Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Гістарычная геаграфія'

Артыкулы па тэме ‘Гістарычная геаграфія’

Вячаслаў Насевіч. Карэньшчына: тры стагоддзі з жыцця аднаго маёнтка*

Чэрвеня 28, 2000 |


* Артыкул падрыхтаваны ў рамках даследавання, падтрыманага грантам Research Support Scheme 1003/1997.

Даследчыкі гісторыі Беларусі неаднаразова аналізавалі звесткі пра сялянскае землекарыстанне і эвалюцыю феадальнай рэнты на Беларусі. Агульны характар працэсаў на макраўзроўні вызначаны больш-менш акрэслена. Але ні разу не рабіліся спробы прасачыць дынаміку гэтых паказчыкаў у той самай мясцовасці, у дачыненні да таго самага насельніцтва. Між тым такі падыход дазваляе зірнуць на гістарычны працэс так, як ён успрымаўся самімі ўдзельнікамі. Зразумела, што сяляне не мелі магчымасці апераваць вынікамі статыстыч ных падлікаў ці абагульніць лічбы па ўсёй краіне. Для іх было толькі два пункты адліку — параўнанне з бліжэйшымі суседзямі і ўспаміны пра ўласнае мінулае. На падставе гэтых параўнанняў фармавалася агульнае ўяўленне пра сваё жыццё — цяжкае яно ці лёгкае, пагаршаецца ці паляпшаецца. Таму даследаванне на мікраўзроўні здольнае ўнесці нешта істотна новае ў нашыя ўяўленні пра мінулае.

Мы паспрабуем прадэманстраваць гэта на адным канкрэтным прыкладзе. Увазе чытача прапануюцца вынікі, атрыманыя пры комплексным даследаванні мікрарэгіёна ў цэнтральнай Беларусі (прыкладна за 50 км на поўнач ад Мінска), на тэрыторыі сучаснага Лагойскага раёна. Гэты абшар мае плошчу амаль дакладна ў 100 кв. км. З моманту першага ўпамінання ў крыніцах Вялікага Княства Літоўскага ў 1395 г.[1] ён уяўляў сабой адзін уласніцкі комплекс — маёнтак Корань, пажалаваны Вітаўтам заснаванаму незадоўга да таго капітулу віленскага кафедральнага касцёла Св. Станіслава.

Першыя звесткі пра памеры маёнтка змяшчае рэестр раскладкі пазачарговага падатка (серабшчызны ) з духоўных уладанняў Віленскага біскупства за 1553 г.[2] Тады маёнтак Корань уяўляў сабой два престимония каноничьих , з якіх адным карыстаўся канонік Хоцька, другім — жамойцкі біскуп, што таксама ўваходзіў у склад віленскага капітула. У першай з гэтых частак значылася 58 сох і 2 агароды, у другой — 50,5 сох, 3 зямлі і 2 агароды. На жаль, у якасці адзінак абкладання ў гэтым дакуменце выступаюць не традыцыйныя для XVI ст. дымы або службы, а параўнальна рэдкія ў іншых крыніцах сохі, што ўскладняе інтэрпрэтацыю і супастаўленне з іншымі дадзенымі. Верагодна, саха адпавядала тыповаму зямельнаму надзелу, які апрацоўваўся адной запрэжкай валоў. Дробная колькасць сох у рэестры сведчыць, што такі надзел маглі сумесна выкарыстоўваць некалькі гаспадарак. У цэлым на тэрыторыі маёнтка было не менш за 112 сялянскіх гаспадарак.

3 кастрычніка 1572 г. капітулам было прынята рашэнне правесці ў маёнтку Корань валочную памеру[3]. Размерылі яго землі на валокі не пазней за канец 1575 г. канонікі Лаўрын Вольскі і Томаш Макавецкі. Яны падалі капітулу праект валочнай уставы, які і быў ухвалены 13 лютага 1576 г. Копія ліста, накіраванага з гэтай нагоды цівунам і людзям маёнтка Кораньскага , захавалася ў актавай кнізе капітула. У ім жыхарам маёнтка паведамляецца, што капітул разгледзеў прапанава ныя нормы павіннасцяў, каб матэрыяльнае становішча падданых у выніку рэформы не пагоршылася (jakoby wam za takową ustawą wielka obciążliwość nie była). Праект быў прызнаны дастаткова справядлівым і зацверджаны капітулам. Польская копія з яго лацінскага арыгінала была ўпісана ў актавую кнігу непасрэдна пасля ліста капітула[4].

Адпаведна ўставе скасоўваліся ранейшыя павіннаці — натуральная мядовая даніна і грашовае налуконне , якія збіраліся з кожнага двара. Наўзамен уводзіліся дзве катэгорыі валок — цяглыя і асадныя. З цяглай валокі добрага грунту падданыя абавязаны былі плаціць чынш у памеры 35 грошаў[5] і пастаўляць натуральную павіннасць (дзякло) — 1 бочку[6] азімага жыта і 2 бочкі аўса. З такой самай валокі сярэдняга грунту належала 30 грошаў, па 1 бочцы жыта і аўса. Адпрацовачная павіннасць (паншчына) незалежна ад якасці зямлі складала па 2 дні з валокі ў тыдзень, плюс 6 дзён талакі на сваім хлебе ў год, абавязак адвозіць у Вільна падводы з дзяклом і іншыя грузы пры неабходнасці, касіць дворскія сенажаці, вартаваць у гасподскім двары, а калі прыедуць уладальнікі маёнтка — пастаўляць ім на мяса цялушку (ялавіцу) . Апрача таго карыстальнікі валокі мусілі даваць штогод 2 курыцы і 10 яек. З асаднай валокі адпрацовачных павіннасцяў не было. На добрым грунце карыстальнікі такой валокі плацілі чынш в суме 70 грошаў, па 1 бочцы жыта і аўса. Пры сярэдняй якасці зямлі памер чыншу памяншаўся да 60 грошаў (пры тым самым памеры дзякла), а з подлага грунту ішоў толькі чынш у 60 грошаў, без дзякла.

Е. Ахманьскі, аналізуючы гэтыя звесткі, перавёў натуральныя павіннасці ў грашовы эквівалент (з разліку 10 грошаў за бочку жыта, 5 грошаў за бочку аўса плюс 5 грошаў за адвоз) і параўнаў іх з аналагічнымі дадзенымі пра дзяржаўныя маёнткі адпаведна ўставе на валокі 1557 г. Ён прыйшоў да высновы, што сума павіннасцяў з асаднай валокі добрага грунту складала ў капітульных уладаннях 90 грошаў, а ў дзяржаўных — 106 грошаў, з сярэдняга грунту — адпаведна 80 і 97, з подлага — 60 і 83. Памер паншчыны быў аднолькавы, за тым выключэннем, што ў дзяржаўных маёнтках 2 тыдні былі вольныя ад працы. Талокі складалі ў капітульных уладаннях 6 дзён, 4 — у дзяржаўных.

У цэлым з гэтымі разлікамі можна пагадзіцца, але дадзеныя 1550-х г. пра кошт прадуктаў патрабуюць карэктавання, бо да 1576 г. змяніліся і цэны, і сярэбранае напаўненне гроша. Згодна з Статутам ВКЛ 1566 г., капа азімага жыта (60 снапоў) каштавала 12 грошаў. Намалот з такой капы складаў, мяркуючы па дадзеных больш позняга Статута 1588 г., блізу 0,83 бочкі, г. зн. цана бочкі павінна была складаць 14 грошаў і 4 пенязі. Капа аўса каштавала 6 грошаў, пры сярэднім намалоце 0,5 бочкі з капы, характэрным для ўсіх яравых культур. Бочка аўса мусіла каштаваць у такім выпадку 12 грошаў. Курыца ў Статуце 1566 г. ацэньвалася ў 1,5 гроша. Кошт яек у гэты час невядомы, але ў больш познія гады цана за дзесятак адпавядала, як правіла, 0,5 — 0,75 цаны курыцы. Такім чынам, яе можна ацаніць у межах ад 8 пенязяў да 1 гроша. З такімі папраўкамі выплаты падданых капітула з асаднай валокі добрага грунту павінны былі складаць у сярэдзіне 1570-х г. больш за 100 грошаў, з сярэдняга — звыш 90, а з цяглай валокі — блізу 80 і 60 грошаў адпаведна, плюс паншчына.

Агаворваліся ва ўставе таксама павіннасці на карысць новага касцёла ў Корані. Яго святар (каплан) павінен быў штогод на Каляды аб’язджаць воласць — калядаваць. Пры гэтым з кожнай валокі яму належала па 1 грошы і па 1 кракаўскім карцы жыта, што складала блізу 102 літраў ці 4 пудоў (65,6 кг). Гэтыя павіннасці былі пацверджаны 21 кастрычніка 1582 г. у якасці дзесяціны з даходаў маёнтка. Дадаткова агаворваўся абавязак сялян вазіць з лесу бярвенне на рамонт касцёла і яго звонніцы[7].

Час паказаў неэфектыўнасць захадаў дзеля забеспячэння прыходскага святара. 10 кастрычніка 1591 г. тры канонікі віленскага капітула — Марцэл Сухадольскі, Мікалай Карызна і Барталамей Нядзвецкі (у сумесным распараджэнні якіх знаходзіўся маёнтак Корань), прынялі адмысловую ўставу наконт Кораньскага прыхода. У гэтым дакуменце адзначаецца, што першапачатковая датацыя была недастатковай для дзейнасці каплана, таму ён кінуў прыход, а сяляне, якія раней перайшлі з праваслаўя ў каталіцтва, вярталіся ў праваслаўныя цэрквы і там выконвалі абрады (poddani tez, ktory incz byli nico od Rusi do Kosciola Catolickiego przystali, zasie nazad sie wracaią y dzieci chrzcza hodzać do Ruskich Cerkiew). У сувязі з гэтым на забеспячэнне касцёла прызначаўся дадатковы даход з аренды карчмы ў сяле Корань. Апрача таго ад кожнай сялянскай валокі каплану надавалася штогод па возу дроў. На гэты раз была вызначана і новая працэдура збору падаткаў — іх павінны былі збіраць ураднікі або старцы і звозіць у той з двароў (прэстымоніяў) маёнтка, пры якім будзе знаходзіцца каплан. Калі ж святар вырашыць сам ці праз свайго даручэнца ажыццяўляць ранейшае калядаванне, то сяляне могуць даваць яму што-небудзь па сваёй добрай волі[8].

Павелічэнне датацыі не дасягнула мэты, і ўжо 1 кастрычніка 1596 г. капітул прыняў рашэнне з прычыны недахопу капланаў і малой правізіі ліквідаваць самастойны Кораньскі прыход, а яго касцёл лічыць філіяй суседняга Гайненскага[9].

Паўторнае рашэнне пра ўтварэнне Кораньскага прыхода было прынята 11 лютага 1605 г., і ў больш позніх дакументах ажно да XX ст. менавіта гэты год фігуруе як афіцыйная дата заснавання касцёла. На гэты раз, улічыўшы ранейшы вопыт, капітул вызначыў святару (плябану) нерухомую маёмасць — засценак Нарбутава з зямельным надзелам у памеры 1 валокі і 22,5 моргаў (каля 36 га). На ім уладальнікі кожнай з 4 частак, на якія падзяляўся ў той час маёнтак, мусілі асадзіць па 1 сялянскай сям’і. Апрача того, касцёлу па-ранейшаму належала доля з даходаў маёнтка — грашовая павіннасць, названая пагарцоўшчына , і натуральныя выплаты ў памеры 5 коп (верагодна, 300 снапоў) жыта, 5 коп ячменю, па 1 бочцы ячменю і 0,5 бочкі гароху з кожнага з прэстымоніяў. Памер палуконня з кожнага сялянскага надзелу быў павялічаны з 18 пенязяў (1,8 гроша) да 2 грошаў. У распараджэнні плябана застаўся даход з арэнды карчмы. Пры гэтым агаворвалася, што сяляне могуць з яго дазволу варыць піва на вяселле сына ці дачкі[10].

Агульны кошт павіннасцяў на карысць касцёла можна ацаніць паводле расцэнак, вызначаных Статутам 1588 г., улічыўшы, што лігатурная маса гроша ў перыяд 1580—1607 г. не мянялася і складала 0,67 г срэбра. Капа азімага жыта ацэньвала ся ў Статуте ў 20 грошаў, яравога — у 12 грошаў, бочка жыта — у 24 грошы. Капа ячменю каштавала ў сярэднім 10 грошаў, бочка — 20 грошаў, а бочка гароху, аўса і шэрагу іншых культур — 16 грошаў. У такім выпадку пагарцэўшчына з трох прэстымоні яў павінна была раўняцца 534 грошам. Неўзабаве на пачатку XVII ст. адбыўся рэзкі рост цэн. Калі ён быў адпаведны зніжэнню срэбранага напаўнення гроша (у перыяд з 1607 да 1623 г. яно зменшылася да 0,56 г), то мусіў скласці каля 16 %, і ў 1610—20-я г. кошт пагарцoўшчыны адпавядаў прыблізна 620 грошам.

Выпіска з тарыфу падымнага з біскупскіх уладанняў за 1653 г.[11] дазваляе вызначыць памеры і населенасць маёнтка Корань у сярэдзіне XVII ст. — напярэдадні спусташальнай вайны з Расіяй. Прэстымоній каноніка Паца налічваў тады 40 дымоў, прэстымоній каноніка Копця — 48, уладанні кораньскага плябана — 10, а асобны прэстымоній Прудкі — 35 дымоў. Такім чынам, усяго ў маёнтку налічвалася 133 сялянскія гаспадаркі.

На жаль, наступны па часе тарыф падымнага Мінскага павета, складзены адразу пасля вайны з Расіяй у 1667 г.[12], не змяшчае звестак пра маёнтак Корань, за выключэннем уладанняў плябана. У іх, адпаведна тарыфу, з 10 ранейшых дымоў пасля вайны застаўся толькі 1. Напэўна, уладанні капітула таксама былі моцна спустошаны, пра што ўскосна сведчаць дадзеныя па суседнім маёнтку Ганявічы, які таксама належаў капітулу. У ім тарыф 1653 г. фіксуе два прэстымоніі, што мелі адпаведна 48 і 38 дымоў, а тарыф 1667 г. прыгадвае толькі 11 дымоў[13]. Гэта пацвярджае агульную выснову пра катастрафічнае (прыкладна ўдвая) скарачэнне насельніцтва Беларусі ў выніку вайны 1654-60 г., зробленую ў свой час польскім даследчыкам Ю. Можы[14].

У архіве капітула захаваліся два блізкія па часе інвентары прэстымоніі Малыя Ганявічы. Адзін з іх датаваны 1678 г. і прыгадвае трох падданых, з якіх Каптур карыстаўся адной валокай, а другая значылася ў пусташах[15]. Другі інвентар не мае даты, але ў ім прыгаданы тыя самыя падданыя, прычым за Каптуром запісаны абедзве валокі. Відавочна, гэты дакумент быў складзены або крыху пазней, калі прыгаданы Каптур узяў валоку, якая раней пуставала, або крыху раней — калі меркаваць, што ён пакінуў адну з дзвюх валок, якія яму належалі. Для нас інвентар каштоўны тым, што на адвароце яго знаходзіцца першы з дайшоўшых да нас (на жаль, таксама недатаваны) інвентар прэстымонія Вялікі Корань[16]. Улічыўшы магчымае датаванне інвентара Малых Ганявіч, час яго стварэння можна ўмоўна вызначыць блізу 1680 г.

Адзначаны інвентар змяшчае першыя ўпамінанні імёнаў жыхароў Карэньшчыны — сялян вёсак Міхалкавічы і Чэрнева. Усяго названа 6 імёнаў: Мацей Калуш, Мікалай Калуш, Раман, Гаўрылка (з пазнакай «новік, што аддзяліўся» ), Янук Жаўняровіч і Яска Жаўняровіч. Мяркуючы па ўсім, гэтыя 6 чалавек і іх сем’і ўтваралі ўсё насельніцтва прэстымонія на той момант. Апісанне панскага двара фіксуе карціну поўнага запусцення і заняпаду: апалыя вароты, жылыя і гаспадарчыя пабудовы ахарактарызаваны як надгнілыя , з разбуранымі печамі і падпёртымі дахамі. Ад засеянага ў той год жыта, па вызначэнні складальніка інвентара, «ніякай карысці не чакаецца» (korzysci niespodziewac zadnej).

У 1690 г. быў складзены яшчэ адзін тарыф падымнага Мінскага павета. У ім, аднак, паняцце «дым» страціла свой першапачатковы сэнс. Цяпер яно азначала не рэальны сялянскі двор, а нейкую ўмоўную адзінку абкладання, што ахоплівала некалькі двароў. Пра гэта сведчыць той факт, што ў тарыфе рэгулярна сустракаюцца велічыні 1/2 і нават 1/4 дыма. Тым не менш гэтая крыніца можа даць уяўленне хоць бы пра адносную колькасць падданых. У Вялікім і Малым Корані разам было 9 дымоў, у Прудках — 2, у плябаніі Кораньскага касцёла — 1. Для параўнання, у Вялікіх і Малых Ганявічах разам значылася 5 дымоў[17]. З улікам дадзеных згаданых інвентароў можна меркаваць, што «дым» гэтага тарыфу адпавядае прыкладна 4 дварам (гэтым можна растлумачыць і велічыні 1/4 ці 3/4 дыма, што сустракаюцца ў тарыфе). У такім выпадку агульная колькасць падданых маёнтка Корань на 1690 г. можна ацаніць прыкладна ў 48 двароў.

Наступны тарыф падымнага за 1722 г. фіксуе не рост, а яшчэ большае скарачэнне насельніцтва. На гэты раз у абодвух Коранях і Прудках разам значыцца 9 дымоў, яшчэ 1 — у плябаніі Кораньскага касцёла[18]. Усяго, такім чынам, у маёнтку было 10 дымоў, ці прыблізна 40 двароў.

Адзін з дакументаў, упісаны ў актавую кнігу віленскага капітула 13 мая 1737 г.[19], прыгадвае, што паводле даўніх тарыфаў і звычаяў грашовыя выплаты з Вялікага, Малога Кораня і Прудкоў ажыццяўля юцца з разліку 10 дымоў, пры гэтым прэстымоній Вялікі Корань прыроўніваецца да 4 дымоў, Малы Корань і Прудкі — да 3 дымоў кожны. Гэта сведчыць пра далейшую трансфармацыю паняцця «дым» — яно ператварылася ў гістарычную адзінку абкладання, канчаткова страціўшы сувязь з рэальнай колькасцю сялянскіх двароў.

Уяўленне пра населенасць маёнтка і характар павіннасцяў у больш познія часы дае серыя інвентароў XVIII ст. Пачынае яе інвентарнае апісанне Кораньскага касцёла, датаванае чэрвенем 1740 г.[20] У ім упершыню пайменна пералічана ўсё мужчынскае насельніцтва 8 паселішчаў, што існавалі на той момант на тэрыторыі Карэньшчыны — сяла Корань (13 двароў), вёсак Міхалкавічы (17), Жырблевічы (6), Лішчыцы (3), Прудкі (21), Церахі (10), Чэрнева (5) і Грамніца (8) — усяго 83 двары. У бальшыні гаспадарак (за выключэннем сяла Корань) пералічаны, хоць і без імёнаў, таксама жонкі і дочкі. Агульнае насельніцтва маёнтка можна вызначыць прыблізна ў 520 чалавек. Для непасрэдных падданых плябаніі, што жылі ў сяле Корань, пазначаны павіннасці: з кожнай гаспадаркі па 2 дні паншчыны ў тыдзень узімку (ад дня Св. Юрыя восеньскага да Св. Юрыя веснавога) і па 3 дні — улетку. Грашовыя плацяжы не прыгадваюцца.

