць ад рукі ягоных пляменнікаў — сыноў Васіля Мікалаевіча; можна дапусціць, што яна была выклі­каная спрэчкай пры раздзеле маёмасці (хутчэй за ўсё Цяпіна)[79]. Пасля яго смерці Латыголічы перайшлі Зоф’і — відаць, маён­так быў цалкам „запісаны“ ёй, паколькі раней яна прадала „мацерысты“ маёнтак Вярсоцкае свайму мужу[80] (напэўна, таму, каб яе родныя не прэтэндавалі на Вярсокі, што складалі пасаг Зоф’і).

Але самыя важныя звесткі наконт заняткаў і спраў Васіля Мацвеевіча даюць вайсковыя попісы 1565—68 г. Паводле аднаго з іх, Васіль Цяпінскі, які паходзіць з Латыголіч у Менскім павеце, служыў пану Астафею Валовічу, заможнаму пратэктару пратэстанцкага руху на Беларусі. Тыя самыя попісы паведамляюць, што сыны Матэя Цяпінскага, які валодаў Латыголічамі, служылі ваяводзе троцкаму — Стафану Збаражскаму, яшчэ аднаму вядомаму пратэктару пратэстантызму. Дзякуючы гэтым заўвагам вайсковых попісаў, можна дастаткова надзейна звязаць сыноў Матэя Цяпінскага з лідэрамі пратэстанцкага руху Вялікага Княства Літоўскага. Але іх сувязі не абмяжоўваліся службовымі дачыненнямі, яны мелі больш блізкі характар — сваяцкі: жонка Васіля Мацвеевіча Цяпінскага, Зоф’я Жыжэмская, даво­дзілася пляменніцай Астафею Валовічу[81]. На падставе гэтых звестак можна з усёй пэўнасцю сцвяр­джаць, што перакладчыкам і выдаўцом пратэстанцкага Евангелля вы­ступаў Васіль Мацвеевіч Цяпінскі, што з Латыголіч Менскага павету, а не сын Мікалая, што з Цяпіна. Менавіта Васіль Мацвеевіч меў трывалыя і службовыя, і сваяцкія сувязі з вядомымі прыхільнікамі новай веры на Беларусі, чаго ў адносінах да Васіля Мікалаевіча не заўважана. Улічваючы даўнюю варажнечу паміж абодвума братамі, працягнутую іх на­шчадкамі, трэба заключыць, што Васіль Мікалаевіч з Цяпіна наогул не мае ніякага дачынення да перакладу і выдання Евангелля.

Якім чынам Цяпінскія з Латыголіч успрынялі пратэстанцкія ідэі — застаецца тэмай для здагадак. Лічыцца, што перакладчык Евангелля перайшоў у новую веру з праваслаўя82. Аднак цяпер існуюць некаторыя падставы для перагляду такога меркавання. Калі звярнуць увагу на імёны Мацвея, яго нашчадкаў і сваякоў (Матэй/Мацэй, Мартын, Зоф’я, Абраам, Тобіяш, Канстантын), то лёгка заўважыць, што ўсе яны маюць паланізаваную форму[83]. Наадварот, імёны Мікалая і яго сямейных захоўваюць праваслаўнае (Мікалай, Матрэна, Іван), а часам нават паганскае (Ждан, Война) паходжанне. Гэта хутчэй за ўсё сведчыць, што Матэй яшчэ ў 1–й палове XVI ст. перайшоў у каталіц­тва, а Мікалай застаўся ў праваслаўі. Таму трэба выводзіць, што ў новую веру Васіль (і, напэўна, яго брат Мартын) перавярнуўся з каталіцтва, а не з праваслаўя, ідэйна вельмі далёкага ад пратэстанцтва. Вырашальным у канвертацыі магло быць знаёмства са сваёй будучай жонкай Зоф’яй, якая, магчыма, на той момант ужо была пратэстанткай. Дзякуючы сваім роднасным сувязям, яна зрабіла свайму мужу пратэкцыю пры двары ўплывовых беларускіх магнатаў–пратэстантаў.

