Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Гісторыя культуры'

Артыкулы па тэме ‘Гісторыя культуры’

Сяргей Санько. Па слядах адной легенды

Снежня 19, 2007 |

Прохоров, Андрей. Князь Тур: история легенды. Сакрализация княжеской власти у славян. Минск: БГУ, 2005.

Кепска дзякуюць аўтару, калі застаюцца толькі чытачамі…

Паводле „Заратустры” Ф. Ніцшэ

Кніга Андрэя Прохарава унікальная ў сваім родзе, і не толькі таму, што адмыслова прысвечана прасвятленню, так бы мовіць, ідэалагічнага кантэксту адзінкавага летапіснага сведчання пра дзейнасць адной з найбольш цьмяных і загадкавых постацяў ранняй беларускай гісторыі, але і таму, што дзейнасць гэтая (рэальная і / ці моцна міфалагізаваная) упісваецца аўтарам у „шырокі індаеўрапейскі кантэкст”, які, у сваю чаргу, дазваляе аўтару ставіць і прапаноўваць арыгінальнае развязанне цэлага шэрагу праблем славянскага і ўласна беларускага этнагенезу.

Цярплівы чытач, безумоўна, будзе ўзнагароджаны, здзейсніўшы разам з аўтарам фантастычнае віртуальнае падарожжа па еўразійскім абсягу ад Брытаніі і Пірэнеяў ледзь не да паўвыспы Індастан і паўночнага Кітая, а таксама на добры дзесятак тысячаў гадоў па часе. Пры гэтым чытачу прапануецца багатая, дасціпна і густоўна адабраная, навукова вывераная і бібліяграфічна фундаваная гістарычная фактура. Аўтар больш паказвае, чым даказвае, нібы пакідаючы чытачу прастору і для ўласных высноваў. Ці не таму ўсяму даследаванню папярэднічае эпіграф з Тацыта: „І таму што нічога больш імавернага я не ведаю, няхай гэта застанецца нявырашаным і мною”. Галоўная інтэнцыя аўтара — прадэманстраваць, што „вобраз летапіснага князя Тура — легендарны або гістарычны — гэта не пачатак беларускай гісторыі, а вынік яе доўгага тысячагадовага папярэдняга гістарычнага развіцця, сімвал працяглага фарміравання яе традыцыйнай духоўнай культуры” (230).

Тым не менш, зразумела, што мы маем справу тут з пэўнай канцэптуальнай канструкцыяй, прызначэнне якой—папярэдняя селекцыя фактаў па прыкмеце рэлевантнасці — нерэлевантнасці і парадкаванне рэлевантных фактаў. Гэта адмысловым чынам настроеная „оптыка”, якая дазваляе бачыць толькі тое, што знаходзіцца ў яе фокусе. Маючы гэта на ўвазе, паспрабуем прасачыць за аўтарскай думкай, прапануючы пры патрэбе некалькі іншыя ракурсы на тыя ж самыя „ландшафты” і „краявіды”, спадзеючыся, што гэткая шматракурснасць ці шматаспектнасць паспрыяе больш „стэрэаскапічнаму” бачанню праблемы, а, можа быць, калісьці і яе хаця б частковаму развязанню.

Андрэй Прохараў пачынае даследаванне з дэзавуявання самой прадметнасці даўняй дыскусіі нарманістаў і антынарманістаў, прынамсі, што да пытання гістарычнасці князя Тура, яго этнічнай прыналежнасці і г. д. Гэтаму прысвечаны раздзел 1 „Князь Тур. История проблемы”. Кардынальныя пытанні дыскусіі: „ці бачыць за паведамленнем летапісу гістарычны факт або лічыць яго легендай, ці прызнаваць князя Тура варагам або славянінам з паходжання, щ бачыць у ягоным імені згадку аб паганскім божышчы” (15). Пытанні далёка не рытарычныя, бо вельмі часта ў неўсведамляным падмурку гістарычнага даследавання ляжаць забабоны, быццам кожны раз, калі гісторык мае справу з пісьмовай крыніцай, то ён і насамрэч мае справу са сведчаннем, хаця, як правіла, ён ужо мае справу з інтэрпрэтацыяй і нават з цэлай серыяй інтэрпрэтацый і рэінтэрпрэтацый, якія рабіліся цягам некалькіх стагоддзяў. І гэта — норма, прыкладам, для сярэднявечнага гістарычнага наратыву. Сітуацыя да пэўнай ступені можа быць выпраўлена пры наяўнасці незалежных адменаў пэўнага паведамлення. А калі такіх адменаў няма, як і няма ўжо шанцаў іх адшукаць? Сітуацыя з летапісным паведамленнем пра князя Тура менавіта гэткая. Ёсць толькі запіс „Аповесці мінулых гадоў” за 980 г.: „Бе бо Рогъволодъ пришелъ и-заморья, имяше власть свою в Полотьске, а Туры Турове, от него же и туровцы прозвашася”. І ўсё.

Даючы ў першым раздзеле экспазіцыю асноўных поглядаў як на гістарычнасць, так і на этнічнасць князя Тура, што былі прапанаваныя за апошнія прыкладна два стагоддзі, аўтар даследавання падводзіць чытача да высновы, што разамкнуць герменеўтычнае кола, застаючыся амаль вылучна ў асадах занадта лаканічнага летапіснага тэксту, немагчыма. Затое можна выняць паведамленне з дадзенага наратыву і ўлучыць яго ў нейкі большы па інфармацыйнасці (калі не амаль неабмежаваны) метанаратыў.

„Наратыў Тура” адасабляецца аўтарам ад „наратыву Рагвалода”. Гэтым самым „тураўскі тэкст” стэрылізуецца як ад нарманскага кантэксту, так адначасна і ад „полацкага тэксту” і, адпаведна, ад агульнабеларускага кантэксту. Апошні, хіба як сцень, толькі пазначыцца аўтарам у заключным 14-м раздзеле „Туровские предания” ў звязку з паданнем пра заснаванне Вільні Гедымінам, а анамастычныя кантраверзы не закранаюцца праз „недахоп месца” (224). У выніку застаецца чыста абстрактны славянскі тэкст: „Туры [имяше власть свою в] Турове, от него же и туровцы прозвашася”, які і павінен быць далей інтэрпрэтаваны ў асадах вялікага метанаратыву.

Але тут паўстае дылема: як разумець гэтае „от него же”? Ад Тура? Ці ад Турава? Класічная сітуацыя: Ромул засноўвае Рым, ад якога пайшло найменне рамеяў-рымлянаў. Або Уладзімір засноўвае горад Уладзімір, жыхары якога называюцца ўладзімірцамі. Так, у прынцыпе, пераважна i ўспрымаўся гэты летапісны пасаж, хаця пра заснаванне горада ў ім гаворка і не ідзе. І Рагвалод, і Тур уваладарваюцца ў ужо існых гарадах, і так здараецца, што імя горада ў другім выпадку аказваецца сугучным з імем князя.

Але А. Прохараў чытае „тураўскі тэкст” іначай. Ён упэўнены, што: „В соответствии с летописной версией оказывается, что туровцы названы по имени князя, а не по названию города, что соответствовало бы лингвистическим представлениям о форме этого слова” (40). Так князь Тур становіцца эпанімам нейкага (этнічнага? родаплемяннога? родавага?) утварэння, а назва горада аказваецца звязанай з абодвума. Родаплемянныя цэнтры сапраўды часта называліся паводле этнічнага наймення мясцовага насельніцтва, напрыклад: мурама (фіна-вугорскі народ) і Мурам, парызіі (кельцкае племя) і Парыж і да г. п.

Уласна на гэтых „трох велярыбах” — узаемнай спалучанасці імя князя-эпаніма, заснавальніка традыцыі, (квазі)-этнічнага наймення і назвы цэнтральнага горада — выбудоўваецца аўтарская канцэпцыя. Пры гэтым прымаецца, што ў аснове тут — фрагмент архаічнага індаеўрапейскага светагляду, які адбіўся ў аповедзе летапісца, нават быў ім анталагізаваны праз улучэнне ў дакладную падзейную храналогію і рэканструкцыі якога прысвечана ладная частка ўсёй кнігі з усім багаццем прыцягнутага для гэтага і па-майстэрску пададзенага матэрыялу.

Зыходны пункт — „празрыстая” этымалагічная сувязь імя князя — Тур і славянскай назвы дзікага быка — тура (21). У 2-м раздзеле „Животное: символ мощи и воинственности” сцісла, але вельмі дэталёва распавядаецца пра жывёлу, якая калісьці, яшчэ ў даледавіковы перыяд, насяляла вялікія абшары Еўропы, Блізкага Ўсходу і Паўночнай Афрыкі, аж пакуль канчаткова не знікла недзе ў XV ст., галоўным чынам дзякуючы дзейнасці чалавека. Уласна, апроч чалавека, у тура па сутнасці не было канкурэнтаў. Гэтая магутная з моцнымі рагамі жывёла не саступала ніводнаму драпежніку. Паляванне на тура было калектыўным прадпрыемствам, а з часам стала наогул прывілеем кіраўнікоў высокага рангу (цароў, каралёў, князёў і г.д.). Разам з тым ужо з часоў палеаліту тур становіцца аб’ектам культавага ўшанавання, сакралізуюцца і часткі ягонага цела, найперш галава і рогі. З апошніх вырабляліся адмысловыя судзіны для піцця — рытоны, якія ў многіх народаў вельмі працяглы час выкарыстоўваліся ў культавай практыцы.

Зусім не выпадкова, што адмысловыя якасці тура зрабіліся грунтам для метафарычнага азначэння мужчынскай годнасці ў многіх народаў, у тым ліку ў індаеўрапейцаў. Больш за тое, словы са значэннем „бык” і „асобіна мужчынскага полу, самец”, „мужчына”, „муж” азначаліся аднолькава: параўн. ст.- інд. Uṛṣa „самец, бык, мужчына, муж”, і.-е. H2er- „мужчына, самец” > ст.-інд. ṛsa-bha „бык, правадыр”, ст.-гр. έρσην „мужчынскі; мужны; магутны”, лув. arrazza „самец” і г. д. (адсюль выводзяць назву народа эрзя). Тое самае датычыць і дэрыватаў і.-е. *te- „разбухаць, павялічвацца; тлушч; натоўп, народ; моцны; кіпець” і інш. (параўн. ст.-інд. turyā′ „сіла, моц”) (Pokorny 1080-1085), сярод якіх і індаеўрапейскія назвы быка, тура. Словы ад гэтых асноў займалі адно з цэнтральных месцаў у анамастыконе ўсіх індаеўрапейскіх народаў, у тым ліку ў антрапаніміі і этнаніміі.

Міф „жыве” ў самой сістэме мовы, а таму падобны (супольны) моўны досвед свету не можа не прыводзіць да паўстання блізкіх па форме і па змесце міфалагічных наратываў. Пераважна менавіта на гэтым тэзісе засноўвае А. Прохараў свой далейшы аналіз, хаця яўна яго і не фармулюе. Больш за тое, ён і сам нібы не гатовы паслядоўна яго правесці, бо з трох верагодных магчымасцяў — 1) генетычная сувязь, 2) паралельнае развіццё, 3) запазычанне ў выніку кантактнага ўзаемадзеяння — перавага відавочна аддаецца трэцяй. Менавіта яна і штурхае аўтара пусціцца ў захапляльнае, хаця і небяспечнае, падарожжа па эпохах і краінах у пошуках міфалагічных „сваякоў” i / ці „папярэднікаў” князя Тура.

Найперш яго позірк спыняецца на іранскім свеце (раздзел 3 „Имя князя — Тур”). І гэта не выпадкова, бо менавіта ў іранцаў сітуацыя намінацыі словамі аднаго кораня і валадара-эпаніма, і народа, і краіны, якую ён насяляе, выступае ў найбольш чыстым выглядзе. Там жа знаходзіцца і міфалагічны аднайменнік нашага Тура — Тур (Thurá), сярэдні сын цара Траэтаоны (Ферыдуна ў „Шахнамэ” Фірдаусі). Істотна тое, што ў міфе апавядаецца пра часы, яшчэ вельмі блізкія да часоў стварэння, адпаведна, пра найбліжэйшых нашчадкаў першых насельнікаў зямлі. Пасля выпрабавання бацька дае сынам імёны паводле іх якасцяў і наканавання: малодшаму — „брахманскае” імя Ар’я, сярэдняму — „кшатрыйскае” імя Тура, старэйшаму — Сайрыма (трэба думаць, адпаведнае „трэцяй функцыі” — гаспадарчай, паводле Ж. Дзюмезіля). Яны ж аказваюцца і родапачынальнікамі народаў: арыяў-іранцаў, туранцаў і, верагодна, сарматаў. Асноўная калізія „Шахнамэ” — дынастычнае суперніцтва паміж іранцамі і туранцамі, якое, падобна да суперніцтва пандаваў і каўраваў у „Махабхараце” і траянцаў і ахейцаў у „Іліядзе”, набывае па сутнасці касмаганічнае гучанне.

Даволі дэталёва разабраўшы дадзены сюжэт, А. Прохараў зацямляе: „Некаторыя матывы іранскага падання супадаюць з легендамі аб палескім князі Туры. Абодвух разглядаюць як эпанімы: паводле імя палескага Тура названы горад і яго насельніцтва, паводле імя іранскага — краіна i яе насельнікі. І гэта, канечне, сама адпаведнасць імёнаў, якія адлюстроўваюць ідэю сілы і магутнасці” (55).

Адштурхоўваючыся ад гэтага сцвярджэння, аўтар спрабуе акрэсліць прастору і час магчымага ўзаемадзеяння далёкіх продкаў палешукоў з іранцамі, і яго позірк натуральна спыняецца на Паўночным Прычарнамор’і (раздзел 4 „Причерноморье: степной иранский мир и милоградцы”). У якаcni аб’ектаў культурнага ўздзеяння разглядаюцца насельнікі поўдня цяперашняй Беларусі і поўначы Ўкраіны, якія стварылі так званую мілаградскую культуру жалезнага веку (пераважна сярэдзіны І тыс. да н. э.). Суб’ект уздзеяння — прадстаўнікі скіфскага суперэтнасу, якія панавалі ў Паўночным Прычарнамор’і да прыходу сарматаў (прыкладна да ІІІ ст. да н. э.).

Кантакты (і канфлікты) жыхароў Верхняга Падняпроўя „мілаградцаў”) з блізкім іранскім светам сведчацца і археалагічна, і лінгвістычна. Узаемадзейнічалі са скіфамі і тыя групы Цэнтральнай Еўропы, на грунце якіх пазней склаліся праславяне. Апошняе пацвярджаецца як асаблівасцямі светагляду ранніх славян, які яўна зазнаў іранскі ўплыў (словы бог, мір, рай і інш.), так і пэўнай колькасцю паказальных іранізмаў у славянскіх гаворках, асабліва заходнеславянскіх. А. Прохараў прыводзіць спіс такіх запазычанняў, які, праўда, не ва ўсіх адносінах бездакорны.

Так, авест. spənta- „моцны, святы” яўна не з гэтага спісу, бо ёсць літ. šveñtas „святы, сакральны”[1]. Авест. gar-, gərən-, gairya- „любіць” семантычна далёкае ад праслав. rьti „прыносіць ахвяру, служыць багам”. Апошняе звязана з літ. gìrti „хваліць”, ст.-прус. girtwei „славіць”, лат. dzirties „пахваляцца”, ст.-інд. gṛṇāti „славіць, спявае” < і.-е. *ger(э)- „уздымаць голас, хваліць” (ЭСБМ 3,239; Фасмер II, 50, 63; Pokorny 478). Праслав. irij / vyraj толькі гіпатэтычна можна звязаць са ст.-іран. airyā-(dahyu) „дахі (назва народа)” або наогул „арыйская краіна”. Больш імаверная версія В.У. Мартынава пра сувязь з зах.-балц. pluralia tantum *iuriai (ст.-прус. iuriay „мора”) (ЭСБМ 2, 280). Некаторыя прыклады, хутчэй за ўсё, адлюстроўваюць генетычнае адзінства, а не запазычанне, параўн. ст.-перс. zūrah- „зло, несправядлівасць”: праслав. zъlъ „зло, злы”: ст.-анг. gylt, gelt, gilt, gielt „грэх, віна, злачынства, памылка”, анг. guilt „віна, грэх”: літ. atžúlas „цвёрды, злы”, ст.-інд. hvárati, hválati „ідзе крывымі шляхамі, пятляе, запінаецца, падае” і інш. (ЭСБМ 3, 335-336; Фасмер ІІ, 99; Pokorny І, 489-490).

Затое можна было б прывесці ізаляваную заходнебеларускую лексему дан „дождж” (Дáну доўго ні было, то ўсё пасохло”, Іўеўскі р-н)[2], для якой, як быццам, можна знайсці толькі індаіранскія адпаведнікі: авест. dānu- „рака”, асец. don „рака, вада”, ст.-інд. danu „вадкасць, якая сочыцца”. Хаця стараіндыйскі прыклад нават бліжэйшы. Гэтая акалічнасць, безумоўна, вартая больш пільнай увагі.

Таксама цікавыя назіранні Ф.Д. Клімчука, што да перагаласоўкі e > a ў гаворках Драгічынскага, Іванаўскага, Маларыцкага, Кобрынскага і Пінскага раёнаў кшталту дань „дзень”, набо „неба”, сарцэ „сэрца”, мад „мёд”, вачур „вечар” i інш., якая быццам бы адпавядае вядомай індаіранскай фанетычнай асаблівасці[3]. Сам Ф.Д. Клімчук зацямляе: „Хутчэй за ўсё гэта звычайная выпадковасць”, але дапускае, што пэўны час магло існаваць змяшанае славянска-іранскае і славянска-індаарыйскае насельніцтва, але індаіранскі кампанент быў цалкам асіміляваны, засталіся толькі некаторыя моўныя сляды. Насамрэч, тут поўнай адпаведнасці няма, бо палескае e > a адбываецца толькі ў націскных складах, тады як у індаіранскіх мовах e, о> a ўва ўсіх пазіцыях.

Закрануўшы тэму ірана-палескіх кантактаў, аўтару не варта было абмяжоўвацца толькі жалезным векам. Бо самыя непасрэдныя кантакты маглі мець месца акурат у другой палове Х ст. У гэты час Фірдаусі ствараў свою паэму „Шахнамэ”, г. зн., па сутнасці, афармляў тое, што было на слыху ў іранскім свеце і існавала ў розных фальклорных формах, i ў гэты ж час у Кіеве вайсковы гарнізон складаўся амаль вылучна з харэзмійцаў і імі ж здзяйснялася адміністрацыйная ўлада. Новыя гаспадары Кіева — русы — павінны былі лічыцца з гэтай рэаліяй і нават улучылі ў кіеўскі пантэон іранскіх Хорса і Сімаргла (980 г.).

У 5-м раздзеле „Причерноморье: греки и тавры” А. Прохараў працягвае пошук магчымых крыніц палескага „тэксту Тура” і знаходзіць іх на Крымскай паўвыспе. Гэта племя горцаў-таўраў. Іх этнічнае імя відавочна звязана з ст.-гр. ταυρος „бык”, аднак невядома, ці была гэта саманазва, ці так грэкі па-свойму перадалі нейкае іншае найменне. Невядома таксама, кім былі таўры паводле моўнай прыналежнасці. Аднак тое, што распавядалі грэкі пра таўраў, сапраўды, самым непасрэдным чынам было звязана з „бычынай” тэмай. Так, познеантычны аўтар Стэфан Візантыйскі (V ст. н. э.) паведамляў, што таўры названы так таму, што тут некалі Асірыс, запрэгшы пару быкоў, узараў зямлю. Гэта вельмі падобна на культуртрэгерскую дзейнасць аркадзяніна Эвандра па прыбыцці яго ў Лацый недзе ў XIII ст. да н. э. Так, Аўрэлій Віктар у „Паходжанні рымскага народа” сведчыць, што менавіта Эвандр навучыў тубыльцаў абрабляць зямлю з дапамогай пары валоў (Orig. V.3).

Уяўляе цікавасць эпіклеза Артэміды — Ταυροπόλα, якая не мае адзначнай інтэрпрэтацыі. Слова тлумачаць і як „тая, што едзе на быках”, і як „шанаваная ў Таўрыдзе або таўрамі”. Ёсць і іншыя тлумачэнні (90). Звяртае ўвагу, прынамсі, фармальнае падабенства ст.-гр. Ταυροπόλα і літоўскага тапоніма Taurapilis (літаральна „замак Тура або тура”, цяпер вёска Уцянскага раёна на паўднёвым беразе возера Tauragnas) пры этымалагічнай тоеснасці ст.-гр. πόλις „горад” і літ. pilìs „замак” (параўн. ст.-інд. pura „крэпасць, умацаваны горад”). Да літоўскай назвы блізкая беларуская назва вёскі Турасполле Ушацкага раёна. Тады эпіклезу Артэміды можна было б растлумачыць як „таўрапольская”, г. зн. „з горада таўраў” (магчыма, Херсанеса Таўрыцкага). На тое, што назвы гарадоў маглі ўтварацца паводле такой мадэлі, паказвае і назва сіцылійскага горада Ταυρομένιον у Вялікай Грэцыі ля падножжа гары Ταύρος, дзе фармант -μεν- / -μιν- можа быць супастаўлены з агульналувійскім *mena- „горад”, адкуль лув. іер. mina, лік. meñne з тым жа значэннем і, верагодна, фрак. -μινα у тапоніме Βουρδόμινα, дзе першая частка тлумачыцца з і.-е. *bhred(h)- „пераходзіць уброд”[4]. У лувійскіх і фракійскай мовах гэта — супольная семантычная інавацыя ў і.-е. *men- „узвышацца” (адкуль назвы для „гары” ў іншых індаеўрапейскіх мовах). Між іншага, Ταυρομένιον меў і іншую форму назвы — Ταορμίνα, што цалкам суадносіцца з лувійскім іерагліфічным і фракійскім словамі. Але з імі цікава супаставіць дзве мясцовыя назвы ўжо непасрэдна з нашых абсягаў. Гэта в. Залатаміно Кармянскага раёна і, верагодна, в. Рудаміна Віленскага раёна. Побач з в. Залатаміно ёсць два гарадзішчы, адно з якіх называецца Гарадок. Апошняя акалічнасць істотная, калі ўлічыць наяўнасць іншых эксклюзіўных фрака-балта-беларускіх адпаведнікаў (аб чым ніжэй), істотных для тэмы Baltica-(Albaruthenica)-Thracica. Альтэрнатыўна Ταυροπόλα можа тлумачыцца як „звязаная з ахвярапрынашэннем (забойствам) быка”, калі дапусціць, што ў мове самых таўраў этымалагічнае b перайшло ў p, як у мове пеласгаў — гіпатэтычнага палеабалканскага насельніцтва. Праўда, рэальных сведчанняў пра ахвярапрынашэнні быка Артэмідзе Таўраполе няма[5].

Ba ўсякім разе і ў адным, і ў другім выпадку пазначаюцца зусім іншыя сувязі з Балкана-Карпацкім рэгіёнам, чым тыя, што спрабуе выявіць А. Прохараў. Але гутарка аб гэтым яшчэ наперадзе.

Пасля даволі падрабязнага аповеду пра крымскіх таўраў аўтар накіроўвае свой позірк на Блізкі Ўсход (раздзел 6 „Ближний Восток: колыбель доместикации и культа?”), але мы затрымаемся яшчэ крыху ў Паўночным Прычарнамор’і, каб затым накіравацца не на Блізкі, а вельмі далёкі Паўднёвы Ўсход, а менавіта ў Індыю. Прычына — пражыванне ў непасрэднай блізіні з крымскімі таўрамі (у нізоўях Кубані, на Таманскай паўвыспе і Чарнаморскім узбярэжжы да цяперашняй Анапы) і па суседстве з мэотамі рэліктавага арыйскага племені сіндаў, што пакінула шматлікія лінгвістычныя сляды сваёй тут прысутнасці[6]. Але не яны непасрэдна нас будуць тут цікавіць, а іх крэўныя, што ў II тыс. да н. э. здзейснілі далёкую міграцыю на Індыйскі субкантынент і ў сваіх святарных кнігах данеслі да нас шмат успамінаў пра сваю колішнюю прарадзіму. І тут А. Прохараў знайшоў бы нешта ў найвышэйшай ступені для сябе (і для чытачоў) цікавае.

Ідзецца пра слынныя пяць рыгведыйскіх плямёнаў, якія даўно прыцягваюць увагу даследнікаў[7]. Згадкі пра іх шматлікія ў „Рыгведзе”, хаця ў поўным складзе яны называюцца толькі аднойчы: Yadu, Turvaa, Anu, Druhyu i Pūru (RV I.108.6). Апроч таго, першыя чатыры з пералічаных згадваюцца разам у (RV VIII.10.5), у іншых гімнах Yadu найчасцей фігуруюць разам з Turvaa, а Anu і Druhyu згадваюцца наогул не часта.

Характэрна, што дадзеныя этнонімы ў шэрагу выпадкаў непасрэдна звязваюцца з імёнамі іх эпанімаў або ўладароў. Так, вядома, што супраць Аляксандра Вялікага выступіла індыйскае войска на чале з царом Порам ώρος), імя якога ўяўляе грэцызаваную форму імя Pūru[8]. Індыйцы пацярпелі паразу, але Аляксандр паставіў цара Пора сатрапам Паўночнага Пенджаба. Pūru і Paurava часта згадваюцца ў „Махабхараце” ў сувязі з бітвай каўраваў і пандаваў на полі Курукшэтра.

Але ў гэтым жа эпічным творы ёсць іншы, вельмі цікавы аповед, пра цара Yayāti (Mbh. 1, 79). Апавядаецца, што ў цара Yayāti было пяць сыноў: Yadu і Turvaa ад жонкі-брахманкі Devayānī і Anu, Druhyu i Pūru (або Ṗuru) ад каханкі-кшатрыйка, Śarmiṣṭa, якая была служанкай Devayānī. Калі праўда раскрылася, Яяці быў урочаны на заўчасную старасць пры ўмове, калі ніхто з сыноў не ахвяруе яму сваёй маладосці. Першыя чацвёра адмовіліся зрабіць гэта і былі праклятыя бацькам, і толькі самы малодшы Пуру добраахвотна пайшоў на ахвяру і быў названы нашчадкам трона. Цар Yayāti вядомы таксама „Рыгведзе” (RV І.31.17), дзе ён называецца сынам цара Месяцавай дынастыі Nahusa (RV X.63.1). Некаторыя дэталі падаюцца таксама ў (Mbh. 5. 104-121; 5.147.3-13; 12.29. 90-91).

Адзначым, што, адрозна ад іранскай версіі падання пра бацькава блаславенне сынам і аднясенне кожнага да пэўнай „варны”, у індыйскай версіі ідзецца пра бацькаў праклён і пазбаўленне сыноў іх варнавай прыналежнасці. Кожнаму сыну Яяці адрасуе асобны праклён[9]. Так, Яду і яго нашчадкі Ядавы ніколі не змогуць цараваць. Турваса стане царом народа, які не пільнуецца каставых правілаў, які заключае міжкаставыя шлюбы, ладзіць „звярыныя” рытуалы[10], вядзе грахоўнае жыццё і, наогул, ёсць неарыйскім і барбарскім. Друг’ю, паводле праклёну, сыйдзе са сваімі паслядоўнікамі ў месца, дзе перасоўвацца можна будзе толькі на плытах, і будзе ў іх не царом, а толькі правадыром. Нарэшце, Ану і яго нашчадкам наканавана памерці заўчасна і быць пахаванымі без ганаровага аддання іх цел агню. Так „Махабхарата” вытлумачае амаль поўнае знікненне ў эпічны перыяд памяці пра ведыйскія „пяць плямёнаў”. Галоўная ўвага ў эпасе пераносіцца на Ядаваў (нашчадкаў Яду), у якіх нарадзіўся Крышна, і паўраваў (нашчадкаў Пуру) — продкаў пандаваў і каўраваў, якія і праславіліся бітвай на Курукшэтры.