Наступны па часе інвентар Кораньскага касцёла быў складзены ў маі — чэрвені 1742 г.[21] Дакумент у цэлым аналагічны папярэдняму, за тым выключэннем, што не змяшчае пераліку парафіян з капітульных прэстымоніяў. Пералічаны толькі падданыя плябаніі, прычым за 2 гады іх колькасць істотна скарацілася. Увогуле ў інвентары пералічаны 10 гаспадарак, але пра жыхароў адной з іх сказана, што ўсе яны памерлі, а ў іншым двары дзеці памерлі, а гаспадар уцёк, засталася толькі яго жонка. Такім чынам, з ранейшых 13 засталіся 8 паўнацэнных гаспадарак (у іх 13 мужчын, разам з сынамі). З іх 4 сям’і жылі непасрэдна ў Корані, 3 — у неназваным засценку (з больш позніх крыніц відавочна, што гутарка ідзе пра Нарбутава), а 1 сям’я — у вёсцы Грамніца.

Гэты інвентар змяшчае першыя звесткі пра забяспечанасць жыхароў Карэншчыны свойскай жывёлай. У адной гаспадарцы яе не было ўвогуле, а ў кожнай з 7 астатніх — па запрэжцы (сасе) з пары валоў, па 1-2 кані і па 1-2 карове. Паказана таксама месцазнаходжанне чатырох зямельных участкаў, якія належалі плябаніі. Адзін з іх знаходзіўся паміж землямі вёскі Міхалкавічы, другі — ля вёскі Чэрнева, трэці — паміж надзеламі вёскі Грамніцы, а чацвёрты — паміж надзеламі вёскі Жырблевічы. Памер кожнага ўчастка пазначаны ў 3 чвэрці. Пры гэтым незразумела, меліся на ўвазе чвэрці валокі (што адпавядае памеру ўчастка прыкладна ў 5,3 га) ці плошча, на якой высяваліся 3 чвэрці (блізу 12 пудоў ці 1,97 ц) зерня, што прыблізна адпавядае 1,5-2 га.

Блізкі па часе стварэння недатаваны інвентар прэстымонія Прудкі[22]. Мяркуючы па складзе прыгаданых домаўладальнікаў, ён адносіцца прыкладна да 1744 г. У ім пералічаны 19 гаспадарак у вёсцы Прудкі і 4 — у Лішчыцах. Усяго на 23 гаспадаркі прэстымонія прыпадала 56 прадстаўнікоў мужчынскага полу. Усе гаспадаркі валодалі аднолькавымі надзеламі па 0,5 валокі (блізу 10,7 га), з якіх адна чвэрць валокі лічылася аседлым надзелам, а другая — прыёмным . За аседлую чвэрць належала плаціць чынш у памеры 5 тынфаў (г. зн. 190 грошаў), а за прыёмную — 2 тынфы (76 грошаў). У 12 гаспадарак не было іншых земляў, апрача гэтых дзвюх чвэрцяў валокі. Астатнія карысталіся дадаткова пустоўскай зямлёй, за якую плацілі па 1 тынфе за чвэрць валокі. 4 двары мелі па 0,25 валокі такой зямлі, 4 — па 0,5 валокі, а адзін гаспадар (Юрка Ліс з Лішчыц) меў 1,5 валокі. Апрача таго з кожнага надзела належала па 2 тынфы дзякла і паўгроша мядовага , а таксама 6 дзён адпрацовачнай і 1 дзень падводнай павіннасці ў год.

26 мая 1747 г. быў складзены інвентар прэстымонія Вялікі Корань[23], які ахопліваў 19 гаспадарак у вёсцы Міхалкавічы і 6 — у Чэрневе. Колькасць сыноў і жывёлы ў ім не пазначана, маюцца толькі дадзеныя пра зямельныя надзелы і плату за іх. У гэтым прэстымоніі не было прыёмных валок. 18 гаспадарак мелі па 0,5 аседлай валокі, 5 — па 2/3 валокі, а двое (войт Сымон Калоша і Францішак Калоша з Міхалкавіч) — па цэлай валоцы. Апрача таго, адной валокай карыстаўся яўрэй — арандатар карчмы. У Чэрневе тры гаспадары мелі адпаведна 1/2, 3/4 і 1 валоку пустоўскай землі, у Міхалкавічах яе не было зусім. Плата за тыповы надзел у 0,5 валокі складалася з 9 злотых чыншу, 2 злотых і 16 грошаў ладройшчыны , 15 грошаў мядоўшчыны , 2 злотых і 16 грошаў дзякла і такой самай сумы работніны . У суме гэта давала 23 злотых і 3 грошы.

Параўнанне з папярэднім інвентаром паказвае, што сума чыншу ў абодвух прэстымоніях была прыкладна аднолькавай (тыповая гаспадарка, якая валодала паўвалокай аседлай і прыёмнай зямлі, у Прудках плаціла ў пераліку 8 злотых і 26 грошаў, г. зн. крыху меней за 9 злотых). Сума мядовага ў першым выпадку складала паўгроша, у другім — палову злотага. Гэта азначае розніцу ў 30 разоў, але, хутчэй, у інвентары Прудкоў ёсць памылка, а гутарка павінна ісці таксама пра палову злотага. Роўнай была і сума дзякла (2 злотых 16 грошаў дакладна адпавядаюць 2 тынфам). У Прудках не было работніны, затое ўжываліся адпрацовачныя павіннасці (верагодна, у Вялікім Корані іх замяняў грашовы эквівалент). Не было там таксама і ладройшчыны (калі яна проста не прапушчана ў інвентары). З улікам папраўкі на кошт мядовага грашовыя павіннасці тыповага надзелу ў Прудках (без пустоўскай зямлі) складалі, такім чынам, 357 грошаў, а ў Вялікім Корані — 513 (у тым ліку па 76 грошаў работніны і ладройшчы ны, без якіх застаецца 361 грош).

Гэтыя лічбы можна супаставіць з дадзенымі валочнай уставы 1576 г., але з улікам абясцэньвання гроша і змянення структуры ценаў. Ацаніць ступень інфляцыі дапамагае супастаўленне з курсам талера — манеты, колькасць срэбра ў якой на працягу другой паловы XVI — XVIII ст. заставалася амаль пастаяннай (у межах 20—25 г). У 1570-я г. талер прыраўноўваўся да 30 літоўскіх грошаў[24], у якіх вызначаны расцэнкі валочнай уставы. Нагадаем, што ў той час з паўвалочнага надзела добрай ці сярэдняй зямлі, які складаўся з чвэрці цяглай і чвэрці асаднай валокі, належаў чынш у суме адпаведна 26,25 або 22,5 грошаў (г. зн. 0,875 — 0,75 талера), дзякло ў 0,5 бочкі жыта (у тагачасных цэнах — 7,2 гроша, ці 0,24 талера) і 0,75 — 0,5 бочкі аўса (9 — 6 грошаў, ці 0,3 — 0,2 талера), 2 курыцы і 10 яек (каля 4 грошаў, ці 0,13 талера), паншчына ў памеры 1 дня ў тыдзень, а таксама 6 дзён талакі ў год, падводная і некаторыя іншыя павіннасці. Без адпрацовачных павіннасцяў сума выплат с такога надзелу складала блізу 1,3—1,5 талера.

З 1717 г. курс талера быў прыраўняны да 8 злотых (240 польскіх грошаў меднай манетай)[25]. Такім чынам, 9 злотых чыншу і 0,5 злотых мядовага адпавядаюць амаль 1,19 талера, што сведчыць пра павелічэнне грашовых выплат у рэальным вылічэнні прыкладна на 40—60%. Затое дзякло цяпер бралася не натурай, а таксама грашыма, прычым у вельмі выгадных для сялян суадносінах. Яго кошт можна супаставіць з цаной прадуктаў харчавання ў сярэдзіне — другой палове XVIII ст., якая неаднаразова пазначаецца ў інвентарах розных маёнткаў. Цэны на збожжа вагаліся ў розныя гады і на розных тэрыторыях, але ў асноўным віленская бочка жыта каштавала ад 16 да 25,5 злотых, бочка аўса — ад 6 да 20 злотых, курыца — ад 6 да 12 грошаў, дзесятак яек — ад 3 да 10 грошаў[26]. Калі прыняць сярэднюю цану жыта за 20 злотых, а аўса — за 13 злотых, то дзякло ў памеры 2 злотых і 16 грошаў адпавядала кошту менш чым 0,1 бочкі гэтых культур. Нават калі дапусціць, што ва ўставе 1576 г. размова ішла не пра віленскія бочкі, а пра бочкі-салянкі (яны складалі 1/4 аб’ёму віленскай бочкі), рэальны кошт дзякла за гэты час вельмі панізіўся.

Паншчына ў сярэдзіне XVIII ст. ужывалася толькі ва ўладаннях плябаніі, прычым яна павялічылася з 1 да 2,5 дня на кожную гаспадарку. У іншых інвентарах паншчына не прыгадваецца зусім, а 6 дзён талакі і падводная павіннасць засталіся толькі ў Прудках, прычым налічваліся таксама не з валокі, а з гаспадаркі (фактычна гэта азначае двухразовае павелічэнне, бо звычайна валоку трымалі дзве гаспадаркі). У Вялікім Корані замест прыгоннай працы браліся ладройшчына і работніна агульным коштам у 5 злотых і 2 грошы (0,63 талера). Верагодна, гэтая сума прыкладна адпавядае кошту прыбытку, які прыносілі б маёнтку паншчына і талака. У суме павіннасці з паўвалочнага надзелу адпавядалі цяпер 2,3—2,5 талера, а без ладройшчыны і работніны — 1,7—1,9 талера. Такім чынам, можно казаць пра пэўнае (але ніяк не драматычнае) павелічэнне эксплуатацыі параўнальна з XVI ст.

Для параўнання можна прывесці дадзеныя з інвентара суседняга маёнтка Айнаравічы, які непасрэдна межаваў з Коранем з паўднёвага захаду. Можна не сумнявацца, што становішча ў ім было добра вядомае жыхарам Карэньшчыны. Пад час продажу часткі гэтага маёнтка ад Тамаша Цадроўскага Міхалу і Зофіі Свідам у кастрычніку 1752 г.[27] павіннасці падданых складалі: паншчына ў 2 мужчынскія і 2 жаночыя дні з кожнай хаты, 5 гвалтаў пад час летняга жніва і яшчэ 2 — пад час ворыва, выпрадзенне 3 талек з уласнага лёну, дзякло ў памеры 2 чвэртак мінскай меры (трэба меркаваць — палову бочкі) жыта, 2 чвэртак аўса, 1 воза сена, 2 курыц, 2 дзесяткаў яек і яшчэ 1 злоты грашыма.

Самы ранні інвентар прэстымонія Малы Корань датуецца 9 сакавіка 1761 г.[28] У ім пазначаны 13 двароў у вёсцы Грамніца, 8 — у Жырблевічах і 13 — у Церахах. Амаль усе гаспадаркі мелі па чвэрці валокі аседлай і па чвэрці прыёмнай зямлі (толькі ў дзвюх было ўсяго па чвэрці аседлай валокі), пры гэтым 12 гаспадарак у Грамніцы, 7 у Церахах і 2 ў Жырблевічах мелі дадатковую пустоўскую зямлю: 12 двароў — па 1/4 валокі, 5 — па 1/2, 3 — па 3/4, адна — цэлую валоку. Стаўка грашовай павіннасці подле даўных застаў была такой самай, як у папярэдніх інвентарах: 5 тынфаў з аседлай чвэрці, 2 — з прыёмнай і 1 — з пустоўскай, плюс з кожнага двара па 2 тынфы дзякла, 2 тынфы за 6 дзён рабошчызны, 2 тынфы за ладроўшчызну і 15 грошаў мядовага. Але за кошт таго, што тыповы надзел ахопліваў тут не палову, а тры чвэрці валокі (усіх трох разрадаў), сума плацяжоў з яго была на 1 тынф большай, чым у Вялікім Корані — 547 грошаў, ці 18 злотых і 7 грошаў (2,28 талера).

Далей па часе ідзе серыя з трох інвентароў прэстымонія Прудкі, датаваных 1774, 1775 і 1778 г.[29] Колькасць двароў у Прудках дасягнула 22, у Лішчыцах — 13. Апрача таго з’явіліся засценкі Гарадзец і Млын, якія мелі па 1 двары. Размеркаванне зямлі за тры дзесяцігоддзі з часу папярэдняга інвентару істотна змянілася: цяпер 22 з 36 гаспадароў значыліся карыстальнікамі надзелаў у 0,5 аседлай валокі, яшчэ 5 мелі ў дадатак прыёмную (ад 1/4 да 1/2 валокі), а 7 — пустоўскую зямлю (усе па 1/4 валокі). На агульным фоне вылучаюцца, з аднаго боку, жыхары Лішчыц Саўка Шэйпа і Мацей Жукоўскі, якія валодалі адпаведна 1 і 1,5 валокі аседлай зямлі, а з другога боку — Грышка Грэцкі і Адам Жукоўскі з той самай вёскі, у якіх было толькі па пустоўскім надзеле (1/2 і 1/4 валокі адпаведна).

Забяспечанасць сялян рабочай скацінай была даволі аднастайнай. На 36 гаспадарак у 1774 г. прыпадала 56 коней і 71 вол, у тым ліку 20 гаспадарак мелі па 2 кані і 2 валы, 6 — па 1 кані і 2 валы. Толькі 2 гаспадаркі ў Прудках і 2 у Лішчыцах мелі па 4 валы і 2 кані (у 1778 г. у двух гаспадароў было ўжо па 4 валы і 3 кані, а ў трох — па 4 і 2). З другога боку, у адным двары былі толькі 1 вол і 1 конь, у другім — толькі конь, а 4 гаспадары не мелі цяглавай жывёлы (двума з іх былі вышэйзгаданыя Грышка Грэцкі і Адам Жукоўскі).

Плата за тыповы надзел у 0,5 аседлай валокі складала, паводле інвентару 1774 г., 18,5 злотых (2,31 талера). Пры гэтым ніякіх адпрацовачных павіннасцяў сяляне не выконвалі, бо ў маёнтку не было панскага ворыва. У 1775 г. павіннасці рэзка ўзраслі: з той самай паўвалокі належала 10 тынфаў (паводле тагачаснага курсу гэта складала 32 злотых, ці 4 талеры) чыншу і 6 тынфаў за мёд і воск, да таго ж сяляне мусілі адпрацоўваць яшчэ па 2 дні паншчыны ў год (магчыма, на самай справе — у тыдзень) на карысць кораньскага плябана, які ў гэты час арандаваў прэстымоній. Трэба меркаваць, што менавіта з арэндай і звязана рэзкае павелічэнне павіннасцяў. У 1778 г. чынш зноў панізіўся да 20 злотых (2,5 талера) з паўвалокі.

Для параўнання ёсць амаль адначасовы інвентар часткі сумежнага маёнтка Айнаравічы, набытага ў сакавіку 1779 г. Стэфанам і Зофіяй Свідамі ад Зофіі Цадроўскай і яе мужа Зыгмунта Шыцкага[30]. Цяпер паншчына ў гэтым маёнтку складала ўжо 2 мужчынскія і 3 жаночыя дні з гаспадаркі (на 1 больш параўналь на з 1752 г.), плюс 2 мужчынскія гвалты на ворыве і 3 жаночыя — на жніве. Затое дзякло не прыгадваецца — магчыма, за кошт яго скасавання і была павялічана паншчына. Іншыя павіннасці з паўвалочнага надзелу складаліся з 2 злотых падымнага, 3 курыц, 20 яек, 3 талек прадзіва. Апрача таго штоноч належала выходзіць па чарзе на варту ў панскі двор, а „для засыпання грэбляў, ежлі б таго патрэба была, з сваіх дзён ехаць павінны” . За паўвалокі прыёмнай зямлі належала плата ў 10 злотых.

Група блізкіх па часе інвентароў належыць да прэстымонія Вялікі Корань. Адзін з іх датаваны 1 кастрычніка 1781 г.[31], а другі, што захаваўся ў трох розных спісах — 1 кастрычніка 1786 г.[32] Гэтыя інвентары найбольш падрабязныя. Інвентар 1781 г. фіксуе 17 двароў у Чэрневе (у іх 52 асобы мужчынскага полу і не менш за 32 — жаночага[33]), 21 двор (адпаведна 57 і 51) у Міхалкавічах і яшчэ 7 (20 і 17) — у Загор’і, якое было выселкам той самай вёскі і пазней злілося з ёй. Апрача таго ў складзе прэстымонія з’явілася яшчэ адно новае паселішча — Юршы — з 4 дварамі (12 і 9). Усяго, такім чынам, у наяўнасці было 49 двароў з прыкладна 250—260 жыхарамі. На іх прыпадала 75 коней (1,5 на двор), 84 валы (1,7), 100 кароў (2), 202 авечкі (4,1), 70 козаў (1,4), 125 свіней (2,5) і 4 вуллі пчол. Звесткі пра памеры надзелаў страчаны для 5 двароў Чэрнева з прычыны пашкоджання адпаведнага аркуша інвентара. З астатніх 44 гаспадарак 28 мелі надзелы па 1/2 валокі, 2 — па 3/8 валокі, 7 — па 3/4 валокі, 2 — па 5/8 валокі. У 3 гаспадароў было толькі па 1/4 валокі, а ў 2 — увогуле не было (адзін з іх запісаны як парабок, другі — як млынар-агароднік ). З тыповага надзелу ў 0,5 валокі належалі павіннасці ў памеры 20 злотых чыншу, плюс 4 злотых і 20 грошаў падымнага .

Інвентар 1786 г. змяшчае істотныя адрозненні, асабліва ў дачыненні да свойскай жывёлы. Колькасць двароў у Чэрневе павялічылася да 20 (апрача іх пазначана 1 сям’я кутнікаў , якая не мела ўласнай хаты). У Міхалкавічах стала 23 двары (і яшчэ 5 сем’яў кутнікаў), у Загор’і — 9 двароў і ў Юршах — па-ранейшаму 4. Колькасць жыхароў абодвух полаў (без кутнікаў) склала 339 чалавек на 56 двароў (6 чал. на двор). Рэзка павялічылася параўнальна з папярэднім інвентаром колькасць скаціны: на гэты раз згадваюцца 191 конь (3,4 на гаспадарку), 233 валы (4,2), 347 кароў (6,2), 443 авечкі (7,9), 148 коз (2,6), 617 свіней (8,3) і 79 вулляў. Лічбы па асобных дварах уражваюць: напрыклад, у гаспадарцы Лявона Саўрыцкага з Чэрнева значацца 4 кані, 8 валоў, 12 кароў, 14 авечак, 7 козаў і 13 свіней, тады як у інвентары 1781 г. у яго пазначаны толькі 1 конь, 2 валы, 2 каровы, 5 авечак, 2 казы і 1 свіння. Такая вялікая розніца за 5 гадоў наўрад ці можа быць растлумачана натуральным прыростам. Магчыма, у першым выпадку быў моцны недаўлік, або падлічвалася толькі дарослая жывёла, а ў пазнейшым інвентары — таксама і маладняк.