Відаць, менавіта Васіль Мацвеевіч быў блізкі з Філонам Кмітам–Чарнабыльскім, пад камандай якога Васіль служыў у коннай роце каля 1567 г., а ў 1582 г. на яго даручэнне выступаў у судзе. Пасаду аршанскага падстарасты Васіль Цяпінскі займаў таксама пад час староства Філона Кміты, які з 1566 г. быў старастам аршанскім (і, дарэчы, даводзіўся зяцем Рыгору Хадкевічу, іншаму буйному магнату Беларусі, які, аднак, застаўся ў праваслаўі). Варта ўлічыць, што Філон Кміта знаходзіўся ў прыяцельскіх адносінах з Астафеем Валовічам, карыстаўся яго асабістай падтрымкай, а ў 1573—74 г. ліставаў да Валовіча, які тады загадваў вялікакняскай канцылярыяй. Такім чынам, ёсць падставы звязваць дзейнасць Васіля Цяпінскага з асобай Астафея Валовіча, які перайшоў у пратэстантызм з праваслаўя (прыкладна з сярэдзіны 1550–х г., напачатку патаемна, а пазней і адкрыта).

Менавіта падтрымкай ды дапамогай Валовіча мог карыстацца Цяпінскі ў сваёй дзейнасці па выданні Евангелля[84]. Шмат чаго набліжала магната і яго службоўца. Як і Цяпінскі, Валовіч пры сваіх пратэстанцкіх поглядах цікавіўся царкоўнаславянскай спадчынай (у прыватнасці, ён разам з Рыгорам Хадкевічам фінансаваў у 1561 г. паездку манаха Ісаі ў Маскву па славянскія рукапісы[85], напярэдадні выдання ў Заблудаве вучыцельнага евангелля на царкоўнаславянскай мове). Як і Цяпінскі, Валовіч падтрымліваў кантакты з Будным і фінансаваў яго выданні (з гэтай прычыны другі кірылічны друк Нясвіжскай друкарні — „Аб апраўданні грэшнага чалавека перад Богам“ (1562), які не дайшоў, — быў прысвечаны Валовічу). У маёнтках Валовіча знаходзілі прытулак і працу пратэстанцкія святары, аратары і пісьменнікі. Натуральна дапусціць, што Валовіч не застаўся ў баку ад перакладчыцкай справы свайго службоўца.

Аднак у прадмове Цяпінскі скардзіцца на недахоп сродкаў, дакарае „зацных паноў“ за марнатраўства і заклікае іх дапамагчы ў справе распаўсюджання „Навукі Слова Божага“. Відавочна, што такой дапамогі ад „зацных паноў“ ён не атрымаў, інакш бы трэба было чакаць дэдыкацыі мецэнату ці хоць бы нейкіх рэверансаў у яго бок. Цяпінскі ж гаворыць пра сябе як пра адзінага заснавальніка і фундатара друкарні[86]. Затое ў прадмове прысутнічаюць іншыя матывы. У творы ёсць намёкі на крыўду, ня­ўдзячнасць ды варожасць з боку нейкіх асоб[87]. Ці не з’яўляецца адной з такіх асоб магнат, што раней падтрымліваў Цяпінскага? Можна дапусціць, што Валовіч выступіў напачатку фундатарам выдання Цяпінскага, аднак потым з прычыны нейкіх разыходжанняў (пэўна, дактрынальных) спыніў сваё фінансаванне[88]. Цяпінскі, застаўшыся без матэрыяльнай падтрымкі, пачаў сваімі сіламі рыхтаваць (ці доўжыць) выданне Евангелля, цалкам вы­красліўшы былога мецэната з ліку сваіх паплечнікаў[89]. Гэтае меркаванне псіхалагічна вельмі праўдападобнае, хоць доказаў яго бракуе.

Тым не менш, у сваёй боскай справе Цяпінскі наўрад ці быў адзінокі. Апрача магната ён мог знайсці падтрымку з боку пратэстанцкай грамады, якая была зацікаўленая ў перакладным Евангеллі і магла часткова ўзяць на сябе матэрыяльныя выдаткі па яго друкаванні[90]. Хутчэй за ўсё, у пратэстанцкай грамадзе Цяпінскі адыгрываў далёка не апошнюю ролю — ён мог быць пастарам ці казнадзеем[91]. Сама дзейнасць па перакладу і выданні Евангелля (ды яшчэ з каментарамі), клопат пра пашырэнне „Навукі Слова Божага“, што скразіць у прадмове, сведчаць аб натхнёнай душапастырскай дзейнасці гэтай асобы. Менавіта пастар мог узяцца за апостальскую справу распаўсюджання Св. Пісьма і аб’яднаць намаганні цэлай грамады. Але спыненне больш істотнай матэрыяльнай падтрымкі з боку магната прымусіла Цяпінскага спыніць друк і выпусціць у свет недакончанае выданне[92].