Але ці не найбольшую цікавасць уяўляе тое, што „пяць плямёнаў”, вядомыя ў постведыйскі час як Pañcālá, якія насялялі аднайменную дзяржаву ў Паўночнай Індыі, пачаткова ў сваёй сукупнасці называліся Krìvi. Так, у прыватнасці, разумеліся Pañcālá ў „Шатапатхабрахмане” (SB.13.5.4.7b). Krìvi часта згадваюцца ў „Рыгведзе” (RV VIII.20,24; 22.12), а таксама ў „Самаведзе”[11], часта як супернікі Індры, што трэба разумець як паказанне на непрыманне часткай паўночных арыяў пэўных рэлігійных інавацый, якія пазней крышталізаваліся ў брахманізме. Krìvi і Turvaa вельмі хутка знікаюць з літаратурных помнікаў.

Этымалогія Krìvi застаецца няяснай дагэтуль. Онім Turvaa вельмі верагодна звязаны з ст.-інд. turá „хуткі, таропкі; моцны, поўны сіл; багаты; упарты, заўзяты”, turvái „які пераадольвае, падаўляе; пераможны”, tūrāçа „назва паўночнай часткі Курукшэтры”, tū’rvi „поўны сіл; які пераўзыходзіць” і да г. п., г. зн. працягвае тое кола значэнняў, якія найперш цікавяць А. Прохарава.

Не трэба мець надта смелую фантазію, каб заўважыць, што, прынамсі, на фонамарфалагічным узроўні апісаная сітуацыя на Поўначы Індыі часоў пачатку каланізацыі Індыйскага субкантынента вельмі блізкая да той, што апісана ў недатаванай частцы „Аповесці мінулых гадоў”. Так, Krìvi даўно супастаўляецца з племянным звязам крывічоў. Ёсць падставы супаставіць Pūru з палянамі. Стараіндыйскае слова можа тлумачыцца ў звязку з ст.-інд. purú „шматлікі; поўны”, роднасным да ст.-гр. pολύς „шматлікі, вялікі, агромністы” (у множным ліку таксама „большая частка, бальшыня, натоўп, народ”), праслав. *pьlnъ, ст.-інд.pūrás, авест.pərəna-, гоц. fulls, літ. pìlnas „тое самае” і да г. п. (Фасмер ІІІ, 312).

У гэтым стасунку ўяўляе таксама цікавасць паведамленне Дыядора Сіцылійскага (Diod. Sic. Hist. Lib. II.43) аб паходжанні скіфаў ад братоў (магчыма, блізнятаў) Пала (Πάλος) i Напа (Νάπης), сыноў Скіфа (Σκύθης), аднаго з сыноў Дзэўса і земленароджанай дзевы са змяінай ніжняй часткай цела. Ад гэтых братоў бяруць пачатак два народы — палы (Πάλοι) i напы (Νάπαι), ад гэтых апошніх — шматлікія скіфскія плямёны, якія мелі „выбітных цароў, па імёнах якіх адны былі названы сакамі, іншыя масагетамі, некаторыя арымаспамі i падобна да іх шматлікія іншыя” (Diod. Sic. Hist. Lib. II.43.5).

Імя Нап, хутчэй за ўсё, звязана з авест. nápāt- „нашчадак”, ст.-інд. nápāt, náptar „нашчадак, сын, унук”, naptī- „дачка, унучка”, лац. nepōs, -ōtis „унук, прапраўнук, пляменнік”, neptis „унучка, пляменніца” < і.-е. *nep(ō)t-, да якога таксама лац. Neptūnus, ірл. Nechtan (валадар калодзежа), іран. apām nápāt- (эпітэт агню ў індаіранцаў). Верагодна, утворана адмоўнай часціцай і асновай са значэннем „валодаць, быць гаспадаром”. Роскід значэнняў ад „нашчадак” да „пляменнік” звязаны са зменай сістэмы спадкавання: пачаткова спадкаемцам быў пляменнік (сын сястры), а потым — сын па бацькавай лініі. Адпаведна або пляменнік, або сын аказваўся неспадкаемцам, „негаспадаром”. Сітуацыя адбілася і ў беларускім слове нябога „пляменнік, пляменніца” = „той / тая, што не маюць долі (у спадчыне)” (параўн. таксама рус. небогий „неимущий”, убогий). Для скіфскай мовы было характэрнымзнікненнеіндаіранскага th>h: cкіф. *Yakšām-pāyah, назва святога месца каля ракі Гіпаніс (Паўднёвы Буг), дзе знаходзілася крыніца з салёнай вадой (‘Eξaμπaιος у: Her. IV, 52) < індаіран. *Yakšām pathayas (літаральна „шляхі якшаў”). Другая частка ўяўляе скіф. nom. pl. *pāyah ад скіф, pāy (< *pahi) „шляхі” (ст.-інд. pathi-, мн. лік pathayas, ст.-перс. paЗi- < і.-е. *ptə-)[12].

Імя Пал уяўляе поўную адпаведнасць ведыйскаму Pūru, калі ўзяць пад увагу, што ў скіфскай мове іран. *-rn- > скіф. -ll- як, напрыклад, у скіф. Māspallā — імя скіфскай багіні Месяца (Мεσπέλλα). ή Σελήνη παρά Σκύθαι Hes.) < іран. *Mas-pərənā- пры ст.-перс. Māh- „багіня Месяца”, māh- „Месяц”, ст.-інд. mās „Месяц”. Скіфскае тэафорнае імя ўтворана гэтак жа, як і агульнаіндаіранскае *pṛṇa-mās- „поўны месяц” (ст.-інд. pūrá-mās-, авест. pərənō.māh- „Месяц, боства Месяца”[13]. Цікава, што выкарыстоўваліся і кароткія формы для азначэння „поўнага Месяца” кшталту бел. поўня, літ. pìlnatis „поўня”, ст.-інд. pūrітā „тое самае”, а таксама хатан. purrā- „Месяц” (< * pṛṇā- „поўная”). Аднак імя Пал можа і непасрэдна працягваць іран. par- „напаўняць” (< і.-е. *pelə- > авест.par- „напаўняць”, parənah-vant- „багаты”, ст.-інд. parīa- „дастатак, багацце”, parī-man- „паўната, поўня”) (Pokorny 799).

У Плінія гэтыя Палы і Напы сустракаюцца ў дзвюх формах: Inapaei Spalaei і Napaei Pelaei (Plin. Hist. Nat. 6, 7, 22). З формай Spalaei звязваюць Спалаў (Spali), якіх перамаглі готы (Iord. Get. IV, 27-28). Украінскі гісторык М. Грушэўскі адзначаў: «У гоцкай народнай традыцыі, пераказанай у Ярдана, захаваліся згадкі пра вандроўку непераходнымі багністымі абшарамі — відавочна, палескімі; там на гацях правалілася і загінула плойма людзей. Пераправіўшыся праз тыя багны, Готы перайшлі ў край, празваны імі Oium, але тут мусілі вытрымаць вайну з тубыльцамі (у Ярдана Spali). Хаця традыцыя ўяўляе гэтую барацьбу ўдалай для Готаў, але ў сапраўднасці мусіла быць іначай, калі Готы не засталіся ў гэтых прывабных, як кажа традыцыя, краях, а мусілі „спяшацца на край Скіфіі, над Чорнае мора”»[14]. З этноніма Spali выводзяць слав. сполинъ, исполинъ „волат, асілак” (параўн. нов.-в.-ням. Hüne „волат” (ад імя гунаў), рус. обрин, польск. olbrzym (ад Обраў-Авараў) (Фасмер, ІІ, 411-412). Ужо Ілавайскі звязваў са Спаламі этнонім паляне[15]. Іншая справа, што „паляне” фігуруюць у ранняй гісторыі славян двойчы — у Сярэднім Падняпроўі і на тэрыторыі цяперашняй Польшчы. У гэтых жа дзвюх зонах сустракаецца і тапахаранімічны дублет: Киïв і Kujawy. Іранскія сувязі першага добра вядомыя. Вядомыя і ірана-заходнеславянскія, асабліва моўныя, сувязі. Вельмі імаверная этымалогія Кіева — ад іранскага імя Kūya (Kūye) < малодшаавест. *kaoya- < *kavya-, звязанага з назвай іранскай дынастыі Каянідаў[16].

Для нас жа несумненную цікавасць уяўляе той факт, што аснова *Pol- сустракаецца ў імені легендарнага першапродка беларусаў Белаполя. Бел- было дададзена пазней дзеля ўзгаднення з этнонімам беларусы. А вось *Pol- сапраўды можа адлюстроўваць вельмі архаічны стан, паколькі сам Белаполь з’яўляецца сынам легендарнага князя Бая, міфаграфія якога цалкам адпавядае міфаграфіям ведыйскага Ямы, авестыйскага Йімы і да іх пад.

Істотна адзначыць, што ў „Авесце” першапачатковае месца кіравання дынастыі Каянідаў (Кеянідаў) звязваецца з міфічнай прарадзімай арыяў у наваколлі вялікага возера Ворукаша ля падножжа Сусветнай гары Хары Бэрэзайці (Высокай Хары) або Йемавенд (Гары Йімы). На тэрыторыю на поўнач ад Чорнага мора паказвае такая дэталь аповеду пра Йіму — валадара „залатога веку”, як згадка пра лютыя зімы з Поўначы, ад якіх Йіма ратаваў людзей у збудаванай ім Вары.

Toe самае можна сказаць і пра ведыйскія „пяць плямёнаў”. Яны таксама блізкія да першага пакалення людзей (сёмае пакаленне пасля Ману), а месца пачатковага пражывання — Джамбудвіпа (Jambudvīpa) — міфічная паўночная прарадзіма. Jambudvīpa — літаральна „Выспа ружовых яблыкаў” — адзін з сямі мацерыкоў, размешчаных вакол залатой гары Мэру. Сама яна ляжыць ля паўднёвага схілу гары.

Паўночны комплекс у міфалогіях індаіранцаў і грэкаў добра вядомы[17], і тут няма патрэбы на ім запыняцца. Аднак варта адзначыць, што амаль усё, што нам вядома пра гэты „страчаны паўночны вырай” са старажытных міфалогій, мы знаходзім і ў беларускім фальклоры. Гэта вобраз ідэальных прасторы і часу, якія ўсталёўваюцца на двары добрага гаспадара на Вялікдзень (Каляды) падчас прыходу да яго валачобнікаў (калядоўшчыкаў). Не выпадковая таму тут адсылка да пракаветных часоў, калі свет толькі-толькі паўстаў і яшчэ не быў сапсаваны інтэрвенцыямі сіл Хаосу, разладу, заняпаду: „Пойдзем мы, козка, / На сіне мора. / Мы к табе, Ляксандра, / Не самі прышлі, / Нас гасподзь паслаў, I Як сам свет настаў…”[18]. У валачобных песнях ідэальны парадак апісваецца праз элементы, так бы мовіць, ужо паўсталага „гэтага свету”, з вельмі актыўным выкарыстаннем ландшафтавай сімволікі. Пры гэтым выкарыстоўваецца амаль поўны набор семіятычных (знакавых) прыкмет гэтага „зямнога выраю”.

Па-першае, гэта матыў цяжкай дасягальнасці ідэальнага месца. Ад астатняй, яшчэ не ўпарадкаванай, па сутнасці, хаатычнай прасторы ён аддзелены цяжка праходнай воднай перашкодай (напрыклад, „рэчкай быстрай, беражыстай”). Патрапіць туды без дапамогі, без „санкцыі” самога бога проста немагчыма. Абкружанасць новаўзніклага „зямнога выраю” вадой якраз і сімвалізуе з’яўленне Касмічнага Парадку ў самым асяродку пракаветных водаў, пракаветнага „бязэднага Акіяна”. Але ў адрозненне ад іншых індаеўрапейскіх традыцый, якія змяшчаюць „зямны вырай” недзе далёка на Поўначы, у беларускіх песнях гэты „вырай” адтуляецца літаральна ў кожным падворку, куды завітаюць валачобнікі, якія сваімі рытуальнымі дзеяннямі нібы расчыняюць іншае вымярэнне быцця.

Па-другое, гэта вобраз „залатой гары”, на якой стаіць ідэальны падворак або якая сама стаіць як „сусветная гара”, што ўяўляе сабой вось Сусвету і задае вертыкальную структуру новага Космасу. Ёй адпавядаюць індыйская „залатая Мэру”— месца знаходжання багоў, іранская Хара Бэрэзайці („Высокая Хара”) або Рыпейскія горы ў грэкаў.

Цікава, што назвы накшталт Залатая Гара або Залатая Горка багата прадстаўлены ў нашай тапаніміцы (Менск; наваколле в. Халопенічы Барысаўскага р-на; параўн. яшчэ в. Залатаміно на Гомельшчыне, верагодна, з гэткай жа семантыкай). Але што не менш цікава, ёсць у нас і свае Райскія Горы — узгор’е паміж Невелем і Себежам, якое з’яўляецца водападзелам паміж Дзвіной і Вялікай. З іх найбольш вядомая Багатыр Гара паблізу мястэчка Расоны, якую народнае паданне звязвае з жанчынай-асілкам[19], а асілкі, у сваю чаргу, разумеліся як першанасельнікі нашага краю.

Па-трэцяе, вобраз абгароджанага тынам райскага саду. У песнях пра гэта пяецца гэтак: „Слаўны наш пан, чым ён славён, / Ці сваім дабром, ці сваім уборам? / На яго двары вялікая ўцеха, / А якая ўцеха? — Залатая гара, / Сад-вінаград, райскія птахі…”[20]. Нагадаю ў звязку з гэтым, што азначэнні выраю ў еўрапейскіх мовах (парадыз) паходзяць ад іранскага слова pairidaēza-, што літаральна азначае „з усіх бакоў абгароджанае месца” і, адпаведна, „райскі сад”. Асяродак гэтага саду — дрэва „з залатой карой, з сарэбраным лісцем” або „з залатымі росамі”. Акурат гэткае ж дрэва з залатой карой —parijāta „дрэва здзяйснення жаданняў” — расце і пасярод svargá — выраю бога Грымотніка Індры — на вяршыні залатой гары Мэру, паводле індыйскіх уяўленняў. Таму цалкам натуральная прысутнасць на гэтым „сусветным дрэве” „райскіх птушак”, як у прыведзеным вышэй урыўку з нашай песні.

Па-чацвёртае, гэта вобраз „святой ракі”, якая сцякае на вяршыню „залатой гары” проста з неба. У нашых песнях гэта сімвалічна выражаецца тым, што ўзнікае яна са слязы, якую выраніў сам бог. Уяўленні пра „нябесную раку” мы таксама знаходзім у міфалогіях індыйцаў, іранцаў і грэкаў.

Ёсць і іншыя, не менш паказальныя, сыходжанні.

3 кароткага агляду прыведзеных дадзеных можна зрабіць выснову, што наратыўная аснова і індыйскага, і іранскага, і скіфскага эпасаў адна і тая ж, і склалася яна, хутчэй за ўсё, менавіта ў Паўночным Прычарнамор’і. Таму не дзіўна, што чатыры з пяці называных у Ведах і пазнейшых тэкстах этнонімаў маюць — mutatis mutandis — адпаведнікі менавіта на тэрыторыях, што ляжаць на поўнач ад Чорнага мора. Так, ведыйскім Turvaa вельмі спакусліва паставіць у адпаведнасць гіпатэтычных тураўцаў, Pūru — летапісных палянаў, Druhyu дрыгавічоў (параўн. Δρουγουβιται Канстанціна Парфірагенета), Yadu яцвягаў. Нагадаю, што Yadu і Turvaa часта згадваюцца разам. Нарэше, усе „пяць плямёнаў” Рыгведы спачатку называліся Krìvi, якім, натуральна, адпавядаюць крывічы, тым больш што пачатковая аўтэнтычная іх назва магла быць Kriev(a)i, пра што сведчыць сучасная латышская назва Расіі — Krievija.

Сляды — паку ль цяжка датаванага — колішняга ўзаемадзеяння продкаў сённяшніх украінцаў і, прынамсі, часткі беларусаў з рэліктавымі індаарыйскімі этнасамі (мэотамі? сіндамі? іншымі?) не менш красамоўныя за іранскія. Вышэй ужо прыводзіўся прыклад ізаляванага заходнебеларускага дан „дождж” з хутчэй індаарыйскімі, чым іранскімі адпаведнікамі. Можна прывесці фармальна і семантычна тоесныя бел. прастора, укр. простора і снскр. prastara (ад дзеяслова star „пашыраць, распаўсюджваць; пакрываць, ахутваць”). Яшчэ больш цікавыя бел. багата, укр. богато, снскр. bahutā, якія ўсе маюць значэнне „многа, шмат, вялікая колькасць, мноства”. Роднасць з багаты падманлівая, бо стараіндыйскае слова паходзіць з і.-е. bhenĝh-, bhĝh- „тоўсты, тлусты” (Pokorny 127-128), а не з і.-е. bhag- 1 „дзяліць, падзяляць”, адкуль і слав. богъ, богатъ (Pokorny 107). Такім чынам, беларуска-ўкраінская ізалекса з’яўляецца запазычаннем з нейкай індаарыйскай мовы. Беларуска-ўкраінскае слова гарэлка (бел. таксама гáра) мае санскрыцкі адпаведнік gará „напой, пітво” ад дзеяслова gar „глытаць” (параўн. літ. gérti, лат. dzert „піць”, бел. загар „запой”, рус. нажраться „напіцца”), утвораны па той жа мадэлі, што і піва ад піць.

Гэта далёка не поўны, але даволі паказальны пералік вылучных (паўднёва)беларуска-ўкраінска-арыйскіх адпаведнікаў.

Як бачым, калі крыху змяніць ракурс, то можа паўстаць не менш займальны сюжэт, чым той, што прапанаваў аўтар. Аднак ён, безумоўна, патрабуе больш дэталёвага спецыяльнага абмеркавання.

Варта ў звязку з папярэднім прыгадаць, што на самай поўначы старажытнай Анатоліі існавала гістарычная вобласць Пала (Palā, пазней увайшла ў склад Пафлагоніі), населеная палайцамі — народам, які размаўляў на палайскай мове (palāumnili), роднаснай мовам хетаў, лувійцаў, лідзійцаў. Сувязь гэтай назвы са скіфскімі паламі не можа быць выключана, бо скіфы здавёндаўна рабілі рэйды ў Малую Азію, у тым ліку і праз Фракійскі Баспор і Дарданэлы, г. зн. шляхам, якім у Малую Азію трапілі анаталійцы (каля 2000 г. да н. э.), мітанійскія арыі, фрыгійцы (каля 1200 г. да н. э.), частка фракійцаў, кімерыйцы, а пазней таксама і галы (277 г. да н. э.). Але назва анаталійскай Палы хутчэй за ўсё звязана з хец. palhi- „шырыня”, што для геаграфічнай назвы цалкам матывавана. Хаця, трэба, заўважыць, што ў Пафлагоніі было добра вядомае ўласнае імя Πυλαιμένης[21], аснова якога, верагодна, звязана з хец. pūl- „многа, шмат, масса”, г. зн. можа таксама быць працягам і.-е. *p- і, такім чынам, пашыраць шэраг тых імёнаў і этнічных назоваў, якія былі разгледжаны вышэй. Больш за тое, Пліні Старэйшы (Plin. Hist. Nat. VI 2.5) паведамляе: „За гэтай ракой (Billis.— С. С.) — народ Пафлагоніі, які некаторымі называецца Пілэмэны (Pylaemeniam)”. У Гамера Πυλαιμένης — правадыр пафлагонцаў, саюзнікаў траянцаў. Менавіта з яго пазнейшыя пафлагонскія валадары вялі сваё паходжанне, а таму i саму краіну часам называлі Піламэнія (Πυλαιμενία).

He лішне адзначыць, што з захаду Пафлагонія межавала з Бітыніяй (Bithynia), заснаванай фракійскімі каланістамі, a з поўдня гарой Алімп аддзялялася ад Фрыгіі. У Пафлагоніі ёсць горад Кромна (Cromna), ля якога Карнэліус Нэпас лакалізуе Энэтаў (Enetos), ад якіх, на яго думку, паходзяць Венеты (Venetos) Італіі.

У Малую Азію даследаванне прыводзіць і А. Прохарава, але ў звязку з наяўнасцю і там (у Арменіі на захад ад возера Ван) культа Артэміды Таўраполы і народа таўраў, блізкага да раёна даместыкацыі быка (раздзел 6 „Ближний Восток: колыбель доместикации и культа?”). Тут, як і ў папярэдніх раздзелах, аўтар падае цэлы комплекс найцікавейшых звестак, пераказваць якія, аднак, няма патрэбы.

Але адзін варыянт развіцця „анаталійскага сюжэта” хацелася б схематычна пазначыць. Звязаны ён з праблемай паходжання этрускаў — загадкавага народа, што ў жалезным веку стварыў на Паўночным Захадзе Апенінскай паўвыспы (гістарычная вобласць Італіі Таскана) яскравую і арыгінальную культуру, якая зрабіла значны ўплыў на культуру Старажытнага Рыма.

Першыя звесткі пра паходжанне этрускаў падае Герадот. Паводле яго аповеду (І, 94), этрускі паходзяць ад лідзійцаў (ст.-гр. Λυδοί), народа анаталійскай групы, які патрапіў у Малую Азію з апошняй міграцыйнай хваляй з Балканскай паўвыспы або праз яе. У звязку з разгляданай тэмай этрускі цікавыя тым, што грэкі традыцыйна называлі іх Τυρσηνοί або Τυρρηνοί. Прычым так называліся і гістарычныя этрускі паўночнага захаду Італіі, і нейкі народ на паўночным захадзе Малой Азіі. Але цікава і іншае, а менавіта тое, што грэкі саміх лідзійцаў называлі мэанійцамі (гамер. Μήονες, Μαίονες < *Māiones). Гэтая назва звязана з краінай Māsas, вядомай з хецкіх тэкстаў[22]. Аднак яе можна параўнаць і з паўночна-прычарнаморскай Мэатыдай (параўн. ст.-гр. Μαιώτις „мэатыйскі”). Сувязі паміж імі, відаць, сапраўды існавалі. Так, Пліні Старэйшы, апісваючы наваколлі Мэатыйскага возера (Азоўскага мора), зазначае: „Навакольны край спачатку быў населены карыйцамі (Cares), потым клазаменцамі (Clazomeni) і мэанійцамі (Maeones), а пасля іх пантыкапейцамі (Panticapaeenses)” (Plin. Hist. Nat. VI 7.20). Гэтым дадаткова сведчацца даўнія і ўстойлівыя паўночна-чарнаморска-малаазійскія сувязі.

Вядомая мэанійцам была і спецыфічная дуальная арганізацыя, сляды якой добра прасочваюцца ў індаіранскім арэале. Так, паводле Герадота (І, 7, 94), у правадыра лідзійцаў Атыса (Ατυς, магчыма, азначае проста „бацька”, параўн. хец. atta- „бацька”, але вядома і хец. atis „сякера” пры тым, што падвойная сякера была сімвалам сакральнай улады лідзійскіх цароў), сына Манеса (Μανες), было два сыны — Лід (Λυδος) і Тырсен (Τυρσηνος), якія і сталі родапачынальнікамі дзвюх галінаў мэанійцаў.

Асабліва цікавае супадзенне вед. Mánu (міфічны родапачынальнік чалавечага роду) і Μανες (адзін з легендарных родапачынальнікаў лідзійцаў). Як паказаў Б. Лінкольн, у індаеўрапейскай касмагоніі адзін з двух удзельнікаў (блізнятаў) чыну стварэння ўсяго існага менаваўся з дапамогай фонамарфалагічнага комплексу *Man-[23]. Паводле „Шатапатхабрахманы” (ShB 1.1.4.14-17), Mánu (літар. „чалавек”) быў уладальнікам быка і меў жонку Manāvī, верагодна, ягоная сястра-блізнец. І бык, і жонка былі прынесены яму ў ахвяру. Mánu, такім чынам, аказваецца тым, хто ўсталяваў ахвярапрынашэнні, г. зн. стаў першым святаром. У „Авесце” яму адпавядае Manuš.čiθra- (літар. „сын Manuš’а”), якога пазнейшая традыцыя робіць, праўда, нашчадкам Заратустры. Але прататыпам першажраца, паводле „Бундахішн”, аказваецца сам Ар’яман (авест. Aŋra Mainyu „злы дух”). Германцы, паводле Тацыта (Tac. Germ. 2), шанавалі народжанага зямлёй бога Tuisco і яго сына Mannusa (*manwaz „чалавек”). Ад трох сыноў апошняга ўзялі пачатак тры германскія роды — інгевонаў, гермінонаў і істэвонаў. Вельмі верагодна, што Герадотава генеалогія лідзійцаў — гэта водгук вельмі архаічнага індаеўрапейскага міфа. Праўда, не выключаны ўплыў з боку фрыгійскай рэлігіі, дзе Attis i Men уважаліся за багоў[24].

Такім чынам, Чорнае мора, як люстэрка, адлюстроўвае сітуацыю на вялікім абшары на Поўначы на сітуацыю на вялікім абшары на Поўдні. Ёсць падставы бачыць, прынамсі, у ідэалагічным комплексе так ці іначай пераломленую, ператвораную, але, тым не менш, захаваную яшчэ агульнаіндаеўрапейскую спадчыну. Гэтая акалічнасць робіць абраны А. Прохаравым падыход метадалагічна апраўданым.

Але час пакінуць Малую Азію і зноў вярнуцца да родных пенатаў. Ідучы за аўтарам, мы прапускаем Грэцыю і Рым. Хаця і там знайшлося сёе-тое цікавае для разгляданай тэмы. Напрыклад, старагрэцкая багіня Тыро (Τυρώ), якая ад Пасейдона нарадзіла Пэлія (Πελίας) і Нэлея (Νηλεύς). Пры тым, што адным з увасабленняў Пасейдона быў раз’юшаны бык (!). Уяўляе цікавасць і такі старагрэцкі сацыяльны тэрмін, як тыран (τύραννος), паходжанне якога невядомае (Chantraine 1146).

Значная частка кнігі А. Прохарава прысвечана выкладу яго ўласнай версіі паходжання і этнічнай атрыбуцыі зарубінецкай культуры (раздзел 8 „Кельты и зарубинцы”). Інтэнцыя аўтара — давесці амаль непасрэдную сувязь яе паўстання і распаўсюджвання на поўдні Беларусі і поўначы Ўкраіны з актыўнасцю кельтаў. Няма чаго і казаць — тэма Albaruthenica-Celtica мае чамусьці асаблівую прыцягальную сілу ў беларускіх інтэлектуальных колах[25]. Не абмінае „кельцкая аваба” і А. Прохарава (раздзел 7 „Неукротимые противники Рима”). У выніку 5 з 14 раздзелаў кнігі аказваюцца так ці іначай арганізаваныя вакол кельцкай тэмы.