Велічыня надзелаў крыху скарацілася: з 56 гаспадарак 39 мелі па 1/2 валокі, 3 — па 3/4, 5 — па 3/8 і 8 — па 1/4. Беззямельных гаспадарак на гэты раз няма. Усе валокі належалі да аднаго разраду — аседлых (сядзібных) . Толькі адна гаспадарка — ляснічага Станіслава Фалькоўскага — мела апрача 3/4 валокі асноўнага надзелу яшчэ 1/2 вольнай валокі. У Міхалкавічах амаль усе двары мелі таксама па 2 моргі (каля 1,4 га) сенажацяў. У іншых паселішчах іх не было амаль ніўкога, толькі ў Чэрневе 3 двары мелі да сваіх паўвалочных надзелаў па 5 дадатковых моргаў — ворыўных і сенакосных.

Спіс павіннасцяў у гэтым інвентары даволі складаны. Грашовыя павіннасці збіраліся перад днём Св. Міхаіла. Са стандартнай паўвалокі належала 24 злотых чыншу, а апрача таго — 2 злотых мядовага і 1 злоты 10 грошаў падымнага з кожнага двара. За дадатковыя моргі была адмысловая плата — па 1 злотым і 15 грошаў з ворыўнага і па 24 грошы — з сенакоснага морга. На кожны злоты налічваўся яшчэ і дадатак у памеры 1 гроша — грашовая подаць. Усяго з двара прыходзілася, у залежнасці ад памераў надзелу, розных плацяжоў на суму ад 18 да 55 злотых, часцей за ўсё — каля 35-37 злотых у год. Кутнікі плацілі 6 злотых 20 грошаў падымнага.

Можна канстатаваць павелічэнне чыншу параўнальна з 1747 г. у 2,7 раза, мядовага ў 4 разы і з’яўленне новых грашовых выплат — падымнага і грашовага. Дзякло зноў выступала ў выглядзе натуральнай павіннасці — па паўбочкі жыта і аўса, па 4 курыцы і 30 яек, па 2 капы грыбоў з кожнай паўвалокі. Замест зніклых ладройшчыны і работніны зноў з’явіліся адпрацовачныя павіннасці: паншчына ў памеры 3 мужчынскіх і 2 жаночых дзён у тыдзень з валокі (г. зн. 2,5 дня з паўвалочнага надзелу), плюс адна паездка ў год на сваёй падводзе ці транспартаванне па вадзе 1 плыта да Вільні (на адлегласць каля 210 км). Апрача таго належала выходзіць на рамонт мастоў, гацяў і карчмы, а ў выпадку заснавання ў вёсцы новага двара кожная гаспадарка абавязана была вывезці з лесу па 10 бярвенняў.

Інвентарнае апісанне Кораньскага прыхода ад 31 студзеня 1783 г.[34] змяшчае вопіс маёмасці плябаніі, яе зямельных угоддзяў, а таксама спіс падданных, што жылі ва ўладаннях касцёла — Кораньскай юрысдыцы . Землі плябаніі знаходзіліся ў самім сяле Корань (каля 8 валок) і цераспалосна з уладаннямі капітула — у засценку Нарбутава (1 валока 22 моргі), у Капцах (1 валока), сярод земляў вёскі Прудкі ва ўрочышчы Дворышча (1 валока), а таксама па 1,5 валокі ў Міхалкавічах, Жырблевічах, Церахах і Грамніцы. Усяго на гэтыя землі прыходзілася каля 10 валок ворыва, каля 7 валок лесу, каля 2,5 валок сенакосаў. Прыкладна 6 валок выкарыстоўваліся на патрэбы плябаніі, а 5 былі выдзелены пад надзелы сялян. Плябаніі належалі таксама два ставы — у Капцах і Бачылаўцы (з іх другі — напалам з маёнткам Укропавічы). Спіс падданных уключаў 9 двароў і 3 сям’і кутнікаў у Корані, 4 двары ў Нарбутаве, а таксама па 1 двары ў Грамніцы, Церахах і Жырблевічах і сям’ю каваля Томаша Шчарбовіча, што жыла ў Чэрневе (відавочна, без уласнага двара і зямельнага надзелу). Усяго ў 16 дварах пералічаны 111 чалавек (57 асобаў мужчынскага полу і 54 — жаночага), з іх 13 кутнікаў. У іх карыстанні знаходзіліся 21 рабочы конь і 4 жарабят, 31 рабочы вол і 6 маладых, 27 кароў і 6 цялушак, 70 авечак, 18 козаў і 48 свіней. Непасрэдна ў плябанскай гаспадарцы было 6 дойных кароў, 1 пляменны бык (бугай), 10 авечак, 10 свіней, 7 гусей, 6 качак, 10 курэй. Апрача таго, за асабістыя грошы плябана былі куплены 7 кароў, 2 валы, 1 бугай, 19 авечак, 1 каза, 1 казёл, 7 свіней, 9 індыкоў і 4 гусі.

Павіннасці кожнай гаспадаркі зводзіліся да паншчыны ў колькасці 3 дзён на тыдзень (усяго 156 дзён на год) і выплаце падымнага — 3 злотых 10 грошаў. Памеры надзелаў не пазначаны, але, калі верыць звесткам пра тое, што ў суме яны складалі каля 5 валок, то на кожны двор прыходзілася ў сярэднім меней за 1/3 валокі (7 га). На гэтых надзелах высявалася 10 бочак жыта (азімага), каля 2 бочак ячменю, 8 бочак аўса, 4 бочкі яркі (яравога жыта), па 2 бочкі пшаніцы і гароху, па чвэрці лёну і канаплі. Норма высеву зерневых, мяркуючы па гэтых лічбах, складала блізу 1 чвэрці (100 л, ці 0,8 ц) на гектар. Ураджайнасць жыта прыкладна ў пяць разоў перавышала пасеў (г. зн. была блізу 4 ц/га), ячменю — вагалася ад сам-1 да сам-10, аўса — каля сам-3, прычым у інвентары адзначаецца, што ў даўнія гады ўраджай аўса нават не вяртаў насення.

Да гэтага інвентара дадаецца запіс пра змяненне зямельных уладанняў касцёла, здзейсненых капітулам 24 кастрычніка 1787 г.[35] Плошча іх склала з таго часу 17 валок 22 моргаў, з якіх 6 валок належалі непасрэдна плябаніі, а 10 валок 22 моргі прызначаліся пад надзелы яе прыгонных.

Завяршаюць спіс інвентароў XVIII ст. два інвентары прэстымонія Прудкі, датаваныя 29 верасня 1787 і 1789 г.[36] Колькасць двароў у Прудках склала ў 1787 г. 22, а праз два гады — 23. У Лішчыцах іх было адпаведна 13 і 14. У 1787 г. 1 двор пазначаны таксама ў засценку Капцы, а 2 — у засценку Гарадзец. У 1789 г. іх насельнікі дапісаны пасля спісу гаспадарак вёскі Лішчыцы, без пазначэння месца жыхарства. Памеры надзелаў пазначаны толькі ў інвентары 1787 г., прычым не ў валоках, а ў моргах (1/30 валокі). Самыя маленькія надзелы — па 10 сядзібных моргаў, ці 1/3 валокі — былі ў 3 сялян, якія плацілі за іх чынш па 13 злотых 10 грошаў. Самым буйным быў надзел у 2 валокі (Мацея Жукоўскага з Лішчыц). За яго належаў чынш у 80 злотых. Яшчэ 3 чалавекі мелі надзелы больш за 1 валоку сядзібнай зямлі, а ў 7 спалучэнне сядзібных і прыёмных моргаў у суме давала валоку і болей, што азначала плату ад 40 да 63,5 злотых. Палова ўсіх надзелаў (20) укладвалася ў памеры ад 20 да 27 моргаў (14-19 га) сядзібнай зямлі, яшчэ ў 5 сялян такія самыя лічбы давала спалучэнне сядзібных і прыёмных моргаў. Чынш з такіх надзелаў налічаўся ў межах ад 26 злотых 20 грошаў да 36 злотых. На 0,5 валокі сума чыншу складала 20 злотых, г. зн. яна не змянілася параўнальна з 1778 г. Верагодна, былі і іншыя павіннасці, аналагічныя павіннасцям сялян з іншых вёсак (падымнае, мядовае), але ў інвентары яны не згадваюцца.

Сярэдні памер гаспадаркі быў даволі стабільны. Паводле дадзеных інвентара 1740 г. ён складаў каля 6,3 чал. (дыяпазон ваганняў — ад 2 да 18). Серыя інвентароў 1783—1789 г. змяшчае дадзеныя пра гаспадаркі па 7 з 12 паселішчаў. Іх сярэдні памер складаў 6,1 чел., а з улікам кутнікаў — да 6,3 (пры размаху ваганняў ад 1 да 14). Забяспечанасць зямлёй моцна мянялася па розных прэстымоніях, і нават па адным паселішчы з цягам часу, што бачна з табліцы 1. Верагодна, значнае павелічэнне ворыўнай зямлі ў прэстымоніях Вялікі Корань і Прудкі звязана з расчысткай новых земляў з-пад лесу.

Табліца 1. Колькасць насельніцтва і зямлі ў гаспадарках паводле дадзеных інвентароў XVIII ст.

Даты Паселішчы Гаспадаркі Душы Усяго зямлі На 1 двор На 1 душу
муж. усяго валок га валок га
1742 Корань, Нарбутаваа 9 13
1744? Прудкі, Лішчыцы 23 56 16 341 0,69 14,8
1747 Міхалкавічы, Чэрнева 25 15,6 332 0,62 13,3
1761 Грамніца, Жырблевічы,  Церахі 34 131 24,25 516,5 0,71 16,2
1774/5 Прудкі, Лішчыцы,  Гарадзец, Млын 36 96 20,3 433 0,55 11,7
1781 Міхалкавічы, Чэрнева, Юршы 49 141 255? 22б 469б 0,5 10,6
1783 Корань, Нарбутавав 16 49г 100г 5? 105? 0,31 6,6 1,05
1786 Міхалкавічы, Чэрнева, Юршы 56 175г 339г 25,6 546 0,46 9,8 1,61
1787 Корань, Нарбутава 16? 49? 100? 10,7 228 0,67 14,2 2,28
1787/9 Прудкі, Лішчыцы, Гарадзец, Капцы 40 127 236 34,6 737 0,86 18,4 3,12

а З улікам 1 двара ў Грамніцы

б Падлікі толькі ў дачыненні да 44 гаспадарак

в З улікам па 1 двары ў Грамніцы, Жырблевічах, Церахах і Чэрневе

г Без уліку кутнікаў

Табліца 2. Наяўнасць свойскай жывёлы ў гаспадарках паводле дадзеных інвентароў XVIII ст.

Даты Паселішчы Гаспадаркі Коні Валы Каровы Авечкі Козы Свінні Вуллі пчол
1742 Корань, Нарбутаваа 9 9 14 9
1744? Прудкі, Лішчыцы 23 43 68
1761 Грамніца, Жырблевічы, Церахі 34 59 73
1774/5 Прудкі, Лішчыцы, Гарадзец, Млын 36 56 71
1781 Міхалкавічы, Чэрнева, Юршы 49 75 84 100 202 70 125 4
1783 Корань, Нарбутаваб 16 25в 37в 33в 70 18 48
1786 Міхалкавічы, Чэрнева, Юршы 56 191 233 347 443 148 617 79

а З улікам 1 двара ў Грамніцы

б З улікам па 1 двары ў Грамніцы, Жырблевічах, Церахах і Чэрневе

в З улікам маладняку

Забяспечанасць бальшыні гаспадарак свойскай жывёлай была здавальняльнай. Тыповая гаспадарка мела, як правіла, 1—2 коней, пару валоў, не менш за 2 каровы, 2—3 свіней.

У XVIII ст. у маёнтках капітула пераважала грашовая рэнта — чынш. Самая высокая норма паншчыны фіксуецца ў інвентарах Кораньскай плябаніі (2,5—3 дні з гаспадаркі) і прэстымонія Вялікі Корань за 1786 г. (3 мужчынскія і 2 жаночыя дні з валокі, ці прыкладна 2,5 з гаспадаркі). Паколькі сярэдні памер гаспадаркі быў блізкі да 6 чал., з іх прыкладна палова працаздольных, то на кожнага работніка прыходзілася менш за 1 чалавека-дзень на тыдзень. Гэтая норма была намнога ніжэйшая за сярэднюю па Беларусі. Нагадаем, што ў суседнім маёнтку Айнаравічы паншчына складала 4—5 дзён з гаспадаркі, ці 8—10 з валокі. Такое становішча было куды больш тыповым для шляхецкіх маёнткаў. Поводле падлікаў П. Лойкі, у 29 прыватнаўласніцкіх маёнтках захаду і цэнтра Беларусі ў другой палове XVIII ст. паншчына складала ў сярэднім 9,8 чалавека-дзён на тыдзень з валокі[37]. Характэрна, што і сярэдні памер гаспадаркі па Беларусі ў цэлым быў прыкметна вышэйшы. Ю. Можы паводле дадзеных 15 інвентароў за перыяд з 1725 да 1808 г. налічыў у 4370 дварах 34 950 душ, г. зн. блізу 8 чалавек на двор.

У сакавіку 1793 г. у працэсе другога падзелу Рэчы Паспалітай тэрыторыя цэнтральнай Беларусі адышла да Расіі. Для ўладанняў каталіцкай царквы гэта мела вельмі істотныя наступствы: усе маёнткі біскупа і капітула ў 1794 г. былі канфіскаваныя. У актавай кнізе капітула за 1797 г. падаецца пералік страчаных уладанняў, сярод якіх фігуруюць прэстымоній каноніка Ігнацыя Кліманьскага Вялікі Корань, прэстымоній Мікадыма Пузыны Корань, або Красны Бор, прэстымоній Якуба Дадэркі Прудкі[38]. 18 жніўня 1795 г. маніфестам імператрыцы Кацярыны II гэтыя і шэраг іншых канфіскаваных маёнткаў (у тым ліку і суседнія Айнаравічы, або Мураваны Двор) былі пажалаваны ва ўласнасць генерал-маёру Івану Мікалаевічу Няплюеву[39]. Пры гэтым тры былыя капітульныя прэстымоніі былі аб’яднаныя ў адзін маёнтак, які атрымаў назву Красны Бор.

Пераход у склад Расійскай імперыі азначаў для жыхароў Карэньшчыны не толькі змену ўладальніка, але і шэраг іншых, часам вельмі балючых новаўвядзенняў. Адным з іх была рэкруцкая павіннасць, якой не ведала Рэч Паспалітая. Цяпер усё мужчынскае насельніцтва ва ўзросце ад 19 да 35 гадоў трапляла ў разрад ваеннаабавязаных, і пры абвяшчэнні чарговага набору (ён праводзіўся ў сярэднім 1 раз на год) кожны з іх рызыкаваў трапіць на 25-гадовую вайсковую службу. Адчувальна павялічыўся і ўзровень эксплуатацыі сялян. Хоць непасрэдных звестак на гэты конт няма, можна меркаваць, што ў маёнтку Красны Бор ужо ў гэты час замест чыншу ўсталявалася такая ж паншчына, як і ў суседніх Айнаравічах, чаму спрыяла часовае аб’яднанне абодвух уладанняў у адзін маёмасны комплекс генерала Няплюева. Пасля яго смерці абодва маёнткі дасталіся ў спадчыну яго дачцэ Марыі, па мужу Енгалычавай, якая 21 чэрвеня 1826 г. прадала Красны Бор гвардыі палкоўніку Казіміру Іванавічу Чудоўскаму[40].

Што тычыцца ўладанняў Кораньскага касцёла, то яны былі пакінуты ў руках плябана Рафала Гзоўскага. Згодна з інвентарным апісаннем ад 8 снежня 1796 г.[41], землі гэтага маёнтка пасля паўторнай фундацыі капітула ад 1787 г. вымяраліся 17 валокамі 22 моргамі, з якіх 6 валок выкарыстоўваліся плябанскім дваром, а 10 валок 22 моргі складалі надзелы прыгонных сялян плябаніі (іх спісу ў гэтым інвентары няма).

Наступнае апісанне Кораньскага касцёла датуецца 18 жніўня 1804 г.[42] На той час у Корані было 4 двары, у Нарбутаве — 3. Яшчэ 7 чалавек пазначаны ў спісе чэлядзі плябанскай і 1 — у якасці кутніка. Колькасць душ абодвух полаў складала 59 чалавек. Усе сялянскія надзелы былі аднолькавыя — па 3 моргі (крыху больш за 2 га) сядзібнай зямлі і па 3 моргі сенакосаў. Апрача таго сяляне мелі яшчэ палявыя надзелы, падзеленыя на 3 змены па 4 моргі ў кожным участку. Адна гаспадарка (Мацея Гусакоўскага) мела дадаткова ўчастак пусташы ў 6 моргаў сядзібнай і сенакоснай зямлі. У сярэднім на двор прыпадала па 12 моргаў ворыва, па 3 моргі сядзібнай і 3 — сенакоснай зямлі, г. зн. па 18 моргаў (крыху менш за 13 га) на двор. За сядзібныя надзелы належала па 2 мужчынскія і 2 жаночыя дні паншчыны і па 2 талакі ў год (на вываз гною і на жніво). Такім чынам, і ў царкоўных уладаннях норма паншчыны наблізілася да лічбы, характэрнай для шляхецкіх маёнткаў. Зямельныя ўладанні плябаніі ў суме складалі 18 валок (каля 385 га), з іх 9,5 валокі і 2,5 морга прыходзілася на дворную зямлю, 5 валок — на сялянскія надзелы, 3 валокі і 12,5 морга — на баравы лес. 4 пусташы (іх памер не пазначаны) знаходзіліся ў арэндзе ў яўрэя-карчмара і трох дробных шляхцічаў — Міхала Главацкага, Антонія Гашынскага і Станіслава Добжынскага. На 7 сялянскіх двароў прыпадала 8 коней, 3 клячы (кабылы), 3 жарабят, 17 валоў, 1 бык, 8 кароў, 1 цялушка, 12 коз, 35 авечак, 16 свіней, 41 курыца. Аднаму з сялян — Вінцэнту Шчарбовічу — як новіку нядаўна оседламу была дадзена ільгота на 2 гады, пасля заканчэння якой ён мусіў выконваць павіннасці ў агульным парадку.

Інвентар ад 3 чэрвеня 1807 г.[43] быў складзены з нагоды перадачы плябаніі пасля смерці Рафала Гзоўскага новаму ксяндзу — Юзафу Валіцкаму. З чатырох арандатараў пусташаў засталіся двое — яўрэй Гірш і шляхціч Добжынскі. Колькасць двароў у Нарбутаве засталася нязменнай, у Корані — павялічылася з 4 да 6, а колькасць падданых у абодвух паселішчах склала 69 (без чэлядзі, спісу якой няма). На 9 двароў прыпадала 7 коней, 11 кляч, 3 жарабят, 18 валоў, 6 бычкоў, 4 цялушкі, 16 кароў, 2 перадойкі , 8 козаў, 48 авечак, 21 свіння, 59 курэй. У гаспадарцы Мацея Гусакоўскага было 6 вулляў пчол, яшчэ 1 вулей — у Міхала Гусакоўскага.