Не вытрымлівае ніякай крытыкі меркаванне пра друк Евангелля ў маёнтку Цяпіна (ці ў яго ваколіцах)[93]. У 1563—70 г., а потым у 1579 г. гэтая мясцовасць была арэнай вайсковых дзеянняў пад час Полацкай вайны, а на працягу 1570–х г. межавала з тэрыторыяй, захопленай маскавітамі, варожымі да ўсялякіх іншаверцаў[94]. Цяжка ўявіць сабе, што ў гэты час нехта мог распачаць пратэстанцкі друк у аддаленай вёсцы, якая да таго ж знаходзілася ў небяспечнай блізкасці да маскоўскіх уладанняў і тэатра вайсковых дзеянняў.

Паводле ўжо згаданага трактата Буднага „O przednieyszych wiary christiaсskiej artikulech“ дзеячы польска–беларускай Рэфармацыі сабраліся ў 1574 г. w Litwie, w domu brata miіego Waњila Ciapiсskiego. Цяжка дапусціць, што пад „домам у Літве“ маецца на ўвазе Цяпіна на Полаччыне (якую, дарэчы, называлі „Руссю“), а польскія і беларускія пратэстанты накіраваліся туды ў перыяд маскоўскай акупацыі  Полаччыны. Больш верагодна, што падзея, апісаная Будным, адбывалася не на Полаччыне, а недзе ў Паўночна–Заходняй Беларусі, бліжэй да цэнтраў пратэстанцкага руху і буйных камунікацый.

Верагодна, там і знаходзілася друкарня Цяпінскага[95]. Аднак не абавязкова змяшчаць яе ў маёнтку Цяпінскага, як розныя аўтары робяць гэта на працягу цэлага стагоддзя. Яны звычайна спасылаюцца на прадмову Цяпінскага, але там беларускі выдавец гаворыць толькі пра выдаткі на друк ва ўласнай друкарні, заснаванай iм з убогое моее маетности [г. зн. маёмасці]. Для накладу выдання яму давялося ахвяраваць усiм тым, што было при неи [г. зн. маетности] и на именечку, але нават і пры гэтым ён застаўся ач вельмим стол вед же пред се и должачисе [г. зн. вiнны]. У прадмове Цяпінскага нідзе не сказана, што друкарня месцілася ў именечку. Таму ўстойлівае меркаванне пра друк Евангелля ў маёнтку беларускага шляхціча трэба лічыць гістарыяграфічнай прыдумкай, хоць і даволі верагоднай, але ў дадзеным выпадку не падмацаванай матэрыялам. У далейшым, пры пошуках месцазнаходжання друкарні, не варта прывязвацца толькі да маёнткаў Цяпінскага[96].

Вакол асобы беларускага перакладчыка і выдаўца Евангелля за паўтара стагоддзя навуковага знаёмства нагрувашчана шмат міфаў і проста недакладнай інфармацыі. Асноўныя гіпотэзы наконт яго бія­графіі былі створаны яшчэ дарэвалюцыйнымі вучонымі, але з таго часу не было дададзена ніводнай цікавай ідэі. У лепшым выпадку гісторыкі абмяжоўваліся канстатацыяй вядомых меркаванняў і фактаў, але не рабілі іх крытычнага асэнсавання. Між тым, актавы матэрыял, як той, што быў знойдзены яшчэ ў дарэвалюцыйныя часы, так і адшуканыя ў канцы 1980–х — пачатку 1990–х г. звесткі, неадназначны. Хоць на яго падставе можна пабудаваць фрагментарную генеалогію рода Цяпінскіх у XVI ст., аднак застаюцца некаторыя пытанні. Таму браць на веру ўсе звесткі археа­графічных крыніц і адносіць іх да таго Цяпінскага, што пераклаў і выдаў Евангелле, неабачліва. Перасцярогі Лявіцкага, зробленыя яшчэ на пачатку XX ст., засхоўваюць сваю слушнасць і цяпер. Тым не менш, назапашаны на сёння актавы матэрыял здольны паглыбіць і ўда­кладніць веды пра жыццё беларускага перакладчыка і выдаўца Евангелля, які, аднак, усё яшчэ застаецца даволі загадкавай постаццю беларускай мінуўшчыны.