У падтрымку гіпотэзы пра вызначальны ўплыў уласна кельтаў на складванне зарубінецкай культуры аўтар прыводзіць агромністы і разнастайны матэрыял. Абмяркоўваць яго колькі-колечы дэталёва няма тут ніякай магчымасці, тым больш што ў доказным асяродку знаходзяцца матэрыялы археалагічныя. Але некаторыя меркаванні, што да няўлічаных магчымасцяў, выказаць уяўляецца мэтазгодным.

Так, парадаксальнай здаецца амаль поўная адсутнасць імаверных лінгвістычных слядоў шчыльных кантактаў насельніцтва Прыпяцкага Палесся і Верхняга Падняпроўя з кельтамі, у тым ліку імаверных гідранімічных. Непараўнальна меншая па часе затрымка готаў на Палессі такія сляды пакінула (напрыклад, палеск. ваё, вае „стрыжань ракі” з гоц. alva „вада”, адкуль і назва легендарнай краіны Oium). Спіс славянскіх кельтызмаў, які прыводзіцца (193), да ўласна зарубінецкай культуры дачынення не мае. Кельцкія міфалагемы (раздзел 12 „Кельтские мифологемы”) таксама не маюць выразных палескіх працягаў.

Што да зарубінецкай культуры, то нам пэўна вядома, што яна фармуецца пад уздзеяннем моцных імпульсаў з паўночнага захаду (мяркуецца ясторфская культура) і шчыльна звязаная з паўднёвым захадам (культура Паянешці-Лукашэўка). Пры гэтым істотна, што паўстанне „латэнізаваных” культур не звязана з чыннасцю ўласна кельтаў[26]. Пад падазрэннем найперш германцы. І сапраўды ў зарубінецкіх старажытнасцях германскі ўплыў відавочны, у прыватнасці, з боку ясторфскай культуры Ютландыі (паводле У .Я. Яроменкі). Але ці ўва ўсіх без вынятку выпадках тут дзейнічалі самі германцы, гэта з пэўнасцю сказаць немагчыма. Іх прасоўванне ў Прыпяцкае Палессе і Верхняе Падняпроўе не фіксуецца тапанімічна. Ствараецца ўражанне, што этнонім бастарны, якому прысвечана адмысловая частка кнігі (раздзел 9), з’яўляецца хутчэй экзонімам, якім балканцы, або скіфы, або германцы назвалі нейкі новапаўсталы даволі моцны і ваяўнічы саюз плямёнаў. Гэты этнічны назоў, верагодна, звязаны з іран. basta- „пераплецены”, ст.-в.-ням. bast „лыка, валакно” (як матэрыял для вырабу вяровак i пад.), ст.-гр. (у Гесіхія) βаστά˙ύποδήματα.Ίταλιώται „сандаліі, падэшва, якая падвязваецца пад ногі” (Frisk 225). У лацінскай мове гэтым словам адпавядае fascis „звязка, пучок, вязанка”. Калі слушная гэтая этымалогія, то слова бастарны магло азначаць або „звяз, саюз”, або наогул „саюзнікі”. Саюзнікамі бастарны неўзабаве пасля іх з’яўлення на гістарычнай сцэне былі для македонскага цара Філіпа V і яго сына Персея найперш у барацьбе супраць Рыма. Адмоўныя канатацыі маглі развіцца пазней у сувязі з ваяўнічай жорсткасцю бастарнаў. Гэтак жа як слова таго самага кораня фашыст „сябра звязу” стала азначэннем нечалавечай жорсткасці наогул.

Кім бы ні былі бастарны з пачатку сваёй балканскай эпапеі, урэшце яны даволі рана падлеглі моцнай „балканізацыі”, пра што сведчыць яўны балканскі (фрака-ілірыйскі) рэчавы кампанент у пахавальных помніках зарубінцаў[27]. Але не выключана, што менавіта „балканізаваныя” бастарны пакінулі свае моўныя сляды на Беларусі. Маецца на ўвазе шэраг вылучных (заходне)балта-фрака-беларускіх ізаглос, якія далі падставы для акрэслення новага праблемнага поля — Albaruthenica-Baltica-Thracica[28]. Прывяду тут найбольш паказальныя прыклады.

Бел. панеўка, панаўка „пелька, тваністае месца ў рацэ”, безумоўна, звязана з прус. pannean „балота” і фрак. pan(i) „балота, твань” (з фракійскім апелятывам звязваюць назву Раппопіа).

Бел. капец „курган, магільны насып, насып са слупом як межавы знак”, літ. kãpas „магіла, могілкі”, kopà „дзюна, узгорак, схіл”, лат. kapa, kape „дзюна”, kaps „магіла”, фрак. kapas „узгорак, схіл”. Балцкія і беларускае словы звязаны з матывавальнымі дзеясловамі: лат. kāpt „уздымацца”, літ. kуpti „узыходзіць, уздымацца”, бел. капáць „узыходзіць” (балтызм; параўн. лат. (у тым ліку ў дайнах) kalnā kāpt „узыходзіць на гару” і бел. (толькі ў песнях) „Хто гэту гару капаў, / Чорну сцежачку таптаў”).

Бел. гíра, гíры „валасы, чупрына”, літ. girià „лес, пушча”, лат. dzira „лес”, фрак. kiri-, kira „гара, лес”. Беларускае слова ўяўляе метафарычны перанос.

Бел. маг. мірэчча, мярэчча „непралазнае балота, цяжкапраходнае месца”, чарн.-сум. палес. мерéч, мярéча „густыя кусты ў балоцістай нізіне”, укр. мороква „балота”, лат. mārks „сажалка на лузе”, літ. merkti „мачыць”, фрак. marka „балота; балоцісты край”. Таксама Мерачанка — прыток Нёмана і Ясельды.

Бел. пушча „густы, цяжкапраходны лес”, тое самае зах. i паўдн. рус., укр. і польск., літ. pušýnas „хваёвы лес” < pušìs „сасна”, фрак. pusinas „хваёвы лес”. Не звязана з пусты насуперак (Фасмер ІІІ, 416).

Бел. тарапá, тарпá, торп „укладка снапоў або дроў з прамежкамі паміж імі”, літ. tárpas „прамежак”, фрак. tarpas, terpas „зазор, прамежак”.

Бел. берасц. трачына „пілавінне”, трачуваты, трачкуваты „распілоўваць бервяно ўздоўж”, трачыты „пілаваць”, trãkas „прасека”. Літоўскае слова даўно было звязана з назвай краіны Thrakia (Фракія)[29]. Параўн. шматлікія тапонімы літ. Trakai і бел. Трацылава – чыгуначная станцыя блізу Талачына, Тракішкі ў Браслаўскім раёне, Тракелі, Тракенікі на Гарадзеншчыне, прозвішчы Трацэнка, Трацэўскі і да г. п.

Балканскі кампанент адпаведнікаў можна пашырыць за кошт бел. Орша (пачаткова назва рэчкі, цяпер Аршыца), прус. Arsio, Arse (назвы рэк), ілір. Arsiaрака ў Істрыі, а таксама Apσóviovгорад у Германіі (Ptol. 2.11.13), як мяркуецца, венета-ілірыйскага паходжання[30].

Але найбольш цікавым і дыягнастычным аказваецца бел. тураўск. бор „высокае месца”, таксама маг. бор „могілкі” (тое самае рус. наўгар., арх.). Звязана з фрак. bor- „гара”. Фракійскае слова паходзіць з і.-е. *Hegwr- „узгорак, гара”. Слав. borъ у значэнні „хваёвы лес” развілося на ўласна славянскай глебе як у літ. girià „лес, пушча”, лат. dzira „лес”, фрак. kiri-, kira „гара, лес”, балг. гора „лес”. Значэнне „могілкі” як у прыкладзе капец.

Такім чынам, маем у апошнім прыкладзе фракізм, які, калі прапанаваная вышэй этымалогія слушная, разам з Залатаміно Кармянскага раёна і, верагодна, в. Рудаміна Віленскага раёна могуць мець выключнае значэнне для прасвятлення характару сувязяў Балтыі і Фракіі.

У звязку з разгляданай тэмай Фракія ўяўляе не малую самастойную цікавасць[31]. Гэтыя сувязі сягаюць вельмі старажытных часоў і найперш былі звязаны з адкрыццём і функцыянаваннем Вялікага бурштынавага шляху[32]. З Балтыі бурштын трапляў у Малую Азію, Грэцыю, Егіпет. Так, бурштын быў выкарыстаны для аздаблення кароны фараона Тутанхамона. У Грэцыі бурштынавыя пацеркі сустракаюцца ў пахаваннях XVІІ-XIV ст. да н. э. Праведзены ў 1885 г. хімічны аналіз паказаў, што гэты бурштын мае менавіта балтыйскае паходжанне[33]. Бурштынавыя пацеркі згадвае Гамер у сваёй „Адысеі”. Але бурштын таксама часам вяртаўся на „гістарычную радзіму” ў выглядзе мастацкіх вырабаў або прадметаў культу. Так, у Сернае каля Клайпеды была знойдзена статуэтка хецкага бога Навальніцы, якая патрапіла ў Балтыю з Сірыі ці Анатоліі праз Грэцыю ў XIII ст. да н. э. Падобныя статуэткі вядомыя і ў Грэцыі і Тырынфе[34].

Паводле сведчання Тацыта, айстыі „адзіныя з усіх збіраюць бурштын, які яны самі называюць глезом. …У іх самых ён ніяк не выкарыстоўваецца; збіраюць яны яго ў натуральным выглядзе, дастаўляюць нашым купцам гэткім жа неапрацаваным і, на сваё здзіўленне, атрымліваюць за яго плату” (Tac. Germ. 45).

Бурштынавы гандаль быў на кароткі час перапынены ў часе Вялікага перасялення ў сувязі са спробамі гунаў Атылы ўзяць яго пад свой кантроль. Паход Атылы на Літву згадваюць: „Вугорска-польская хроніка”, знойдзеная ў пачатку ХІІ ст., вугорскі храніст ХІІІ ст. Сімон Кяжа, Марк Кальційскі ў „Вугорскіх паходах” (сярэдзіне XIV ст.)[35]. Сучасныя літоўскія гісторыкі лічаць паход гунаў у Літву вельмі верагодным[36], пра што, у прыватнасці, сведчаць трохрэбравыя наканечнікі стрэлаў, знойдзеныя ў 1992 г. на Кярнаўскім (р-н Шырвінтай) ахвярным гарадзішчы В. Шыменасам, і той факт, што бальшыня старых гарадзішчаў была спаленая ў сярэдзіне І тыс. н. э.[37] Магчыма, гэта былі качэўнікі акацыры, якія належалі да гунскай групы плямёнаў, яны былі паўднёва-ўсходнімі суседзямі балтаў айстыяў і, на думку В. Казакявічуса і Э. Гудавічуса, маглі забрыдаць на тэрыторыю сучаснай Літвы. Пасля паходу гунаў на балцкія землі частка мясцовых жыхароў магла быць уцягнутая ў калаўрот перасялення народаў[38].

Так, у старабеларускім перакладзе аповесці пра Атылу ў складзе Познаньскага зборніка (каля 1580 г.) паведамляецца: „…Атыля абы мог вѣдати што сѧ по всихъ краинахъ свѣта дѣєть, постановил на чотырох мѣсцах своихъ посты албо подводы, ωдну в Кольне, што ихъ зовуть Акгрыппина, другую въ Єдоре, мѣсте далматскомъ, третюю в Литфе, четвертую у Реки Танис, с тых мѣсцъ каждое мало не всего свѣта справы через ωтмѣненыє на мѣсцах своихъ посты до Сыкамбрыи до него доношоно, а ωн ωпѧть ωным всимъ волю свою ωзнаимовалъ”[39].

Але перапыненае ў часе Вялікага перасялення народаў функцыянаванне „янтарнага шляху” прыбалтыйскія айстыі (балты) паспрабавалі аднавіць ужо ў пачатку VI ст., пра што сведчыць іх перапіска з каралём готаў Тэадорыхам і іхныя пасольствы да яго.

Гэтымі кантактамі можа тлумачыцца такое падабенства паданняў пра заснаванне Малдаўскага княства і пра заснаванне Вільні, супастаўленыя А. Прохаравым у раздзеле 14 („Туровские предания”).

Гэтыя акалічнасці паказваюць, што ўжо з глыбокай старажытнасці павінны былі існаваць даволі мабільныя групы насельнікаў Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Прыбалтыкі, якія здзяйснялі далёкія гандлёвыя экспедыцыі. Але не выключана, што менавіта яны і ўтварылі выбітную культуру жалезнага веку — ясторфскую. Ці былі гэта вылучна германцы? Наўрад ці. Самланд, нізоўі Віслы і Ютландыя былі заўсёды даволі шчыльна звязаныя. Можна нават выказаць меркаванне, што германцы (магчыма, сулучна з кельтамі) кантралявалі заходняе адгалінаванне „бурштынавага шляху” (найперш на Апеніны), тады як айстыі — цэнтральнае адгалінаванне ў Карпата-Балканскі рэгіён. Усходняе адгалінаванне вяло ў Верхняе Падняпроўе і Павочча і яшчэ далей.

Сярод усіх балтаў найбольшай мабільнасцю вызначыліся галінды. Нездарма яны разам з судавамі першымі згадваюцца пад уласным імем ужо ў ІІ ст. н. э. у Пталемея. Толькі іх перасоўванні па Еўропе дакументуюцца тапанімічна[40]. Часта галінды нібы дублююць перасоўванні германцаў — вандалаў, бургундаў, але асабліва готаў. Яны і маглі быць „разносчыкамі” ясторфскіх артэфактаў па вялікім абшары Цэнтральнай і Ўсходняй Еўропы. Істотнае сведчанне Тацыта: „Што да правага ўзбярэжжа Свебскага мора, то тут ім абмываюцца землі, на якіх жывуць плямёны айстыяў, абрады і звычаі якіх свебскія, а мова — бліжэй да брытанскай” („Ergo iam dextro Suebici maris litore Aestiorum gentes adluuntur, quibus ritus habitusque Sueborum, lingua Britannicae propior”: Tac. Germ. 45).

Менавіта галінды маглі быць галоўным каталізатарам узнікнення зарубінецкай культуры, як гэта меркаваў В. Сядоў[41]. Бо толькі „зарубінецкім эпізодам” можа быць растлумачана паўстанне мошчынскай культуры голядзі Верхняга Павочча з выразнымі заходнебалцкімі рысамі. Але гэтая галіна галіндаў, не зазнаўшы кантактаў з балканцамі, не пакінула і адпаведных лінгвістычных слядоў.

Такім чынам, ідучы па слядах легенды аб князі Туры, удалося намацаць і іншыя пуцявіны, на якіх адкрыліся новыя, шматабяцальныя відалі.

На завяршэнне хацелася б пашкадаваць, што А. Прохараў з самага пачатку паспрабаваў адасобіць „тэкст Тура” ад „тэксту Рагвалода”. І не толькі таму, што з-пад увагі выпалі такія два буйныя этнакультурныя рэгіёны, як Балтыя і Германія (таксама і Фракія)[42]. А таму, што адасобіць гэтыя тэксты нельга, не парушаючы міфалогіку прымардыяльнага Падання.

А яно безварункава апавядае пра паходжанне, прынамсі, „пасляпатопных” пакаленняў ад аднаго з братоў блізнячай пары, у якой аднаму наканавана стаць першажрацом, а другому — першым смяротным і пасля смерці валадаром царства памерлых[43]. Блізнечная міфалогія істотна спрычынілася да паўстання ідэалогіі грамадстваў з дуальнай арганізацыяй, што і адлюстравалася ў эпасе, у тым ліку і ў матыве суперніцтва братоў, які разгортваецца ў такія сюжэты, як бойка пандаваў і каўраваў на полі Курукшэтра („Махабхарата”), змаганне іранцаў і туранцаў („Шахнамэ”), суперніцтва Колакса і Апра ў скіфаў (паводле Валерыя Флака), траянская вайна траянцаў і ахейцаў і да г. п. Але ўзаемаадносіны братоў не заўсёды набываюць драматычны характар. Індаеўрапейская міфалогія ведае і вельмі прыязныя адносіны паміж братамі-блізнятамі, як напрыклад, грэцкія Дыяскуры, прускія Відэвут і Брутэн, верагодна, скіфскія Пал і Нап, познія рускія Славен і Рус (сыны Скіфа), два з дванаццаці братоў у беларускім паданні „Палешукі і палевікі”[44] і г. д. У апошнім выпадку блізнечная міфалогія стаецца ідэалагічным падмуркам дыярхіі (двоеўладдзя), якую мы назіраем у Спарце, у Прусіі, у Вялікім Княстве Літоўскім (Альгерд і Кейстут, Ягайла і Вітаўт), нават у характарыстыцы канфедэрацыі: „Рэч Паспалітая абодвух народаў”.

Сляды гэтай архаічнай блізнечнай міфалогіі вельмі лёгка чытаюцца ў беларускім паданні пра паходжанне беларусаў ад Белаполя, сына князя Бая[45]. Аднак іх жа мы можам бачыць і ў летапісных паведамленнях пра паходжанне радзімічаў і вяцічаў ад братоў Радзіма і Вяткі, якія прыйшлі „ад ляхаў” (з Паўднёва-Ўсходняй Прыбалтыкі як галінды?). У святле гэтага можна з большым даверам паставіцца і да паведамлення „Усцюжскага летапісу” паводле „Архангелагародскага летапісца”, што „бе бо Роговолод пришел из-за морья, а брать его Тыры имяше Тиров”[46]. І гэта пры тым, што разгляданы А. Прохаравым „тэкст Тура” па сутнасці інкарпараваны ў „тэкст Рагвалода” (аповед пра забойства Рагвалода і яго сыноў наўгародскім князем Уладзімірам і гвалтоўную яго жаніцьбу з Рагнедай). Нельга ў кантэксце аўтарскай канцэпцыі праігнараваць і тое, што крыху на поўдзень ад Полацка мы знаходзім возера Туроўля і рэчку Тураўлянку, што ў наваколлі Янова возера з вядомымі культавымі комплексамі ёсць рэчка Турчанка і два пагоркі з назвай Турэц, на адным з якіх — гарадзішча жалезнага веку, што ў беларускай мове ёсць і адпаведны апелятыў турэц „хуткая частка плыні ракі, струмень” (параўн. снскр. turá „хуткі”). Апошняе цікава тым, што, паводле Тураўскага падання, рэчка, якая пазней, відаць, стала называцца Тур або Тураўлянка, даўней называлася Струмень. Фракійскае паходжанне апошняй назвы ў святле сказанага вышэй выключаць нельга (параўн. фрак. strumá, strumón „плынь, рака”).

На жаль, абраная А. Прохаравым „оптыка” прывяла да своеасаблівай „аберацыі блізкасці”, якая перашкодзіла яму паглядзець на беларускія матэрыялы не толькі як на прадмет, падлеглы інтэрпрэтацыі, але і як на падставу інтэпрэтацыі некаторых фактаў з дапісьмовай (легендарнай) гісторыі даўно зніклых культур.

A вось з заключнай высновай А. Прохарава — „самая важная выснова, якую можна зрабіць: вобраз летапіснага князя Тура — легендарны ці гістарычны — гэта не пачатак беларускай гісторыі, а вынік яе доўгага тысячагадовага папярэдняга гістарычнага развіцця, сімвал працяглага фарміравання яе традыцыйнай духоўнай культуры” (230) — нельга не пагадзіцца. Вышэй пададзеныя зацемы — гэта сціплая падзяка аўтару за спробу пастаноўкі пытання менавіта ў такой відалі.

Скарачэнні

Фасмер — Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. Т. 1-4. Москва, 1986-1987.
ЭСБМ — Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 1—10. Мінск, 1978-2005.
Chantraine — Chantraine P. Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire des mots. Vol. I-IV. Paris, 1968-1980.
Frisk — Frisk H. Griechisches etymologisches Wörterbuch. Bd. 1-3. Heidelberg, 1960-1972.
Pokorny — Pokorny J. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bd. 1. Bern — München, 1959.

Мовы і дыялекты

авест. — авестыйскае
анг. — ангельскае
арх. — архангельскае
асец. — асецінскае
балг. — балгарскае
бел. — беларускае
берасц. — берасцейскае
гамер. — гамераўскае
гоц. — гоцкае
зах.-балц. — заходнебалцкае
і.-е. — індаеўрапейскае
ілір. — ілірыйскае
інд.-іран. — індаіранскае
іран. — іранскае
ірл. — ірландскае
лат. — латышскае
лац. — лацінскае
лік. — лікійскае
літ. — літоўскае
лув. — лувійскае
лув. іер. — лувійскае іерагліфічнае
маг. — магілёўскае
малодшаавест. — малодшаавестыйскае
наўгар. — наўгародскае
нов.-в.-ням. — новаверхненямецкае
палеск. — палескае
польск. — польскае
праслав. — праславянскае
рус. — рускае
cкіф. — скіфскае
слав. — славянскае
снскр. — санскрыцкае
ст.-анг. — стараангельскае
ст.-в.-ням. — стараверхненямецкае
ст.-гр. — старагрэцкае
ст.-інд. — стараіндыйскае
ст.-іран. — стараіранскае
ст.-перс. — стараперсідскае
ст.-прус. — старапрускае
тураўск. — тураўскае
укр. — украінскае
фрак. — фракійскае
хатан. — хатанскае
хец. — хецкае
чарн.-сум. чарнігаўска-сумское


1 Гл.: Топоров В. Н. Об одном архаическом индоевропейском элементе в древнерусской духовной культуре — *svęnt- // Языки культуры и проблема переводимости. Москва, 1987. С. 184-252.
2 Сцяшковіч Т. Ф. Слоўнік Гродзенскай вобласці. Мінск, 1983.С. 125.
3 Гл.: Клімчук Ф. Д. Да пытання аб палеска-арыйскіх (інда-іранскіх) сувязях // Арэалогія: Праблемы і дасягненні. Тэзісы дакладаў міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, 25—27 траўня 1993 г. Мінск, 1993. С. 34-35.
4 Баюн Л. С. Фрако-анатолийские языковые связи в сравнительно-исторической перспективе // Античная балканистика. Москва, 1987. С. 5.
5 Moore C. H. On the Origin of the Taurobolium // Harvard Studiesin Classical Philology. 1906. Vol. 17. P. 43-48.
6 Трубачев О. Н. О синдах и их языке // Вопросы языкознания. 1976. № 4; Трубачев О.Н. Лингвистическая периферия древнейшего славянства. Индоарийцы в Северном Причерноморье // ВЯ. 1977. № 6. С. 13-31; Трубачев О. Н. Indoarica в Северном Причерноморье. Источники. Интерпретация. Реконструкция // ВЯ. 1981. № 2. С. 3-21; Трубачев О. Н. INDOARICAв Северном Причерноморье. Москва, 1999.
7 Гл., у прыватнасці: Kosambi D. D. The Vedic “Five Tribes” // Journal of the American Oriental Society. 1967. Vol. 87. No. 1. Р. 33-39; Murthy S. S. N. The Questionable Historicity of the Mahab-harata // Electronic Journal of Vedic Studies (EJVS). 2003. Vol. 10. No. 5. P. 1-15.
8 Kosambi D. D. The Vedic “Five Tribes”… P. 34.
9 Тамсама. P. 38.
10 Параўн. „звярыны звычай маюць” у „Аповесці мінулых гадоў” удачыненні да паўночных (!) суседзяў цывілізаваных палянаў.
11 Гл.: Bloomfield Maurice. A Vedic Concordance. Baltimore, 1906.
12 Витчак К. Т. Cкифский язык: опыт описания // ВЯ. 1992. № 5.С. 58.
13 Scherer A. Gestirnnamen bei den indogermanischen Völkern. Heidelberg, 1953. S. 61-62; Витчак К. Т. Cкифский язык. С. 57.
14 Грушевський М. Історія України-Руси. Т. I. Розд. III. Киïв,1913.
15 Іловайский Д. Разысканія о началѣ Руси. Москва, 1882. С. 68.
16 Golb N., Pritsak O. Khazarian Hebrew Documents of the TenthCetntury. Ithaca; London, 1982. P.54. Гл. таксама: Топоров В. Н.Об иранском элементе в русской духовной культуре // Славянский и балканский фольклор. Реконструкция древней славянской духовной культуры: источники и методы. Москва, 1989.С. 30.
17 Гл., напр.: Tilak В. The Arctic Home in the Vedas. Bombay, 1903;Бонгард-Левин Г. M., Грантовский Э. А. От Скифии до Индии.Древние арии: мифы и история. Москва, 1983.
18 Зімовыя песні. Мінск, 1975. С. 422.
19 Віцьбіч Ю. Плыве з-пад Сьвятое Гары Нёман. Рэпрынтнае выданне. Мінск, 1995. С. 35.
20 Валачобныя песні. Мінск, 1989. N 34.
21 Beekes R. S. P. The Origin of the Etruscans // Mededelingen van de Afdeling Letterkunde. Deel 66. No. I. P. 49.
22 Beekes R. S. P. The Origin of the Etruscans. P. 10.
23 Lincoln B. The Indo-European Myth of Creation // History of Religions. 1975. Vol. 15. No. 2. P. 121-145.
24 Chrimes K. M. T. Herodotus and the Reconstruction of History //The Journal of Hellenic Studies. 1930. Vol. 50. Part 1. P. 89-98.
25 Гл., напр.: Жлутка А. Пра магчымасць і перспектывы кельцкай этымалогіі назваў „Русь” і „Літва” // Belarus ― Ěire = Belarus ― Ireland = Беларусь ― Ірландыя = Беларусь ― Ирландия: Матэрыялы навуковага семінара „Беларуска-ірландскія гістарычна-культурныя сувязі” (Мінск, 1999). Мінск, 2000. С. 25-35.
26 Еременко В. Е. Процесс латенизации археологических общностей позднего предримского времени Восточной Европы и сложение зарубинецкой культуры. Автореф. … канд. ист. наук. Ленинград, 1990.
27 Еременко В. Е. Процесс латенизации археологических общностей…; Рассадзін С. Землі амаль невядомыя: Будучая Беларусьпаводле антычных манускрыптаў. Мінск, 1996.
28 Дзермант А., Санько С. Этнагенез беларусаў: навука і ідэалогія // Arche. 2005. № 5. С. 252-253.
29 Rimša V. Trakų-baltų leksikos bendrybės (pagal dabartinių Ваікаnų kalbų medziaga) // Leksikos ir sintaksės klausimai. Šiauliai, 1974. L. 72-73.
30 Feist Sigmund. The Origin of the Germanic Languages and theIndo-Europeanising of North Europe // Language. 1932. Vol. 8.No. 4. P. 248.
31 На жаль, тут няма магчымасці запыніцца на кульце быка ўФракіі, але ён займаў цэнтральнае месца ў фракійскім дыянісізмеi арфізме.
32 Гимбутас М. Балты. Люди янтарного моря. Москва, 2004.
33 Тамсама. С. 65.
34 Тамсама.
35 Gudavičius E. “Lietuvos” vardas XI a. — XX a. I pusės šaltiniuose// MADA. 1983. T. 3(84). P. 82.
36 Kazakevičius V. Baltų-hunų ryšių liudininkė // Muziejai ir paminklai. Vilnius, 1983. T. 5. P. 59-62; Gudavičius E. Baltų gentys V-VIII amžiuje. Rašytiniai šaltiniai apie to meto baltus // Lietuvių etnogenezė. Vilnius, 1987. P. 126.
37 Šimėnas Valdemaras. Legenda apie Videvutį ir Brutenį (legendos šaltinių lausimu) // Prūsijos kultūra. Vilnius, 1994.
38 Тамсама.
39 Веселовский А. Н. Из истории романа и повести. Вып. 2. Славяно-романский отдел // Сборник отделения русского языка исловесности Императорской Академии наук. Т. 44. №3. С.-Петербург, 1888. Приложение. С. 216.
40 Топоров В. Н. Галинды в Западной Европе // Балто-славянскиеисследования. 1982. Москва, 1983. С. 129-140.
41 Седов В. В. Голядь // Iš baltų kultūros istorijos. Вильнюс: Diemedis, 2000. С. 75-84.
42 У аспекце сакралізацыі княскай улады цікавасць уяўляюць літ. taurà, taurýbė, taurùmas ‘шляхетнасць, крывічэслівасць (ад ‘чэснай крыві’ або ‘гонар крывёю (паходжаннем)’, не ад крывічоў)’, taurùs ‘шляхетны, крывічэслівы’, taurúoti ‘мець поспех, квітнець’ пры taũras ‘тур; бык, бычок’, taurė ‘кубак, бакал’ (< ‘рог’). Рагатыя шаломы вікінгаў, верагодна, маюць тое самае сімвалічнае і магічнае значэнне, што і рагатыя шаломы фракійцаў, і інш.
43 Lincoln B. The Indo-European Myth of Creation // History of Religions. 1975. Vol. 15. No. 2.
44 Легенды і паданні. Мінск, 1983. С. 79.
45 Санько С. Бай // Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2006. С. 39-41; Санько С. Стаўры і Гаўры // Беларуская міфалогія. С. 488—489.
46 Полное собрание русских летописей. Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. Ленинград, 1982. С. 61.