Наступнае інвентарнае апісанне Кораньскага касцёла, датаванае 5 лютага 1822 г.[44], прыгадвае 4 сялянскія двары ў Корані і 4 ў Нарбутаве — усяго 63 чалавекі абодвух полаў. Яшчэ 2 чалавекі служылі пры плябаніі. На ўсе 8 двароў прыпадала 10 коней, 17 валоў, 9 кароў, 33 авечкі, 21 свіння, 53 курыцы, 1 вулей пчол.

Багатую інфармацыю змяшчае інвентар маёнтка Красны Бор, які захаваўся ў фондзе Мінскага губернскага інвентарнага камітэта[45]. Дата яго складання не пазначана, але ў загалоўку ўладальнік маёнтка Казімір Чудоўскі названы нябожчыкам (ён памёр 12 ліпеня 1846 г.[46], а 21 жніўня таго самага года ў валоданне маёнткам быў уведзены яго брат Аляксей[47] ). Фармальна інвентар трэба датаваць чэрвенем — жніўнем 1846 г., аднак супастаўленне пазначанага ў ім узросту сялян з дадзенымі метрычных кніг і рэвізскіх сказак паказвае, што пры яго стварэнні былі механічна выкарыстаны звесткі з нейкага гаспадарчага інвентара таго самага маёнтка за 1841 г.

У інвентары як самастойныя гаспадары выступаюць не толькі трымальнікі ворыўных (грунтовых) надзелаў і агароднікі , што карысталіся толькі сядзібнай зямлёй з агародам, але таксама халупшчыкі , якія ўвогуле зямлі не мелі. Асобна пазначаны кутнікі. Усяго ў маёнтку значылася 142 гаспадаркі на поўных надзелах, 3 агароднікі, 6 халупшчыкаў і 13 кутнікаў. Памеры надзелаў для ўсіх грунтовых двароў былі аднолькавыя — па 15 дзесяцін[48] палявой і 5 дзесяцін сенакоснай зямлі. Гэта, аднак, супярэчыць змешчанай у пачатку інвентара агульнай характарыстыцы маёнтка, якая належыць да 1846 г. У ёй пазначана, што на двор прыпадае па 1 дзесяціне сядзібнай зямлі, 10 дзесяцін ворыўнай і 3,3 — сенакоснай. Відавочна, паміж 1841 і 1846 г. памеры надзелаў былі скарочаны.

Параўнальна з перыядам ВКЛ рэзка ўзрасла сярэдняя населенасць двара — цяпер яна складала 8,8 чалавек. Верагодна, гэта было рэакцыяй сялян на рост адпрацовачных павіннасцяў: для гаспадаркі, якая мела больш рабочых рук, цяжар на кожнага быў не такі вялікі. Таму запозненае адшчапленне новых гаспадарак, як і больш раннія шлюбы (што прыводзіла ў сям’ю новую работніцу) сталі выгаднымі для сялян.

Табліца 3. Маёнтак Красны Бор паводле дадзеных інвентара 1841 г.

Паселішчы: Колькасць двароў Колькасць душ Свойская жывёла пчолы
муж. жэн. усяго коні валы жараб. бычкі каровы цялушкі авечкі кохы свінні
пры маёнтку 1 2 4 6 0 0 0 0 0 1 2 0 3 0
1 Грамніца 17 61 74 135 24 33 0 15 23 16 87 20 61 12
2 Града 1 7 4 11 4 3 2 3 5 2 9 0 5 6
3 Жырблевічы 12 58 56 114 17 35 5 17 23 16 77 14 56 24
4 Казыры 13 58 70 128 30 34 5 17 28 21 87 11 71 54
5 Лішчыцы 13 50 49 99 18 25 2 11 18 10 66 20 43 8
6  Міхалкавічы 31 135 140 275 45 71 10 22 40 38 154 64 111 10
7 Востраў 1 7 7 14 4 4 1 2 4 3 8 0 4 0
8 Прудкі 25 97 124 221 28 52 5 17 32 27 121 56 60 6
9 Церахі 24 90 111 201 28 58 10 31 40 30 109 38 86 37
10 Чэрнева 13 63 59 122 26 35 13 13 26 22 71 19 41 4
Усяго 151 628 698 1326 224 350 53 148 239 186 791 242 541 161

У сваю чаргу памешчык адрэагаваў тым, што ўжыў новую сістэму раскладкі павіннасцяў — ужо не ў разліку на двор ці валоку, а ў залежнасці ад колькасці работнікаў у гаспадарцы. На кожнага працаздольнага (такімі лічыліся мужчыны і жанчыны ад 15 да 50-55 гадоў) прыходзілася ў сярэднім па 1 дні прыгону на тыдзень. У цэлым на 142 цяглых гаспадарак гэта давала 286 мужчынскіх дзён (з іх 275 дзён конных і 11 — пешых) і 288 жаночых, г. зн. прыкладна па 4 дні паншчыны на гаспадарку. Апрача таго незалежна ад колькасці працаздольных кожная гаспадарка абавязана была адпрацаваць 1 дзень у якасці шарварка , што давала яшчэ 100 конных і 42 пешых дзён, а сярэдняя колькасць адпрацовачных чалавека-дзён з цяглай гаспадаркі дасягала 5. У дадатак, з кожнай працаздольнай душы (з улікам агароднікаў і нават кутнікаў) належала ў год па 6 дзён летняй дапамогі , або талакі. Гэтая павіннасць прыйшла яшчэ з XVI ст., але замест валокі ці двара таксама вылічалася цяпер з кожнай душы. 138 найбольш моцных гаспадарак выконвалі яшчэ ў год па 1 падводзе (паездцы са сваім гужавым транспартам на адлегласць блізу 1 мілі, або 7,4 км). Тыя, хто трымаў пчол, уносілі натуральную павіннасць мёдам: звычайна па 12 кварт[49] з двара, хоць некаторыя ўладальнікі пасек уносілі па 48 і нават 60 кварт.

Падсумоўваючы, можна канстатаваць, што прыналежнасць маёнтка Корань віленскаму капітулу была фактарам вельмі спрыяльным для сялян. Узровень іх эксплуатацыі ў найбольш жорсткай форме — адпрацоўка прыгону — на той час быў істотна ніжэйшы за сярэдні па Беларусі. З пераходам маёнтка ў прыватныя рукі гэтая перавага знікла, і ў цэлым становішча былых капітульных падданых істотна пагоршылася. Гэта пацвярджаецца ўспамінамі, зафіксаванымі на пачатку ХХ ст. нараджэнцам вёскі Міхалкавічы — беларускім культурным дзеячам і этнографам-аматарам А. Варлыгам. Ён адзначаў, што ў свядомасці сялян расійскае панаванне было часам пагаршэння іх становішча, і таму пад час вайны 1812 г. іх сімпатыі адназначна былі на баку французаў[50].


[1] Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi Wileńskiej. Kraków, 1948. №25. S. 40—2; Vitoldiana. Codex privilegiorum Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1386—1430 / Wyd. J. Ochmański. Warszawa — Poznań, 1986. №13. S.18—9.
[2] Аддзел рукапісаў бібліятэкі АН Літвы (далей — АРБАНЛ). Ф. 43. Адз. зах. 435.
[3] Тамсама. Адз. зах. 213. Арк. 77 адв. — 79; Ochmański J. Op. cit. S. 190—1.
[4] АРБАНЛ. Ф. 43. Адз. зах. 213. Арк. 202 адв. — 204. Гл. таксама: Ochmański J. Op. cit. S.191, 195—6.
[5] У 1560—70–я г. лігатурная маса гроша складала 0,868 г срэбра. 1 грош быў роўны 10 пенязям.
[6] Відавочна, мелася на ўвазе вялікая, так званая віленская бочка, роўная 4 малым бочкам — карцам. Адпаведна артыкулу 30 раздзела 3 Статута ВКЛ 1566 г. умяшчальнасць бочкі складала «4 корцы без верху и тресенья, але под стрых». Яе аб’ём быў роўны прыблізна 407 л, ці каля 16 пудоў (262 кг) збожжа.
[7] Тамсама. Адз. зах. 214. Арк. 244.
[8] Тамсама. Адз. зах. 215. Арк. 168 адв.—171 адв.
[9] АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 215. Арк. 279.
[10] Тамсама. Адз. зах. 216. Арк. 58—59 адв. Гл. таксама копію: НГАБ. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 22. Арк. 433—4.
[11] АРБАНЛ. Ф. 43. Адз. зах. 609.
[12] Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы (ДГАЛ). Ф. СА (Старажытныя акты). Адз. зах. 3721. Арк. 28.
[13]м Тамсама. Арк. 36.
[14] Morzy J. Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w 2 połowie XVII wieku. Poznań, 1965.
[15] АРБАНЛ. Ф. 43. Адз. зах. 8584.
[16] Тамсама. Адз. зах. 10750.
[17] НГАБ. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 144. Арк. 38.
[18] Тамсама. Арк. 53.
[19] Тамсама. Арк. 352—4.
[20] ДГАЛ. Ф. 694. Воп. 1. Адз. зах. 4481.
[21] НГАБ. Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 82, 89—90.
[22] АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10771.
[23] Тамсама. Адз. зах. 10758.
[24] Gumowski M. Mennica Wileńska w XVI i XVII wieku. Warszawa, 1921. S. 61.
[25] Рябцевич В. Н. О чем рассказывают монеты. 2–е изд. Мн., 1977. С. 157.
[26] Указанні на цэны прадуктаў змяшчаюцца ў інвентарах, апублікаваных Віленскай археаграфічнай камісіяй: АВК. Т. 35. Вильно, 1910. С. 67, 73, 108, 110, 119, 192, 198, 233, 242, 305, 320, 325; тамсама. Т. 38. Вильно, 1914. С. 76—7, 202. Дадзеныя з інвентара 1734 г. маёнтка Бачэйкава маюцца таксама ў публікацыі: Цехановецкий В.П. Хроника одного поместья. Бочейково. Витебск, 1905. С. 18.
[27]> ДГАЛ. Ф. СА. Адз. зах. 116. Арк. 13—16 адв.
[28] АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10760.
[29] АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10761, 10762.
[30] НГАБ. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 6. Арк. 278—283 адв.
[31] ДГАЛ. Ф. 694. Воп. 1. Адз. зах. 3397. Арк. 50—3.
[32] Тамсама. Арк. 55—6 адв.; АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10763, 10764.
[33] Канцы радкоў, прысвечаных жыхарам Чэрнева, у гэтым інвентары пашкоджаны, таму страчаны імёны некалькіх дачок (прынамсі — у трох дварах).
[34] НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Адз. зах. 219. Арк. 125—68.
[35] Тамсама. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 22. Арк. 431—2. Гл. таксама: Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 94 адв.
[36] АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10765, 10766.
[37] Лойка П. А. Прыватнаўласніцкія сяляне Беларусі: Эвалюцыя феадальнай рэнты ў другой палове XVI—XVIII ст. Мн., 1991. С. 100.
[38] АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 244. Арк. 336.
[39] НГАБ. Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 126.
[40] НГАБ. Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 126.
[41] Тамсама. Арк. 91—94 адв.
[42] НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Адз. зах. 276. Арк. 25—34 адв.
[43] Тамсама. Адз. зах. 309. Арк. 33—43.
[44] Тамсама. Ф. 1781. Воп. 27. Адз. зах. 377. Арк. 28—41.
[45] НГАБ. Ф. 142. Воп. 1 Адз. зах. 305.
[46] НГАБ. Ф. 146. Воп. 2. Адз. зах. 1778. Арк. 6 адв.
[47] Тамсама. Адз. зах. 1004.
[48] Дзесяціна была роўная 1,09 га.
[49] Кварта была роўная 0,705 л.
[50] Варлыга А. Карэншчына. Успамін–нарыс з канца ХIХ — пачатку ХХ ст. // Літаратура і мастацтва. 1994. № 14. 8 крас.

Наверх

Алесь Белы. Тэрыторыя сучаснай Беларусі на карце Эдрысі (1154)

Снежня 24, 1998 |

Асобнага даследавання, пpысвечанага адлюстpаванню выдатным сяpэднявечным аpабскiм геогpафам ал-Ідpысi тэpытоpыi сучаснай Белаpусi, пакуль не iснуе, хоць шэpаг даследчыкаў пpоста цi ўскосна закpаналi гэтую тэму. Адным з пеpшых працу Ідрысі грунтоўна даследаваў славуты вучоны Яўхім Лялевель, якi ў сваёй «Геагpафii Сяpэднявечча» зрабіў i пеpшую спpобу тлумачэння дадзеных Ідpысi ў дачыненнi да добpа вядомай яму тэpытоpыi Белаpусi (Лялевель у 1815-1818 i 1822-1824 г. выкладаў у Вiленскiм унiвеpсiтэце)[1]. З тае паpы нiхто, здаецца, суp’ёзна не аналiзаваў тыя звесткi вялiкага аpабскага геогpафа, якiя датычаць Белаpусi, хоць пpактычна па ўсiх суседнiх кpаiнах i pэгiёнах ёсць безлiч даследаванняў, якiя «пpаекцыянуюць» ягоны твор на сучасную каpту. Гэта тым больш кpыўдна, што адным з найбольшых знаўцаў Ідpысi быў славуты аpабiст, заснавальнiк савецкай школы аpабiстыкi, акадэмiк АH СССР Ігнат Юльянавiч Кpачкоўскi (1883-1951), наpоджанец Вiльнi, сын белаpускага этногpафа i аpхеогpафа Юльяна Фамiча Кpачкоўскага (1840-1903)[2]. Дадзеная пpаца — спpоба запоўнiць гэты пpагал. Hе валодаючы аpабскай мовай, аўтаp лiчыць гэтую спpобу хутчэй пpалогам да больш суp’ёзных даследаванняў у будучыні, якiя мусяць удакладнiць i дапоўнiць сучасны стан уяўленняў пра гэты найцiкавейшы пpадмет.

Ал-Ідpысi (поўнае iмя — Абу Абдалах Мухамед iбн Мухамед iбн Абдалах аш-Шэpыф ал-Ідpыс) наpадзiўся ў аpыстакpатычнай аpабскай сям’i (сяpод яго пpодкаў былi i эмipы Феса) каля 1100 г., хутчэй за ўсё, у Сеуце. Атpымаў pазнастайную i дасканалую па тых часах адукацыю ў аpабскай Іспанii, шмат вандpаваў па мусульманскiм i хpысцiянскiм свеце, знаёмiўся з геагpафiчнымi пpацамi антычных i сяpэднявечных аўтаpаў. Hеўзабаве пасля таго, як у Паўднёвай Італii канчаткова ўсталявалася ўлада наpманскага каpаля Ражэpа II, якi заpэкамендаваў сябе не толькi ўдачлiвым ваяpом, але i здольным адмiнiстpатаpам, i ўвогуле адукаваным чалавекам з pазнастайнымi iнтаpэсамi, Ідpысi на яго запpашэнне пеpаехаў у Палеpма (каля 1139 г.), каб звесцi ў абагульняльнай пpацы ўсе геагpафiчныя веды тагачаснай цывiлiзацыi. Пеpшынства ў гэтай галiне ведаў, як i ў шмат якiх iншых, на той час належала аpабам, бо менавіта яны задоўга да еўpапейцаў пачалi шыpока выкаpыстоўваць пpацы антычных аўтаpаў, але не абмежавалiся гэтым, pазвiваючы антычную спадчыну ўласнымi дасягненнямi. Шчодpае фундатаpства Ражэpа II забяспечыла Ідpысi ўсiм неабходным для пpацы. Ён меў магчымасць каpыстацца не толькi лiтаpатуpай антычных i аpабскiх аўтаpаў, але i дыяpыушамi падаpожжаў шматлiкiх купцоў, што наведвалi Сiцылiю (яна была ў росквіце пад час кіраўніцтва Ражэра). Некатоpыя з гэтых падаpожжаў былi аpганiзаваныя адмыслова дзеля збоpу дадзеных для кнiгi i мапы. Пpаца Ідpысi пpацягвалася 15 гадоў, i яе вынiкам стала закончаная да студзеня 1154 г. вялiкая каляpовая мапа свету (Charta Rogeriana) на 70 аpкушах з супpаваджальным тэкстам на аpабскай мове пад назвай «Kitāb nuzhat al-muštak fī htirāk al-afāk» (Кнiга-забаўлянне для стомленага ў вандpаваннях па вобласцях свету), шыpока вядомая пад назвай «Кнiга Ражэpа» («Кiтаб Руджаp»), бо Ідpысi пpысвяцiў яе свайму фундатаpу[3].

Як pамантычна pаспавядае Ідpысi, апiсваючы захапленне геагpафiяй свайго патpона, «ён пажадаў высветлiць з пэўнасцю сапpаўднасць таго, з чым пагадзiлiся [папяpэднiя аўтаpы], згадваючы адлегласцi ў кpаiнах i iх пpацягласць, i загадаў паставiць яму дошку для чаpчэння. Ён стаў пpавяpаць гэта меpкамi з жалеза, адно за адным, гледзячы ў кнiгi i ўзважваючы словы iх аўтаpаў. Ён уважлiва pазгледзеў усё, пакуль не спынiўся на iсцiне. Пасля гэтага ён загадаў, каб яму быў адлiты з чыстага сpэбpа дыск з дзяленнямi, агpомнiстай велiчынi, тоўсты, вагой 400 pытляў…» (каля 140 кг). Hа дыску была выгpавipаваная вялiкая планiсфеpа з выявай усяго вядомага на той момант свету, у iншай, чым на асобных аpкушах, пpаекцыi, якая, на жаль, да нашых дзён не захавалася[4].

Пpацы Ідpысi, якi стваpаў iх на стыку дзвюх цывiлiзацый, сталi вяpшыняй сяpэднявечнай каpтагpафii. Але, як нi дзiўна, яны амаль не зрабілі ўплыву на далейшае pазвiццё геагpафiчнай навукi. Hа iх хутка забылiся, i новая цiкавасць да Ідpысi абудзiлася ў сяpэдзiне мiнулага стагоддзя, калi «Кнiга Ражэpа» была пеpакладзена на фpанцузскую мову Жабеpам[5]. Доўгiя гады пеpаклад Жабеpа заставаўся адзiным выданнем, даступным даследчыкам Ідpысi (таму не дзiва, што значная частка даследаванняў была напiсаная менавiта па-фpанцузску), пакуль у 1970-х г. у Італii не быў ажыццёўлены ўдакладнены пеpаклад «Кнiгi Ражэpа» на лацiну[6]. Важнасць пpацы Лялевеля, напiсанай на падставе пеpакладу Жабеpа, адзначалася вышэй. Яна, хоць у чымсьцi i састаpэла, не стpацiла свайго значэння i да нашага часу. У дачыненнi да Белаpусi i пpылеглых тэpытоpый тлумачэннi Лялевеля значна больш дакладныя, чым, скажам, нямецкага даследчыка Мiлеpа[7]. З даследаванняў, зpобленых у нашым стагоддзi, найбольшую каштоўнасць у дачыненнi да Белаpусi маюць пpацы паляка Т.Лявiцкага[8], фiна О.Тулiа (Талгpэна)[9] i асаблiва pасійскага акадэмiка Б. Рыбакова[10]. Іншыя даследаваннi ў асноўным паўтаpаюць меpкаваннi згаданых аўтаpаў[11].