[1] Выява была знойдзена на пачатку XX ст. беларускiм бiблiяфiлам Р. Зямкевiчам і апублiкаваная ў 1919 г. у мiнскай газеце (Ziemkiewič R. Wasil Ciapiński // Biełaruskaje żyćcio. 1919. 14 lipnia. S. 3—4). Зямкевiч сцвярджае, што ў 1915 г. ён бачыў арыгiнал у адным з паасобнiкаў Радзiвiлаўскай (Брэсцкай) бiблii, якi быў прыплецены сярод лiстоў гэтага выдання, што захоўвалася ў Крошыне, у бібліятэцы К. Святаполк–Завадскага. Але ў 1919 г. арыгiнала ўжо не было, а замест яго iснавала копiя, зробленая алоўкам на папяроснай паперы, якую Зямкевіч сабе i перакапiяваў. Сапраўднасць дрэварыту Цяпiнскага цяпер праверыць немагчыма, хiба што праз мастацтва­знаўчую экспертызу гэтага партрэта. Пра гэтую выяву гл.: Галенчанка Г. Я. Партрэты першадрукароў // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1972. №1. С. 28; Шматаў В. Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стагоддзяў. Мінск, 1984. С. 46, 58—60.
[2] Некаторыя дарэвалюцыйныя даследчыкі лічылі, што ён быў праваслаўны, гл.: Иосиф, архимандрит. Малороссийский перевод Четвероевангелия // Духовная беседа. 1861. Т. 12—13. С. 398—400; Владимиров П. В. Доктор Франциск Скорина: Его переводы, печатные издания и язык. С.–Петербург, 1888. С. 30; Владимиров П. В. Научное изучение белорусского наречия за последние десять лет: (1886—1896) // Университетские известия. 1898. № 5. С. 58—62; Грушевський М. Історія Україны–Руси. Київ; Львів, 1907. Т. 6. Ч. 2. С. 433; Левицький О. Про Василя Тяпинського, що переклав в XVI ст. Євангелїє на просту мову: Критична розвідка // Записки Українського наукового товариства в Киї­вї. 1913. Кн. 12. С. 11—12, 19—21; Грушевський М. Культурно–національний рух на Україні в XVI—XVII віцї. Київ; Львів, 1912. С. 56; таксама гл.: Щавин­ская Л., Лабынцев Ю. Литература белорусов Польши (XV—XIX вв.). Минск, 2003. С. 45—47.
[3] Левицький О. Op. cit. С. 20.
[4] Довнар–Запольский М. В. В. Н. Тяпинский, переводчик евангелия на белорусское наречие // Известия Отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. 1899. Т. 4. Кн. 3. С. 1031—1064. Гэты артыкул без змен перадрукаваны ў кн.: Довнар–Запольский М. В. Исследования и статьи: Собрание трудов в 2–х т. Киев, 1909. Т. 1. С. 232—256. У далейшым артыкул цытуецца паводле яго першай публікацыі.
[5] Ibid. С. 1063.
[6] Левицький О. Op. cit. С. 12—22.
[7] Ibid. С. 20.
[8] У якасці прыкладу можна прывесці сведчанне М. Грушэўскага: „На пописі шляхти Львівської землі 1621 г. на 628 загального числа шляхтичів ставилося 43 Чайкайківських, 34 Гошовських. 40 Витвицьких. На пописі Перемиської землі 1648 г. на загальне число близько 1000 шляхтичів ставилося 70 Яворьских, 46 Кульчицьких, 36 Винницьких, 23 Билинських“ (гл.: Грушевський М. Історія Україны–Руси… С. 241).
[9] Левицький О. Op. cit. С. 19.
[10] Ibid. С. 20.
[11] Вяроўкін–Шэлюта У. Васіль Цяпінскі і род Слушкаў–Цяпінскіх у 16 стагодзьдзі // Годнасьць: Выданьне згуртаваньня беларускае шляхты. 1994. № 1. С. 15—21.
[12] Ibіd. С. 19.
[13] Ibid. Даследчык звязваў вырашэнне гэтага пытання з будучымі знаходкамі новых археаграфічных крыніц.
[14] Толькі адзін М. Грушэўскі прапаноўваў не звязваць „з одним полоцьким шляхтичом–унітаріем, що мав таке імя“ другога шляхціча „серед православної украінської шляхти того часу“, згадкі пра якога адшукаў Лявіцкі, гл.: Грушевський М. З історії реліґійної думкі на Україні. Львів, 1925. С. 55.
[15] Левицький О. Op. cit. С. 20.
[16] Вяроўкін–Шэлюта У. Op. cit. С. 19.
[17] Паколькі маёнтак у Латыголычах належаў Матэю, роднаму брату Мікалая Цяпінскага, то больш падстаў называць Амельяновічам менавіта Матэя і яго нашчадкаў, а не Мікалая. Але ў тагачасных дакументах Амельяновічамі называюцца абодва браты, і Матэй і Мікалай.
[18] Саверчанка І. В. Сымон Будны: Гуманіст і рэфарматар. Мінск, 1993. С. 8.