Наверх

Дук, Дзяніс У. Полацк ХVІ–ХVІІІ стагоддзяў. Наваполацк, 2007 (Сяргей Тарасаў)

Снежня 13, 2007 |


ДУК, ДЗЯНІС У. Полацк ХVІ-ХVІІІ стагоддзяў: нарысы тапаграфіі, гісторыі матэрыяльнай культуры i арганізацыі жыццёвай прасторы насельніцтва беларускага горада. Наваполацк: ПДУ, 2007. — 268 с., іл.

Многія працы па айчыннай гісторыі, што апошнім часам з’яўляюцца ў Беларусі, грунтуюцца на вывучэнні тых ці іншых пытанняў на падставе аналізу рознага кшталту пісьмовых крыніц. І ў зусім невялікай колькасці даследаванняў у якасці крыніц выкарыстоўваюцца археалагічныя матэрыялы. Спецыфіка гэтай катэгорыі крыніц, па-першае, у складанасці іх здабывання і інтэрпрэтацыі. Па-другое, манаполія Акадэміі навук на самі даследаванні, аўтарскія правы даследчыкаў на атрыманы пад час раскопак матэрыял перашкаджаюць не толькі іх вывучэнню шырокай супольнасцю навукоўцаў, але і простай публікацыі саміх матэрыялаў. Не аспрэчваючы аўтарскае права, варта адзначыць, што агромністая колькасць археалагічнага матэрыялу, знойдзенага на тэрыторыі Беларусі за апошнія 50 гадоў, так і ляжыць „мёртвым грузам” у складах Інстытута гісторыі НАН Беларусі, у запасніках розных музеяў. І гэта толькі па адной прычыне: аўтары раскопак самі апрацаваць яго не маюць сілы і іншым не даюць.

Манаграфію навукоўца з Полацка Дзяніса Уладзіміравіча Дука можна лічыць адным з прыемных выключэнняў. Работа, заснаваная на апрацоўцы і аналізе артэфактаў, знойдзеных Дз. Дукам пад час аўтарскіх раскопак, апрача таго абагульніла ці не ўвесь комплекс матэрыялаў XVI-XVIII ст., сабраных і іншымі даследчыкамі Полацка. У гэтым яе першая безумоўная карысць і цікавасць. Не менш актуальнымі бачацца храналагічныя межы даследавання. Менавіта айчынныя археолагі ўпершыню на тэрыторыі былога СССР і ў краінах пасля яго развалу звярнуліся да навуковага вывучэння матэрыяльнай культуры так званага позняга Сярэднявечча, ці іначай — эпохі ранняга Новага часу. Перад тым лічылася, што гэта сфера этнаграфічных вышукаў. Археолагі так званай старой школы не падымалі храналагічную мяжу сваіх даследаванняў вышэй XIV-XV ст. А гэта прыводзіла да страты цэлага культурнага пласта i ў літаральным (здымалі бульдозерамі і экскаватарамі), і ў пераносным сэнсе. Прапанаваная манаграфія таксама не з’яўляецца сухім апісаннем тыпаў і відаў археалагічных артэфактаў (без чаго, вядома, у археалагічнай працы не абысціся). У ёй здзейснена цікавая спроба зрабіць некаторую рэканструкцыю жыццёвай прасторы сярэднявечнага гараджаніна, яго самаадчування ў гарадской тапаграфічнай прасторы, яго адносінаў з уладаю, суседзямі, ды і проста жыцця ва ўласным доме.

Пытанню жыццёвай прасторы насельнікаў Полацка прысвечаны апошні раздзел у манаграфіі. Аднак, на наш погляд, ён не толькі падсумоўвае папярэднія раздзелы, але і з’яўляецца адным з самых цікавых, бо тут аўтар, шырока выкарыстоўваючы пісьмовыя крыніцы, спалучае іх матэрыял з археалагічным. Сапраўды, многія рэчы са скуры, тканіны, дрэва, каляровых металаў па розных прычынах практычна не прысутнічаюць у археалагічных калекцыях. Але без іх побыт гараджаніна быў бы адлюстраваны няпоўна. Гэтаксама не знойдзены дасюль археолагамі такія неад’емныя аб’екты жыцця магдэбургскага Полацка, як важніца, капніца, лазня, крамы, нават сама ратуша. Толькі пісьмовыя і картаграфічныя крыніцы дазваляюць меркаваць пра іх месцазнаходжанне.

Тапаграфіі старажытнага Полацка адзначанага часу аўтар у сваёй працы адводзіць значнае месца. Падрабязна разглядаюцца змены гарадской забудовы і архітэктуры, якія сталі, з аднаго боку, вынікам войнаў з Маскоўскай дзяржавай і акупацыі горада ў часы Івана Жахлівага ды Аляксея Міхайлавіча, а з другога — наступствам натуральнага развіцця Полацка як паўнавартаснага еўрапейскага цэнтра. Дук прыходзіць да высновы, што ў канцы XVIII ст. Полацк стаў горадам з развітай паўнавартаснай сістэмай забудовы цэнтральнай часткі горада. На думку аўтара, гэта сведчыць не толькі пра высокі ўзровень развіцця культуры, але і пра адпаведны эканамічны падмурак падобных шырокамаштабных здзяйсненняў. І з гэтым цяжка не пагадзіцца.

Сапраўды, у „археалагічнай” гісторыі беларускіх гарадоў, як ні парадаксальна, пытанні эканомікі неяк самі сабою адышлі на другі план. Пры разглядзе пытанняў тыпалогіі i храналогіі рэчавага і побытавага матэрыялаў, тапаграфіі, стратыграфіі, культавага дойлідства і дэкаратыўна-ужытковага мастацтва, тэхналогіі ганчарства, кавальства, грабарства і г. д. заставалася без увагі гаспадарка — агульны складнік і рамяства, і гандлю, і палітыкі. Даследаванні гэтай тэмы абмяжоўваюцца пералічэннем наяўных рамёстваў, аб гандлі мяркуецца толькі па прысутнасці імпартных рэчаў або мясцовых, зробленых па аналагах імпартных. Г. Штыхаў у свой час выказаў меркаванне пра наяўнасць шматукладнай эканамічнай структуры сярэднявечнага грамадства ў Беларусі (адначасовае суіснаванне прыватнай i феадальна-залежнай гаспадаркі, існаванне побытавага рабства, царкоўна-манастырскага землеўладання), аднак з таго часу гэтыя высновы нідзе не атрымалася ўвязаць з археалагічнымі матэрыяламі, акрамя, бадай, аднаго Полацка. Менавіта тут у цэнтры старажытнага горада яшчэ ў XII-XIII ст., як потым і ў XVI-XVIII ст., асабіста свабодныя гараджане жылі побач з тымі, хто належаў да княскіх, магнатэрскіх і царкоўных юрыдык. І гэтая асаблівасць сацыяльнай структуры Полацка была непасрэдна звязана з эканамічным складнікам горада.

Наяўнасць рамеснай вытворчасці — адна з неабходных умоў прызнання населенага пункта горадам. Аднак щ толькі рамяство трэба лічыць асновай эканамічнага развіцця, у прыватнасці ў Полацку? Дук піша пра агароды, якія ў познім Сярэднявеччы мелі палачане як у самім горадзе, так і ў бліжэйшай акрузе. Але гэта толькі дапаможны промысел. Агароды дапамагалі жыць і выжываць, але наўрад ці прыносілі асноўны даход. Шматлікія рэчы побыту, знойдзеныя пад час раскопак, у пераважнай большасці можна разглядаць як тавар унутранага карыстання, выраблены на месцы. У Полацку гэтага часу ўжо не існавала натуральнага абмену, паколькі ўсё куплялася і прадавалася за грошы. Для нас відавочна, што сапраўднай асноваю полацкай эканомікі быў гандаль ва ўсіх яго праявах: непасрэдны вываз і ўвоз тавараў, мытныя пошліны з транзіту, аптовая скупка i рознічны продаж, праца гараджан на кабатажных работах, так званы адыходны промысел, забеспячэнне рачной інфраструктуры па рэчышчы Дзвіны і малых яе прытоках, абслугоўванне купцоў непасрэдна ў горадзе і г.д. Менавіта дзякуючы гандлю і транзіту ў Полацку як нідзе было развіта залатарства ад ранніх часоў да XVIII ст. Знойдзеная і даследаваная Дукам на Вялікім пасадзе чарговая ювелірная майстэрня XVII ст., апісаная разам з вырабамі ў манаграфіі, яшчэ раз пацвярджае гэта. Залатарства — своеасаблівы маркер для гандлёвага горада, паколькі яно заўжды разлічана на заможную частку насельніцтва. І чым такога насельніцтва больш (і свайго, і транзітнага), тым больш развіта і само рамяство.

У кнізе падрабязна разгледжаны розныя віды рамёстваў, якімі займаліся ў Полацку ў XVI-XVIII ст., прыведзена тыпалогія ганчарнага посуду, апісаны рэчы з металаў, каменю, дрэва, косці, скуры, рыштунак вершніка і каня, інструменты вытворчасці. Кафля не толькі апісана, але і прывязана да гарадской тапаграфіі. Гэта стала мажлівым дзякуючы наяўнасці геральдычных выяваў на кафлях полацкай калекцыі. Картаграфаваннем кафлі былі вызначаны месцы, дзе знаходзіліся двары заможнай шляхты і княжацкіх родаў, або двары залежных ад іх асобаў: М.Дарагастайскага, М. Друцкага-Сакалінскага, М. Зяновіча, Я. Кішкі, Д. Шчыта i інш. Усе яны канцэнтруюцца на тэрыторыі Верхняга замка і цэнтральнай часткі Вялікага пасада. Полацкая рэвізія 1552 г. утрымлівае апісанне і пералік гародняў на Верхнім замку, якія належалі полацкім баярам. Апошнія мусілі іх падтрымліваць у належным стане, умацоўваючы такім чынам гарадавую сцяну. Магчыма, што некаторая частка полацкай шляхты і жыла побач са сваімі гароднямі, выкарыстоўваючы іх не толькі як сховішча вайсковага рыштунку, але і як цывільныя таварныя склады. З часу ж надання гораду магдэбургскага права і перамяшчэння цэнтра палітычнага жыцця горада на Вялікі пасад, да ратушы, туды ж пацягнуліся і радавітыя палачане са сваімі сядзібамі.

Вызначэннем месца размяшчэння сядзіб полацкай заможнай шляхты аўтар манаграфіі закрануў і само пытанне ролі шляхты ў гісторыі горада. Зразумела, што сваёй асаблівасцю „Полацкая Венецыя” была абавязана менавіта шляхце, як i гандлярам. Якраз яны ў выглядзе „40 старцаў” прадстаўлены ў летапісным паданні. Таксама яны былі першымі ў тых „мужах палачанах”, якія запрашалі і выганялі князёў, заключалі палітычныя і гандлёвыя дамовы.

Калі мы гаворым пра традыцыю полацкага самакіравання, пра тое, як, прыняўшы зверхнасць вялікага князя літоўскага, палачане доўгай і ўпартай барацьбой абаранялі свае палітычныя традыцыі, мы маем найперш на ўвазе менавіта полацкае баярства-шляхту. У ранняй гісторыі Беларусі няма іншага такога прыкладу дэмакратычнага ладу (няхай і з агаворкамі), як веча ў Полацку. Калі б не гэты орган, то ўжо нашчадкі Ўсяслава Чарадзея, напэўна, маглі б усталяваць у сваіх княствах манархіі.

Узнікненне ў Полацку першых рамесніцкіх цэхаў — кавалёў, кацельшчыкаў, слесараў, мечнікаў, залатых спраў майстроў i шаўцоў, гарбароў, шапачнікаў, краўцоў і кушняроў фармальна звязваецца з 1601 г. У 1683 г. кароль Ян III Сабескі даў прывілей цэху полацкіх шаўцоў i гарбароў. Адпаведна з іх статутам, цэхавыя старшыні выбіраліся на год: адзін — рымскага веравызнання, другi — грэцкага (рускага”). Для прыслугі пры старшынях выбіраліся два малодшыя рамеснікі рымскага i грэцкага веравызнання. Нездарма члены цэха называлі сябе брацтвам. У нечым яны былі падобны на хрысціянскія брацтвы, якія здаўна існавалі ў Полацку. Відавочна, цэхавыя рамеснікі былі хрысціянамі. Мала таго, яны мусілі (і каталікі, і праваслаўныя) разам хадзіць на святы абедзвюх канфесій.

Выяўленне ў творчасці кафляроў таго часу язычніцкіх матываў, пэўна, больш глыбокая гарадская традыцыя, ці скажам так, — традыцыя ўсёй Полацкай зямлі. І не толькі ў кафлярстве. У гэтай сувязі, калі мы, абапіраючыся на археалагічныя дадзеныя, кажам, што на падставе пахавальнага абраду (знікненне курганоў) хрысціянства становіцца даміноўнай рэлігіяй і ў вёсцы з XIV ст., трэба падумаць, ці так гэта. Афіцыйнай — безумоўна, і значна раней. Але пры гэтым, хутчэй, можна казаць пра своеасаблівае дзвюхвер’е, у якім поруч са знешняй (дзяржаўнай) верай існавала ўнутраная (хатняя) — замовы, забабоны, народныя каляндарныя святы і інш. Што, дарэчы, захавалася да сёння. А на час бытавання падобных артэфактаў можна з доляю ўпэўненасці казаць пра талерантнасць найперш да язычніцкіх традыцый, цярпімасць да каталіцтва і праваслаўя і менш за ўсё — да уніі.

Манаграфія полацкага археолага Дзяніса Дука — безумоўна істотны і цікавы ўклад у вывучэнне гісторыі Полацка. На падставе археалагічных і пісьмовых крыніц аўтару ўдалося дапоўніць звесткі па тапаграфіі Полацка XVI-XVIII ст., па рамёствах і занятках гараджан, рэканструяваць некаторыя дэталі жыццёвай прасторы сярэднявечнага палачаніна.

Мінск

Сяргей Тарасаў

Наверх

Савченко, Сергій. Давня Русь у полемічній літературі кінця ХVI–XVII ст. (Генадзь Сагановіч)

Снежня 11, 2007 |


САВЧЕНКО, СЕРГІЙ. Давня Русь у полемічній літературі кінця ХVІ-ХVІІ століття. Дніпропетровськ: ТОВ „Інновація”, 2007. — 186 с

Кніга маладога ўкраінскага гісторыка, ужо знаёмага нашым чытачам па публікацыях у БГА, прысвечана вобразам гісторыі Русі і іх выкарыстанню ў рэлігійнай публіцыстыцы ХVІ-ХVІІ ст. Па сутнасці, яна непасрэдна тычыцца складанай праблемы вытокаў гістарычна-культурнай ідэнтычнасці навачасных украінцаў і беларусаў. Нягледзячы на працяглую традыцыю вывучэння палемічнай літаратуры, якая паўстала ў сувязі з царкоўнай уніяй 1596 г., гістарычная свядомасць праваслаўных і каталіцкіх палемістаў засталася сапраўды маладаследаванаю, так што аўтар узяўся за бясспрэчна актуальную тэму.

3 назвы манаграфіі, праўда, не вынікае, якія тэрыторыі ахоплены даследаваннем. Натуральна было б спадзявацца, што ў фокусе ўвагі будзе і сучасная Беларусь, бо ў свядомасці палемістаў ХVІ-ХVІІ ст. і яна, разам з Украінай, утварала Русь як супольны гістарычна-культурны кантынуум. Падобны падыход, пэўна, быў бы найбольш слушны, але ўжо з першых старонак кнігі можна зразумець, што даследаванне абмяжоўваецца ў асноўным Украінай і творамі палемістаў, звязаных з украінскімі землямі. Магчыма, гэтым і тлумачыцца амаль поўная адсутнасць адпаведных прац беларускіх даследчыкаў. Хоць у беларускай гістарыяграфіі іх мала, тым не менш, увага да выданняў Святланы Марозавай пра унію ці публікацый Уладзіміра Кароткага па палемічнай літаратуры, або да новых кніг нябожчыка Сямёна Падокшына была б, думаю, зусім не лішняй. Яшчэ больш незразумела тое, што па-за ўвагай аўтара засталіся i даследаванні такога вядомага даследчыка, як Аляксандр Наумаў з Кракава.

Ва ўступе, у якім найперш даецца кваліфікаваны агляд гістарыяграфіі праблемы, аўтар агаворвае метадалагічныя прынцыпы сваёй працы. Тут, дарэчы, адзначана важная асаблівасць падобных даследаванняў: па сутнасці, у палемічных трактатах гістарычныя канцэпцыі ніколі не з’яўляліся самамэтаю, а былі толькі інструментам аргументавання, таму яны канструяваліся побегам, неахайна, а цяпер іх даследчыку непазбежна даводзіцца „дапрацоўваць” аморфныя думкі, схематызаваць і рацыяналізаваць іх, перабольшваць ix значнасць, уплыў і г. д. (25). Гэта своеасаблівая „мадэрнізацыя” аб’екта спазнання, — прызнаецца аўтар, але без яе ніякае гістарычнае даследаванне немагчымае, слушна заключае ён. Далей каментуюцца некаторыя з выкарыстаных у кнізе тэрмінаў, якія з-за сваёй неадназначнасці могуць выклікаць непаразуменні. Найбольш прынцыповае тут ужыванне назвы Русь, рускі (руський) у сэнсе „Україна”, „украінскі”, тады як расійскія рэаліі перадаюцца азначэннямі Маскоўская дзяржава, Маскоўскае царства, Расія і г. д. Прыклад, які можна было б лічыць вартым пераймання, бо ў свядомасці шырокіх колаў назва Русь даўно атаесамляецца амаль адназначна з Расіяй. У гэтых каментарах варта было б вызначыць і змест тэрміна „гістарычная свядомасць”, які таксама разумеецца неадназначна (яна, прынамсі, не павінна зводзіцца проста да гістарычнай рэфлексіі ці гістарычнай памяці).

Аснову манаграфіі складаюць чатыры раздзелы і дадатак. У першым („Абрысы рускай гісторыі ў польскай раннемадэрнай гістарыяграфіі”, 29-37) асвятляюцца асноўныя падыходы да гісторыі Русі ў польскіх гістарычных творах ХV-ХVІ ст. Мэтазгоднасць іх разгляду, на першы погляд быццам недатычных тэмы даследавання, вынікае з таго, што схемамі польскай гістарыяграфіі карысталіся ў палеміцы і праваслаўныя палемісты, і каталікі з уніятамі. У абодвух лагерах стараліся выкарыстаць для сваіх патрэбаў гатовыя канцэптуальныя напрацоўкі Стрыйкоўскага, Мяхоўскага, Бельскіх, Гваньіні і іншых польскіх гістарыёграфаў.

3 другім раздзелам „Русь: гісторыя, традыцыя, канфесійная ідэнтычнасць у праваслаўнай палемічнай літаратуры” (38-66), у якім аўтар лагічна разбірае і абагульняе сюжэты з мінулага даўняй Русі ў творах праваслаўных палемістаў, непасрэдна звязаны наступны, прысвечаны праблеме ўплываў праваслаўных кніжнікаў на змену вобраза Маскоўскага царства і яго ідэалізацыю („Маскоўскае царства вачыма праваслаўнай Украіны-Русі”, 67-83). У апошнім раздзеле („Альтэрнатыўная канцэпцыя гісторыі Русі ў працах каталіцкіх ды уніяцкіх палемістаў канца ХVІ-ХVІІ ст.”, 84-125) разбіраецца найменш вывучаная частка спадчыны — рыма-каталіцкая ды уніяцкая публіцыстыка, якой не было месца ў гісторыі Ўкраіны, створанай у рамантычна-народніцкую эпоху. Дадатак жа да асноўнага тэксту ўяўляе з сябе адмысловы артыкул аўтара, прысвечаны крытыцы трактовак вядомага палеміста Івана Вышэнскага ў украінскай гістарыяграфіі, паказальны ў тым, наколькі зманлівымі могуць быць інтэрпрэтацыі тэкстаў паводле гатовых трафарэтаў.

Як вядома, у справакаванай падрыхтоўкай уніі і рашэннямі Берасцейскага сабору вострай палеміцы праціўнікі уніі імкнуліся даказаць нелегітымнасць новастворанай царквы, абгрунтаваць права праваслаўных на прывілеі вялікіх князёў і каралёў, тады як апалагеты уніі — наадварот, давесці, што царква на Русі даўно была і ёсць унійнаю, і ўсе прывілеі належаць ім, а не схізматыкам. Аўтары абодвух лагераў апелявалі да мінулага, шукаючы аргументаў для доказу сваёй праўды, ствараючы першыя абагульненні па гісторыі Русі. З гэтай перспектывы Саўчанка і аналізуе антыунійную літаратуру, разглядаючы больш ці менш вядомыя па навуковай літаратуры творы — ад „Апокрысіса” Філалета і ананімнай „Перасцярогі” да „Пацерыкона” Сільвестра Косава і „Літаса” Пятра Магілы. Вядома, не ўсе выданні палемічнай літаратуры заслугоўваюць аднолькавай увагі, і, магчыма, нідзе не згаданы „Дыярыуш” Апанаса Філіповіча акурат не даваў даследчыку нічога вартага, аднак адсутнасць у ліку аналізаванай літаратуры твораў Мялеція Сматрыцкага, які нават цытуецца аўтарам „з чужых вуснаў”, застаецца незразумелай.

Асаблівую ўвагу аўтар аддае „Палінодыі” Захарыя Капысценскага (1621), сярод сутнасных характарыстык якой адзначае, у прыватнасці, тое, што ўжо ў гэтым творы Масква фігуруе ў пазітыўнай іпастасі. Гэта вызначыла новую тэндэнцыю ўспрымання ўсходняга суседа, бо да пачатку ХVІІ ст. праваслаўнае духавенства Кіеўскай мітраполіі амаль не выяўляла сімпатый да Маскоўскай дзяржавы, а часам і наадварот выказвалася незычліва.

Згодна з агульнай канцэпцыяй праваслаўных палемістаў, зарыентаваных на грэцкія традыцыі, Кіеўская Русь ніколі не мела ніякіх сувязяў з Рымам, і Фларэнційская унія ёю не была прынятая; у склад Кароны і ВКЛ землі Русі ўвайшлі добраахвота, таму іх жыхары маюць роўныя правы з літоўцамі і палякамі; усе правы і прывілеі, зацверджаныя вялікімі князямі і каралямі, належаць праваслаўнай царкве, а унія — утварэнне новае і нелегітымнае, і г.д. Інтэгральным складнікам такой канцэпцыі неўзабаве стаў і міф пра казакоў як абаронцаў праваслаўя, упершыню аформлены ў тэкстах мітрапаліта Іова Барэцкага і Касьяна Саковіча.

Нараджэнне ў Украіне поглядаў на Маскву як на край, дзе збераглася чысціня праваслаўя, даследчык адносіць на канец ХVІ ст. У наступным тут з’явілася праслойка інтэлектуалаў, якая прадстаўляла маскоўскія настроі і інтарэсы, ідэалізавала маскоўскіх манархаў, прыпісваючы ім у сваіх творах месіянскія атрыбуты, сцвярджала права маскоўскіх цароў на кіеўскую спадчыну. У „Сінапсісе” Інакенція Гізеля, якога Саўчанка лічыць самым „прарасійскім”, „Кройніцы” Феадосія Сафановіча і казацкіх летапісах былі сканструяваны такія парадыгмы гісторыі, якія зрабілі вобразы даўняй Русі і „казацкай” Украіны чужымі адзін аднаму.

Аўтар прыходзіць да, здавалася б, парадаксальнай высновы: кіеўскія кніжнікі больш спрычыніліся да папулярызацыі ідэі прыналежнасці „кіеўскай спадчыны” маскоўскім манархам, чым самыя расійскія ідэолагі. У канструяванні ўкраінскай ідэнтычнасці з ХVІІ ст. з’явіўся расійскі фактар, актуалізацыя якога была справай у асноўным праваслаўнага духавенства Кіеўскай мітраполіі, — адзначае даследчык (82-83).

Хоць у канцы ХVІІ ст. рэлігійная палеміка затухла, антыкаталіцкія канцэпцыі, створаныя праваслаўнымі палемістамі, увайшлі ў расійскую імперскую гістарыяграфію (65). Праз творы, што цыркулявалі ў афіцыйнай літаратуры Расійскай імперыі, візія праваслаўных палемістаў найбольш паўплывала на канцэптуальны змест украінскай (можам дадаць — і беларускай) гістарыяграфіі, тады як аргументы і канцэпцыі іх апанентаў атрымалі ў лепшым выпадку маргінальнае гучанне.

Разгляд гэтай менш вядомай у нас публіцыстыкі каталікоў і уніятаў беларускаму чытачу можа быць найцікавейшы. Яна прадстаўлена творамі шырокага кола аўтараў — ад езуітаў Бенедыкта Гербста і Пятра Скаргі да Іпація Пацея, Льва Крэўзы, Іосіфа Вельяміна Руцкага і зусім малазнаных Гаспара Скупінскага, Фёдара Тышкевіча-Скуміновіча ды інш. Цалкам дарэчы быў бы тут і „Антыэленхус” Антонія Сялявы. З другой паловы ХVІІ ст. як „бясплоднага” перыяду развіцця палемічнай літаратуры разгледжаны творы Бенедыкта Паўла Бойма, Кіпрыяна Жахоўскага, Мікалая Ціхоўскага, Тэафіла Руткі, Яна Кулешы і інш. Пры пэўных адрозненнях аўтары гэтага лагера салідарна прызнавалі Рым больш аўтарытэтным, чым Канстанцінопаль, і сцвярджалі, што пасля расколу ўсяленскай царквы Русь прагла аднавіць еднасць з Рымам, сведчанні чаго яны бачылі ва ўдзеле мітрапаліта Ісідара ў Фларэнційскім саборы, пасланні мітрапаліта Місаіла, акце Берасцейскага сабору і інш. Таму, заключалі яны, уніяцкая Русь і ёсць „сапраўднай”, а „схізматыкі” могуць прэтэндаваць хіба што на „новую” Русь, пазбаўленую традыцый, старыны і да т. п.