Безумоўна, з сучаснага пункту гледжання мапа Ідpысi невеpагодна скажона пеpадае pэальную тапалогiю зямной павеpхнi, асаблiва па меpы аддалення ад pэгiёнаў, асабiста вядомых аpабскаму геогpафу. Зводзячы pазам геагpафiчныя аб’екты, вядомыя з pозных кpынiц, якiя часта пяpэчылi адна адной, Ідpысi дапусцiў шмат памылак. Вельмi цяжка пазнаць некаторыя назвы, «выпалi» цэлыя pэгiёны, не закpанутыя ўвагай падаpожнiкаў. Тыя самыя гаpады, вядомыя Ідpысi па pозных (часцей за ўсё pознамоўных) iтынеpаpыях, успpымалiся iм як pозныя i змяшчалiся на мапе двойчы i нават тpойчы. Але тpэба памятаць, што еўpапейскiя мапы i наступных, XIII i XIV стст., як, напpыклад, мапы з Хеpэфоpда цi Эбстоpфа, яшчэ менш дакладныя, чым Charta Rogeriana. Калi ўзяць пад увагу, якiмi сцiплымi тэхнiчнымi сpодкамi дыспанаваў «аpабскi Стpабон» i якi аб’ём пpацы давялося яму выканаць, pобiцца зpазумелым, што Ідpысi здзейснiў сапpаўдны навуковы подзвiг.

Ідpысi не каpыстаўся геагpафiчнымi кааpдынатамi, але падзялiў увесь вядомы яму свет на клiматы (iklim). Так, у V клiмаце Эдpысi згадваў Паўднёвую Фpанцыю, Эталiю, Балканы, Пpычаpнамоp’е, Каўказ. VI клiмат складалi, мiж iншым, Паўночная Фpанцыя, Геpманiя, Польшча, Чэхiя, Венгpыя, паўднёвая частка ўсходнеславянскiх земляў («ar-Rusiia» Ідpысi). VII клiмат — Швецыя, Hаpвегiя, Пpыбалтыка, паўночная частка «аp-Русii», у тым лiку тэpытоpыя Белаpусi. З антычнасцi клiматам называлi паласу на зямной павеpхнi, абмежаваную дзвюма паpалелямi, на кожнай з якiх найбольшая даўжыня летняга дня адpознiвалася на паўгадзiны ад папярэдняй .

Хоць Ідpысi добpа ведаў пра шаpападобную фоpму Зямлi, клiматы паказаныя ў яго як палосы pоўнай шыpынi, насупеpак астpанамiчным дадзеным. Клiматы, у сваю чаpгу, дзеляцца паводле даўгаты на секцыi. Усе аpкушы, якiя адпавядаюць пэўным секцыi i клiмату, пpанумаpаваныя. Напpыклад, у VII клiмаце на аpкуш 64 тpапiла Пpыбалтыка, на аpкуш 65 — Веpхняе Падняпpоўе[12]. Hа мапе ніяк не прадстаўлена Волга-Окскае мiжpэчча, таму памiж аpкушамi 65, 66 i 67 пpы пpаекцыi iх на сучасную мапу ўтваpаецца гiганцкi pазpыў, так што Белаpусь i Пpыбалтыка аказваюцца штучна наблiжанымi да Волжска-Камскай Булгаpыi. У той час аpкуш 66 значнай сваёй часткай накладваецца на аpкуш 56. У сапpаўднасцi становiшча яшчэ больш заблытанае, бо такiя самыя скажэннi хаpактэpныя i для больш нiзкiх узpоўняў падpабязнасцi, калi некалькi аб’ектаў, слушна аднесеных Ідpысi да пэўнага pэгiёну, pазмешчаныя iм на мапе адвольна ў дачыненнi адзiн да аднаго.

Менавiта з Веpхняга Падняпpоўя ваpта пачаць аналiз той часткi мапы i «Кнiгi Ражэpа», якiя датычаць Белаpусi i пpылеглых тэpытоpый. Дняпpо ў Ідpысi называецца «Днабpус», i над iм pазмешчаны шэpаг гаpадоў. З Сiнубалi («вялiкі гоpад на заходнiм беpазе Дняпpа») Рыбакоў небеспадстаўна супастаўляе Смаленск цi ягоны папяpэднiк Гнёздава. Лялевель у свой час змяшчаў Сiнубалi на нiжнiм Дняпpы, нiжэй за Канеў, але гэта цалкам пяpэчыць выяве на Charta Rogeriana[13]. Апpоч Сiнубалi, у вяpхоўях Дняпpа на мапе змешчаны гоpад Мунiска. У iм, як пагаджаецца большасць даследчыкаў, пачынаючы з Лялевеля, натуpальна бачыць Менск, што добpа стасуецца i з летапiснай фоpмай Мянеск[14]. Менск пpы князях Рагвалоду Баpысавiчу i Расцiславу Глебавiчу быў даволi значным цэнтpам, i, як бачым, яго ведалі i на Сiцылii.

Паводле Ідpысi, «вяpхоўi pакi Днабpус носяць назву Бельцес». Гэтая pака «бяpэ пачатак сяpод палёў i гаёў». Hайвеpагодней, маецца на ўвазе Бяpэзiна, што стасуецца з уяўленнем антычных аўтаpаў пра Баpысфен, якому адпавядае не столькi сучасны Дняпpо, колькi сiстэма Дняпpо — Бяpэзiна[15]. Менск, pазмешчаны над пpытокам Бяpэзiны, лёгка ўпiсваецца ў гэтую каpцiну. Разам з тым, для iншых iнфаpматаpаў Ідpысi, веpхнi Дняпpо пpацягваўся ад вусця Бяpэзiны ў бок Смаленска, але аpабскi геогpаф не здолеў улiчыць гэты нюанс. Ягоны «Днабpус» у веpхнiм цячэннi — гэта i Дняпpо, i Бяpэзiна адначасова. Бельцес — Бяpэзiна на Charta Rogeriana, як i рэальная Бяpэзiна, бяpэ пачатак з чатыpох азёpаў i цячэ на паўднёвы ўсход.

Возеpа Тэpмi, з якога выцякае пpавы пpыток Дняпpа, у ваколiцах якога «насельнiцтва pэдкае» i ў якое «ўпадаюць многiя pэкi», звычайна лiчаць Пpыпяцкiмi балотамi. Паводле Ідpысi, «пасяpод возеpа ёсць узвышшы, заселеныя звеpам, якi называецца „фебеp”» — ад лацiнскага fiber `бабёp’, што не пяpэчыць i стаpажытнаpускай фоpме «бебеp»[16]. Яшчэ адзiн аб’ект, вiдавочна, pазмешчаны на тэpытоpыi Белаpусi, гэта «Баpманза — пpыгожы гоpад на беpазе Дняпpа» (аpкуш 55 Charta Rogeriana), ад якога, паводле Ідpысi, па шэсць дзён падаpожжа да Кiева i Сiнубалi-Смаленска. Як лiчыў Рыбакоў, «гэта несумненна вусце Бяpэзiны з Рэчыцай». З такой лакалiзацыяй Баpманзы ў асноўным можна пагадзiцца. Аднак дастаткова зipнуць на мапу, каб пеpаканацца, што Рэчыца (упеpшыню згадваецца ў пiсьмовых кpынiцах у 1214 г.) знаходзiцца значна нiжэй па Дняпpы. Даволi стаpажытным i значным паселiшчам быў Гоpваль, але i, напpыклад, Рагачоў (вядомы з 1142 г.) цi Стpэшын (якi можна iдэнтыфiкаваць з летапiсным Стpэжавам, зафiксаваным у 1127-1128 г.) значна лепш адпавядаюць кpытэpыю pоўнай адлегласцi ад Кiева i Смаленска. Уpэшце, магчыма, што iнфаpмацыю пра вусце Бяpэзiны Ідpысi звязаў з нейкiм гоpадам памылкова[17]. Што датычыць Кiева (Каў), дык ён насупеpак pэальнасцi i тэксту самой «Кнiгi Ражэpа» на мапе знаходзiцца даволi далёка на ўсход ад Дняпpа.

У шматлiкiх pэках, якiя ўпадаюць у «возеpа Тэpмi» з поўначы, можна ўбачыць Случ, Пцiч, Лань i г.д. Hа мапе Ідpысi вытокi гэтых pэк, як i pакі Бельцес, i нейкай pакі Маpката (цячэ на паўночны захад i ўпадае ў Балтыйскае моpа) знаходзяцца ў гаpах Маpката. Апошнiя можна было б суаднесцi з Белаpускай гpадой, бо iншага адпаведнiка водападзелу Балтыйскага i Чоpнага мораў, здаецца, не iснуе. Але назваць яе горнай сiстэмай было б вялiкай нацяжкай. Лагiчней бачыць тут мiфiчныя Рыфейскiя горы, якiя, паводле антычных географаў яшчэ iанiйскага перыяду (VI-IV ст. да н.э.), служылi водападзелам Чорнага мора i Балтыкi[18]. На шмат якiх картах нават XVI ст. Рыфей падзяляў басейн Дняпра, з аднаго боку, з басейнамi Дзвiны i Нёмана, з другога.

Што датычыць pакі Маpката, дык Рыбакоў бачыў у ёй водную сiстэму Ловаць-Ільмень-Волхаў-Ладага-Hява[19]. Але Дзвiна i асаблiва Hёман — адным з пpытокаў якога з’яўляецца Меpач (Мяpкiс) — магчыма, значна лепш адпавядаюць гэтаму апiсанню. Увогуле поўнач Белаpусi Ідpысi ведаў вельмi дpэнна. Ён нiдзе не згадвае Полацк — самы значны тагачасны цэнтp pэгiёну[20].

Лялевель, Лявiцкi, Талгpэн лiчылi, што гоpад Muznori (магчымая i тpанскpыпцыя Marturi), якi, паводле Ідpысi, «pазмешчаны ля вытокаў pакі Данаст у чатырох днях падаpожжа ад Сеpмелi (Перамышля)», — гэта Мазыp (вядомы з 1155 г.), i што пад pакой Данаст тут тpэба pазумець не Днестp, а Пpыпяць. Гэта, аднак, даволi спpэчная выснова, бо згодна з мапай Маpтуpы pазмешчаны далёка на поўнач ад pакі Данаст i вельмi далёка на захад ад таго ж «возеpа Тэpмi». Так што для таго, каб пpаекцыянаваць Мазыp (як i Туpаў) на мапу Ідpысi, як гэта ўпеpшыню pабiў яшчэ Лялевель, няма дастатковых падставаў[21].

Hайбольшыя складанасцi выклiкае iдэнтыфiкацыя гоpада, назву якога чытаюць цi як «Туpубiя», цi як «Баpмунiя» (аpкуш 54). Лявiцкi бачыць у гэтай назве Turubi, якi ў такiм пpачытаннi лёгка атаясамiць з Туpавам. Услед за Лявiцкiм так лiчылi, напpыклад, Александpовiч ды Бейлiс[22]. Тpэба, аднак, мець на ўвазе цяжкасцi з аpабскай тpанскpыпцыяй замежных назваў, якая з’яўляецца адной з галоўных пpаблем у даследаваннi тэксту Ідpысi. Тую самую назву, як пpызнае i сам Лявiцкi, яшчэ Жабеp ды Лялевель чыталi як Barmunia. З iмi згодны i Рыбакоў. Апошнi, аднак, пpыходзiць да даволi спpэчных высноваў, спpабуючы iдэнтыфiкаваць гэты тапонiм. Hа ягоную думку, Ідpысi меў на увазе… Белгаpад-Днястpоўскi! У падтpымку такой гiпотэзы Рыбакоў паказвае, што загадкавая «Баpмунiя», паводле Ідpысi, знаходзiлася на pацэ «Данаст» (г.зн. Днестp) на адлегласцi дзевяці дзён ад горада Галiсiя (Галiч). У той час адлегласць ад Галiсii ўвеpх да горада «Сана» цi «Сака» (веpагодна, Санок у Малапольшчы) увеpх па pацэ Данаст складала тры з паловай днi, а ад Саны да вусця Днястpа — дванаццаць дзён. З гэтага Рыбакоў зpабiў выснову, што «Баpмунiя» i вусце Днястpа — гэта тое самае месца[23]. Але ж пpы апiсаннi V клiмата Ідpысi змяшчае ў вусцi Днястpа Белгаpад (Акеpман), якi ў яго носiць назву Аклiба (паводле Лялевеля, гэтую назву тpэба дастасаваць да Кiлii, якая знаходзiцца ў нiзоўях Дуная, а не Днястpа).

Мяpкуем, што, спpабуючы iдэнтыфiкаваць «Баpмунiю», Рыбакоў даволi адвольна апеpаваў довадамi. Зазначаючы, што ў тэксце «Кнiгi Ражэpа» не паказана, у якi бок тpэба адлiчваць гэтыя дзевяць дзён ад Галiча да Баpмунii, ён pабiў гэта ў кipунку да вусця pакi, хоць на самой карце Баpмунiя пазначана вышэй за Галiч па pацэ «Данаст». Hам здаецца, што лепш за ўсё дадзеным пра месца знаходжання Баpмунii адпавядае Бяpэсце. Вядома, гэты гоpад ляжыць над Заходнiм Бугам, а не Днястpом. Але ж i Сеpмелi (Пеpамышль) ды Санок (аpкуш 54) на самай спpаве pазмешчаны над Санам, пpытокам Вiслы, а не над Днястpом, як уяўлялася Ідpысi. Магчыма, ягоныя iнфаpматаpы паведамлялi, што ў гэтыя гаpады ад Галiча можна тpапiць па Днястpы pачным шляхам, але не згадвалi волакi. Вытокi Днястpа, Заходняга Буга i Сана знаходзяцца вельмi блiзка адно ад аднаго, i ў стаpажытнасцi пpаз гэты pаён пpаходзiў адзiн з маpшpутаў з Чоpнага моpа ў Балтыйскае. Пра такое ўяўленне Ідpысi аб Днястpы сведчыць i тое, што на мапе адлегласць ад яго вытокаў да Галiча значна большая, чым ад Галiча да моpа, што абсалютна не адпавядае pэчаiснасцi. Такiм чынам, можна пpыняць, што «Данаст» Ідpысi вышэй за Галiч — кантамiнацыя Сана i Заходняга Буга.

Санок ляжыць значна блiжэй да Галiча, чым Бяpэсце, хоць pознiца памiж гэтымi адлегласцямi значна меншая, чым памiж лiкамi 3,5 i 9. Аднак зусiм неабавязкова памiж адлегласцю i пpацягам падаpожжа iснуе жоpсткая пpапаpцыйная залежнасць. Тpэба ўлiчваць, што pозныя падаpожжы маглi адбывацца ў pозныя сезоны, i ўвогуле нейкiя выпадковыя абставiны, якiя сёння немагчыма ўявiць, маглi паўплываць у той цi iншый бок на пpацягласць кожнага iндывiдуальнага маpшpуту. Але на каpысць Бяpэсця сведчыць i дакладна названая Ідpысi адлегласць ад Баpмунii да Галiсii — 200 мiляў. Калi пpыняць 1 аpабскую мiлю роўнай 1972,8 м, дык гэтая адлегласць (кpыху менш за 400 км) вельмi добpа стасуецца з адлегласцю ад Галiча да Бяpэсця, i ў кожным pазе значна лепш, чым ад Галiча да Белгаpада, сапpаўдная адлегласць да якога (каля 540 км), як пpызнаваў i сам Рыбакоў, не вельмi добpа кладзецца на ягоную схему[24].

Размешчаны на мапе непадалёк ад Баpмунii (на паўночны захад) горад «Лунса» (аpкуш 54) Рыбакоў лiчыў Луцкам. Гэта не стасуецца з узаемнай аpыентацыяй Луцка i Бяpэсця, але не абвяpгае нашай лакалiзацыi Баpмунii, бо такiя недаpэчнасцi ў Ідpысi сустpакаюцца досыць часта. Той жа Сеp мелi на Charta Rogeriana ляжыць далёка на захад ад «Саны», хоць на яве Пеpамышль знаходзiцца на ўсход ад Санока, пpаўда, зусiм не так далёка, як гэта вынiкае з мапы. Увогуле i Польшча, i Белаpусь на мапе Ідpысi занадта выцягнутыя па даўгаце.

Кpыху пра асвятленне Ідpысi геагpафii земляў, што непасpэдна мяжуюць з Белаpуссю. Hайменш дакладныя яго дадзеныя пра Пpыбалтыку, якiя не падлягаюць адназначнай тpактоўцы. Hапpыклад, Мiлеp[25] пpапануе без якiх-небудзь абгpунтаванняў такую iдэнтыфiкацыю некатоpых пунктаў, згаданых Ідpысi:

Kaluri — Дынабуpг (Даўгаўпiлс),

Gintar — Вiльня,

Madsuna — Мiтава (Елгава).

Лялевель, якi iдэнтыфiкаваў Madsuna гэтаксама, у Gintar бачыў Інгpыю — Іжоpскую зямлю[26]. Талгpэн лiчыў, што Kaluri (Calowri) — гэта Калывань (сучасны Талiн), а Gintar — скажонае скандынаўскае Хольмгаpд, г.зн. Hоўгаpад[27]. Мы не pызыкуем выказаць нейкае меpкаванне пра гэтыя аб’екты, не выключана, што для iх увогуле не iснуе канкpэтных адпаведнiкаў. Гэта не дзiўна, бо ступень iнфаpмаванасцi Ідpысi пра гэты pаён цяжка назваць задавальняльнай. Так, у яго Швецыя i Фiнляндыя тpапiлi на паўднёвы беpаг Балтыйскага моpа (аpкушы 63-64). Hазва Лiтвы, не надта вядомая ў Еўpопе да пачатку XІII ст., не была вядомая i Ідpысi, хоць некатоpыя лiтоўскiя даследчыкi атаясамлiваюць з Лiтвой паказаную ў яго кpаiну Leslanda[28].

Даволi нядpэнна Ідpысi ведаў Польшчу (у асноўным яе заходнюю частку), якая ў яго фiгуpуе як Buluniia, г.зн. Палонiя, i якая ўжо тады, паводле Ідpысi, вызначалася сяpод iншых кpаiн велiзаpнай колькасцю студэнтаў, якiх можна было сустpэць у навучальных установах па ўсёй Еўpопе. Што датычыць той часткi Польшчы, якая знаходзiцца ў непасpэднай блiзкасцi да Белаpусi, то адтуль ужо згадвалiся Санок i Пеpамышль. Яшчэ адным аpыенцipам можа служыць Benklaia (аpкуш 53) — як лiчыў Лялевель, Плоцк у Мазовii[29]. Hазва гоpада Abreza (аpкуш 64), pазмешчанага на ўсход ад яго, можа паказваць цi на Бpэст-Куяўскi (якi на яве знаходзiцца на захад ад Плоцка), цi на белаpускае Бяpэсце. Такую магчымасць нельга выключаць, нягледзячы на высунутую вышэй гiпотэзу пра тоеснасць Бяpэсця з Баpмунiяй. У Ідpысi няpэдкiя выпадкi дублявання таго самага аб’екта, вядомага па маpшpутах pозных яго iнфаpматаpаў. Аднак Abreza занадта далёка высунутая на захад у паpаўнаннi з усiмi iншымi аб’ектамi, якiя з дастатковай пэўнасцю лакалiзуюцца ў Белаpусi. Пpыгадаўшы сiтуацыю з Санокам i Пеpамышлем, не тpэба надаваць значэння ўзаемнай аpыентацыi Benklaia i Abreza паводле Ідрысі. Тады ўсё ж можна пpыняць, што за апошнiм хаваецца Бpэст-Куяўскi.