[19] Грушевський М. Історія української літератури. Київ, 1927. Т. 5. Ч. 2. С. 242.
[20] Brückner A. Bibliographisches: (Drei slavische russische, weißrussische, bulgarische Frühdrücke der königliche Bibliothek zu Berlin) // Archiv für slavische Philologie. 1896. Bd. 18. S. 628—629.
[21] Гл., напрыкл.: Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1033; Левицький О. Op. cit. С. 11.
[22] Szymon Budny: O przedniejszych wiary chrystyjańskiej artykulech / Publ.: M. Macijewska, Ł. Szczucki, Z. Zawadzki. Warszawa; Łódź, 1989. S. 3, 202.
[23] Szymon Budny: O urzędzie miecza używającem; (1583) / Publ. S. Kot. Warszawa, 1932. S. 22, 231.
[24] Гл.: Zachorowski S. Najstarsze synody arjan polskich z rękopisu kołoszwarskiego // Reformacja w Polsce. 1921. Rocz. 1. S. 333; Akta synodów różnowierczych w Polsce. T. 2: (1560—1570) / Publ. M. Sypayłło. Warszawa, 1972. S. 222, 371; Саверчанка І. Op. cit. С. 35.
[25] Гэты археаграфічны матэрыял з рознай поўніцай разгледжаны ў шэрагу прац: Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1049—1062; Галенчанка Г. Я. Васіль Цяпінскі — паслядоўнік скарынінскай справы // 450 год беларускага кнігадрукавання. Мінск, 1968. С. 172—173; Немировский Е. Л. Иван Фёдоров в Белоруссии. Москва, 1979. С. 51—53, 60—61; Галенчанка Г. Я. Цяпінскі (Амельяновіч) Васіль Мікалаевіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мінск, 1987. Т. 5. С. 498; Лозка А. Загадкі з Галубіцы і Латыголіч // Літаратура і мастацтва. 1987. 4 снежня. С. 16; Беляжэнка Б. „З народам я загіну, з народам і ўваскрэсну“: Да 450–годдзя з часу нараджэння выдатнага беларускага пісьменніка і кнігавыдаўца // Віцебскі рабочы. 1990. 18 мая. С. 4; Беляжэнка Б. „З народам я загіну, з народам і ўваскрэсну“: Запавет Васіля Цяпінскага // „Слова“: Сувенірны спецвыпуск газеты „Звязда“. 1990. Май. С. 11; Мельнікаў А. А. Цяпінскі Васіль // Беларускія пісьменнікі: Біябіблія­графічны слоўнік. Мінск, 1995. Т. 6. С. 239; Клімаў І. П. Нарыс бібліяграфіі аб Васілю Цяпінскім // Здабыткі: Дакументальныя помнікі на Беларусі. Мінск, 1995. С. 81—89; Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі: (памёр каля 1600) // Славутыя імёны Бацькаўшчыны. Мінск, 2000. Вып. 1. С. 64–69.
[26] Гл.: The Lithuanian Metrica: (1528—1547); 6th court record book. Vilnius, 1995. С. 184—185.
[27] Ibid. С. 171.
[28] Гл.: Беларускі архіў=Weissruthenisches Archiw. Bd. 2: (Akten des XV und XVI Jh.). Minsk, 1928. С. 170, 205, 208, 209, 210, 216. Акт № 286 (гл. с. 205) памылкова датаваны 1534 г., трэба 1533 г.
[29] Ibid. С. 247—247. Пра гэтыя дакументы паведамляе і Неміроўскі (гл.: Немировский Е. Л. Op. cit. С. 51).
[30] Ibid. С. 282.
[31] Галенчанка Г. Я. „Ложка серебреная сыну моему Василю…“ // Шляхам гадоў: Гісторыка–літаратурны зборнік. Мінск, 1990. С. 334—335.
[32] Документы московского архива Министерства юстиции. Москва, 1897. Т. 1. С. 143. Гэты самы дакумент нядаўна перавыдадзены ў кн.: Метрыка Вялі­кага княства Літоўскага: Кніга запісаў 44: (1559—1556) / Публ. А. I. Грушы. Мінск, 2001. С. 98.
[33] Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1051.
[34] Ibid. С. 1049—1050.
[35] Галенчанка Г. Я. „Ложка серебреная…“ С. 335—337. Пра гэты дакумент даследчык згадваў яшчэ раней, у 1987 г. (гл.: Галенчанка Г. Я. Цяпінскі (Амельяновіч)… С. 498).
[36] Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1055—1056.
[37] Ibid. С. 1057—1058.