Спрабуючы звесці ў адно ідэі розных аўтараў і рэканструяваць схему гістарычнага развіцця Русі, прапанаваную каталіцка-уніяцкім лагерам (130-132), Саўчанка вызначае і некаторыя адрозненні паміж каталікамі ды уніятамі. Так, калі Скарга, Гербст і нават Кулеш з’яўляліся праціўнікамі ўсходняга абраду і царкоўнаславянскай мовы, дык уніяцкія аўтары, што былі пераважна русінамі па паходжанні, заставаліся вельмі прывязанымі да ўсходнехрысціянскай літургічнай спадчыны і мовы. Сярод іншага аўтар піша і пра істотны момант, уласцівы ўласна уніяцкім палемістам: пры ўсіх апеляцыях да традыцый яны імкнуліся пераарыентаваць чытача на пазітыўнае ўспрыманне адмены той прывычнай, добрай „старыны”, — калі яна пярэчыць законам Рэчы Паспалітай, на прызнанне зверхнасці каралеўскай улады.

Вартая ўвагі і заўважаная аўтарам тыпалагічная асаблівасць ідэалогіі каталіцка-уніяцкіх палемістаў, якая адрознівае яе ад канцэпцый праваслаўных радыкалаў: калі праціўнікі уніі прапанавалі дуалістычную мадэль свету, у якой роля „апошняга аплоту праваслаўя” адводзіцца Кіеву i Маскве як увасабленню абсалютнага Дабра, а Рым уяўляецца „Злом”, рымскі папа — „Антыхрыстам”, і г.д., дык нават самыя зацятыя апалагеты Рыма ў адказ не прапагандавалі ідэю Масквы як увасаблення зла, а бачылі ў апошняй толькі „глупства” і „невуцтва”, „прастату”, „дзікасць”, „схізму” і г. д. (131).

Як вынікае з даследавання, мінулае Русі, сканструяванае ў выніку супрацьстаяння ў праваслаўным лагеры, і тое, што выпрацавалі для сваіх патрэбаў каталіцкія і уніяцкія аўтары, — гэта дзве розныя візіі, „дзве Русі”, за якімі — дзве нязводныя ў адну ідэнтычнасці. Кранаючы „пабочны эфект” дзейнасці тых, хто змагаўся з уніяй, аўтар прыводзіць надзвычай трапную цытату з Ігара Шаўчэнкі: «сцвярджаючы „іншасць” украінскіх праваслаўных у адрозненне ад палякаў, яны міжволі падкрэслівалі іх падобнасць да масквічоў ды супольнасць іх інтарэсаў» (129). Тым не менш, заставалася ж і нешта агульнае, што лучыла гэтыя два светы ў адну Украіну. Такой узаемараспазнавальнай асновай для праваслаўных жыхароў Падняпроўскай Украіны і уніятаў Галіччыны аказалася царкоўнаславянская мова і ўсходні абрад, — заключае аўтар (125).

У сціслай паслямове заўважана, што пытанні, вакол якіх не сціхала палеміка ў даследаваную эпоху, да сёння ляжаць у аснове праваслаўна-каталіцкага супрацьстаяння. Да гэтага часу поглядам пра выключна візантыйскае паходжанне i характар хрысціянства Кіеўскай Русі супрацьстаіць канцэпцыя яго заходніх вытокаў (138). І выйсця з гэтага няма, божная царква карыстаецца тым комплексам гістарычных міфалагем, якія становяць падставы яе самаідэнтыфікацыі. У гэтай сувязі погляд С. Саўчанкі на перспектывы развязання праблемы досыць песімістычны. У супрацьстаянні дзвюх узаемавыключальных канцэпцый ён бачыць адзін з бакоў „вечнага” для Ўкраіны (а пагатоў і для Беларусі) пытання „куды мы ідзем?”.

Хацеў бы адзначыць некалькі заўважаных недакладнасцяў і недастаткова ясных месцаў. Найперш пра такі помнік беларуска-літоўскага летапісання, як „Хроніка Літоўская i Жамойцкая”: створаны ён, вядома ж, не ў 20-я г. ХVІ ст. (67), а больш чым на стагоддзе пазней. Мне падалося, што стаўленне самога аўтара да паходжання паслання мітрапаліта Місаіла, якое займела такое значэнне ў палеміцы, магло б быць крыху больш выразным. А так спачатку чытаем, што Іпаці Пацей, як і большасць мітрапалітаў, відавочна, „не меў сумневу ў сфальсіфікаваным характары дакумента” (64), а потым аўтар піша, што «ўжо ў гістарыяграфіі XIX ст. у аўтэнтычнасці „Паслання” амаль ніхто не сумняваўся» (95). Ці сапраўды уніяцкая царква «не мела ніякага „імунітэту” супраць дагматычных уплываў рымскага каталіцызму» (91)? Думаю, такое катэгарычнае сцвярджэнне трэба было б добра аргументаваць. Урэшце, наконт тэрміналогіі, у выкарыстанні якой аўтар стараўся быць максімальна карэктным. Разважаючы пра рэаліі ХVІІ ст., варта па магчымасці пазбягаць такіх мадэрновых паняццяў, як „нацыя” і вытворныя ад яе. Маю на ўвазе дэнацыяналізацыю” князёў і магнатаў (47), „ідэю этна-нацыянальнай еднасці” Русі з Маскоўскай дзяржавай, якую аўтар заўважае ў „Палінодыі” Капысценскага (57), або нават „канцэпцыю этнічнай еднасці” Малой і Вялікай Расіі (60). Цяпер, калі прывычная тэорыя этнасу перагледжана і няма нават яго агульнапрынятага азначэння, карыстацца падобнымі абстракцыямі трэба з гранічнай асцярожнасцю.

Наогул жа кніга пакідае цалкам пазітыўнае ўражанне. Улічваючы, што перад Сяргеем Саўчанкам стаялі асаблівыя па сваёй складанасці задачы, пры вырашэнні якіх даследчыку трэба было ўлічваць спосаб мыслення палемістаў, унікаць накладкі пазнейшых ідэалагічных канцэптаў i наогул, як ён сам дэклараваў, вывучаць вобраз мінулага ў палемічнай літаратуры, «намагаючыся не „памятаць” пра існаванне незалежнай Украіны» (136), гэтую манаграфію можна лічыць вартым пахвалы поспехам аўтара.

Мінск

Генадзь Сагановіч

Наверх

Надсан, Аляксандр. Княгіня Радзівіл і справа адраджэньня Уніі ў Беларусі (Святлана Марозава).

Снежня 6, 2007 |


НАДСАН, АЛЯКСАНДР. Княгіня Радзівіл і справа адраджэньня Уніі ў Беларусі. — Менск, 2006. — 112 с. (Бібліятэка часопіса „Беларускі Гістарычны Агляд”)

Дзякуючы працам айчынных гісторыкаў, этнолагаў, філолагаў, філосафаў і культуролагаў (У. Конан, Я. Янушкевіч, А. Смалянчук, І. Трацяк і інш.) у апошнія два дзесяцігоддзі навуцы і грамадству стала вядома шмат новых старонак беларускага нацыянальнага адраджэння пачатку ХХ ст. У гістарычную памяць народа вернуты постаці адраджэнцаў, добра вядомых у свой час, але забытых няўдзячнымі нашчадкамі або і свядома выкрасленых савецкай гістарыяграфіяй з народнай памяці. Сярод гэтых адраджэнцаў — прадстаўнікі інтэлігенцыі дробнашляхецкага паходжання, святарства, буйных памешчыкаў (напрыклад, Р. Скірмунт). Невялікая па аб’ёме, але ад гэтага не менш каштоўная праца Аляксандра Надсана знаёміць нас з жыццём і дзейнасцю княгіні Магдалены Радзівіл (1861-1945), якая сярод постацяў беларускага нацыянальнага і рэлігійнага адраджэння пачатку ХХ ст. займае не апошняе месца.

Кніга, складзеная з двух раздзелаў, напісана на крыніцах i літаратуры беларускага і замежнага паходжання, з якіх апошнія цяжкадаступныя, а то і зусім недаступныя даследчыкам з Беларусі. У першай частцы асвятляецца шлях гэтай арыстакраткі да беларускага нацыянальнага руху. Народжаная ў Варшаве, Магдалена Радзівіл (у дзявоцтве Завішанка — з сям’і Завішаў) сваімі каранямі цесна звязана з Беларуссю. Яе дзяцінства збольшага прайшло ў бацькоўскім маёнтку Кухцічы, што ў Ігуменскім павеце Менскай губерні, у пяці вёрстах ад Узды. Бацька, вядомы археолаг Ян Завіша, як адзначае А. Надсан, належаў да тых прадстаўнікоў беларускіх шляхецкіх родаў, якія, нягледзячы на вонкавую паланізацыю, добра ведалі беларускую мову, засталіся патрыётамі сваёй бацькаўшчыны і зрабілі ўнёсак у вывучэнне яе гісторыі і культуры. Такімі былі браты Канстанцін і Яўстафі Тышкевічы, Уладзіслаў Сыракомля, Адам Кіркор і інш. Для аўтара кнігі не падлягае сумневу ўплыў бацькі на тую любоў да Беларусі і беларускага народа, якая зарадзілася ў дзяўчаці, а пасля прывяла да ўсведамлення ёю сваёй нацыянальнай прыналежнасці. Даследчык дапускае, што на рост яе беларускай нацыянальнай свядомасці паўплывалі не вельмі шчаслівыя адносіны з маці-полькай.

У 1881 г., як даведваемся з першага раздзела, Магдалена выйшла замуж за польскага графа Людвіка Красінскага і ў пасаг атрымала маёнтак Жорнаўка ў Ігуменскім павеце з больш як 27 тысячамі дзесяцін зямлі. Застаўшыся ў 1895 г. удавой, яна шмат падарожнічала па Еўропе і ў 1906 г. у Лондане выйшла замуж за князя Мікалая Радзівіла, на 19 гадоў маладзейшага за яе. Гэта быў добра адукаваны няўрымслівы малады чалавек, удзельнік паўднёва-афрыканскай (бурскай) вайны 1899-1902 і руска-японскай 1904-1905 г. Сярод палякаў М. Радзівіл меў рэпутацыю масквафіла, і яго шлюб з багатай удавой польскага арыстакрата, якая магла б быць яго маці, быў сустрэты непрыхільна. А. Надсан дапускае, што гэта і паўплывала на канчатковы разрыў Магдалены Радзівіл і яе мужа з польскім грамадствам. Да таго ж з выхадам у 1906 г. першых легальных беларускіх газет „Наша Доля” і „Наша Ніва” пачаў набіраць сілы беларускі адраджэнскі рух.

Узяўшы шлюб, Магдалена жыла разам з мужам у Кухцічах або ў Менску. Князь загінуў у Першую сусветную вайну ў Прусіі. Пахавалі яго ў Кухцічах. Да таго часу Мікалай і Магдалена Радзівіл ужо з’яўляліся добра вядомымі беларускімі дзеячамі, лічылі сябе беларусамі, за што іх вельмі не любілі польскія дэмакраты, у якіх, паводле слоў А. Надсана, у галаве не магло памясціцца, „каб шляхціч, пан, а то яшчэ і князь ды мог быць беларусам”. Затое беларускія дзеячы добра разумелі, што ў асобе князя яны страцілі абаронцу справы іх адраджэння, які спрычыніўся да ўздыму беларускай мовы. У Менску, праз які цела князя везлі на пахаванне ў Кухцічы, на труну ўсклалі вянок з надпісам: „Князю Мікалаю, сыну зямлі беларускай, беларусы”.

Прыведзеныя ў кнізе факты і аўтарскія назіранні наконт падтрымкі князямі Мікалаем і Магдаленай Радзівіл беларускага нацыянальнага руху і іх антаганізму з польскімі коламі цалкам ламаюць ранейшае ўяўленне пра спаланізаванасць і паланізатарскую дзейнасць беларускай заможнай шляхты ў ХІХ — пачатку ХХ ст. і з’яўляюцца моцным аргументам супраць ходкага і сёння сцвярджэння: „Беларуская шляхта? Дзе вы знайшлі на Беларусі беларускую шляхту? Гэта польская шляхта!” Так звычайна думаюць сучасныя, як правіла, паслядоўнікі заходнерусізму, ніяк не дапускаючы, што ідучы ўслед за іхняй логікай, і іх саміх нельга называць беларускімі гісторыкамі.

Стан крыніц не дазволіў А. Надсану вызначыць, калі распачаўся актыўны ўдзел княгіні ў беларускім нацыянальным жыцці. Ён дапускае, што яна вельмі рана пачала дапамагаць беларускай суполцы ў Пецярбурзе „Загляне сонца і ў наша ваконца”, што існавала ў 1906-1914 г. пад кіраўніцтвам прафесара Браніслава Эпімаха-Шыпілы. З віленскімі коламі, згуртаванымі вакол „Нашай Нівы”, яна, відаць, усталявала сувязі пазней. У 1913 г. „на падтрымку беларускага выдавецтва ў Вільні” княгіня дала 20 тыс. рублёў. Зборнікі „Вянок” Максіма Багдановіча, „Курганная кветка” Канстанцыі Буйло, „Рунь” Максіма Гарэцкага, „Васількі” Ядзвігіна Ш., „Родныя з’явы” Тараса Гушчы (Якуба Коласа) выйшлі са знакам „Лебедзь”, які трохі нагадвае вянок, — гербам роду Завішаў, з якога паходзіла Магдалена.

У 1917-1918 г., у пару вялікіх перамен і спадзяванняў, княгіня, як вынікае з кнігі, трымалася ў цэнтры падзей. У яе доме на Захар’еўскай вуліцы ў Менску збіраліся беларускія дзеячы. Акрамя таго, яна мела моцныя сувязі з Вільняй і Пецярбургам. Княгіня адной з першых пачала клапаціцца пра беларускае школьніцтва, засноўваючы ў сваіх маёнтках беларускія школы. У 1917-1918 г. у іх настаўнічалі вядомая Паўліна Мядзёлка, сёстры паэткі Канстанцыі Буйло. У мястэчку Узда Магдалена заснавала рамеснае вучылішча для сялянскіх дзяцей, на якое асігнавала 20 тыс. руб. у год. Справаводства ў маёнтках княгіні было пераведзена на беларускую мову. Сама яна вымагала, каб з ёй гаварылі па-беларуску.

Глыбока пабожная асоба, каталічка М. Радзівіл, як паказана ў кнізе, з разуменнем і павагай ставілася да рэлігійных пачуццяў людзей іншага веравызнання. Яна разумела, як важна мець свядомых святароў і чым шырэй выкарыстоўваць родную мову ў царкоўным жыцці.

Княгіня трымала сувязь з беларускімі святарамі і студэнтамі Пецярбургскай духоўнай акадэміі, дапамагала заснаванаму ў 1912 г. беларускаму студэнцкаму таварыству набыць сваю бібліятэку і вельмі магчыма, дапамагала некаторым студэнтам акадэміі ў аплаце за атрыманне адукацыі. Яна фінансава падтрымлівала выданне навучальнай літаратуры і рэлігійных кніг на беларускай мове. Княгіня сістэматычна пакрывала даўгі тыднёвай каталіцкай газеты „Беларус” (выходзіла ў Вільні ў 1913-1915 г.), якая абуджала нацыянальную свядомасць беларусаў-каталікоў.

Кніга А. Надсана раскрывае шматбаковую дзейнасць княгіні па падтрымцы беларускага руху. Яна заснавала таварыства дапамогі сем’ям прызваных у армію. Імкнулася стварыць беларускі рэлігійны асяродак у Менску. Хацела для яго выкупіць у горада былы дамініканскі касцёл з кляштарам, якія былі скасаваны ў 1865 г., і аддаць іх каталікам, каб размясціць там розныя дабрачынныя прытулкі. Яна вяла перамовы з гарадской радай аб заснаванні ў Менску каталіцкай навучальнай установы, якая б захавала беларусаў-каталікоў ад паланізацыі праз адукацыю. Прапанова княгіні, як паказана ў кнізе, сутыкнулася з супрацівам праваслаўнага духоўнага ведамства, і ў 1915 г. была атрымана адмова з Міністэрства ўнутраных спраў.

Зусім небеспадстаўна А. Надсан прыпісвае М. Радзівіл апублікаванне ў 1914 г. у аўтарытэтным французскім часопісе „Les Annales des Nationalites” (Летапіс нацыянальнасцяў) трох карэспандэнцый з Менска, падпісаных ініцыяламі X. Y.Z. Аўтар тых лістоў піша пра бязглуздыя паводзіны менскага губернатара, які прыкладае ўсе намаганні, каб зрабіць афіцыйную праваслаўную рэлігію ненавіснай. Пераследам каталіцкіх святароў ён надае ім папулярнасці. У другім лісце асуджалася паланізатарская дзейнасць каталіцкага духавенства Беларусі.

Аўтар слушна адзначае, што на пачатку ХХ ст. дзеячы беларускага нацыянальнага адраджэння аддавалі шмат увагі рэлігійнаму пытанню, асабліва ролі рэлігіі ў захаванні і развіцці нацыянальнай свядомасці. Яны бачылі, піша даследчык, як суседзі выкарыстоўвалі ў сваіх палітычных мэтах рэлігійны падзел сярод беларусаў. Таму шмат хто тады сур’ёзна задумваўся пра магчымасць адраджэння Уніі, скасаванай расіянамі ў 1839 г. Пра вяртанне Уніі думалі пісьменнік і мастак Карусь Каганец (А вуніяцкая вера наша, бо яна ў нас вытварылася”), паэтка Цётка (Унія для беларусаў была б крэпкай падпорай, бо лацінскае духавенства ў нас на нішто”), заснавальнікі газеты „Наша Ніва”, асабліва Іван Луцкевіч, якія падтрымлівалі шчыльныя сувязі з мітрапалітам Андрэем Шаптыцкім. Пытаннямі Уніі цікавіліся беларускія студэнты Духоўнай акадэміі ў Пецярбурзе. І сярод іх — Антон Неманцэвіч, будучы беларускі грэка-каталіцкі экзарх.

Паводле аўтара кнігі, Магдалена Радзівіл глыбока перанялася думкаю адраджэння Уніі, якую яна называла народнаю вераю. Як хрысціянка яна балюча перажывала царкоўнае раз’яднанне. Адказнасць за заняпад і знішчэнне Уніі яна ўскладала на беларускую магнатэрыю і шляхту, якія, апалячыўшыся і прыняўшы рымскі абрад, пакінулі свой народ. Эпіграфам да першага раздзела кнігі а. Надсан абраў урывак з ліста М. Радзівіл, які яна напісала 18 мая 1828 г. а. Фабіяну Абрантовічу: „Мяне заўсёды мучыць думка, што пакінуўшы ўсходні абрад, мае продкі зрабілі страшэнную крыўду Каталіцтву”. І далей: „…праз злучэньне з Царквой моцнай дзеля сьвецкіх меркаваньняў яны тым самым дарэшты аслабілі Унію, якая патрабавала большай апекі і якая, з прычыны адыходу ад яе адукаваных клясаў, дайшла да ўзроўню, калі ня стала ёй сілаў для змаганьня са схізмаю”. Як сцвярджаецца ў кнізе, М. Радзівіл мала верыла ў здольнасць рымска-каталіцкай царквы дапамагчы збліжэнню праваслаўных і каталікоў і наогул даволі крытычна глядзела на Каталіцкую царкву ў Польшчы.

Княгіня Радзівіл назаўсёды пакінула Беларусь у 1918 г., напярэдадні, як піша А. Надсан, бальшавіцкай акупацыі. Спачатку жыла ў Польшчы, потым у Літве, пасля пераехала ў Нямеччыну. Большасць яе маёмасці засталася па гэты бок мяжы і апынулася ў руках бальшавікоў. Кантакты з бацькаўшчынай яна падтрымлівала праз пошту. Многія з тых, хто карыстаўся з шчодрасці княгіні, забыліся пра яе. Адным з тых, хто не страчваў з ёю сувязі, быў а. Баляслаў Пачопка, былы рэдактар газеты „Беларус”, а потым — уніяцкі святар на Палессі. Ён атрымаў ад Магдалены дапамогу на пабудову уніяцкай царквы ў Бабровічах на Палессі. Гэта дапамога не азначала, што княгіня ўхваляла ўсе яго метады пастырскай дзейнасці. У прыватнасці, ён прыцягваў да сябе праваслаўных тым, што браў за духоўныя паслугі менш за папоў. М. Радзівіл называла гэта „геройскім учынкам” (Б. Пачопка быў бацькам вялікай сям’і), але „такога роду прапаганда мала абяцае: варта папам зьнізіць цэны — і будуць мець назад сваіх былых прыхаджанаў”.

Рэшту жыцця М. Радзівіл правяла ў Швейцарыі, у кляштары дамініканак.

Узнікшы ў беларускіх нацыянальных дзеячаў у пачатку ХХ ст., ідэя адраджэння Уніі набыла асаблівую моц у 1920-я г. Сярод святароў яе прыхільнікамі А. Надсан называе Адама Станкевіча, Язэпа Германовіча, Канстанціна Стаповіча, Уладыслава Талочку і інш.

У другой палове 1920-х г. стаўленне да Уніі пагоршылася. Аўтар тлумачыць гэта яе падпарадкаваннем папствам для пераносу уніяцкага руху на тэрыторыю Расіі. Услед за М. Радзівіл даследчык вельмі крытычна ставіцца да дзейнасці езуіцкага кляштару ў Альбярціне каля Слоніма, заснаванага ў 1924 г. каб рыхтаваць місіянераў для Расіі. Беларусы, як сцвярджаецца ў кнізе, з падазрэннем глядзелі на польскіх езуітаў у адзенні расійскіх бацюшкаў. „…Ня маю даверу да фантастычнай падтрымкі Уніі польскімі езуітамі ў маскарадных усходніх строях, — выказалася на гэты конт княгіня. — …Народ наш надта разумны, каб яго маглі ашукаць лацінскія камэдыянты”. Праўда, як піша А. Надсан, „альбэртынскія айцы хутка самі зразумелі недарэчнасьць свайго становішча і пачалі весьці пастырскую і выдавецкую працу сярод беларусаў”.

Паводле А. Надсана, М. Радзівіл была перакананая, што „для сапраўднага дабра Уніі патрэбны беларускія сьвятары, усім сэрцам адданыя ёй, і з намерам захоўваць яе да сьмерці”. Яна марыла пра той час, калі за справу Уніі возьмецца „сапраўдны уніят, пасьвячаны уніяцкім біскупам, пасьля навукі ва уніяцкай сэмінарыі”. Каб рыхтаваць такіх святароў, яна яшчэ ў 1917 г. распачала захады па заснаванні беларускай уніяцкай семінарыі ў Рыме. Пра гэта расказвае другі раздзел кнігі, названы „Таямніца брыльянтавага калье”. Ён напісаны а. Надсанам на падставе дакументаў, якія трапілі ў яго рукі ў 1983 г. і якія захоўваюцца ў архіве Бібліятэкі Францішка Скарыны ў Лондане.

Пра таямніцу калье княгіні Радзівіл, як мы даведваемся з кнігі, пісаў яшчэ ў 1940 г. ананімны аўтар, у 1957 г. — а. Чэслаў Сіповіч. У 1965 г. Г. Піхура, даўшы волю сваёй фантазіі, сцвярджаў, што маёмасць, якую М. Радзівіл дала а. Ф. Абрантовічу на заснаванне беларускай (уніяцкай) калегіі ў Рыме, трапіла ў рукі бальшавікоў. Звесткі пра калье княгіні, якія пазней прывялі Ю. Туронак, С. Абламейка і іншыя даследчыкі, яшчэ больш заблыталі гэта пытанне. Вакол калье М. Радзівіл стварылася легенда, у якой было немагчыма знайсці праўду.

Таямніца калье, разблытаная А. Надсанам, змусіла яго памяняць свае погляды на некаторыя падзеі ў гісторыі беларускага рэлігійнага адраджэння і ролі асобаў, якія мелі да іх дачыненне. „Не магу сказаць, каб гэта прынесла мне радасць,” — прызнаўся даследчык. Пасля многіх гадоў ваганняў А. Надсан вырашыў апублікаваць раскрытую ім тайну. Яшчэ ў 2000 г. у адказ на згадкі пра „дар княгіні М. Радзівіл марыянам” у Друйску, якія зачасцілі ў беларускай літаратуры ў 1990-я г., ён адрэагаваў артыкулам „Таямніца брыльянтавага калье Магдалены Радзівіл”, надрукаваным у „Нашай Ніве” (N 49-50). А. Надсан не палічыў патрэбным далей хаваць у сакрэце справу такой важнасці, кіруючыся прынцыпам: чым даўжэй хаваць прыкрую праўду, тым больш балюча ўспрымуць яе людзі, калі ўрэшце даведаюцца, не кажучы пра тое, што яны страцяць давер да таго, хто хаваў яе. Аўтар-святар перакананы ў асаблівым праве ведаць усю праўду тым, каму не абыякавы лёс Грэка-Каталіцкай Царквы ў Беларусі, што цяпер паволі і з вялікімі цяжкасцямі адраджаецца.

Дзякуючы працы а. Аляксандра Надсана шырокая аўдыторыя чытачоў можа даведацца пра разумную, высакародную ў пачуццях да беларускага народа, бескампрамісную асобу княгіні Магдалены Радзівіл, для якой цяпер павінна знайсціся месца сярод выдатных постацяў нашай гісторыі. Сваім укладам у справу беларускага нацыянальна-рэлігійнага адраджэння, яна заслужыла ўдзячную памяць беларусаў, і не толькі свайго пакалення…

Горадня

Святлана Марозава

Наверх

Эрык Екабсонс. Беларусы ў Латвіі ў часы савецкай і нямецка-фашысцкай акупацыі (1940-1945)

Снежня 25, 2006 |


У Латвійскай рэспубліцы ў 1918-1940 г. існавала параўнальна вялікая беларуская меншасць, якая мела разгалінаваную сетку арганізацый i школ[1]. Дзейнасць беларусаў у Латвіі ў час i пасля анексіі гэтай краіны ў склад СССР, a таксама ў час яе нямецкай акупацыі дагэтуль даследавана недастаткова. Разгляд гзтай тэмы i стаў галоўнай мзтай артыкула.

Савецкі перыяд 1940-1941 гг.