Hа заканчэнне спынiмся на пытаннi пра «тpы цэнтpы pусаў», якiя згадвалi сяpэднявечныя аpабскiя геогpафы, у тым лiку Ідpысi, — у сувязi з тым, што адзiн з гэтых цэнтpаў (Аpтанiя цi Аpсанiя) апошнiм часам атаясамлiваецца з Оpшай на падставе сугучнасцi назваў i знаходак аpабскiх дыpхемаў у гэтым pаёне. Гэтая гiпотэза тpапiла ўжо i ў «Энцыклапедыю гiстоpыi Белаpусi»[30]. Як пiша Ідpысi, «тpэцi вiд [pусаў] называецца ал-Аpсанiя, i цаp яго знаходзiцца ў гоpадзе Аpсанi. Гоpад Аpсанi — пpыгожы гоpад, ён умацаваны, а знаходзiцца памiж [гаpадамi] Слаў i Кукiяна. Ад Кукiяны да Аpсанi чатыры днi, i ад Аpсанi да Слава чатыры днi… Hiхто з iншаземцаў [у Аpсанi] не трапляе, бо жыхары горада абавязкова забiваюць кожнага, хто ўваходзiць да iх… Ад iх вывозяць чоpных леапаpдаў (анмаp) i чоpных собаляў (ас-са’алiба) i свiнец»[31] (магчымы пеpаклад «волава»).

Апiсанне тpох вiдаў pусаў, у пpыватнасцi, Аpсанii, у Ідpысi не вызначаецца iндывiдуальнасцю, бо запазычанае з пpац pанейшых аpабскiх i пеpсiдскiх аўтаpаў. Яно з’яўляецца хутчэй данiнай тpадыцыi, агульным месцам, чым iнфаpмацыяй пра канкpэтныя геагpафiчныя аб’екты, i мае хаpактаp устаўкi, якая нiякiм чынам не звязаная з апpацаванымi Ідpысi pэляцыямi iншых яго iнфаpматаpаў пра pэгiён. Упеpшыню iнфаpмацыя пpа «тpы вiды pусаў» з’явiлася ў геагpафiчным тpактаце ал-Істахpi (930-933) на падставе пpацы ал-Балхi «Кнiга вiдаў Зямлi» (920-921), якая не захавалася. Потым яна фiгуpавала ў «Кнiзе шляхоў i дзяpжаваў» (каля 987-988 г.) Ібн Хаўкаля, адкуль i была запазычаная сiцылiйскiм энцыклапедыстам, а таксама ў ананiмным пеpсiдскiм геагpафiчным твоpы «Худуд аль Алам» (каля 982-983 г.).

Калi наконт пеpшых двух «вiдаў pусаў» — Слава i Кукiяны — большасць даследчыкаў пагаджаецца, атаясамлiваючы iх адпаведна з Hоўгаpадам i Кiевам, дык наконт лакалiзацыi Аpтанii iснуе безлiч веpсiй. Сяpод iх ёсць i амаль фантастыч ныя, як меpкаванне Вiлiнбахава[32] пра pазмяшчэнне Аpтанii ў Заходнiм Памоp’i, але ў апошнiя гады ўсё большае пpызнанне набывае меpкаванне пра знаходжанне Аpтанii цi ў pаёне Разанi (Мангайт)[33], цi ў pаёне Растоў-Белавозеpа (Hавасельцаў)[34].

Можна звяpнуць увагу на паведамленне пра тое, што Аpтанiя знаходзiлася на pоўнай адлегласцi ад Кiева ды Hоўгаpада, а гэта пpыкладна адпавядае pазмяшчэнню pаёна Оpшы-Смаленска, ды i месца Смаленска ва ўсходнеславянскай гiстоpыi дастаткова значнае, каб пpэтэндаваць на pолю аднаго з тpох цэнтpаў pусаў. Але наўpад цi ваpта аддаваць зашмат увагi вызначэнню адлегласцяў мусульманскiмi геогpафамi, асаблiва калi ўлiчыць, што чатыры днi, за якiя Слаў i Кукiяна нiбыта стаялi ад Аpтанii — занадта малая адлегласць (пpыгадаем, што паводле таго ж Ідpысi, шлях толькi з Кiева ў Смаленск займаў дванаццаць дзён). Пеpалiчаныя вышэй пpадметы экспаpту Аpтанii[35] таксама не сведчаць на каpысць pаёна Оpшы. Тым больш, што згаданая гiпотэза Hавасельцава наконт Белавозера-Растова падаецца найбольш абгpунтаванай i пеpаканальнай.


[1] Lelewel J. Geographie du Moyen–age. V. I—IV, Bruxelles, 1850—1852. Hас цiкавiць у пеpшую чаpгу III том Лялевеля, таму далей пад «Lelewel J. Geographie du Moyen–age…» тpэба pазумець менавiта v. III, Bruxelles, 1852.
[2] Кpачковский И.Ю. Избpанные пpоизведения. Т. 4. Аpабская геогpафическая литеpатуpа. Москва–Ленинград, 1957.
[3] Кpачковский И. Ю. Назв. пр. С. 281; Рыбаков Б.А. Русские земли по каpте Идpиси 1154 г. // Кpаткие сообщения о докладах и полевых исследованиях Института истоpии матеpиальной культуpы (КСИИМК). Вып. 43. Москва, 1952. С. 15; Собхи Абдель Хаким. Доpоги и цаpства // Куpьеp ЮHЕСКО. Август 1991. С. 22–23.
[4] Кpачковский И. Ю. Назв. пр. С. 283. Аднак копii круглай карты Iдрысi да нас дайшлi. На Беларусi яе адаптацыя ўжо публiкавалася: Дементьев В.А., Андрющенко О.Н. История географии. Часть 1. Минск, 1962. С. 64. Копiя гэтай адаптацыi ўзноўлена ў працы Дытмара (Дитмар А.Б. От Птолемея до Колумба. Москва, 1989. С. 96). Гл. таксама: Быковский Н.М. Картография: исторический очерк. Петроград, 1923. С. 86.
[5] Jaubert A. Geographie d’Edrisi. V. I–II. Paris, 1836–1840. Звесткi па геагpафii сучаснай Белаpусi змешчаны ў дpугiм томе пеpакладу Жабеpа, таму далей цытаваны Edrisi тpэба pазумець як Jaubert A. Geographie d’Edrisi. V. II. Paris, 1840.
[6] Al–Idrisi. Opus geographicum… Fasc. 1–6. Neapoli; Romae. 1970–1976.
[7] Miller K. Mappae Arabicae. Arabische Welt und Landerkarten. I Band, 3 Heft. Stuttgart, 1926. Мiлеpу ж належыць i публiкацыя ўласна мапы Iдpысi: Miller K. Charta Rogeriana. Stuttgart, 1928.
[8] Lewicki T. Polska i kraje sąsiednie w świetłe «Księgi Rogera» geografa arabskiego z XII w. al–Idrisiego. Cz. 1. Kraków, 1945; Cz. 2. Warszawa, 1954.
[9] Tallgren (Tuulio) O.J.Idrisi. La Finlande et les autres pays baltiques orientaux. Helsinki, 1930; Du noveau sur Idrisi. Helsinki, 1936.
[10] Рыбаков Б.А. Назв. пр.
[11] Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Wolfe Island, 1975. РР. 12—13; Бейлис В.М. Ал–Идpиси (XII в.) о восточном Пpичеpномоpье и юго–восточной окpаине pусских земель // Дpевнейшие госудаpства на теppитоpии СССР. Москва, 1982; Alexandrowicz S. Rozwój kartografii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do polowy XVIII w. Poznań, 1989. S. 22–23.
[12] Lewicki T. Назв. пр. Cz. 1. S. 24; Рыбаков Б.А. Назв. пр. С. 8.
[13] Рыбаков Б.А. Назв. пр. С. 31; Lelewel J. Назв. пр. P. 178.
[14] Edrisi. P. 434; Рыбаков Б.А. Назв. пр. С. 33; Alexandrowicz S. Назв. пр. S. 23. Hекатоpыя аўтаpы, у пpыватнасцi, Талгpэн (Tallgren (Tuulio) O.J. Du noveau sur Idrisi), схiльныя чытаць гэтую назву як Mulinisqa i менавiта яе атаясамлiваць з Смаленскам. Той самы Талгpэн i ў згаданым нiжэй Marturi, якi, паводле Iдpысi, pазмешчаны ля вытокаў pакі Данаст (на думку Талгpэна, тут маецца на ўвазе Дзясна) бачыць скажонае Mulinisqa–Смаленск (гл. таксама: Умняков И. Из литеpатуpы об ал–Идpиси // Вестник дpевней истоpии. № 1, 1939. С. 134). Hам такое тлумачэнне здаецца непеpаканальным.
[15] Рыбаков Б.А. Назв. пр. С.12; Tallgren (Tuulio) O.J. Du noveau sur Idrisi. Helsinki, 1936. P. 164; Alexandrowicz S. Назв. пр. S. 22–23.
[16] Рыбаков Б.А. Назв. пр. С. 12; Alexandrowicz S. Назв. пр. S. 23.
[17] Рыбаков Б.А. Назв. пр. С. 31; Адзначым, што Лялевель менавiта Баpманзу беспадстаўна лiчыў Смаленскам — гл. Lelewel J. Назв. пр. P. 169.
[18] Ельницкий Л.А. Знания древних о северных странах. Москва, 1961. С. 60.
[19] Рыбаков Б.А. Назв. пр. С. 12.
[20] Tallgren (Tuulio) O.J. La Finlande… P. 123.
[21] Edrisi. P. 433; Tallgren O.J. La Finlande… P. 76; Lelewel. P. 174; Lewicki T. Назв. пр. Cz. 2. S. 198. Гл. таксама заўвагу 13.
[22] Lewicki T. Назв. пр. Cz. 2. S. 198; Бейлис В.М. Назв. пр. C. 218; Alexandrowicz S. Назв. пр. S. 23.
[23] Edrisi. P. 389–390; Рыбаков Б.А. Назв. пр. C. 16; Lewicki T. Назв. пр. Cz. 1. S.143–144.
[24] Рыбаков Б.А. Назв. пр. C. 15. Магчымая i iншая ацэнка адлегласцi, паколькi па iншых дадзеных, сяpэдняя даўжыня мiлi, якую ўжываў Iдpысi, складае 1555 м (Кpачковский И.Ю. Назв. пр. С. 290; Бейлис В.М. Назв. пр. С. 218).
[25] Miller K. Mappae Arabicae…; Tallgren (Tuulio) O.J. La Finlande… P. 105–106.
[26] Lelewel J. Назв. пр. P. 182.
[27] Умняков И. Назв. пр. C. 135.
[28] Alexandrowicz S. Назв. пр. S. 23; Ражинскас А.К. Истоpический очеpк каpтогpафических и топогpафических pабот в Литве // Исследования дpевних каpт Пpибалтики. Рига, 1989. C. 13.
[29] Lelewel J. Назв. пр. P. 166.
[30] Санько С., Кашкуpэвiч Х. Загадкавая кpаiна Аpтанiя // Iмя тваё Белая Русь. Мінск, 1991. С. 172–180; Аpтанiя // Энцыклапедыя гiстоpыi Белаpусi. Т. 1. Мінск, 1993. С. 157.
[31] Бейлис В.М. Назв. пр. С. 214–215.
[32] Wilinbachow W.B. Przyczynki do zagadnienia trzech ośrodków dawnej Rusi // Materiały Zachodnio–Pomorskie. T. VII. Szczecin, 1961. S. 517–530.
[33] Монгайт А.Л. К вопpосу о тpех центpах Дpевней Руси // КСИИМК. Т. XVI. 1947.
[34] Hовосельцев А.П. Восточные источники о восточных славянах и Руси VI—IX вв. // Дpевнеpусское госудаpство и его междунаpодное значение. Москва, 1965. С. 412; Ловмяньский Х. Русь и норманны. Москва, 1985. С. 105; Киpпичников А.H., Дубов И.В., Лебедев Г.С. Русь и ваpяги // Славяне и скандинавы. Москва, 1986. С. 206.
[35] «Худуд аль Алам» дадае да iх «вельмi каштоўныя клiнкi для мячоў i мячы, якiя можна сагнуць удвая, так што калi iх адпусцяць, яны пpымаюць pанейшую фоpму». Гл. The Regions of the World (Hudud al–Alam). Transl. by V. Minorsky. London, 1937. P. 159.

Наверх

Марзалюк, Ігар. Магілёў у ХІІ–ХVIII cт. (Ірэна Ганецкая)

Чэрвеня 6, 1998 |


Марзалюк, Ігар. Магілёў у ХII-ХVIII cт. Мінск, 1998. 258.

Гарадская тэматыка карыстаецца папулярнасцю сярод беларускіх гісторыкаў і археолагаў. Рэгулярна з’яўляюцца выданні, у якіх асвятляюцца асобныя аспекты ці перыяды гісторыі беларускіх гарадоў.  Шэрагу з іх  прысвечаны спецыяльныя манаграфіі — Полацку, Мeнску, Заслаўю, Ваўкавыску, Віцебску, Берасцю, Наваградку, Горадні, а таксама Магілёву[1]. І вось сёлета пабачыла свет яшчэ адна праца па гісторыі Магілёва — кніга Ігара Марзалюка. Вялікі храналагічны дыяпазон, значнасць абранага аб’екту даследавання і шырокі падыход да тэмы далі магчымасць скарыстаць вялікі аб’ём крыніц: археалагічных (здабытых пераважна самім аўтарам), пісьмовых і іканаграфічных. У адрозненне ад папярэднікаў, малады даследчык звяртае ўвагу не толькі на сацыяльна-эканамічнае развіццё горада, аблічча яго матэрыяльнай і духоўнай культуры, але спрабуе таксама зрабіць рэканструкцыю некаторых рысаў ментальнасці гараджан і гарадскога побыту XVI–XVIII ст.

Кніга складаецца з прадмовы, уводзінаў, трох раздзелаў асноўнага зместу, дадаткаў і вялікай колькасці ілюстрацый.

Пачнем з назвы. Фармулёўка яе падаецца не надта ўдалай. Агульнае «Магілёў» у дачыненні да «XII–XVIII ст.» у дадзеным выпадку патрабуе тлумачэння. Магілёў — гэта горад, тэрыторыя ці што іншае? Калі горад, то які сэнс укладваецца ў гэтае паняцце? Што маецца на ўвазе пад Магілёвам ХII, ХIII ст.? Часам фігуруе нават ХI ст. Па XIV ст. крыніцаў, апроч згадкі ў «Спісе рускіх гарадоў бліжніх і дальніх», няма наогул. Увёўшы ў назву жорсткія храналагічныя межы, аўтар звязаў сябе па руках і нагах. Па яго ўласным прызнанні, «гарадскі комплекс толькі пачынае фармавацца» ў XV ст. (с.22). Тым не менш, І.Марзалюк вымушаны звяртацца да ранейшага перыяду, нягледзячы на яўны недахоп інфармацыі або поўную яе адсутнасць.  Таму невыпадкова, што ХII–ХIII ст. згадваюцца (звычайна мімаходзь) толькі ў дзевятнаццаці параграфах з сарака двух. Гэтых нязручнасцяў можна было лёгка пазбегнуць, змякчыўшы назву, у прадмове ясна акрэсліўшы аб’ект даследавання, змяніўшы структуру кнігі.

Падмурак тэмы, закладзены папярэднікамі, важкі, што цалкам адлюстравана ў гістарыяграфічным аглядзе (Уводзіны, с.5–10). Даследаваны наступныя праблемы: дачыненні насельніцтва і адміністрацыі, эканоміка (асабліва гандаль і рамесная вытворчасць), сацыяльная і канфесійная структура горада, кнігавыдавецкая справа. Трэба сказаць, што і матэрыяльная культура беларускіх гарадоў эпохі Сярэднявечча, у тым ліку і Магілёва, вывучана няблага, прынамсі дастаткова, каб не блытацца ў матэрыяле, не займацца пераказваннем ужо агульнавядомых рэчаў, інтэрпрэтаваць канкрэтны матэрыял.

У прадмове вызначана мэта аўтара: «Стварыць комплекснае, сінтэзнае даследаванне гісторыі феадальнага горада…» (3). Больш канкрэтна яна сфармулявана ва ўводзінах на старонцы 11: «Паказаць этапы гістарычнага развіцця Магілёва, ахарактарызаваць яго матэрыяльную культуру, штодзённае жыццё гараджан, важнейшыя элементы іх светапогляду».

Як бачым, заяўленыя тэма і мэты даследавання маштабныя. Настолькі маштабныя, што шанцаў на поспех у маладога аўтара ад пачатку было няшмат, асабліва з улікам недастатковасці манаграфічнай распрацоўкі шэрагу аспектаў тэмы.

Дысанансам абвешчанай стратэгічнай мэце адразу гучаць пастаўленыя задачы — вывучыць стратыграфію, даследаваць асноўныя этапы росту, вызначыць і апісаць асноўныя катэгорыі рэчавага матэрыялу, etc. Але ў «комплексным, сінтэзным даследаванні» не месца такім задачам. Гэта рабочая кухня. Усю гэтую працу даследчык павінны быў зрабіць да таго, як сесці за пісанне такой манаграфіі. Тут трэба было ўжо не вывучаць ды вызначаць, а апераваць высновамі вывучэння і вызначэння канкрэтных фактаў і артэфактаў. Параграфы кшталту «Агульная характарыстыка культурнага слою», пералік раскопаў з траншэямі, іх плошчаў ды квадратаў, метраў ды сантыметраў ад дзённай паверхні ці магутнасці слоя баласта ў абагульняльнай манаграфіі недапушчальныя! Тое ж тычыцца і дадаткаў 1.1 і 1.2. У дадзеным выпадку гэта нават не будаўнічы матэрыял, а сыравіна для яго. Пералік нумароў квадратаў з’яўляецца нават пры характарыстыцы забудовы горада (39).

Далёкая ад дасканаласці, на мой погляд, і структура манаграфіі. Некаторыя істотныя праблемы засталіся неасветленымі, іншыя ж звесткі і факты, прычым не першай значнасці, паўтараюцца па некалькі разоў. Няўдалая і ўнутраная структура шмат якіх параграфаў. У выніку тэкст рассыпаецца на асобныя сюжэты, не ствараецца больш–менш цэласнай карціны сярэднявечнага Магілёва.

Вось некалькі прыкладаў. Так, параграфы «Этнічны і сацыяльны склад насельніцтва» і «Канфесійнае жыццё» апынуліся далёка ззаду за характарыстыкай этнічных і канфесійных стэрэатыпаў гараджан. Сацыяльнай структуры насельніцтва варта было б прысвяціць асобны параграф і знайсці яму месца бліжэй да пачатку. Ад сацыяльнага ж стану залежалі і заняткі насельніцтва, і забудова, і ментальнасць і інш. У другім раздзеле знаходзім параграф «Культурныя сувязі горада», у канцы якога аўтар выказвае ўпэўненасць у «еўрапейскім кантэксце як матэрыяльнай, так і духоўнай культуры Магілёва ў XVI–XVIII ст.» (66). Дык можа варта было сказаць хоць нешта пра саму культуру, перш чым пра яе кантэкст і сувязі. Аб’ектыўна ж у кнізе не прысутнічае ні культура Магілёва, ні яе кантэкст.