[38] Ibid. С. 1059—1060.
[39] Ibid. С. 1052—1053.
[40] Ibid. С. 1053—1055.
[41] Mienicki R. Ciapiński Wasil (Bazyli) // Polski słownik biograficzny. Kraków, 1938. [рэпрынт: Wrocław, 1984.] № 4. S. 17; Демидова Н. Ф. Тяпинский, Омельянович, Василий Николаевич // Советская историческая энциклопедия. Москва, 1973. Т. 14. С. 638.
[42] Васіль Цяпінскі: Новыя дакументы. / Публ. В. Бабкова // Спадчына. 1991. № 3. С. 15—19. Гл. таксама: Бабкова В. У. Новыя дадзеныя аб В. Цяпінскім на падставе актавага матэрыялу ЦДГА БССР у Мінску // Наш радавод: Материалы Международной научной конференции по региональной истории Восточной Европы „Культура народов Великого княжества Литовского XIII — начала XX вв.“. Гродно, 1991. Кн. 3. Ч. 1. С. 194—195; Бабкова В. Пра Мяне // Крыніца. 1995. № 4. С. 5—6.
[43] Хутчэй за ўсё, гэта памылка перапісчыка, трэба „Мікалаевічамі“. Верагодна, перапісчык уставіў Васілёвае імя па бацьку да імёнаў яго пляменнікаў.
[44] Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1061—1062.
[45] Левицький О. Op. cit. С. 13, 18—19, 20.
[46] Ibid. С. 13—16.
[47] Ibid. С. 15, 17.
[48] Ibid. С. 17.
[49] Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1061. Гэта дакумент пад № 108 адзначаны і ў кн.: Описание документов Архива западнорусских униатских митрополитов. С.–Петербург, 1897. Т. 1. С. 52—53.
[50] Некаторыя з гэтых дакументаў разглядаюцца ў працах: Галенчанка Г. Я. Васіль Цяпінскі — паслядоўнік… С. 172. Немировский Е. Л. Op. cit. С. 53, 159; Лозка А. Op. cit. С. 16; Вяроўкін–Шэлюта У. Op. cit. С. 17—18.
[51] Литовская Метрика: Отд. 1. Ч. 3: Книги публичных дел: Переписи войска Литовского // Русская историческая библиотека, издаваемая Императорскою археографическою комиссиею. Петроград, 1915. (Т. 33) Слуп. 253.
[52] Ibid. Слуп. 256.
[53] Ibid. Слуп. 446.
[54] Запіс пазначаны „3 генвара“, але гэта, відаць, памылка, запіс быў зроблены, напэўна, 3 лістапада 1567 г., бо папярэдні запіс датуецца 28 кастрычніка 1567 г., а студзеньскіх запісаў у попісе не заўважана.
[55] Литовская Метрика… Слуп. 1231.
[56] Ibid. Слуп. 533.
[57] Ibid. Слуп. 1227, 1228—1229. Сярод шляхты Менскага павету, якая паводле гэтага попісу мусіла ставіць у войска коней і вершнікаў, згадваецца Мацвей Кавячынскі з Нясвіжа (Слуп. 1221).
[58] Ibid. Слуп. 20. Галенчанка ўпэўнены, што тут называюцца Цяпінскія, хоць і напісаныя без іх мясцовага прозвішча — Цяпінскія (гл.: Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі… С. 65).
[59] Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо–Западной Руси, издавемый при управлении Виленского учебного округа. Вильно, 1867. Т. 4. С. 219.
[60] Гл.: Тетрадь, а в ней писаны рубежи городу Полоцку и Полоцкому повету 7071 года / Публ. С. Савельев // Временник Императорского Московского общества истории и древностей российских. Москва, 1856. Кн. 24. С. 34; Писцовые книги XVI века. С.–Петербург, 1877. Отд. 2. С. 423, 437; Литовская метрика: Отд. 1—2: Ч. 3: Книги публичных дел; Т. 1 // Русская историческая библиотека, издаваемая Императорскою археографическою комиссиею. Юрьев, 1914. (Т. 30) Слуп. 893.
[61] Тетрадь, а в ней писаны рубежи… С. 4; Писцовые книги… С. 423.