Падзеі ў Латвіі летам 1940 г. выклікалі ў некаторых кіраўнікоў беларускай нацыянальнай меншасці пэўныя спадзяванні. Гэта было абумоўлена таксама тым, што беларусы ў час аўтарытарнага рэжыму (з 1934 г.) паступова страцілі амаль усе свае школы, акрамя адной асноўнай у Рызе. 17 чэрвеня 1940 г. Латвія i іншыя балтыйскія краіны былі акупаваныя, пачаўся так званы пераходны перыяд. На фоне старанняў захаваць уяўную законнасць перадачы ўлады ў рукі стаўленікаў СССР i публічных сцвярджэнняў, што Латвійская рэспубліка стане саюзнікам Савецкага Саюзу, але захавае незалежнасць, у пачатку жніўня Латвія была анексаваная ў склад СССР Яшчэ 10 ліпеня ўпраўленне Таварыства беларусаў у Латвіі звярнулася да ўладаў з просьбайузнавіць дзейнасць 2-й беларускай асноўнай школы ў Саркандаўгаве, „зачыненай супраць волі бацькоў былым фашысцкім адукацыйным праўленнем горада Рыгі” ў 1936 г., a таксама дадатковай i вячэрняй школы тамсама. Загадчыкам школы ўпраўленне прасіла прызначыць „пацярпелага ад фашысцкага ўрада, шырока вядомага сярод рыжскіх рабочых як прагрэсіўнага грамадскага дзеяча” Канстанціна Езавітава. Адначасова таварыства прасіла міністра асветы ўзнавіць усе беларускія асноўныя школы, „зачыненыя супраць волі бацькоў”, а таксама адчыніць новыя там, дзе колькасць дзяцей дасягала 30 чалавек; стварыць школы для дарослых з мэтай ліквідацыі непісьменнасці i дадатковыя школы для працоўнай моладзі на вёсцы i ў горадзе, узнавіць беларускія гімназіі ў Рызе i Даўгаўпілсе, настаўніцкія курсы ў Рызе, сельскагаспадарчую шко­лу ў Краславе; стварыць беларускія дзіцячыя садкі, узнавіць дзейнасць Беларускага ўпраўлення адукацыі пры Міністэрстве асветы, узнавіць дапамогу дзяржавы для бе­ларускага тэатра, культурных, асветных i моладзевых арганізацый, а таксама ў валасцях, дзе большасць насельніцтва — беларусы, „дапусціць беларускую мову нароўні з латышскай”. У заяве коратка былі пералічаны страты, панесеныя грамадска-палітычным жыццём беларусаў у Латвіі, а таксама падкрэслівалася: „Цяпер, калі рэакцыйна-фашысцкі ўрад звергнуты, беларусам, культурнае развіццё якіх доўгія гады было штучна затрымана, варта даць магчымасць i рэальную падтрымку для павышэння ix адукацыі, каб яны хутчэй дасягнулі культурнага ўзроўню ўсіх іншых народаў”[2].

11 чэрвеня 1940 г. у Рызе адбыўся агульны сход Таварыства беларусаў у Латвіі, прадстаўнікоў беларускіх грамадзян Латгаліі i беларускіх бацькоў. Сход прыняў віншаванні Чырвонай арміі, Сталіну, а таксама ўраду „дэмакратычнай рэспублікі Латвіі”. У ix выказвалася ўпэўненасць у тым, што ўрад „у поўнай меры задаволіць усе культурныя iадукацыйныя патрэбы беларускай меншасці, якая больш за ўсіх пацярпела ад рэакцыйнай диктатуры”[3].

Сапраўды, Упраўленне адукацыі г. Рыгі ўжо ў ліпені 1940 г. дазволіла ўзнавіць дзейнасць 2-й беларускай асноўнай школы пад кіраўніцтвам Канстанціна Езавітава. 8 жніўня Таварыства беларусаў прасіла дазволіць пры гэтай школе групу дзіцячага садка, а 21 жніўня — вячэрняй i дадатковай школы, у якіх ужо былі зарэгістраваны 132 навучэнцы. Сам К. Езавітаў актыўна працаваў у заснаваным савецкай уладай настаўніцкім прафсаюзе[4]. У гэтай арганізацыі таксама была секцыя беларускіх настаўнікаў. Аднак Таварыства беларусаў Латвіі зачынілі разам з арганізацыямі іншых меншасцяў восенню 1940 г., a ў школах пачалі рэалізоўваць актыўную русіфікатарскую палітыку[5].

Рэпрэсіі савецкага рэжыму закранулі беларускіх грамадскіх дзеячаў параўнальна менш, чым палякаў ці літоўцаў. Наадварот — шмат хто з ix актыўна ўключаўся ў рабо­ту савецкіх устаноў. Напрыклад, 29 жніўня член Рэвізійнай камісіі Таварыства беларусаў Латвіі Язэп Каяла прасіў вызваліць яго ад абавязкаў у арганізацыі ў сувязі з „занятасцю” ў 10-м раёне камуністычнай партыі Латвіі. Таксама сярод дзесяці кандыдатаў, вылучаных у Латгальскай выбарчай акрузе на выбарах так званай Народней Саймы, у адзіным спісе („Працоўнага народа”), быў адзін беларус — рабочы чыгуначных майстэрняў i старшыня прафсаюза Станіслаў Чэміс, які толькі што ўступіў у камуністычную партыю[6].

НКУС не распачаў крымінальных справаў у дачыненні амаль ні да аднаго з былых кіраўнікоў беларускага грамадскага жыцця, хоць шмат хто з ix у 1918-1920 г. удзельнічаў у барацьбе з савецкай уладай нават ca зброяй у ру­ках. Характэрны прыклад — дзве найбольш яркія асобыЛатвійскага беларускага таварыства — Мікалай Дзямідаў i Канстанцін Езавітаў. Першы прыбыў у Латвію ў 1922 г., працаваў настаўнікам i кіраваў некалькімі арганізацыямі. Не дзіўна, што ён быў арыштаваны ўжо ў жніўні 1940 г. i вывезены ў Маскву на Лубянку. НКУС ужо ў верасні ведаў, што ў 1930-я гг. М. Дзямідаў інфармаваў палітычную паліцыю Латвіі пра дзейнасць беларускіх арганізацый (у 1939 г. ён таксама актыўна супрацоўнічаў з разведкай Нямеччыны, арганізуючы вярбоўку i высылку ў Нямеччыну для барацьбы з Польшчай дыверсантаў з ліку польскіх сельскагаспадарчых рабочых — беларусаў). Першапачаткова справа M. Дзямідава была ўключана ў склад справаў групы асобаў, абвінавачаных у супрацоўніцтве з Латвійскай палітычнай паліцыяй, сярод якіх быў беларус — Уладзімір Корці. Было таксама выяўлена, што У. Корці перадаваў сакрэтную інфармацыю пра СССР праз Дзямідава „беларускім нацыянал-сацыялістам”, якія з’яўляліся „нямецкімі агентамі”. Аднак восенню 1940 г. справу Дзямідава выключылі з агульнай справы з прычыны „неабходнасці высвятлення некаторых пытанняў”. (Астатніх асобаў, якія праходзілі па справе, чакаў смяротны прысуд i расстрэл у 1942 г.)[7]. Польскі генерал Уладзіслаў Андэрс, які на Лубянцы знаходзіўся ў адной камеры з М. Дзямідавым, пазней пісаў, што апошні з допытаў заўсёды прыходзіў з цыгарэтамі i яблыкамі, быў вельмі неприемны, не хаваў свайго супрацоўніцтва са „следствам” i астатнія зняволеныя лічылі яго даносчыкам. У. Андэрс сведчыць, што адразу пасля пачатку нямецка-савецкай вайны М. Дзямідаў быў вызвалены[8]. Гэта сапраўды адбылося i ўяўляла сабой унікальную падзею, паколькі больш такіх людзей сярод тысяч арыштаваных у Латвіі не вядома.

У сваю чаргу былы кіраўнік ваенна-дыпламатычнай місіі БНР у балтыйскіх краінах К. Езавітаў ужо з 1925 г. супрацоўнічаў з пасольствам СССР у Рызе ў якасці інфарматара. Летам 1940 г. ён перайшоў „у веданне” Народнага камісарыята ўнутраных спраў Латвійскай ССР. Згодна з яго ўспамінамі, у сакавіку 1941 г. ён быў выкліканы ў Маскву як прадстаўнік прафсаюза i атрымаў указанні НКУС наладзіць сувязь з дзеячамі беларускай палітычнай эміграцыі i імкнуцца самому заняць па магчымасці больш высокую пасаду ў гэтай эміграцыі[9].

Адным з рэдкіх рэпрэсаваных беларускіх дзеячаў быў ужо названы Уладзімір Корці, якога ў 1925 г. судзілі разам з К. Езавітавым i іншымі ў так званым Беларускім працэсе. Праўда, пасля 1925 г. ён дзейнічаў толькі ў рускіх арганізацыях, але НКУС абвінавачваў яго не толькі ў вярбоўцы М. Дзямідава i іншых у Латвійскую палітычную паліцыю, але i ў прыналежнасці на пачатку 20-х гг. да «нацыяналістычнага беларускага таварыства „Бацькаўшчына”». Разам з іншымі ён быў расстраляны ў Астраханскай турме ў 1942 г.[10]

Рэпрэсіі закранулі i іншых беларусаў. 14 чэрвеня 1941 г. пад час масавай акцыі НКУС быў арыштаваны сын былога члена праўлення беларускага таварыства „Рунь” Аляксандра Булата — таксама Аляксандр Булат, які быў зубным тэхнікам i трэнерам фехтавання[11]. Ён закончыў Рижскую беларускую асноўную школу i вучыўся ў беларускай гімназіі, але абвінавачвалі яго ў прыналежнасці да рускага спартыўнага таварыства „Руская сакольня” i ў быццам бысказаных словах: „Калі пачнецца вайна, мы — латышы — усе як адзін паўстанем супраць камуністаў!”. Яго выс­лалi ў Салікамскія лагеры, прыгаварылі да 10 гадоў, a ў Латвію разам з высланай жонкай ён змог вярнуцца толькі ў 1957 г.[12]

Перыяд нямецкай акупацыі

Колькасць i адносіны акупацыйных уладаў

24 лютага 1943 г. рэалізаваны перапіс насельніцтва ў Латвійскай генеральнай акрузе „Остлянд” паказаў у цэлым 48 601 беларусаў (2,76% усяго насельніцтва, з ix 6669 чал. у Рызе). 3 ix беларускай мовай у сям’i карысталіся 20 000 чалавек (рускай — больш за 21 000, латышскай — 4313, польскай — 563, дзвюма мовамі — 2478 чал.). Цікава, што беларускай мовай у сям’i карысталіся таксама 4801 латышоу, 738 палякаў i 385 рускіх[13].

Такім чынам, колькасць беларусаў, згодна з гэтым перапісам, была значна большая, чым у 1935 г. (26 803 чал., ці 1,41% усяго насельніцтва). Гэта тлумачыцца некалькімі прычынамі. Пад час аўтарытарнага рэжыму (1935 г.) мно­гая прадстаўнікі меншасцяў пад уплывам знешніх фактараў былі зарэгістраваны як латышы (асабліва яшчэ нацыянальна не свядомыя беларусы Латгаліі i Ілуксцкага ўезда); у 1943 г. рэгістраваліся таксама былыя сельскагаспадарчыя рабочыя з Польшчы, якія жылі ў Латвіі, сярод ix было шмат беларусаў; акрамя гэгага, у Латвію беларусы прыбывалі ў час нямецкай акупацыі (у якасці ваеннапалонных, рабочай сілы i т.д.), у 1943-1944 г. з Беларусі ў Латвію назіраўся паток бежанцаў. Акрамя гэтага, многія палякі з-за выразна варожых адносінаў да ix нямецкіх акупацыйных уладаў дэкларавалі сябе беларусамі. Гэта пацвярджаецца ўспамінамі латышоў, якія займалі адказныя пасады ў той час. Напрыклад, былы начальнік участка паліцыі Ілуксцкага ўезда Петэрыс Пуполс успомніў, што ў наваколлі горадаГрыва ў Ілуксцкім уездзе (на тэрыторыі, да якой Польшча прад’явіла прэтэнзіі да 1929 г. i дзе ўдзельная вага палякаў была асабліва вялікая) „больш нельга было сустрэць ніводнага паляка, таму што былыя палякі цяпер называлі сябе беларусамі”[14]. Хоць гэтае сведчанне i можна назваць трохі перабольшаным, варта адзначыць, што сітуацыя сапраўды была абумоўлена адносінамі акупацыйных уладаў да нацыянальных груп на акупаваных тэрыторыях. I да беларусаў, у адрозненне ад палякаў, яны ставіліся нават з пэўнай добразычлівасцю, што вызначалася агульнымі рысамі палітыкі Райха, a таксама, у выпадку Латгаліі, жаданнем паменшыць колькасць i ўплыў палякаў i знізіць уплыў латышоў у Латгаліі, такім чынам палегчыўшы сабе рэалізацыю ўлады.

Сам К. Езавітаў 8 лістапада 1941 г. пісаў грамадскай дзяячцы старавераў Латвіі Марыі Фаміной (імкнучыся яе пераканаць, што большасць старавераў Латвіі па паходжанні „крывічы” — значыць, беларусы): „Немцы да беларусаў ставяцца добра i ідуць насустрач ix нацыянальным памкненням”. У лісце ён таксама пісаў: „Цяпер, калі кар­та Еўропы мяняецца i беларусы Латгаліі — праваслаўныя i беларусы-каталікі аб’ядноўваюцца (не ў ралігійным, a ў нацыянальным сэнсе), трэба даць беларусам-стараабрадцам, нарэшце, магчымасць стаць бліжэй да свайго беларускага народа i ўсім разам узяцца за стварэнне сваёй культу­ры, эканомікі i агульнанацыянальнага жыцця”[15]. Амбіцыі К. Езавітава адлюстроўвае фрагмент яго ліста А. Махноўскаму 8 лістапада 1941 г.: „Калі-б прыцягнуць [кіраўнікоў стараабрадцаў] на наш бок, дык Ваша становішча адразу ўмацавалася-б на многа разоў, то аб’яднанне каля беларусаў нашых праваслаўных, каталікоў i стараабрадцаў адра­зу адчыніла б перад нашым адраджэнскім рухам у Латгаліі надзвычайна шырокія перспектывы. <.„>. Зара мы маемо большасць у шэрагу валасцей, a калі-б нашы ўсе каталікі, нашы стараабрадцы былі-б усвядомлены, дык лічба гэтыхваласцей патроілася-б! А гэга — надзвычайна важна для нашага руху!”[16]. У пачатку нямецкай акупацыі К. Езавітаў лічыў, што беларусаў у Латвіі не менш за 20 000 чал. Гэта сыходзіла з падліку, што рускія — толькі частка старавераў на вёсцы i нашчадкі чыноўнікаў, якія былі прысланыя ў гарады, a палякі — толькі нашчадкі былых памешчыкаў. «Усе астатнія „рускія” i „палякі” толькі беларусы „польскай веры” i „рускай веры”». Ён пісаў: „Я цалкам разумею, чаму кіраўніцтва расейскіх цароў i бальшавікоў старай­ся знішчыць беларутэнаў. Разумею таксама нагоды польскай, латышскай i літоўскай агрэсіі. Але я ўпэўнены, што палітычныя інтарэсы Нямецкай дзяржавы не супадаюць з расейскімі, польскімі, латышскімі i літоўскімі інтарэсамі, i мясцовае нямецкае кіраўніцтва, наколькі гэта ў дадзены момант магчыма, падтрымае беларусаў у палітычных інтарэсах абодвух (нямецкага i беларускага) народаў”[17].

Дзеля выканання чарговага генеральнага плана „Ост”, падрыхтаванага ў пачатку 1943 г., які гэтак жа, як i папярэднія, прадугледжваў каланізацыю балтыйскіх краін i германізацыю часткі балтыйскіх народаў, генеральны камісар „Остлянд” Гайнрых Лозе даў распараджэнне аб адносінах да нацыянальных меншасцяў. Ix існаванне i дзейнасць былі прызнаныя ўмацавальным фактарам нямецкай улады (з умовай, што ix дзейнасць будзе строга кантралявацца акупацыйнымі ўладамі). Таму ў Латвійскай генеральнай акрузе было дазволена ствараць „органы даверу” — аб’яднанні рускіх i беларусаў, асабліва заўважалася, што на палякаў гэты дазвол не распаўсюджваецца. Г. Лозе 24 жніўня 1943 г. адзначаў, што ў аснове адносінаў да беларусаў у Латвіі i Літве павінны быць такія ж падставы, як у адносінах да беларусаў у Беларусі — гэтага варта строга прытрымлівацца i „выкарыстоўваць у сваіх інтарэсах як на справе, так i на словах”[18].

У сваю чаргу кіраўнік Палітычнага аддзела райхскамісарыята „Остлянд” Вернер Копп у кастрычніку 1943 г. упраекце генеральнага плана „Ост” прадбачыў у Латвіі існаванне Беларускага аб’яднання на чале з К. Езавітавым i яго намеснікам Пятром Мірановічам[19]. Ужо перад гэтым міністр акупаваных тэрыторый на Ўсходзе Альфрэд Розенберг у гэтым пытанні кансультаваўся з генеральным камісарам Беларускай генеральнай акругі Вільгельмам Кубэ i 28 жніўня інфармаваў Г. Лозе пра згоду Кубэ на існаванне ў Рызе Беларускага аб’яднання, якое такім чынам забяспечвала б інтарэсы беларусаў Латвіі. Таксама сам А. Розенберг выказаў падтрымку існаванню арганізацыі, заўважыўшы, што неабходны „строгі кантроль”, каб яна дзейнічала толькі „ў чыста гаспадарчай сферы i як абаронца беларускай нацыянальнай групы”[20].

Беларускае аб’яднанне

ў Латвійскай генеральнай акрузе

У жніўні 1941 г. К. Езавітаў у Рызе арганізаваў Бела­руси камітэт (у сакавіку 1942 г. ён быў перайменаваны ў аб’яднанне), стаўшы яго старшынёй да свайго выезду з Латвіі ў жніўні 1944 г.[21] Яго намеснікам быў грамадскі дзеяч i мастак Пётр Мірановіч, які скончыў Акадэмію Мастацтваў Латвіі. Акрамя гэтага, у верасні 1941 г. Беларуси нацыянальны камітэт быў створаны таксама ў Даўгаўшлсе, які ў 1942 г. стаў аддзелам аб’яднання. Гэткія былі створаны таксама ў Краславе, Пасіене, Індры i Зілупе. У аб’яднанні працавалі пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі. Напрыклад, вясной 1942 г. з 44 членаў Даўгаўпілскага аддзела 33 былі настаўнікі, адзін каталіцкі (Язэп Гайлевіч) i адзін праваслаўны святары (абодва выкладалі рэлігію таксама ў беларускіх школах), дырыжор, навучэнка, радыётэхнік, рабочы, сталяр, электраманцёр i толькі трое сялян[22]. Сгаршыня цэнтральнага праўлення аб’яднання К. Езавітаў, несумненна, быў найбольш яркай асобай сярод беларусаў Латвіі ў гэтыперыяд гісторыі. Ён у значнай меры каардынаваў i кіраваў грамадска-палітычным жыццём латвійскіх беларусаў. 3 дазволу акупацыйных уладаў ён параунальна часта ездзіў у Менск, Вільню i Берлін. Перапісваўся з кіраўнікамі нацыянальнага руху ў Менску, Празе i Берліне — I. Ермачэнкам, М. Шкялёнкам i інш. У канцы 1942 г. К. Езавітаў прызнаў, што некалькі разоў атрымоўваў прапановы пераехаць на адказную пасаду ў Менск, але адмаўляўся, таму што „рыжане i беларусы Латгаліі просяць ix не пакідаць”[23].

Арганізацыя, дзякуючы таксама добразычлівым адносінам нямецкіх уладаў, магла ў вядомай ступені абараніць інтарэсы сваёй народнай групы. Некалькі разоў удалося не дапусціць i затрымаць высылку некаторых беларускіх настаўнікаў на працу за тэрыторыю Латвіі (напрыклад, у чэрвені 1942 г. была праведзена рэгістрацыя беларускіх настаўнікаў для высылкі ва Ўкраіну, чаго ўдалося не дапусціць)[24]. У ліпені 1942 г. аб’яднанне зрабіла выснову, што яму ўдалося прадухіліць таксама дабравольны выезд не­каторых настаўнікаў у Беларусь, што было станоўча, калі браць пад увагу недахоп настаўнікаў у беларускіх школах Латвіі[25]. Таксама Даўгаўпілскі аддзел аб’яднання шматкроць прасіў мясцовага гебітскамісара вызваліць затрыманых пад час акцый збору рабочай сілы для высылкі ў Нямеччыну беларусаў (напрыклад, 5 чэрвеня 1942 г. прасілі вызваліць затрыманага 13 траўня селяніна Скайсцкай воласці Валяр’яна Рачко)[26].

Аб’яднанне рабіла шмат i для падтрымкі беларусаў, якія патрапілі ў Латвію. У траўні 1944 г. у арганізацыю паступіла больш за 60 просьбаў жыхароў вёскі Варапаева (воласць Даніловічы, уезд Глыбокае) дапамагчы ў пошуку ix сваякоў, якія быццам бы ў кастрычніку 1943 г. былі адвезеныя ў працоўны лагер ў Дундага. 30 мая 1944 г. Цэнтральнае праўленне аб’яднання ў лісце прэзідэнту Беларускай Цэнтральнай Рады E Астроўскаму прасіла яго прыслаць у Рыгу рээвакуацыйную камісію, якая ўладзіла б вяртанне на радзіму ці залічэнне ў беларускія вайсковыя часткі некалькі сотняў адасланых у 1943 г. на работы ў Эстонію i Ленінградскую вобласць рабочых з Наваградскага раёна, якія пасля падзей на фронце ў 1944 г. апынуліся ў Латвіі. У лісце асабліва падкрэслівалася, што гэтых людзей незаслужана лічаць уцекачамі, што многія з ix просяць дапамагчы вярнуцца ў Беларусь ці хочуць уступіць у нацыянальныя вайсковыя часткі (у гэты час у Рызе ужо працавала Літоўская рээвакуацыйная камісія, якая рэгістравала таксама беларусаў з Віленскага краю, калі яны „хоць трохі” ведалі літоўскую мову)[27]. Пры цэнтральным праўленні аб’яднання ў Рызе з сакавіка 1942 г. працавала навуковая секцыя. К. Езавітаў распарадзіўся стварыць такую ж таксама пры аддзеле ў Даўгаўпілсе, запрасіўшы на пасаду кіраўніка гісторыка Баляслава Бражго, які адначасова быў намеснікам старшыні рыжскай секцыі i меў задание праводзіць „беларускую навуковую працу ў Латгаліі”. Аднак секцыя ў Даўгаўпілсе створана не была (жонка гісторыка Б. Бражго была настаўніцай у беларускіх школах у Даўгаўпілсе)[28]. Варта адзначыць працу мясцовага беларускага паэта Пятра Сакола (сапраўднае імя — Пятро Масальскі), які летам 1942 г. перадаў у секцыю 360 перакладзеных ім на беларускую мову латышскіх дайнаў[29].

Ужо восенню 1941 г. аб’яднанне старалася арганізаваць выпуск сваей прэсы. Гэта планавалася рабіць у Даўгаўпілсе, i адказным за арганізацыю выдання быў старшыня Бела­рускага нацыянальнага камітэта Аляксандр Якубецкі. Аднак план не ўдалося рэалізаваць (аддзел у Даўгаўпілсе ў 1943 г. у рукапісным выглядзе падрыхтаваў толькі адзін нумар га­зеты „Наш шлях”)[30]. У ліпені 1942 г. у Рызе, як галоўным горадзе „Остлянд”, пачала выходзіць газета „Новы шлях”,рэдактар якой Уладзімір Сядура прыбыў з Менска. Газета распаўсюджвалася галоўным чынам у Беларусі, хоць у ёй звычайна праходзіла інфармацыя i пра жыццё беларусаў у Латвіі (як i ў беларускіх газетах, што выдаваліся ў Вільні, Берліне i Беластоку). Аўтарам гэтых аглядаў звычайна быў К. Езавітаў, які пісаў таксама пра гісторыю i культуру беларускага народа. Паводле ўспамінаў беларускага грамадскага дзеяча Язэпа Малецкага, выданне арганізаваў менавіта К. Езавітаў у час адной з паездак у Менск i Віленскі беларускі камітэт. Да восені 1944 г. выйшла 34 нумары га­зеты[31]. Рэдактар газеты „Беларускае Слова”, што выдавалася ў Вільні, П. Шырокаў (псеўданім — Тодар Лебяда) у 1943-1944 г. жыў у Латвіі — у Грыве, адкуль актыўна перапісваўся з К. Езавітавым у Рызе. Акрамя гэтага, у рыжскім аддзеле кінастудыі „Ostland Film G.m.b.H.”, пачынаючы з лета 1942 г., рыхтаваліся кінахронікі на беларускай мове, рэдактарам якіх быў К. Езавітаў[32].

Беларускія школы

Асаблівы росквіт у час нямецкай акупацыі назіраўся ў развіцці беларускіх школ. 1 студзеня 1942 г. быў створаны пост рэферэнта па справах беларускіх школ у Генеральнай дырэкцыі адукацыі i культуры самакіравання, які да 1944 г. займаў П. Мірановіч. Яшчэ да афіцыйнага прызначэння на пасаду, ужо восенню 1941 г., ён пачаў актыўнае супрацоўніцтва з рэферэнтам Генеральнага камісарыята Латвійскай генеральнай акругі Францам Адольфі ў пытанні адкрыцця беларускіх школ. У лістападзе ён выслаў з Рыгі паўнамоцтвы Даўгаўпілскаму беларускаму нацыянальнаму камітэту ствараць беларускія школы таксама ў Ілуксцкім уездзе[33]. Даўгаўпілскі гэбітскамісар 1 снежня 1941 г. прызначыў інспектарам беларускіх школ у акрузе Латгаліі i Земгале ўжо названага М. Дзямідава (пакуль загадкай з’яўляюцца аргументы, выкарыстаныя ім для таго, каб упэўніць нямецкія ўлады ў сваёй добранадзейнасці), заданием якога была „арганізацыя” гэтых школ[34]. Пасля яго выезду ў Беларусь на пасаду інспектара школ у Лідскім уездзе ў лютым 1942 г. гэтую пасаду займаў арганізатар i першы кіраўнік Даўгаўпілскай Беларускай асноўнай школы Аляксандр Махноўскі. Інспектар быў падначалены рэферэнту адукацыі i культуры праўлення гэбітскамісара Даўгаўпілса Рольфу Вінбергу[35].

У Латвіі ужо ў 1941/42 навучальным годзе працавала 36 беларускіх 7-гадовых (так званых народных), 5-гадовых асноўных школ у Рызе, Даўгаўпілсе, Даўгаўпілскім уездзе (толькі ў Індрскай воласці — 10, у Рабежніекскай воласці — 5), у Лудзенскім i Ілуксцкім уездах, якія вясной 1942 г. скончыла прыкладна 100 чалавек, i Дзяржаўная Беларуская гімназія ў Індры. Для параўнання: у 1939/40 г. у Латвіі — у Рызе — была толькі адна 6-гадовая асноўная школа, a ў год савецкай улады — дзве асноўныя школы; у 4 няпоўныя сярэднія школы перайменавалі былыя 6-гадовыя асноўныя школы i адну змешаную руска-беларускую няпоўную сярэднюю школу[36].