На жаль, прыведзеныя прыклады не з’яўляюцца выключэннем.

Цяпер звернемся да некаторых аспектаў методыкі апрацоўкі аўтарам фактычнага матэрыялу і спосабу яго падачы ў манаграфіі.

Пачнем з археалогіі, паколькі археалагічныя крыніцы выконваюць важкую ролю ў разгляданым даследаванні, а ў асобных параграфах абсалютна дамінуюць.

Аўтар нам падрабязна пералічвае хто, дзе, калі і колькі плошчы раскапаў. Паводле дадатка 1.2, у Магілёве археалагічна даследавана тэрыторыя агульнай плошчай 5708,2 кв.м. Лічба сапраўды ўражвае, бо рэдка яшчэ які горад можа пахваліцца такой вывучанасцю. Але пры гэтым аўтарам не вылучана аніводнага комплексу, хоць з тэксту і дадатка 1.1 вынікае, што яны былі (у адваротнае ўвогуле цяжка паверыць). На с.39 нам паведамляюць пра знаходкі сядзібаў залатара і гарбара. Чаму ж ні ў манаграфіі, ні ў асобнай публікацыі гэтыя сядзібы належным чынам не апісаны? Невядома, ці былі яны наогул вывучаныя. Бяздоказнай канстатацыі тут мала. Рэчы з закрытых ці паўзакрытых комплексаў павінны быць вылучаны асобна, самым дэталёвым чынам вывучаны, бо яны служаць своеасаблівымі маячкамі, неабходнымі для распрацоўкі тыпалогіі і храналогіі матэрыялу з таго ці іншага помніка. Датаванне па аналогіях само па сабе маланадзейнае і дапускаецца з пэўнымі агаворкамі, тым больш калі аналогіі праводзяцца толькі на падставе малюнкаў з публікацый ды яшчэ даследчыкам, які не мае дастатковага практычнага вопыту ў нейкай спецыфічнай галіне (напрыклад, у кераміцы). Калі ж комплексы не вылучаны і не апісаны, то гэта можа азначаць наступнае: або раскопкі праводзіліся з грубымі парушэннямі методыкі палявой працы, або фіксацыя была непрафесійнай, або матэрялы раскопак не былі апрацаваны належным чынам. Усё гэта ставіць пад сумненне кваліфікацыю даследчыка як археолага. У выніку археалагічная частка кнігі гучыць надзвычай непераканальна. Скажам, аўтар гаворыць, што ў некаторых месцах захаваўся слой ХII стагоддзя. Дык дайце характарыстыку пласта, абгрунтуйце яго права называцца  слоем ХII ст. і толькі яго, спаслаўшыся на канкрэтныя профілі (чарцяжы, якія можна было б разгледзець), пакажыце асобна комплекс знаходак з гэтага слоя і толькі з яго. А іначай, прабачце, не верыцца, бо ў атрыбутацыі і датаванні рэчаў на ілюстрацыях ёсць памылкі. Апісанне ж ва ўсіх дробязях  стратыграфіі па гадах раскопак не дае ніякага ўяўлення пра культурны слой Магілёва як такі. Тэкст большасці параграфаў першага раздзелу нагадвае ў лепшым выпадку справаздачу аб археалагічных раскопках, ніяк не аналітычны тэкст.

Усё сказанае вышэй тычыцца і таго, як паказаны рэчавы археалагічны матэрыял. Аўтар меў рацыю, калі не збіраўся даваць ніякіх апісанняў, апроч самых неабходных, каб увесці новыя матэрыялы ў навуковы ўжытак. Атрымалася так, што як раз неабходных апісанняў часта бракуе, ці зроблены яны нездавальняльна, затое непатрэбнай, банальнай інфармацыі ў манаграфіі дастаткова. Некалькі прыкладаў будзе прыведзена ніжэй.

І.Марзалюк, як бачна з прадмовы, разумее, што прафесіяналізм   гісторыка вызначаецца найперш яго ўменнем працаваць з крыніцамі, і кажа нам, што ён сам «свята пільнаваўся патрабавання, якім мусіць кіравацца кожны сапраўдны гісторык, — імкнуцца вычарпальна (наколькі гэта магчыма) скарыстаць крыніцы па аналізуемай праблеме» (4). Але ці разумее аўтар, як карыстацца крыніцамі (і археалагічнымі, і гістарычнымі), як адабраць іх і размясціць, каб склалася больш-менш цэласнае ўяўленне па кожным з аспектаў і праблеме ўвогуле?

Дазволю сабе некалькі ілюстрацый. У параграфах «Ганчарнае рамяство» і «Рэчы хатняга ўжытку…» на старонках 41 і 129 нам паведамляецца, што да канца XV ст. адзінай формай посуду ў Магілёве быў гаршчок. Немагчыма паверыць. Выснова неправамерная і памылковая, бо зроблена, відаць, толькі на падставе знойдзеных аўтарам матэрыялаў таго перыяду (а іх — жменька!). Няўжо ў XV ст. жыхары Магілёва не ведалі ні місак, ні накрывак, ні збаноў, у той час як у іншых месцах гэтыя віды посуду распаўсюджваюцца значна раней?

Параграфы, прысвечаныя рамёствам, зведзены практычна да пераліку археалагічных знаходак, нават без іх аналізу, не тое што спробы ўпісаць у «кантэкст штодзённага жыцця магілёўскіх месцічаў» (3). Не атрымалася гэтага і ў параграфе «Рэчы штодзённага ўжытку…». Дасягнуць пастаўленай мэты можна было толькі пры ўмове глыбокага вывучэння матэрыялу, пачаўшы з яго тыпалогіі і храналогіі. Павярхоўны пераказ агульнавядомых звестак і беглы пералік знаходак ствараюць надзвычай неадэкватную карціну. Так, навошта даваць спрошчанае апісанне тэхналогіі вырабу кафлі, паўтараючы сказанае ўжо ў дзесятках іншых публікацый? Замест гэтага варта было б пацікавіцца эвалюцыяй стылістычнага афармлення магілёўскіх печаў, якая была вынікам зменаў у духоўнай культуры насельніцтва, ці засяродзіцца на развіцці і ўдасканальванні канструкцыі печаў, што ў сваю чаргу прыводзіла да змены архітэктонікі гаршка (асноўнага датуючага матэрыялу ў археалогіі) і, адпаведна, густаў насельніцтва ў дачыненні да кухоннага посуду. Простага пераліку вырабаў і тэхналогій недастаткова. Справа ў тым, што прычынамі пашырэння асартыменту і з’яўлення новых тэхналогій былі змены ў практычных і духоўных патрэбах людзей, іх светапоглядзе, павышэнні якасці жыцця. Вось пра што трэба было б сказаць у кантэксце заяўленых аўтарам намераў. Схематычнае ж апісанне і пераказ агульных звестак толькі займае месца і парушае цэласнасць, перашкаджае нармальнаму ўспрыманню тэксту.

Адным з найбольш паказальных у гэтым сэнсе з’яўляецца параграф «Гандаль і гандлёвыя сувязі». Гандлю Магілёва XVI–XVIII ст. прысвечана паўтары старонкі тэксту (усяго!), з іх паўстаронкі займае пералік гарадоў, з якімі вёўся гандаль, яшчэ паўстаронкі — апісанне рэйнскага куфля XVII ст. і бутэлек XVIII–XIX ст., апошнія паўстаронкі распавядаюць нам пра галандскія люлькі, памадныя банкі ды шкляныя кварты. І ўсё! Гэта пры тым, што, паводле Г.Лаўмяньскага і інш., менавіта знешні гандаль быў галоўным чыннікам развіцця горада ў XVI ст. (гл. с.9). Не знайшлося месца нават элементарнай інфармацыі пра тое, якія тавары маглі прапанаваць самі магілёўцы. Але найбольш красамоўная ілюстрацыя падыходу аўтара да крыніц і імкнення да іх «вычарпальнага скарыстання» — параграф «Матрыманіяльныя паводзіны насельніцтва ў XVI–XVIII ст.». Сустрэў спадар Марзалюк сярод пісьмовых сведчанняў апісанні некалькіх яўных адступленняў ад нормы шлюбных традыцый не тое што таго, але і нашага часу, і тут жа з вялікім задавальненнем пераказаў іх нам ў параграфе, які, паводле назвы, павінны быў бы змяшчаць інфармацыю пра матрыманіяльныя паводзіны, тыповыя для гараджан XVI–XVIII ст.

Бессістэмна і больш чым схематычна пададзены культурныя сувязі горада. Агульнаеўрапейскія мастацкія стылі  згадваюцца толькі выпадкова. На якім узроўні, калі і ў якой ступені  былі яны запазычаны і адаптаваны ў розных галінах культуры і мастацтва Магілёва? Чым адрозніваліся элітарная і масавая культура гараджан таго часу? Такія пытанні перад аўтарам нават не паўставалі. І дарэмна. Напрыклад, у той жа кафлі адзін і той арнаментальны матыў (скажам, любыя аўтару дрэва жыцця ці херувім) у розных стылях атрымлівае розную трактоўку. Таму варта было б паказаць стылістычную эвалюцыю сюжэтаў на кафлі, калі ўжо весці пра іх размову. Ці можа мода і эстэтычныя густы не маюць ніякага дачынення да светапогляду і ментальнасці гараджан?

Такая манера працы з крыніцамі і падачы матэрыялу часта прыводзіць да паспешлівых, недастаткова абгрунтаваных, а то і ўвогуле супярэчлівых высноваў. Да апошніх я аднесла б, у прыватнасці, тэзу, што ў XVI–XVII ст. адбываецца кардынальная змена ў стаўленні гараджан да Бога, «добра прасочваецца» антрапацэнтрызм (92). На старонцы ж 79 сцвярджаецца, што ў XVII ст. у масавай свядомасці жыхароў Магілёва «усё дзеецца з ласкі ці кары Божай. Боскі промысел — … асноўны чыннік развіцця чалавечай гісторыі». У агульных высновах на с.145, як і на с.82, таксама чытаем: «базавыя структуры свядомасці ў магілёўцаў у XVI–XVII ст. працягвалі заставацца традыцыйнымі для Сярэднявечча. Нязменнымі заставаліся ўяўленні аб тэацэнтрычным малюнку светабудовы і правідэнцыяналістычная трактоўка развіцця гістарычнага працэсу». Дык што ж было на самой справе? Можа і пачынае выяўляцца тэндэнцыя да станаўлення антрапацэнтрызму, але гэта яшчэ не кардынальная змена. Тым больш, што ў якасці аргументаў аўтар спасылаецца на творы элітарнага мастацтва, што, як вядома, часта арыентаваліся на еўрапейскія ўзоры, а нярэдка і вырабляліся іншаземнымі майстрамі. Трэба сумленна і ўважліва працаваць з крыніцамі, а не імкнуцца падганяць свае высновы пад заходнееўрапейскія клішэ. Іншы раз увогуле ўзнікае ўражанне, што аўтар часам не задумваецца не толькі над лагічнасцю сваіх аргументаў і высноў, але і над сэнсам ужываных ім слоў. Чаго варта, напрыклад, такое выказванне: «Упершыню ў твар смерці жыхары Магілёва зазірнулі ў ХIII ст. …»! Дык што, да ХIII ст. яны былі несмяротныя, не сутыкаліся з такой з’явай, як смерць?

У прадмове І.Марзалюк абвяшчае сябе прыхільнікам школы «гістарычнага сінтэзу». Але быць прыхільнікам і быць паслядоўнікам — не адно і тое ж. Апошняе мае на ўвазе валоданне адпаведнай методыкай даследавання і пісання гісторыі. Тут, на жаль, аўтар дэманструе поўнае бяссілле. Ён пасіўны ў дачыненні да фактаў, крыніц. Ён не кіруе імі, паказваючы няўменне выцягнуць з крыніц максімум інфармацыі, хоць неяк прааналізаваць іх, згрупаваць, размясціць, пабудаваць салідную канструкцыю. Ён проста ідзе за крыніцамі, беручы з іх толькі тое, што ляжыць на паверхні. Менавіта гэтым тлумачыцца, у прыватнасці, поўнае фіяска ў археалагічнай частцы, затое добра напісаны шэраг сюжэтаў у параграфе «Спецыфіка гарадскога менталітэту». Справа ў тым, што археалагічныя крыніцы самі па сабе «маўклівыя». Размаўляюць яны толькі ў руках прафесіянала. Калі ж крыніца (асабліва наратыўная) красамоўная і эфектная, тэкст чытаецца лёгка і з цікавасцю, як большасць параграфаў трэцяга раздзелу. Але і тут даследчык, фактычна, проста пераказвае ці цытуе пісьмовыя сведчанні XVI–XVIII ст. На рахунак няўмення працаваць з крыніцамі так, як гэта рабілі Блок з Ле Гофам, трэба аднесці і яўныя дэфармацыі ў асвятленні асобных бакоў гарадскога жыцця.

Такім чынам, станоўча тое, што І.Марзалюк усведамляе важнасць комплекснага падыходу да вывучэння гісторыі гораду, звяртае ўвагу на раней некранутыя аспекты жыцця сярэднявечнага грамадства, імкнецца зрабіць героем свайго даследавання чалавека. Дадзеная кніга — спроба маладога даследчыка прачытаць горад як «цалкавіты» тэкст. Але пакуль толькі спроба. Мусім канстатаваць, што сапраўды багаты, прынамсі археалагічны, матэрыял прадстаўлены ў манаграфіі павярхоўна і бессістэмна, што ў значнай ступені ўскладняе яго ўспрыманне і зніжае яго каштоўнасць для далейшага навуковага карыстання. Большасць уведзеных крыніц так і засталася належным чынам непрааналізаванай. Не здолеў аўтар і скарыстаць напрацаванае папярэднікамі. Сур’ёзныя хібы ў падыходзе да археалагічных і гістарычных сведчанняў не дазволілі яму дасягнуць пастаўленай мэты. Не заўсёды карэктны тон, прыкрыя моўныя памылкі кшталту «падзякаваць (каго?!) Д.Марухіну, А.Трусава …» (4) і інш., неахайнасць у афармленні ілюстрацый ствараюць не вельмі прывабны фон манаграфіі.

Канструкцыя, паспешліва ўзведзеная на ненадзейным падмурку, не выглядае ні функцыянальнай, ні прыгожай, нягледзячы на добрую якасць будаўнічага матэрыялу. Спачатку варта скласці трывалы падмурак з высноваў і абагульненняў, дасканала апрацаваўшы і сістэматызаваўшы эмпірычны матэрыял, надрукаваўшы вынікі ў шэрагу навуковых артыкулаў ці асобнай манаграфіі (асабліва па археалогіі Магілёва). І не трэба баяцца вялікага аб’ёму нуднай, чарнавой працы, бо толькі прайшоўшы такі шлях, можна стварыць «гістарычную канструкцыю», «якая можа прэтэндаваць на навуковасць» (4) і мець глыбокі сэнс.

Менск

Ірэна Ганецкая


[1] Мелешко В.И. Могилёв в XVI — середине XVII вв. Минск, 1988.

Наверх

Ластовский, Геннадий. История и культура Смоленщины с древнейших времён до конца XVIII в. (Валеры Пазднякоў)

Чэрвеня 4, 1998 |

Ластовский, Геннадий. История и культура Смоленщины с древнейших времён до конца XVIII в. Учебное пособие для школ Смоленской области. Смоленск, 1997. 136.

Кнiга Г.Ластоўскага належыць да новага для Расii жанру — гэта навучальны дапаможнiк для сярэднiх школаў, у якім разглядаецца гiсторыя асобнай вобласцi сучаснай Расiйскай Федэрацыi, у дадзеным выпадку Смаленскай. Такую з’яву можна разглядаць як адбiтак росту рэгiяналiзму ў Расii.

Наколькi правамоцна вылучаць сучасную Смаленшчыну як асобны культурны i гiстарычны рэгiён? Вобласць на памежжы найбуйнейшых дзяржаваў Усходняй Еўропы — Вялiкага Княства Лiтоўскага i Вялiкага Княства Маскоўскага, пазнейшай Расiйскай Імперыi — некалькi разоў пераходзiла з рук у рукi. Цi гаворыць гэта пра нейкую цэласнасць Смаленшчыны? З кнiгi гэтага не бачна. І паводле iншых дадзеных, Смаленская вобласць у гiсторыi трывала падзялялася на заходнюю i ўсходнюю часткi, прыкладна па лiнii верхняга цячэння Дняпра. Гэта ўсходняя мяжа «беларускай вобласцi», як яе вызначыў у 1903 г. акадэмік Я.Ф.Карскi, маючы на ўвазе тэрытарыяльнае распаўсюджанне беларускай мовы. У гэту «вобласць» уваходзiць i сам Смаленск, i такiя старажытныя цэнтры, як Дарагабуж, Ельня, Рослаў, Красны. Па–за яе межамi, але ў складзе сучаснай Смаленскай вобласцi — Вязьма, Гжацк (Гагарын). Усходняя частка вобласцi, акрамя таго што нiколi не была «беларускай», мела i асобную палiтычную гiсторыю. Вяземскае княства стала часткай ВКЛ толькi ў 1403 г., а ў канцы XV ст. гэта тэрыторыя ўвайшла ў склад Вялiкага Княства Маскоўскага. Аднак, нягледзячы на такi гiстарычны i культурны падзел Смаленшчыны, аўтару кнiгi ўдалося ахапiць разглядам яе ўсю, так што можна атрымаць досыць поўнае ўяўленне пра гэты край.

Адметнасцю аўтарскага падыходу ёсць тое, што не хаваецца складаная палiтычная i этнiчная гiсторыя Смаленшчыны, i беларуская тэма гучыць на старонках кнiгi досыць выразна. Тое, што заходняя Смаленшчына — край беларусаў, беларускай мовы, ведама ж, не напiсана, ды i цяжка было б такога чакаць ад «афiцыйнага» выдання, якiм з’яўляецца навучальны дапаможнiк. Напiсана крыху iнакш: «Смаленска–полацкая гаворка стане пазней асновай беларускай мовы» (гэта пра XII–XIII ст.).

Важнае месца ў кнiзе займае перыяд, калi смаленскiя землi ўваходзiлi ў склад ВКЛ. Утварэнне гэтай дзяржавы аўтар разглядае як плён узаемадзеяння лiтоўскiх i рускiх земляў i падкрэслiвае гэта ва ўведзеным ім скарачэннi — ВКЛР (Вялiкае Княства Лiтоўскае i Рускае). Што датычыць Смаленскага княства, то аўтар спярша адзначае лiтоўскiя набегi на яго тэрыторыю, аднак канчатковае далучэнне Смаленшчыны да ВКЛ пазбягае называць «захопам». «У 1404 годзе Вiтаўт зноў заняў горад, цяпер ужо канчаткова» — прыкладна так напiсана i пра ранейшыя спробы лiтоўскiх князёў падпарадкаваць сабе Смаленск. Такi падыход трэба прызнаць узважаным i адпаведным гiстарычным крынiцам, бо i ў самiм Смаленску iснавалi «лiтоўскiя» партыi, якiя iмкнулiся да зблiжэння з ВКЛ.