[62] Тетрадь, а в ней писаны рубежи… С. 26; Писцовые книги… С. 437. На думку Вяроўкіна–Шалюты, на зямлі маёнтка Цяпінскае існавала некалькі адасобленых населеных пунктаў з такой назвай (гл.: Вяроўкін–Шэлюта У. Op. cit. С. 18—19). Гэтаму пярэчыць Галенчанка, які лічыць, што тут ідзецца пра падзел аднаго ўладання паміж некалькімі ўладальнікамі, кроўнымі родзічамі (Гл.: Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі… С. 66). На самай справе, маюць рацыю абодва даследчыкі. У склад маёнтка магло ўваходзіць некалькі селішчаў, якія хоць і мелі свае назвы, але лічыліся адным маёнткам. Нават і цяпер пад Чашнікамі побач існуюць дзве вёскі Цяпіна, а непадалёк ад іх знаходзіцца вёска Дзярэўня — гэтая назва ўзнікла, відаць, таму, што такое селішча было часткай маёнтка.
[63] Оглоблин Н. Н. Объяснительная записка к карте Полоцкого повета во 2–й половине XVI–го века // Сборник Археологического института. С.–Петербург, 1880. Кн. 3. Отд. 2. С. 42. Кн. 4. Отд. 2. С. 60.
[64] Акты, издаваемые Виленскою комиссией для разбора древних актов. Вильно, 1887. Т. 14. С. 413.
[65] Полоцкая ревизия 1552 года / Публ. И. И. Лаппо. Москва, 1905. С. 10, 148–149. Тэкст гэтай рэвізіі вядомы і паводле пазнейшага спіса лацінкай, які быў выдадзены ў кн.: Rewizya wojewodztwa połockiego z roku 1552 / Publ. J. Szujski // Archiwum Komisyi historycznej. Kraków, 1880. T. 2. S. 181, 244.
[66] Описание полоцких владычных, монастырских и церковных земель ревизией 1580 года / Публ. И. И. Лаппо // Чтения в Обществе истории и древностей российских. 1907. Кн. 3. С. 2.
[67] Полоцкая ревизия… С. 127—128.
[68] Ibid. С. 69, 116—118.
[69] Ibid. С. 118.
[70] Boniecki A. Poczet rodów w Wielkiem Księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku. Warszawa, 1887. S. 322.
[71] Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі… С. 65.
[72] Łopaciński A. K. Ciapin // Słownik geograficzny królewstwa polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880. № 1. S. 670.
[73] Акты, издаваемые Виленскою комиссией… С. 411–413.
[74] Вяроўкін–Шэлюта У. Op. cit. С. 18.
[75] Хутчэй за ўсё, гэта быў даволі новы маёнтак, верагодна, набыты ці атрыманы ад Амельяновічаў–Слушкаў (адкуль яго іншая назва — Амельяноўшчына), таму ён дастаўся малодшаму сыну. Сама назва Латыгола — балцкага паходжання (параўн. Латгалія, гл.: Трусман Ю. Этимология местных названий Витебской губерни. Ревель, 1897. С. 165—166), яна сведчыць, што тая мясцовасць у даўнія часы была населеная неславянскімі жыхарамі. Дарэчы, Цяпіна хутчэй за ўсё таксама мае балц­кую ці фінскую этымалогію (гл.: Трусман Ю. Op. cit. С. 292). Латыголічы знахо­дзяцца паблізу Маладзечна, каля ракі Іллі, непадалёк ад яе ўпадзення ў Вяллю. Побач месціцца вёска Цяпінцы — без сумневу, яе назва звязаная з прозвішчам былых уладальнікаў Латыголіч (цяпер — Латыголь).
[76] Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1051, 1052—1053.
[77] Доўнар–Запольскі, на жаль, не паведамляе імя па бацьку Васіля Цяпінскага, што парадчыў маёнткам сваёй жонкі Вярсоцкае, але згадвае, што ён названы там Амельяновічам (гл.: Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1050).
[78] Можна дапускаць, што або Тобіяш — гэта перахрышчаны Канстанцін, або ў Васі­ля і Зоф’і было трое дзяцей: Абрам, Канстанцін (памёр?) і Тобіяш. На думку Доўнара–Запольскага, Абрам і Тобіяш — біблійныя імёны, нязвыклыя ў праваслаўных, але ўжываныя пратэстантамі (гл.: Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1051, зн. 2).
[79] Адносіны паміж братамі Цяпінскімі здавён не былі бясхмарныя. Вядомы дакумент ад 12 лютага 1539 г. з Полацка пра абразу Матэя Цяпінскага яго братам Мікалаем (гл.: Беларускі архіў=Weissruthenisches Archiv… С. 282).
[80] Гэта засведчана дакументальна, гл.: Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1052—1053.
[81] Галенчанка Г. Астафій Валовіч: (1520—1587) // Славутыя імёны Бацькаўшчыны. Мінск, 2000. Вып. 1. С. 37.