Варта адзначыць, што школы адчыняліся паступова восенню i нават зімой 1941 г. Напрыклад, у Даўгаўпілсе 7-гадовая асноўная школа пад кіраўніцтвам былога кіраўніка Беларускага тэатра Язэпа Камажынскага пачала працу толькі ў снежні[37], a ўжо ў 1942/43 навучальным годзе ў ёй было 317 навучэнцаў. Акрамя гэтага, у Грыўскай 5-гадовай асноўнай беларускай школе, якая працавала з пачатку гэ­тага навучальнага года, навучаліся яшчэ 135 вучняў. Праўда, школа не атрымала памяшканняў у Грыве, бо ix заняла армія, таму размяшчалася спачатку ў адных памяшканнях з Даўгаўпілскай асноўнай школай, а з лістапада 1942 г. — у памяшканнях былой яўрэйскай сінагогі Даўгаўпілса[38]. Акрамя гэтага, восенню 1942 г. кіраўніцтва Беларускагааб’яднання i школьны інспектар беспаспяхова стараліся адчыніць беларускія школы таксама ў Рэзекненскім уездзе (некалькіх валасцях)[39] (гл. Табліцу)[40].

Акрамя гэтага, летам 1942 г. у Індры ў беларускай гімназіі былі арганізаваны 2-месячныя летнія курсы для 62 беларускіх настаўнікаў (выкладалі на курсах запрошаныя з Вільні i мясцовыя педагогі)[41]. У снежні 1942 г. у Індрскай гімназіі (спачатку яе дырэктарам быў Сяргей Сахараў, а з кастрычніка 1942 г. — Аляксандр Радзько) было 9 педагогаў i 128 навучэнцаў, а 1 снежня 1943 г. — 6 педагогаў i 103 навучэнцы (у красавіку 1944 г. — 8 педагогаў i 92 навучэнцы). У ліпені працаваў інтэрнат для 30 навучэнцаў[42]. У 1942/43 навучальным годзе працу таксама пачала беларуская гімназія ў Зілупе (дырэктар — С. Сахараў) i 1 снеж­ня 1942 г. у ей предавала 7 педагогаў, было 55 навучэнцаў, а 1 снежня 1943 г. — 6 педагогаў i 70 навучэнцаў (1 красавіка 1944 г. — 6 педагогаў i 59 навучэнцаў)[43]. Абедзве беларускія гімназіі i асноуныя школы скончылі сваю працу летам 1944 г. (у ліпені, у сувязі з набліжэннем фронту, канцылярыя Індрскай гімназіі была перанесена ў Рыгу)[44].

Зімой[45], вясной i летам 1942 г., а таксама яшчэ ў 1943 г. былі памкненні адчыніць беларускія гімназіі таксама ў Пасіене i Даўгаўпілсе, але генеральны камісарыят Латвіі не даў на гэга свайго дазволу, хоць просьбу i падтрымаў добразычліва настроены да беларусаў гебітскамісар Даўгаўпілса X. Рыкен. Яшчэ 20 студзеня 1943 г. дэлегацыя Даўгаўпілскага аддзела Аб’яднання беларусаў пад кіраўніцтвам старшыні А. Якубецкага падала чарговую заяву гебітскамісару з просьбай адчыніць гімназію. У траўні 1943 г. К. Езавітаў яшчэ раз адмовіўся ад займання пасады дырэктара гімназіі, якая толькі планавалася (з-за неабходнасці працаваць у Рызе), тым самым значна паменшыўшы надзею на атрыманне дазволу для гімназіі ў Даўгаўпілсе. У ліпені 1943 г. гебітскамісар Даўгаўпілса, аднак, даў дазвол на адкрыццё паралельнага 1-га класа Індрскай гімназіі ў нейкай з Даўгаўпілскіх гімназій. Яшчэ ў кастрычніку рзферэнт П. Мірановіч заявіў спіс настаўнікаў паралельнага класа, у якім былі таксама імёны гісторыка Б. Бражго (меркаваўся таксама як выхавацель класа), інспектара А. Махноўскага i інш. Аднак сваёй згоды на прыняцце класа не дала ні Даўгаўшлская латыш­ская, ні руская гімназія. Перапіска працягвалася яшчэ ў студзені 1944 г., але беспаспяхова[46]. Затое ўжо летам 1942 г. быў атрыманы дазвол на адкрыццё 2-гадовай беларускай сельскагаспадарчай школы ў Пасіене, якая пад кіраўніцтвам Казіміра Мяжэцкага пачала працу восенню 1942 г. (у жніўні жаданне вучыцца выказалі каля 70 маладых людзей) i працавала да канца 1943/44 навучальнага года[47].

Адной з найсур’ёзнейшых праблем, з якой сутыкнуліся беларускія школы, у некаторых выпадках была даволі слабая нацыянальная самасвядомасць навучэнцаў i нават настаўнікаў, што вызначалася, перш за ўсё, складаным генезісам нацыянальных адносінаў у Латгаліі ў гісторыі. У пачатку 1942 г. кіраўнік Даўгаўпілскага беларуската камітэта А. Якубецкі ў лісце А. Махноўскаму пісаў, што многія настаўнікі гарадской беларускай школы не вядуць заняткаў на беларускай мове i вучні паміж сабой размаўляюць па-польску. A. Махноўскі вызначыў ліст як перабольшванне, хоць i прызнаў, што праблема існуе: „У школе поўна бела­русау, якія дзесяткі гадоў знаходзіліся пад польскім уплывам, i таму нельга адразу ставіць нацыянальнае пытаннеў такой вострай форме. Гэтая спаланізаваная маса вучняў сабраная з ведама гебітскамісара, які, гэтак жа як я, упэўнены ў яе беларускім паходжанні”[48]. Варта адзначыць, што ў абставінах, калі акупацыйныя ўлады ўвогуле не дапускалі працы польскіх школ, шмат хто з палякаў Латгаліі i Ілуксцкага ўезда пасылалі ці вымушаныя былі пасылаць сваіх дзяцей у беларускія школы. Гэта пацвярджаюць таксама сведчанні былых навучэнцаў польскай нацыянальнасці ў беларускіх школах[49].

Вялікія цяжкасці прыносіў недахоп кваліфікаваных кадраў у беларускіх гімназіях i асноўных школах, што яшчэ болын ускладнялася высылкай настаўнікаў i нават навучэнцаў на работы ў Нямеччыну i іншыя месцы. Гэтыя акцыі насілі масавы характар, i непасрэдны ix здзяйсняльнік — мясцовыя латышскія ўлады — яшчэ ў час існавання Латвійскай Рэспублікі з вядомым недаверам глядзелі на беларусаў як на лева настроеных у палітычным плане. У чэрвені 1942 г. у Рабежніекскай і Індрскай воласці латышскія ўлады з прапановай „сабраць людзей для высылкі на работы” затрымалі ў цэлым 12 беларускіх настаўнікаў (сярод ix — 6 загадчыкаў асноўных школ i адзін настаўнік Індрскай гімназіі), дзвюх ix жонак i 4 выхаванцаў Індрскай гімназіі. У студзені 1943 г. была затрымана настаўніца Бальбіноўскай народнай школы Эмілія Казакевіч. 16 жніўня 1943 г. быў затрыманы i адвезены на работы адзін настаўнік Айзупскай асноўнай школы; 25-26 жніўня — пяцёра настаўнікаў Краслаўскай (загадчык i настаўніца), Калніешскай, Дземенскай i Круманскай школ, а таксама яшчэ 4 выхаванцы Індрскай гімназіі (прэса пісала, што „адбылася вывазка звязаных з камуністамі ненадзейных элементаў”[50]) i г.д. Некалькі чалавек затрымліваліся шматразова (напрыклад, настаўнік Дземенскай школы Віктар Дзяргач у Эстонію быў высла­ны ў 1942 г., з-за хваробы адпушчаны ў лютым 1943 г., а 25 жніўня затрыманы зноў)[51]. Некаторых з умяшаннем беларускага школьнага інспектара i беларускага аб’яднання ўдалося вызваліць, але многія былі высланы на працу ў іншыя месцы Латвіі, у Эстонію i нават у Нямеччыну.

У памежных раёнах беларускім школам стваралі пэўную праблему напады савецкіх партызанаў. 28 лістапада 1942 г. партизаны ўварваліся ў кватэру загадчыка Берзкалнскай — Шушкоўскай школы ў Шкяўнскай воласці Аляксандра Чаркоўскага, забралі школьную i ўласную маёмасць, 11 снежня — у школу, абрабаваўшы i часткова разбурыўшы яе. У ліпені 1943 г. — спалілі школьны дом, пасля чаго школа была зачынена. Частка вучняў была выслана ў Балтыньскую народную школу ў Пасіенскай воласці, але i ў гэтай школе, „у сувязі з ненадзейным становішчам у школах раёна”,

26 лістапада вучоба была перапынена да далейшага распараджэння[52]. Акрамя гэтага, беларускія, а таксама іншыя школы ўПаўднёвай Латгаліі пастаянна, a асабліва з 1943 г., сутыкалісяз размяшчэннем армейскіх частак у сваіх памяшканнях, штозначна замінала заняткам. 3-за абставін ваеннага часу пастаянных памяшканняў не было ў абедзвюх беларускіх гімназій.Выхаванцы Індрскай гімназіі ў лютым 1943 г. былі вымушаныаддаць свае памяшканні арміі i перавесціся ў памяшканні Індрскай беларускай народнай школы, дзе навучанне ў пасляабедзенную змену праходзіла да лютага 1944 г., а пачынаючы з таго часу — у частцы дома на тэрыторыі воласці. Усваю чаргу выхаванцы Зілупскай гімназіі 1943/44 навучальны год, таксама як i папярэдні, пачалі ў двух прыватныхдамах, але ў лістападзе адзін з ix быў заняты арміяй, таму 2 класы трэба было перанесці ў іншы прыватны дом[53]. Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу параўнальна актыўнаразвівалася культурная дзеинасць беларусаў. Свой унёсакзрабілі таксама аддзелы Беларускага аб’яднання Латгаліі. 3 восені 1942 г. пры Даўгаўпілскім аддзеле актыўна працавала трупа актораў-аматараў пад кіраўніцтвам рускага рэжысёра Новікава. Рэгулярна (1-2 разы на месяц) у Даўгаўпілсе, Індры i Краславе яна арганізоўвала п’есы i канцэр­ты, прыбытак з якіх выкарыстоўваўся для патрэбаў беларускай адукацыі i культуры. У 1943 г. у тэатры Даўгаўпілса былі занятыя 18 акцёраў i 16 рабочых. Сваімі сіламі на беларускую мову перакладаліся таксама латышскія п’есы. Пэўную падтрымку тэатр атрымліваў ад Мінскага гарадскога беларускага тэатра, куды ў кастрычніку 1943 г. была накіравана настаўніца Тамара Мацвеева ў пошуках тэм для рэпертуару i рэжысёра (апошняга, праўда, знайсці не ўдалося). У сваю чаргу пры Краслаўскім аддзеле восенню 1942 г. быў створаны хор, якім кіраваў прафесійны дырыжор i член Даўгаўпілскага аддзела Беларускага аб’яднання Мікалай Гаўбштэйн[54]. У ліпені 1943 г. таксама ў Зілупскім аддзеле аб’яднання планавалася стварыць свой хор, але высланая цэнтральнаму ўпраўленню просьба выдаткаваць сродкі для вышыўкі народных касцюмаў засталася без адказу[55].

У верасні 1943 г. Беларускае аб’яднанне арганізавала ў Рызе, Даўгаўпілсе, Краславе, Індры, Лудзе, Зілупе і Пасіене канцэрты беларускага опернага спевака з Прагі Міхала Забэйды-Суміцкага, у якіх удзельнічала i былая настаўніца спеваў Рыжскай 1-й беларускай школы Вольга Бароўская[56]. На канцэртах гучалі песні на беларускай, рускай, нямецкай i італьянскай мовах. Аддзел Даўгаўпілскага беларускага аб’яднання летам 1943 г. абмяркоўваў пытанне аб стварэнні Беларускага тэатра i оперы, запрасіўшы кіраўніком менавіта M. Забэйду-Суміцкага, але задуму не ўдалося рэалізаваць[57]. Выдаваліся беларускія кнігі i іншыя друкаваныяпрацы. У Рызе ў 1943 г. выйшла 3-е выданне падручніка К. Езавітава „Беларуская школа”, яшчэ некалькі падручнікаў. К. Езавітаў падрыхтаваў і выдаў 12 беларускіх песняў з нотамі. A ў 1944 г. у Рызе ён выпусціў першы ў гісторыі літаратуры ілюстраваны зборнік беларускіх народных песняў i збіраўся працягнуць гэтую традыцыю[58]. У сакавіку 1943 г. у Лудзе памерла беларуская паэтка, жонка культурнага i грамадскага дзеяча С. Сахарава Вольга Сахарава. Пасля яе смерці рыхтаваўся да выдання зборнік яе патрыятычных вершаў, але праца завершана не была[59].

Пытанне беларускіх узброеных фармаванняў

Канстанцін Езавітаў ужо з 1941 г. у сваіх публікацыях i карэспандэнцыі актыўна падтрымліваў неабходнасць стварыць беларускія ўзброеныя фармаванні для барацьбы з бальшавізмам. У ліпені 1942 г. ён перапісваўся са звольненым маёрам Літоўскай арміі, былым камандзірам Беларускага батальёна гэтай арміі Аляксандрам Ружаньцовым, які выканаў просьбу Езавітава i інфармаваў яго пра свае спробы стварыць беларускія аддзелы самаабароны ў Вільні летам 1941 г. У сваю чаргу ў жніўні 1942 г. кіраўніцтва беларускіх аддзелаў самаабароны ў Мінску інфармавала Езавітава аб арганізацыі курсаў для афіцэраў i унтэр-афіцэраў у розных гарадах Беларусі, запрашаючы яго як „вядомага беларускага патрыёта” прыняць удзел у стварэнні нацыянальных узброеных сілаў[60]. Адразу ж пасля стварэння Латышската легіёна CC 27 траўня 1943 г. К. Езавітаў звярнуўся да кіраўнікоў усіх аддзелаў Беларускага аб’яднання з заклікам абдумаць магчымасць стварэння беларускіх ахоўных ротаў ці батальёна. Ён падкрэсліваў, што многія беларускія юнакі ўжо прызваныя ў латышскі легіён ці знаходзяцца на службе ў латышскіх паліцэйскіх батальёнах i што рускія Латгаліі ўжо атрымалі дазвол фармаваць свае падраздзяленні. К. Езавітаў быў упэўнены, што ён прадухіліць сітуацыю, калі ў „нашых [беларускіх] валасцях [у Паўднёвай Латгаліі i Ілуксцкім уездзе] парадак наводзяць людзі збоку”. Таму ён распарадзіўся высветліць, ці будуць салдаты i камандзіры для такіх падраздзяленняў у месцах дзеяння аддзелаў аб’яднання[61]. Аднак задуму рэалізаваць не ўдалося, i беларускую маладзь Латгаліі працягвалі мабілізоўваць у латышскі легіён[62]. Яшчэ перад пачаткам навучальнага года, вясной 1943 г., у нямецкую армію i яе дапаможныя аддзелы былі прызваны многія настаўнікі беларускіх школ, напрыклад Клеменс Развадоўскі (1919 г. нар.) з Ліелборнскай школы Саліенскай воласці, Сганіслаў Багдановіч (1920 г. нар.) з Варнавічскай школы Каплаўскай воласці, Уладзіслаў Баярун (1921 г. нар.) з Дземенскай школы (настаўнік нямецкай мовы)[63] i г.д. Цікава, што сярод беларускіх настаўнікаў былі выпадкі добраахвотнага ўступлення ў латышскі легіён. Напрыклад, у сакавіку 1943 г. гэта зрабіў загадчык Айзупскай школы ў Індрскай воласці Віктар Завіша[64]. У легіён былі мабілізаваны таксама выхаванцы беларускіх гімназій, што дасягнулі прызыўнога ўзросту. Напрыклад, навучэнец 4-га класа Індрскай гімназіі 19-гадовы Генрых Блажэвіч быў прызваны ў лістападзе 1943 г., а вясной наступнага года ён загінуў на фронце. Дырэктар Зілупскай гімназіі ў лістападзе 1943 г. дакладваў у Гене­ральную дырэкцыю адукацыі i культуры, што адна частка навучэнцаў „узяты на працу”, іншыя „пайшлі дабравольцамі на ваенную службу”. Таксама рэферэнт П. Мірановіч 25 кастрычніка 1943 г. адзначаў, што ў сувязі з прызывам на ваенную службу ў Індрскай гімназіі не ствараецца паралельны клас для 4 класа[65]. Яшчэ вясной 1945 г. у Ліепайскім прызыўным пункце латышскага легіёна былі прызваныя многія беларусы (згодна з запісам у рэгістрацыйных кнігах, дзе фіксавалася таксама нацыянальнасць): сельскі гаспадар Сганіслаў Лобза з Турлаўскай воласці (у Курземе-Курляндыі), каваль з Адажскай воласці Васіль Барсук, сталяр з Ліепаі Браніслаў Бербіс і інш.[66]

Адносіны з латышамі

Даступная ў крыніцах інфармацыя сведчыць пра даволі дрэнныя ўзаемаадносіны латышскіх уладаў з беларускімі структурамі ў Латгаліі, што вызначалася ўжо складанымі адносінамі абодвух бакоў яшчэ пад час незалежнасці Латгаліі, асабліва пасля 1934 г. — у час аўтарытарнага перыяду (у пачатку 1943 г. выданне Даўгаўпілскага аддзела Аб’яднання беларусаў пісала: „Hi масон Ульманіс, ні жыды-сталіністы не змаглі падавіць усе нашы свядомыя сілы”[67]). У красавіку 1942 г. інспектар беларускіх школ A. Махноўскі пісаў К. Езавітаву з Даўгаўпілса, што ў асобных месцах бацькі «баяцца рэгістраваць сваіх дзяцей у беларускіх школах i супраць латышоў на сяле „страшэнная злосць”. Даўгаўпілская турма, дзякуючы латышскай паліцыі, набіта беларусамі, ёсць яшчэ рускія i палякі, a латышоў — няма». У сваю чаргу загадчык Балтыньскай беларускай школы ў Пасіенскай воласці Васіль Меныпыкаў у чэрвені 1942 г. пісаў К. Езавітаву пра выйграную „барацьбу з латышамі”, якія няўдала імкнуліся дамагчыся закрыцця школы[68]. Дадзеная праблема з пункту гледжання латышскіх уладаў адлюстроўваецца ў перапісцы праўлення Скайсцкай воласці з інспектарам школ Даўгаўпілскага ўезда ў кастрычніку 1942 г., у якой праўленне старалася даказаць, што кіраўніцтва бела­рускай школы ў Калніешы дзейнічае „цалкам незаконна” — спачатку патрабуючы памяшканне i інвентар, прымаючы на працу настаўнікаў, заяўляючы не адпаведныя рэальнасці звесткі пра колькасць навучэнцаў (быццам бы 158 вучняў, а фактычна толькі 27 чалавек), i толькі пасля гэтага ходзяцьпа хутарах, агітуючы пасылаць дзяцей у беларускую шко­лу. Валасны старшыня Андрэй Люта пісаў, што дакументы гістарычнага характару ў валасным архіве даказваюць, што ў другой палове XIX ст. амаль усе жыхары воласці былі латышамі, а цяпер многія з ix „пры вызначэнні народнасці блытаюць паняцце народнасці i веры i, з’яўляючыся каталікамі, выдаюць сябе за палякаў”. Калі ў 1942 г. палякаў высылалі на працу ў Нямеччыну, многія прыходзілі ў ва­ласное праўленне i прасілі выдаць дакумент пра ix латышскае паходжанне, a другія, дзякуючы яшчэ русіфікатарскай палітыцы за царскім часам, „часткова забыліся сваю родную мову, размаўляюць на розных дыялектах рускай мовы i пад уплывам вядомай агітацыі выдаюць сябе за беларусаў”. Аднак заяўка інспектара Даўгаўпілскага ўезда ў генеральную дырэкцыю ў лістападзе 1942 г. аб закрыцці школы ў Калніешы выніку не дала i школа працавала[69].

У сакавіку 1943 г. загадчык беларускай школы ў Калніешы скардзіўся ўладам уезда, што ў праведзеным 24 лютага перапісе насельніцтва Скайсцкае валасное праўленне не ўключала ў лік перапісчыкаў i членаў валасной падліковай камісіі ніводнага з першапачаткова заяўленых трох беларускіх настаўнікаў. Ён падкрэсліваў, што беларуская інтэлігенцыя воласці „заўсёды актыўна ўдзельнічала ў новай дзяржаўнай аднаўленчай працы — зборы ахвяраванняў i прамысловай сыравіны, у падліку скаціны i г.д. Відаць, што праца нашага невялікага беларускага народа, што жыве ў Латвійскай генеральнай акрузе, была святой i неабходнай для дабрабыту радзімы. Цяпер, калі набліжаецца важны момант для кожнага народа, мы — беларусы — за­стаёмся адхіленымі ад народных i ўсеагульных інтарэсаў. Дзеянні валаснога праўлення закранаюць нацыянальныя правы беларускага народа, што не вядзе да агульнай мэты, а стварае разлом i ўзаемную нянавісць народаў”. Таму за­гадчык школы выказаў пратэст супраць вынікаў перапісу ў воласці, дзе быццам бы зменшана колькасць беларусаў, якія там жывуць. Згодна з паведамленнем Краслаўскагааб’яднання, таксама старшыня Краслаўскаай вобласці і старшыня Краслаўскага гарадскога праўлення адмовіліся ўключыць у лік перапісчыкаў беларускіх настаўнікаў, хоць нямецкі гебітскамісар даў такое распараджэнне адносна валасцей уезда (у іншых месцах распараджэння прытрымліваліся, i беларускія настаўнікі ўдзельнічалі ў перапісе. — Э. Е.)[70].

Аднак не варта адносіць згаданыя тэндэнцыі да ўзаемадачыненняў беларусаў з латышамі ў цэлым — хутчэй гэта было характэрна для некаторых валасцей, дзе гэта вызначалася асаблівымі адносінамі i вядомым суперніцтвам абедзвюх народных груп у мінулым. У сваю чаргу, напрыклад, у Зілупе, дзе як латышы, так i беларусы заўсёды былі меншасцю ў параўнанні з рускімі, а да 1941 г. таксама i з яўрэямі, у чэрвені 1942 г. адбылося агульнае культурнае мерапрыемства латышскай i беларускай школы, на якім хор i салісты выконвалі нямецкія (даніна акупацыйнай уладзе), латышскія i беларускія песні. Характэрна, што на ім прысутнічалі ў якасці гасцей прадстаўнікі адміністрацыі гебітскамісара[71].

Адносіны ў асобных валасцях сапраўды былі складаныя. 17 чэрвеня 1942 г. К. Езавітаў паведамляў у скарзе рэферэнту Ф. Адольфі ў генеральным камісарыяце пра арышты беларускіх настаўнікаў у Рабежніекскай i Індрскай валасцях, якія праводзіліся латышскімі ўладамі. Езавітаў падкрэсліваў, што на гэты раз арыпггы маюць характар „шырокай, накіраванай супраць беларускай інтэлігенцыі кампаніі”, мэтай якой з’яўляецца не дапусціць беларусаў у самакіраванне „беларускіх валасцей”.

Езавітаў пісаў, што затрыманыя настаўнікі абсалютна лаяльныя да нямецкіх уладаў, у кім бачаць сяброў, якія вызвалілі ix не толькі ад савецкай русіфікацыі, але i ад самавольнасці некаторых прадстаўнікоў латышскай адміністрацыі, якія ў гэтых памежных валасцях стараліся латышаваць беларусаў, закрываючы беларускія школы i навязваючы латышскія (варта заўважыць, што, у сваю чаргу, у канцы 1941 г. i пачатку 1942 г. беларусам з падтрымкай нямецкіх уладаў удалося некалькі латышскіх школ перабудаваць у беларускія, што па зразумелай прычыне выклікала цяжкасці ў адносінах з латышскімі ўладамі). К. Езавітаў прасіў Адрльфі неадкладна дапамагчы вызваліць затрыманых, каб насельніцтва бачыла, што „нямецкая адміністрацыя не пацерпіць самавольнасці асобных латышскіх адміністратараў на правінцыі”. Як ужо згадвалася, у асобных выпадках з дапамогай нямецкіх уладаў удавалася дасягнуць вызвалення высланых на работы настаўнікаў (так, напрыклад, у снежні 1943 г. школьнаму інспектару А. Махноўскаму ў Рызе ўдалося дасягнуць вызвалення ад работ затрыманага 25 жніўня загадчыка Краслаўскай беларускай школы i яшчэ адной настаўніцы)[72]. Але так было не заўсёды. У некаторых выпадках затрыманым настаўнікам былі выказа­ны сур’ёзныя абвінавачванні. Напрыклад, 1 лютага 1943 г. па палітычных меркаваннях была звольнена з працы настаўніца Дземенскай беларускай школы Зінаіда Насевіч, i старанні Даўгаўпілскага аддзела Беларускага аб’яднання i школьнага інспектара высветліць падставы ў нямецкай паліцыі бяспекі вынікаў не далі[73].

Складаныя адносіны ў беларускага аб’яднання i школ былі таксама з рускімі арганізацыямі. У лютым 1944 г. А. Махноўскі інфармаваў К. Езавітава, што ў Даўгаўпілсе рэалізуецца распараджэнне рэйхкамісара „Остлянд”, згодна з якім абарона інтарзсаў беларускай меншасці перадаецца зноў „Рускаму камітэту”, які арганізоўваецца ў Рызе, i яго прадстаўнжам у Даўгаўпілсе. 3 месным аддзелам Беларускага аб’яднання яны кантакт не навязвалі, падкрэсліваючы, што будуць размаўляць „непасрэдна з народам”, а таксама прызначылі сваіх кандыдатаў (поўнасцю русіфікаваных беларусаў — „па папскай лініі”), як прадстаўнікоў у вышэйзгаданы камітэт[74].

Завяршальны этап

У канцы чэрвеня прадстаўнікі беларусаў у Латвіі К. Езавітаў i П. Мірановіч удзельнічалі ў працы Ўсебеларускага з’езда ў Мінску (у ім таксама актыўна ўдзельнічаў М. Дзямідаў, які пакінуў Латвію ў 1942 г.). Пасля гэтага К. Езавітаў у Нямеччыне займаў пост начальніка ўпраўлення ваенных справаў Беларускай цэнтральнай рады (БЦР), кіруючы мабілізацыйным працамі.

На пачатку лістапада 1944 г. у Берліне БЦР i Ўкраінскі нацыянальны камітэт дамовіліся пра неабходнасць стварэння „Усходнееўрапейскага блока народаў”, а К. Езавітаў вёў перамовы з прадстаўнікамі балтыйцаў пра магчымае супрацоўніцтва. Праўда, балтыйцы адмовіліся ўвайсці ў планаваны блок. Акрамя гэтага, К. Езавітаў у суправаджэнні маёра Дзмітрыя Касмовіча ў лютым 1945 г. у Берліне сустракаўся з генеральным інспектарам латышскага легіёна ў яго штабе. У хуткім часе пасля гэтага К. Езавітаў лёг у шпіталь, i кантакты абарваліся[75]. Варта заўважыць, што згаданыя перамовы з латышскім бо­кам вяліся выключна з інфармацыйнымі мэтамі, паколькі любы саюз з беларусамі ў дадзенай сітуацыі быў нявыгадны палітычна.