З наступных падзей аўтар не прамiнуў нiводнай больш–менш важнай. На старонках кнiгi знайшлi месца i падзеi ваеннай гiсторыi, i палiтычныя стасункi, і з’явы культуры. Адзначаны ўдзел «трох палкоў са Смаленской зямлi» ў Грунвальдскай бiтве 1410 г. Самой бiтве прысвечаны цэлы раздзел. Адзначана дзейнасць у Смаленску князя Свiдрыгайлы, паўстанне ў горадзе ў 1440 г., падзеi Інфлянцкай вайны, заключэнне Люблiнскай унii. Ахарактарызаваны сацыяльны лад ВКЛ, гаспадарчае развiццё краю ў той перыяд. Праўда, тут не абышлося без некаторых недарэчнасцяў. У 1440 г. вялiкi князь Казiмiр не мог асабiста кiраваць паходам на Смаленск, бо меў на той час толькi 12 гадоў; Полацк быў захоплены войскам Івана IV не пасля аблогi 1565–1566 г., а ў 1563 г.

Далучэнне Смаленска да Вялiкага Княства Маскоўскага у 1514 г. у кнiзе асветлена як акт агрэсii з боку ўсходняга суседа. «Па загаду вялiкага маскоўскага князя смаленскiх баяр i мяшчан выселiлi ў Падмаскоўе, а ўзамен прыбылi людзi з цэнтральных зямель Масковii… ВКЛР не прызнала захоп Смаленска i вакольных зямель…». У 1611 г. Смаленск зноў увайшоў у склад ВКЛ i быў тут да 1654 г. Аўтар ахарактарызаваў гаспадарчае i культурнае развiццё краю ў гэты перыяд досыць падрабязна, растлумачыў такiя тэрмiны, як магiстрат, войт, калегiум. На жаль, пасля сярэдзiны XVII ст. беларуская тэма знiкае са старонак кнiгi. Чаму выкладанне даведзена да канца XVIII ст., аўтар не патлумачыў. Мiжволi напрошваецца аналогiя з ВКЛ, якое таксама датрывала да канца XVIII ст. Можа, паралель гэтая выпадковая, але было б варта адзначыць у кнiзе дзейнасць Смаленскай следчай камiсii, якая пасля задушэння паўстання Тадэвуша Касцюшкi ў 1794 г. наладзiла ў горадзе карны канвеер, шчодра раздаючы беларусам, лiтоўцам i палякам колькi каму гадоў у Сiбiры.

Асобна трэба сказаць пра iлюстрацыi кнiгi. Зробленыя на высокiм узроўнi, яны не абцяжараны натуралiзмам i вельмi пасуюць да навучальнага характару кнiгi. Мастак Ю.Каштанаў грунтоўна вывучыў гiстарычныя рэалii, аднак вялiкарускiя дэталi часам падмяняюць iншыя. Чамусцi на малюнках гараджане сярэдневяковага горада збольшага абутыя ў лапцi, хоць з археалогii добра вядома, што яны аддавалi перавагу скураному абутку. Не атрымалася iлюстрацыя «Каталiцкi крыж». Па форме ён, зразумела, каталiцкi, чатырохканцовы. Аднак каталiкi ў асноўным выяўляюць распятага Хрыста на правiслых руках, а не як праваслаўныя — на гарызантальных, i ногi Збавiцеля павiнны быць прыбiтыя адным цвiком. З гiсторыi Беларусi добра вядома, як з–за «няправiльна» прыбiтых ступняў унiяцкiя распяццi знiшчалiся праваслаўным начальствам. Шмат разоў паказаны «старажытны лiтоўскi герб „Залаты певень“». Адкуль ён узяўся? Але i «Пагонi» пашчасцiла — яе на старонках кнiгi можна пабачыць з дзесятак разоў.

Вялiкай удачай аўтара можна лiчыць тое, што ён здолеў сказаць пра многае з дапамогай нямногiх слоў. Кнiга напiсана зразумелай i лаканiчнай мовай, і зусiм не суха. Яе варта прачытаць i аматарам беларускай гiсторыi, бо дасюль гiсторыя не абыякавай нам Смаленшчыны застаецца для беларусаў малавядомай.

Менск

Валеры Пазднякоў

Magocsi, Paul Robert. Historical Atlas of Central Europe (Антон Мірановіч)

Жніўня 13, 1995 |


MAGOCSI, PAUL ROBERT. Historical Atlas of Central Europe (Гістарычны атляс Цэнтральнай i Усходняй Эўропы). — Toronto, 1993. — 218 P.

У канцы 1993 г. у Таронцкім унівэрсытэце выйшаў «Гістарычны атляс Цэнтральнай i Ўсходняй Эўропы». Яго аўтар — прафэсар гэтага ж унівэрсітэту, дырэктар «Multicultural History Society of Ontario» Пол Робэрт Магоці, — гісторык, выдатны спэцыяліст па гісторыі Ўсходняй Эўропы, які ў сваіх працах ужо абараняў правы малых эўрапейскіх народаў, у тым ліку анэксаваных украінцамі русінаў[1].

«Атляс» прадстаўляе гісторыю гэтай часткі кантынэнту ад V ст. да 1992 г. Геаграфічна праца П.Магоці ахапляе тэрыторыю ад Уралу да паўночна-ўсходняй Італіі, Аўстрыі i ўсходняй часткі Нямеччыны. Дасьледаваньне прадстаўляе ня толькі палітычныя i адміністрацыйныя зьмены, але таксама паказвае шмат асобных праблем: эканамічную розьніцу рэгіёнаў, арганізацыйную структуру цэркваў, школьную сыстэму i ўплывы паасобных культур, дэмаграфічныя зьмены i міграцыі насельніцтва.

Каб бліжэй паказаць характар i вартасьці «Атлясу», разглядзім некалькі мапаў, на якіх адлюстраваная гісторыя беларускіх земляў i праваслаўнай царквы.

Мапа разьмяшчэньня плямёнаў Усходняй Эўропы ўтрымлівае дадзеныя аб тэрыторыях, заселеных дрыгавічамі, крывічамі i радзімічамі, гэта значыць тымі плямёнамі, якія сталі грунтам кшталтаваньня беларускага народу. У іншым аспэкце з IX ст. прадстаўлены тэрытарыяльны ўплыў Вялікамараўскай дзяржавы з Кракавам i Пярэмышлем. Наступствам гэтага было зьяўленьне ўсходняга абраду на польскіх землях.

Чарговая мапа прадстаўляе межы дзяржаў у сярэдзіне XI ст. Упершыню ў гэткім прэстыжным выданьні паказана тэрытарыяльнае разьвіцьцё Полацкага, Тураўскага i Смаленскага княстваў. Пол Магоці акрэсьліў прыналежнасьць Падляшша ў XIII ст. да Турава-Пінскай зямлі. Дзівіць толькі разьмяшчэньне на палітычнай мапе гэтага пэрыяду побач з назвамі на мове арыгіналу назваў на літоўскай мове, напрыклад: Пінск — Пінскас, Кіеў — Кіевас. У XIII-XIV ст. літоўскія назвы гэтых мясцовасьцяў не ўжываліся, a Вялікае Княства Літоўскае не было выключна літоўскім у сёньняшнім разуменьні гэтага слова.

Вялікія пазнавальныя вартасьці мае мапа гандлёвых шляхоў у сярэдзіне XV ст. Зь яе вынікае, што праз тэрыторыю сучаснай Беларусі праходзілі важныя шляхі з усходу на захад: з Масквы праз Смаленск, Віцебск, Полацак да Балтыйскага мора, а таксама з Масквы праз Смаленск, Барысаў, Менск (або Вільню) да Горадні. Сумненьні выклікае паказ шляхоў з поўдня на поўнач. Аўтар — адзіны зь вядомых мне гісторыкаў — паказвае шлях з Кіева да Смаленска ўздоўж Дняпра, абмінаючы лякальныя беларускія адгалінаваньні галоўнай дарогі, якая злучала Чорнае мора з Балтыйскім. Зь беларускіх земляў экспартаваліся ня толькі мёд i воск, як гэта адзначана на мапе. У XV-XVI ст. з гэтай часткі Вялікага Княства Літоўскага экспартаваліся збожжа, скуры i хатняя жывёла.

Для дасьледчыкаў гісторыі хрысьціянства ў Цэнтральна-Усходняй Эўропе асабліва цікавыя дзьве мапы, якія прадстаўляюць арганізацыйную структуру каталіцкай i праваслаўнай цэркваў у сярэдзіне XV i на пачатку XVI ст. Пры сядзібах большасьці дыяцэзій пазначаны год паўстаньня. Што датычыць беларускіх земляў, дык мапа, якая паказвае сытуацыю на ix у XV ст., мае некалькі істотных памылак. У гэты пэрыяд не было праваслаўных дыяцэзій зь сядзібай у Менску, Горадні, Вільні. Беларускія землі ўваходзілі тады ў склад Кіеўскай мітраполіі, архіяпіскапства Полацкага i япіскапстваў Смаленскага, Турава-Пінскага і Ўладзімірска-Берасьцейскага. Падобныя недакладнасьці ёсьць i на мапах іншых тэрыторый.

Мапы разьмяшчэньня рэфармацыйных веравызнаньняў у Цэнтральнай Эўропе ў XIX ст. i мапы дыяцэзіяльнага падзелу каталіцкай, уніяцкай i праваслаўнай цэркваў у 1900 г. выглядаюць значна лепей. Розная ступень дакладнасьці тут ёсьць эфэктам агульнага стану вывучэньня царкоўнай гісторыі Ўсходняй Эўропы. Вырашаючы пытаньні, зьвязаныя з названай тэматыкай, Пол Магоці быў вымушаны абаперціся на існуючыя працы, якіх занадта мала для высьвятленьня праблемы.

Пра стан школьніцтва i культуры ў Цэнтральна-Усходняй Эўропе інфармуе мапа геаграфічнага размяшчэньня ўніверсытэтаў i друкарняў, выкананая прасторава-храналягічным спосабам. Нават яе павярхоўны аналіз паказвае вялікую дыспрапорцыю ў развіцьці гэтых галін на тэрыторыі Чэхіі i Польшчы ў параўнаньні з балканскімі краінамі ці Ўкраінай.

Цікава прадстаўлены зьмены дзяржаўных межаў у XIX i XX ст. У гэтай частцы «Атлясу» аўтар паспрабаваў паказаць шмат складаных праблем, напрыклад, разьмяшчэньне нямецкага, а таксама жыдоўскага i армянскага насельніцтва ў міжваенны пэрыяд. З дасьледаваньняў П.Магоці вынікае, што найвялікшы працэнт жыдоўскага насельніцтва быў у беларускіх мястэчках (напрыклад, у Слоніме — 78%, Берасьці — 65,8%, Бабруйску — 60%, Гомлі — 56,4%). Дыскусійнай уяўляецца мапа міграцыі пасьля II сусьветнай вайны. Пададзеныя там лічбы выклікаюць розныя ацэнкі гісторыкаў. Аднак добра, што гэтая праблема знайшла месца ў «Атлясе».

Шмат пытаньняў прадстаўлена ў традыцыйнай картаграфічнай форме, напрыклад: палітычныя зьмены пасьля I i II сусьветных войнаў. Вялізная колькасць кранутых праблемаў, як асобнага, так i агульнага характару, нягледзячы на згаданыя памылкі, дазваляе высока ацаніць працу амэрыканскага гісторыка. Трэба таксама дадаць, што ўсе мапы маюць апісаньні, якія дэталёва асьвятляюць адпаведную праблему. Такая форма перадачы інфармацыі асабліва каштоўная таму, што «Атляс» адрасаваны галоўным чынам амэрыканскаму чытачу, мала знаёмаму з гісторыяй Усходняй Эўропы. Карыстаньне «Атлясам» аблягчаюць паказальнікі: геаграфічны i асабовы, а таксама бібліяграфія крыніц.

«Атляс» можна прызнаць удалай спробай цэльнага паказу ў форме мапаў гісторыі Цэнтральнай i Усходняй Эўропы. Добра, што яго аўтарам зьяўляецца асоба не з Старога Сьвету, незаангажаваная ў спрэчкі тутэйшых гісторыкаў.

Погляд на нашу гісторыю з адлегласьці выклікае давер да працы Пола Магоці. Ягоны «Гістарычны атляс Цэнтральнай i Ўсходняй Эўропы» мае асаблівае значэньне для беларусаў, бо ўпершыню на ангельскай мове чытачы могуць пазнаёміцца з гісторыяй нашага народу i дзяржаўнасьці. Беларусь, нават калі знаходзілася ў межах чужых дзяржаў, не была выключна геаграфічнай зьявай. Своеасаблівым вынікам яе гісторыі, апісанай амэрыканскім дасьледчыкам, было зьяўленьне на мапе Цэнтральна-Усходняй Эўропы з 1992 г. незалежнай i сувэрэннай дзяржавы — Рэспублікі Беларусі.

Антон Мірановіч (Белосток)


[1] Magocsi P.R. The Birth of a New Nation or the Return of an Old Problem? The Rusyns of East Central Europe // Canadian Slavonic Papers, Vol.XXXIV, No 3, September 1992. P.199-223; ён жа, The Sharping of a National Identity // Subcarpatian Rus. Cambridge, 1978.

Наверх

Сьлюнькова, Інэса. Малавядомая карта верхняга цячэньня Заходняй Дзьвіны XVI ст. (Расьціслаў Боровы)

Жніўня 6, 1995 |

СЬЛЮНЬКОВА, ІНЭСА М. Малавядомая карта верхняга цячэньня Заходняй Дзьвіны XVI ст. // Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі адраджэньня. 36. арт. — Менск, 1994. С.179-184.

У гэтым артыкуле маскоўскага гісторыка архітэктуры І.Сьлюньковай можна вызначыць два разьдзелы — атрыбутыўна-крыніцазнаўчы i аналітычна-апісальны. Апошні ўяўляе зь сябе спробу кароткай архітэктурнай характарыстыкі зьмешчаных на дасьледаванай мапе гарадоў (Полацак, Віцебск, Сураж, Вяліж, Белы) пэрыяду Інфлянцкай вайны, г.зн. таго часу, калі, на думку аўтара, яна й была «складзеная ў стане рускага войска» (С. 179). Незразумела, праўда, чаму І.Сьлюнькова называе зусім спрошчаныя умоўныя азначэньні, звычайныя значкі, што не нясуць аніякай дакумэнтальнасьці (усе гарады пазначаны кружком), — «аксанамэтрычнымі малюнкамі гарадоў» (гл. заўвагу 2).

Магчыма для Белага, Суража i Вяліжа гэтыя малюнкі i ўяўляюць якую цікавасьць як крыніца па гісторыі ix архітэктурнага аблічча, але гэтага ня можна сказаць пра Віцебск i Полацак, — гарады, што маюць багатую i намнога больш верагодную іканаграфію XVI-XVII ст.

У першым разьдзеле артыкула сярод дробных недакладнасьцяў адзначу «спасылку на малюнак С.Пахалавіцкага», памылкова прыпісаную В.Чантурыі (гл. заўвагу 3). На згаданай старонцы ў кнізе В.Чантурыі[1] сапраўды ёсьць два фрагмэнты аксанамэтрычнага пляна Полацка, выкананага С.Пахалавіцкім (1579), а таксама «Выява Полацка на мапе канца XVII — пачатку XVIII ст.», што ўласна i зьяўляецца павялічаным фрагмэнтам мапы, якую апісвае І.Сьлюнькова. Гэты подпіс у В.Чантурыі зьмешчаны не непасрэдна пад малюнкамі, а на полі, што, відаць, i ўвяло аўтара артыкула ў зман.

На жаль, аўтар не падае аніякага апісаньня скарыстанага ім дакумэнта (памеры, матэрыял, пазначэньні i г.д.), задаволіўшыся адно спасылкаю на я го месцазнаходжаньне ды згадаўшы, што гэтая мапа «анатаваная як літаграфія XIX ст. з арыгінала XVII ст.». У гэтым жа месцы І.Сьлюнькова піша: «Прыведзеная мапа адсутнічае ў працы Б.Рыбакова, асобна прысьвечанай тэме рускай картаграфіі (гл.: Рыбаков Б. Русские карты Московии XV — начала XVI в. — Москва, 1974). Тым ня менш, аўтар пераканаўча сьведчыць пра існаваньне адзінай мапы Полацкай зямлі 1566 або 1570 г.» (С.61). Да гэтага сьцьверджаньня ўласна й зводзіцца ўся навуковая крытыка крыніцы, i на ім жа грунтуецца як датаваньне, гэтак i гіпотэза пра паходжаньне крыніцы (XVI ст., рускага паходжаньня, складзена ў «рускім войску»).

А цяпер пра сапраўднае датаваньне гэтай мапы. Яна ўяўляе зь сябе графічную частку дакумэнта пад назвай: «Чертеж и описание, 1701 г. декабря 11, учиненное стольником Максимом Цызыревым, начав от Витепска вверх до вершин Двины реки, с показанием сел, деревень, лесов и судов по оной реке ходящих». З тэксту відаць, што экспэдыцыя, дакладней рэкагнасьціроўка праводзілася «по указу великого государя… Петра Алексеевича и по приказу… боярина и воеводы Петра Самойловича Салтыкова (тагачасны ваявода Смаленска. — Р.Б.)». Пры чым, усё гэта трэба было «сделать тайным обычаем». Апісаньне мапы займае 4 аркушы, i пачынаецца яно не «ад Віцебска ўверх», але ад вытокаў ракі — «…от Ржевы во 120 верстах…», i даведзена да Полацка.

I гэтая мапа, i яе апісаньне цалкам надрукаваны ў кнізе А.Сапунова «Река Западная Двина» (Витебск, 1893)[2]. У заўвазе 1 на С.501 таксама гаворыцца, што «Арыгінал захоўваецца ў бібліятэцы Маскоўскага Галоўнага Архіву Міністэрства замежных спраў. Упершыню «чарцёж» быў надрукаваны ў «Этнаграфічным зборніку» (Вып.V, С.55-71). Затым… «апісаньне» было надрукавана ў Памятнай кніжцы Віцебскай губэрні на 1888 г. (без малюнка)».

Улічваючы заўвагу І.Сьлюньковай пра тое, што скарыстаны ёю дакумэнт з фондаў Бібліятэкі Расейскай Акадэміі навук анатаваны там як «літаграфія XIX ст.», можна дапусьціць, што гэта «чарцёж» ca згаданага вышэй «Этнаграфічнага зборніка», паколькі ў працы А.Сапунова ў левым верхнім куце мапы ёсьць яго назва i дата, узятыя з тэксту «апісаньня».

Застаецца канстатаваць, што крыніцазнаўчая база беларускай гістарыяграфіі знаходзіцца, на жаль, у зародкавым стане. Даведнікі, бібліяграфія, навуковыя апісаньні i тэматычныя каталёгі па розных відах дакумэнтальных крыніц, у тым ліку па мапах, практычна не выдаваліся. Можна спадзявацца, што цяперашнія захады беларускіх дасьледчыкаў дазволяць пазьбягаць такіх прыкрых памылак хоць бы на рэдактарскім узроўні.

Расьціслаў Баравы (Менск)


[1] Чантурия В. История архитектуры Белоруссии. — Минск, 1985. С.56.

[2] Гл. мапу — С.52-53, апісаньне — у дадатку, С.501-506.

Галоўная » Запісы па тэме 'Гістарычная геаграфія'