[82] Гл.: Mienicki R. Ciapiński Wasil… S. 17; Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku. T. 5: Wielkie Księstwo Litewskie / Oprac. A. Kawecka–Gryczowa, K. Korotajowa, W. Krajewski. Wrocław; Kraków, 1959.  S. 67; Немировский Е. Л. Op. cit. С…. Клімаў І. П. Нарыс бібліяграфіі… С. 62; Мельнікаў А. А. Op. cit. С. 240; Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі… С. 68.
[83] Аднак, напрыклад, на „менаваным лісце“ 1579 г. наконт маёнтка Вярсоцкае Цяпінскі падпісаўся писмом руським (гл.: Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1053).
[84] Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі… С. 67.
[85] Гл.: Галенчанка Г. Астафій Валовіч… С. 37.
[86] Клімаў І. П. Выданне В. Цяпінскага і яго друкарня // Здабыткі: Дакументальныя помнікі на Беларусі. Мінск, 2001. Вып. 4. С. 77—78.
[87] Довнар–Запольский М. В. Op. cit. С. 1040—1041.
[88] Змена адносін тлумачыцца, напэўна, тым, што Цяпінскі ўслед за Будным перайшоў да больш радыкальных палажэнняў антытрынітарства, якое рашуча парывала з кальвінізмам. За свой радыкалізм антытрынітарыі Рэчы Паспалітай зазнавалі пераслед з боку усіх іншых пратэстанцкіх канфесій. Валовіч жа да канца сваіх дзён трымаўся кальвінізму, хоць і сімпатызаваў некаторым антытрынітарскім ідэям. Аналогіяй можна служыць выпадак з Будным, якога падтрымліваў іншы буйны пратэктар пратэстантызму на Беларусі Ян Кішка. Хоць Кішка адкрыта вызнаваў антытрынітарства, аднак пасля разыходжання Буднага з польскімі антытрынітарыямі ў 1582 г. ён пазбавіў Буднага сваёй падтрымкі, гл.: Merczyng H. Szymon Budny jako krytyk tekstów biblijnych. Kraków, 1913. S. 105—106.
[89] У пратэстанцкім асяроддзі часам даходзіла да вострых ідэйных канфліктаў, у вы­ніку якіх былыя аднадумцы станавіліся зацятымі ворагамі. Нараканні Цяпінскага маглі стасавацца менавіта да яго паплечнікаў, а зусім не да праціўнікаў пратэстантызму. У адным месцы ён тлумачыць свае нягоды тым, што пры правдивой повести зостал и злого мнимания ушел, г. зн. пазбегнуў. Верагодна, тут аўтар намякае на нейкія дактрынальныя разыходжанні са сваім(і) ананімным(і) апанентам(і).
[90] Клімаў І. П. Выданне В. Цяпінскага… С. 78.
[91] Аргументацыю гэтай гіпотэзы гл.: Клімаў І. П. Выданне В. Цяпінскага… С. 78—79.
[92] Пратэстанцкія зборы на Беларусі пакутавалі ад недахопу сродкаў і моцна залежалі ад міласці сваіх заможных фундатараў.
[93] Так, Галенчанка прапаноўваў калі не Цяпіна, дык суседнія Чашнікі, гл.: Галенчанка Г. Я. Францыск Скарына — беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар. Мінск, 1993. С. 225.
[94] Падрабязную аргументацыю гл. у: Клімаў І. П. Выданне В. Цяпінскага… С. 85—87, таксама: Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі… С. 69.
[95] Галенчанка прапануе шукаць яе месцазнаходжанне ў іншых маёнтках Цяпін­скага: Латыголічы ці Вярсоцкае (гл.: Галенчанка Г. Васіль Цяпінскі… С. 69). Здаецца, што найлепш для гэтай мэты падыходзяць Латыголічы, што месцяцца непадалёк Вільні і побач з Лоскам.
[96] У сувязі з гэтым цікавасць набывае іншая версія, выказаная ў канцы XIX ст. архімандрытам Леанідам. Паводле яе, друкарня Цяпінскага была вандроўнай і пераязджала з мясцовасці ў мясцовасць (гл.: Леонид, архимандрит. [Рэц.] И. П. Каратаев: Описание славяно–русских книг, напечатанных кирилловскими буквами: 1883 // Журнал Министерства народного просвещения. 1884. Т. 5. С. 43—44). Крыніцай для архімандрыта былі вядомыя расійскія знаўцы старадрукаванай кнігі І. Каратаеў і А. Віктараў (гл.: Клімаў І. П. Нарыс бібліяграфіі… С. 65).

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Біяграфіі'