Ужо з восені 1944 г. пры К. Езавітаве, увайшоўшы да яго ў давер, працаваў агент савецкай ваеннай разведкі „Марс” (мяркуючы па ўсім — беларус), які 24 красавіка 1945 г. у Нямеччыне перадаў К. Езавітава ў рукі савецкай контрразведкі (памёр у траўні 1946 г. у менскай турме)[76]. У сваю чаргу, M. Дзямідаў быў камандзірам батальёна Бе­ларускай самаабароны, пазней дзейнічаў у ваенных струк­турах БЦР, пасля вайны жыў у ЗША (памёр у 1967 г.). На Захад пасля вайны трапілі яшчэ некалькі актыўных дзеячаў беларусаў Латвіі, напрыклад П. Мірановіч[77].

Пад канец вайны i адразу пасля яе многія з тых беларусаў, што засталіся ў Латвіі i праявілі грамадскую актыўнасць, былі арыштаваныя. Напрыклад, былы загадчык Пасіенскай беларускай школы Браніслаў Юрэвіч (абвінавачаны як „удзельнік БЦР”, арыштаваны ў траўні 1945 г.), загад­чык Краслаўскай школы Я. Красневіч („айзсарг”, у лютым 1945 г.), загадчык ГайсмасКумбульскай школы ў Дземенскай воласці Антон Земец („падазрэнні, што з’яўляецца інфарматарам нямецкай паліцыі”, у жніўні 1944 г.)[78] i інш. Рэпрэсаваны быў таксама i былы дырэктар Зілупскай гімназіі С. Сахараў. 3 лета 1944 г. ён працаваў загадчыкам рускай школы ў Рызе, a ў красавіку 1945 г. быў арыштава­ны як „беларускі нацыяналіст” i асуджаны на 5 гадоў лагераў. Ён вярнуўся ў Рыгу ў жніўні 1950 г. i памёр 22 красавіка 1954 г.[79]

Высновы

Савецкую акупацыю i нават анексію Латвіі ў склад СССР у 1940 г. многія кіраўнічыя дзеячы беларускай меншасці ўспрынялі, па меншай меры ў пачатковы перы­яд, з ухваленнем, асновай якога была надзея на свабоднае развіццё беларускай культуры. Надзеі не апраўдаліся, i з гэтай прычыны ў перыяд нямецкай акупацыі многія беларускія дзеячы выяўлялі яшчэ большую актыунасць. У перыяд нямецкай акупацыі ў Латвіі беларуская адукацыя i культура перажылі другі па велічыні росквіт у гісторыі пасля перыяду 20-х – пачатку 30-х гг. у Латвійскай Рэспубліцы. Гэты перыяд быў параўнальна кароткім, i ён вызначаўся, перш за ўсё, рэалізаванай нямецкімі акупацыйнымі ўладамі палітыкай. Асновай гэтай палітыкі было, па-першае, жаданне паменшыць значнасць польскага фактару (у Латвіі, толькі ў меншым маштабе, была рэалізавана тая са­мая палітыка, што ў Беларусі i Літве), па-другое — жаданнепалегчыць сабе кантроль над насельніцтвам акупаванай Латвіі, асабліва — латышамі. Для гэтага выкарыстоўваўся спосаб „падзяляй i валадар” ва ўсіх магчымых варыянтах, штучна дзелячы i ствараючы канфліктныя сітуацыі паміж рознымі нацыянальнасцямі i нават дыялектнымі групамі на занятых тэрыторыях. Менавіта таму немцы быццам бы добразычліва ставіліся да беларускага руху і, напрыклад, да латгальцаў, культывуючы ix раздзел з латышамі. Зразумела, гэта вызначалася павагай нямецкіх чыноўнікаў i партий­ных дзеячаў да меншасцяў ці этнічных груп. 3 меншасцяў рускія i беларусы былі фактычна адзінымі ў Латвіі, афіцыйную дзейнасць якіх нямецкія ўлады непасрэдна падтрымалі. (Адначасова многія беларусы i рускія падпалі пад рэпрэсіі ў залежнасці ад ix палітычнага настрою). Праўда, абедзве гэтыя меншасці цяжка параўнальныя з-за рознай колькасці i уплыву. Але асаблівая падтрымка нямецкімі ўладамі параўнальна невялікай беларускай меншасці, несумненна, заслугоўвае ўвагі.

Без сумнення, як кіраўнікамі руху К. Езавітавым i M. Дзямідавым, так i многімі іншымі, перш за ўсё кіраваў беларускі патрыятызм. I як беларускія нацыяналісты яны ў перыяд нямецкай акупацыі апынуліся ў становішчы глыбокага канфлікту з устаноўкамі савецкай улады. Канцэпцыя „савецкага народа”, якая была ў яўнай супярэчнасці з бачаннем будучыні свайго народа беларускімі лідэрамі, а таксама, у меншым маштабе — з латышскімі ўладамі, якія самі адначасова таксама залежал! ад добразычлівасці нямецкіх уладаў i ў такіх абставінах, у меру сваіх магчымасцяў, стараліся захаваць свой уплыў. (Асабліва выразна гэта было відаць менавіта ў Латгаліі, у тых яе валасцях, дзе толькі дзякуючы аўтарытарнаму рэжыму 1943 г. удалося дасягнуць дамінавання латышоў у самакіраванні.) У сваю чаргу, нямецкая ўлада як у Беларусі i Літве, так i ў Латвіі вельмі паспяхова i умела выкарыстала беларускі фактар, каб зменшыць у Паўднёвай Латгаліі ролю i значнасць палякаў, атрымаць яшчэ аднаго саюзніка ў барацьбе з савецкім падполлем i прапагандай, а таксама палегчыць сабе рэалізацыю кантролю над мясцовымі латышскімі ўладамі. Варта асцярожна падыходзіць да магчымай у мінулым сувязі К. Езавітава i M. Дзямідава з савецкімі разведвальнымі i рэпрэсіўнымі органамі ў якасці агентаў. Таму што нават прыняўшы, што вядомае супрацоўніцтва абодвух сапраўды існавала (што цяжка аспрэчыць), варта браць пад увагу абставіны, у якіх гэтае супрацоўніцтва было пачатае: у К. Езавітава — давер да СССР i Беларускай ССР, характэрны для большей часткі беларускай палітычнай эміграцыі ў 20-я гг. (з ілюзіямі пра магчымасць свабоднага развіцця беларускай культуры на радзіме), a ў M. Дзямідава — безвыходнае становішча ў савецкім заключэнні перад пагрозай смерці. Аднак зразумела, што летам 1941 г., пры рэзкай змене сітуацыі, абодва спынілі супрацоўніцтва i сталі на шлях супрацьстаяння савецкай уладзе, спадзеючыся з дапамогай i пры пасярэдніцтве нямецкай акупацыйнай улады дасягнуць мэты сваёй шматгадовай дзейнасці — стварэння незалежнай беларус­кай дзяржавы. Беручы пад увагу выяўленыя К. Езавітавым i іншымі лідэрамі Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1919-1920 г. i пазней погляды адносна межаў сваёй дзяржа­вы, таксама пад час нямецкай акупацыі ў 40-я гг. беларускія нацыяналісты бралі пад увагу магчымасць, што ў будучым „да беларускіх зямляў” будуць далучаны таксама некалькі „беларускіх” валасцей Ілуксцкага i Даўгаўпілскага ўездаў Латвіі. Варта зрабіць выснову, што ў час нямецкай акупацыі Латвія побач з Беларуссю i Літвой зрабілася значным цэнтрам беларускага нацыянальнага руку. Гэта стала магчыма дзякуючы гатоўнасці i актыўнасці часткі латвійскіх беларусаў, а таксама вядомай калабарацыі актыўнай часткі беларускіх кіраўнікоў з нямецкімі ўладамі ў Латвіі i за яе межамі.

Пераклад Юліі Карыцкай


[1] Гл.: Екабсон Э. Белорусы в Латвии в 1918—1940 гг. // Беларус­кая дыяспара як пасярэдніца ў дыялогу цывілізацый. Матэрыялы III Міжнароднага кангрэса беларусістаў. Мінск: Беларуси Кнігазбор, 2001. С. 47-71.
[2] Latvijas Valsts vestures arhīvs (Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў, далей LWA), 2924. f., 1. apг., 9. lieta, 57.-59. lp.
[3] Тамсама, 9. lieta, 61.1р
[4] Тамсама, 69-70. 1р.
[5] Найдзюк Я., Касяк Л. Беларусь учора i сяньня. Менск, 1993. С. 228.
[6] LWA, 2924. f., 1. apr„ 9. lieta, 71. lp.; Šteimans J. Latgale 1939-1959. Rēzekne, 2003. 53. lpp.
[7] Latvijas Valsts arhīvs (Латвійскі дзяржаўны архіў, далей LVA), 1986.f., 1. apг., 36628. lieta, 140. lp.
[8] Юрэвіч Л. Сьвет эміграцыйнага эпісталярыю: 3 матар’ялаў архіву Рады БНР // ARCHE. 2001. № 3. С. 56-57.
[9] Езовитов К. Воспоминия // Неман. 1993. № 13. С. 132-133. Сам К. Езавітаў у снежні 1942 г. пісаў знаёмаму ў Берліне, пгго ў год савецкай улады „шчаслівым спосабам” застаўся жывы хутчэй за ўсё з-затаго, што савецкая ўлада „пасаромелася” яго адразу рэпрэсавацьяк „пацярпелага ад ульманаўскага рэжыму”. Апрача таго яго вельмілюбілі беларускія школьнікі ды ix бацькі, „трэба было прыслухаццада голасу рабочых кварталаў”, але ў Сібір нібьгга была сасланая ягобылая жонка (на самай справе яго другая жонка Ларыса Нікіфароўская сама паехала ўслед за Чырвонай арміяй, калі тая адступала, i памерла ў Маскве ў 1970-я гг.). Нацыянальны Архіў Рэспублікі Беларусь(далей — НАРБ), ф. 458, воп.1, спр.79, с 29.
[10] LVA, 1986. f., 2. apг., P-10551. lieta, 48-93. lp.
[11] Аляксандр Булат быў чэмпіёнам Латвіі па фехтаванні 1936 г.
[12] LVA, 1986. f., 2. арг., Р-4809. lieta, 3-23. lp.
[13] LWA, P-813. f., 2. арг., 28. lieta, 62-67. lp.
[14] Pūpols Р. Draugu sejas. Tahoma, 1964. 49. lpp.
[15] LWA, P-712. f., 1. apг., 5. lieta, 1. lp.
[16] LWA, P-712. f., 1. арг., 6. lieta, 3. lp.
[17] LWA, P-712. f., 1. арг., 2. lieta, 26. lp.
[18] LWA, P-69. f., 1A. apг., 9. lieta, 5. lp.
[19] Strods H. Zem melnbrūnā zobena. Rīga, 1976., 78. lpp.
[20] LWA, P-69. f., la. apг., 2. lieta, 418. lp.
[21] Соловьев А. Белорусская центральная рада. Создание, деятельность, крах. Минск, 1995. С.155.
[22] LWA, Р-712. f., 1. apг., 1. lieta, 1.-47. lp.
[23] НАРБ, ф. 458, воп.1, спр. 79, с.29, 62; спр. 91, с.11-15.
[24] Тамсама, спр. 87, с.8.
[25] Раніца. 1942. 18 ліп.
[26] LWA, Р-712. f., 1. арг., 4. lieta, 9. 1р
[27] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.80, с.36; спр.91, с.25-70.
[28] LWA, Р-712. f., 1. арг., 1. lieta, 44. 1р.
[29] Раніца. 1942. 18 ліп. Мальдзіс А. Пра лес архіва Канстанціна Езавітава: Зборнік артыкулаў i дакументаў. С.244.
[30] LWA, Р-712. f., 1. арг., 4. lieta, 9. lp.
[31] Герасімаў В. „Да праўды сьветлай, братка, йдзі!” // Полымя. 1994.№ 4. С. 186.
[32] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.81, с.61-65; спр.91, с.1, 8.
[33] LWA, Р-712. f., 1. арг., 6. lieta, 3. 1р.
[34] Daugavas Vēstaesis. 1941. 7. dec.
[35] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.79, с.4; спр.86, с.1.
[36] LWA, Р-701. f., 1. арг., 17. lieta, 10. 1р.
[37] Раніца. 1942. 18 чэрв.
[38] LWA, Р-949. f., 1. арг., 332. lieta, 17. 1р.
[39] LWA, Р-712. f., 1. арг., 4. lieta, 25. 1р.; 5. lieta, 15., 3. 1р.
[40] LWA, Р-949. f., 1. арг., 369. lieta, 1.-19. lp.; 370.1ieta, l.-42.1p.; 315.1., 1.-115.1p., 316.1., l.-133.1p.; 452.1., l.-70.1p.; 332.1., l.-50.1p.; 454.1., 1.-123.lp.; 453.1., l.-6.1p.; 262.1., l.-19.1p.
[41] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.73, c.4; cnp.86, c.13.
[42] LWA, Р-949І., l.apг., 262. L, 10.-19. lp.
[43] Turpat, 1.-9. lp.; Р-701Х, l.apг., 181. 1., 67.-68. lp., 122.-123. lp.; Р-951Х, (Izglītības un kultūras ģenerāldirekcijas Skolu departaments), 1. apг., 128. 1., l.-25.1p. (Zilupes ģimnāzijas dokumentācija).
[44] Turpat, P-951.f., l.apг.,93 262. 1., 1., 49. lp.
[45] У Даўгаўпілскай латышскай газеце „Daugavas Vēstnesis” была апублікавана аб’ява на нямецкай, латышскай, рускай i беларускай мовах, каббацькі рэгістравалі дзяцей для навучання ў Даўгаўпілскай беларускайгімназіі (на вул. Каўняс, 8). Daugavas Vēstnesis. 1942. 11 лют.
[46] LWA, Р-712Х, l.apг., 4. 1., 13., 30. 1р.; З.1., 4.1р.; P-951.f., l.apг., 93.1.,26.-45.lp.
[47] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.87, с.9-10; Новая Дарога. 1943. 19 вер.
[48] LWA, Р-712І., l.apг., 5. L, 23. lp.; 4.1., 46.1p.
[49] Сведчанні, атрыманыя 12 жніўня 1995 г. аўтарам ад паляка БраніславаМінкевіча (нар. у 1930 г., жыў у Дземенскай воласці, вучыўся ў Дземенскай беларускай школе) i ад паляка Отта Дзевалтоўскага (нар. у1932 г., жыў у Саліенскай воласці, вучыўся ў Ліелборнскай беларус­кай школе) 28 жніўня 2003 г.
[50] Daugavas Vēstnesis 1943. 26.aug.
[51] LWA, Р-712І., l.apг., 4. L, 3.-4., 45.1р.; 5.1., 20. lp.
[52] Тамсама, P-949.f., l.apг., 370. L, 28. lp.; 454.1., 12.1p.
[53] Тамсама, 454.1., 18., 21., 111.1р.; 262.1., 1., 13. lp.; Р-951Х, l.apг., 91.1, 1., ll.lp.
[54] LWA, P-712.f., l.apг., 4. L, 42. 1р.; З.1., 4.1р.; 2.1., 23. lp. Цікава, пгго бацька М. Гаўбштэйна быў латышом, але ён сам лічыў сябе беларусам.LWA, Р-712І., l.apг., 1. L, 5. lp.
[55] НАРБ, 458 ф., 1 on., 37 д., 22 стр; 86 д.
[56] LWA, P-1489.f., 4.apг., 171. 1., 1.-2. 1р.
[57] Тамсама, Р-712Х, l.apг., 4. 1., 14., 37., 49. lp.; 5.1., 14.1р.; 2.1., 15.1р.; Двин­ский вестник. 1943. 4 сент.
[58] Герасімаў В. «Да праўды сьветлай, братка, йдзі!» // Полымя. 1994.№ 4. С. 186.
[59] Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. Т. 5. Мінск,1995. С. 260-261.
[60] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.87, с.21, 30.
[61] LWA, Р-712Х, l.apг., 4. 1., 32. lp.
[62] Гл., напрыклад: LWA, Р-180Х, 5.арг., 290. 1., 13-26. lp. (апытальныя лісты 15 прызваных у легіён беларусаў па прозвішчы Клагішы).
[63] LWA, Р-949Х, l.apг., 332. 1., 2., 35., 49. lp
[64] Тамсама, 316.1., 121.1p.
[65] Тамсама, 262.1., 14.1p.; P-180.f., 5.apг., 79.1., 62.1р.; Р-951Х, l.apг., 93.1.,29.1p.
[66] Тамсама, Р-71Х, І.арг., 21.1., 1.-43.1р.
[67] Тамсама, Р-712Х, І.арг., 4.1., 31.1р.
[68] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.86, с 4, 10.
[69] LWA, Р-951Х, І.арг., 55. 1., 1.-4. 1р.
[70] НАРБ, ф.458, воп.1, спр.80, с.1-2; LWA, Р-712Х, І.арг., З.1., 7.1р.
[71] Тамсама, спр.86, с 13.
[72] LWA, Р-712І., І.арг., 5. 1., 31. 1р.
[73] Тамсама, 4. 1., 3-4., 45. 1р.
[74] Тамсама, P-712.f., l.apг., 5. L, 17. lp.
[75] Езовитов К. Воспоминания // Неман. 1993. С. 151-155.
[76] Соловьев А. Белорусская Центральная Рада. Создание, деятельность,крах. С. 137-142.
[77] Łatyszonek O. Mikołaj Demidow // Białoruskie Zeszyty Historyczne. 1995.№ 1. S.178-179.
[78] No NKVD līdz KGB. Politiskās prāvas Latvijā 1940-1986. Noziegumospret padomju valsti apsūdzēto Latvijas iedzīvotāju rādītājs. Rīga, 1999.315, 377, 875 lpp.
[79] Беларускія пісыменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. Т. 5. С. 262. Чытаць далей →

Марцэлі Косман. З разваг над культурай Вялікага Княства Літоўскага

Снежня 18, 2006 |


3 разваг над культурай Вялікага Княства Літоўскага

(на палях віленскіх „аналізаў і вобразаў”)

У 2001 г. віленскае выдавецтва Aidai ў старанным графічным афармленні i ca шматлікімі ілюстрацыямі выдала калектыўную працу Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos kultūra. Tyrinёjimai ir vaizdai. Ha тытульнай старонцы пералічана пяць прозвішчаў (Vytautas Ališauskas, Liudas Jovaiša, Min­daugas Paknys, Rimvydas Petrauskas i Eligijus Raile), з якімі, як зазначана, звязана „апрацоўка” выдання. Але паколькі аўтараў намнога болей, то пералічаных належыць лічыць яшчэ i рэдактарамі ўсяго тома. Праз пяць гадоў у ідэнтычнай знешняй форме ў Кракаве пад патранатам Таварыства аўтараў i выдаўцоў навуковых прац „Universitas” выйшла польская версія гэтай працы. Пераклад ажыццявілі Павел Букоўскі, Беата Калэмба i Беата Пясецка[1].

Гэта не першая падобная ініцыятыва, бо раней да польскага чытача дайшла праца двух даследчыкаў з Коўна, што ў літоўскай версіі прадставіла ix айчынную гісторыю пасля інкарпарацыі ў Расійскую імперыю (1795-1918) i аказалася надзвычай павучальнай для чытачоў, якія рэпрэзентуюць пункт гледжання з-над Віслы[2]. Паказальна i для многіх нечакана, што ў абедзвюх версіях знайшлася біяграфія такой контраверсійнай i па абодва бакі мяжы так па-рознаму ацэненай постаці, якім быў увекавечаны на старонках Сянкевічавага „Патопу” вялікі гетман літоўскі i віленскі ваявода перыяду шведскай вайны ў часе панавання Яна Казіміра[3].

3 больш новай літаратуры, датычнай тэмы, несумненна трэба перадусім назваць выдадзены каля чвэрці веку таму „Нарыс гісторыі літоўскай культуры” аўтарства акадэміка Юозаса Юргініса (на сёння нябожчыка) i яго вучаніцы Інгі Лукшайтэ — даследчыцы міжканфесійных адносінаў i асабліва пратэстантызму ў ВКЛ[4]. Традыцыі міжваеннага перыяду былі прадоўжаны пасля II сусветнай вайны на эміграцыі, у тым ліку ў асяроддзі езуіта Паўліса Рабікаўскаса, звязанага з рымскім універсітэтам Gregorianum. Бясспрэчна, найбольшае значэнне мелі даследаванні супольнага мінулага, пгго вяліся ў розных асяроддзях былой Рэчы Паспалітай на тэрыторыі Польшчы, а таксама ў Беларусь На схіле XX ст. ўзрастала супраца паміж гісторыкамі культуры Польшчы, Літвы i Беларусі, a яе плёнам сталі паміж іншага супольныя выданні, у тым ліку пераклады. Да апошніх належала i публікацыя выбраных прац Юліуша Бардаха на беларускай мове[5].

Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego з’яўляецца працай прамежкавага тыпу — паміж энцыклапедьіяй i сінтэзай, пра што, зрэшты, сказана ў падзагалоўку працы. У прадмове (на жаль, не пазначаны яе аўтар, які, напэўна, належыць да калектыву рэдактараў) паміж іншага чытаем: „Распачатая разам з хростам еўрапеізацыя культуры ёсць адным з яе галоўнах элементаў. У культуры Вялікага Княства Літоўскага заключаецца ўласна ўся парадыгма еўрапейскай культуры. У Літве яна, можа, не такая складаная i paзам з тым звязная, як у Заходняй Еўропе, а па характеры пераважна пераймальная, аднак яна бясспрэчна еўрапейская <…> Культура ВКЛ ёсць добрым прыкладам культу­ры перыферыйнай; але гэта толькі адзін з яе аспектаў. Бо геаграфія, якая вызначала перыферыйнасць, паўплывала таксама на іншую асаблівасць культуры — яе шматслойнасць. Вялікае Княства Літоўскае паўстала як дзяржава шматнацыянальная, асобныя рэгіёны якой карысталіся своеасаблівай аўтаноміяй. Адначасова адбываліся культурныя „вандроўкі”, дзякуючы якім паўстаў гетэрагенічны вобраз культуры ВКЛ <…>

Найважнейшай прычынай шматмернасці з’яўляецца зліванне ў адно розных культур. Не ўдалося б ахарактарызаваць культуру ВКЛ з перспективы нацыянальнасці, мовы ці веравызнання — яе можна зразумець толькі цалкам. Спробы ўпарадкавання помнікаў культуры i ix творцаў паводле нацыянальнага ці моўнага індэкса вядуць да спрэчных вынікаў Што горш, памылковы падыход на доўгія гады выкрасліў з нашай гістарычнай свядомасці пласты культу­ры, створаныя цэлымі сацыяльнымі слаямі. Наступствам быў недахоп ведаў i недаацэнка ролі лаціны, а гэта вяло да абясцэньвання культуры другой паловы XVII i пачатку XVIII ст. i да вызначэння тых часоў як эпохі культурнага заняпаду. Хоць менавіта тады фундаваліся барочныя касцёлы, так моцна ўпісаныя ў сімвалічны літоўскі краявід, пісалася так шмат каштоўных літаратурных твораў, якія, паміж іншага, сведчаць пра тое, што літаратура рабілася папулярнай” (ІХ-Х).

Найцяжэй пісаць сінтэзы, фармуляваць ацэнкі „з птушынага лёту”. Так i тут. Аўтары ў многім трапна вызначаюць спецыфіку культуры XIV-XVIII ст. у поліэтнічнай дзяржаве Гедымінавічаў — Ягайлавічаў, якая ў дадатак напрыканцы той эпохі дынастычнай уніяй звязалася з Польскім Каралеўствам (дамова ў Крэве ў 1385 г.), каб пасля няпоўных двух стагоддзяў утварыць з ім (Люблінская унія 1569 г.) дуалістычную Рэч Паспалітую, на чале якой у адной асобе стаў тех Poloniae et magnus dux Lituaniae, у тытул якога ўваходзіў таксама шэраг гістарычна-геаграфічных адзінак ca складу абедзвюх дзяржаў. Калі праз тры гады не стала сваей — супольнай — дынастыі, то вызначылі, што выбар уладара будзе ажыццяўляцца разам шляхецкім народам Кароны i ВКЛ. I так праіснавалі ажио да падзелаў паміж мацнейшымі суседзямі, завершаных ліквідацыяй дзяржаўнасці ў 1795 г., што, зрэшты, не перапыніла (хоць значна ўскладніла) ix далейшую інтэграцыю на ніве культурнай. Праўда, апошняя унія была заключана без звону зброі, але пры значнай змене ўнутраных межаў, калі да Кароны адышлі Падляшша, Валынь i Кіеўшчына з Падоллем, захаваўшы пры гэтым свае ранейшыя падставовыя правы (Ста­тут ВКЛ). Нельга таксама забываць, з якім этнічным i куль­турным багажам літоўская дзяржава ўваходзіла ў саюз з Польшчай: творачы з XIII ст. свае структуры шляхам негвалтоўнага падпарадкавання княстваў Русі (перыяд ix палітычнага аслаблення ў выніку раздраблення i падбою манголамі), сама падлягала ўплывам ix культуры, ужо некалькі стагоддзяў як хрысціянскай.

Такім чынам, ва уступе не хапае набліжанасці да рэальнай сітуацыі шляхам вызначэння этнічных (літоўцы знаходзіліся ў поўнай меншасці!) i тэрытарыяльных (якія абшары займалі літоўцы, a якія русіны) суадносінаў. Гэтыя пытанні разглядаюцца ў глыбіні вялізнага тэксту i ў пэўнай ступені ім затушаваныя. Варта таксама нагадаць, што калісьці пісаў Генрых Лаўмяньскі, славуты гісторык, gente Lituanus, natione Polonus, які мог як мала хто іншы цэльна глядзець на айчыннае мінулае i разам з тым разумець спецыфіку земляў як над Нёманам i Вяллёй, так i над Віслай ды Вартай. Ён звярнуў увагу на далікатную сітуацыю Альгерда адносна сваіх апанентаў з кола дынастыі, у якой у першыя гады пасля смерці апынуўся сын i наступнік літоўскага князя: Ягайла залежаў „ад настрояў, што панавалі ў грамадстве. Гаворачы дакладней, князі, якія не знаходзілі апоры ў гра­мадстве, выключаліся з дамінантнай групы”[6].

I яшчэ адно, на што звяртае ўвагу славуты даследчык першых стагоддзяў існавання Вялікага Княства: „Калі ў генэзісе уніі з літоўскага боку дамінаваў матыў абароны, дык немагчыма давесці, што баяры не мелі на інтарэсе экспансіўных мэтаў: паміж іншага, польская дапамога павінна была служыць працягу экспансіі на ўсходзе. Больш за тое, польскі трон мусіў дастацца літоўцу, з чым напэўна звязваліся надзеі, што пры сваім каралі літоўцы дасягнуць у Полыычы ўплывовага становішча”[7].

Гэта было немагчыма з-за стану дзяржаўнай свядомасці i розніцы ў сацыяльна-эканамічным развіцці, тады дасягала ўжо прыкладна двух стагода,зяў[8]. Таму адбывалася хутчэй міграцыя спецыялістаў на ўсход, хоць найвышэйшыя ўрады пры гаспадары былі зарэзерваваныя для мясцовага баярства. Выняткам стала ерархія каталіцкай царквы, але ненадоўга, пакуль не выкшталтаваліся ўласныя кадры. Ад пробашчаў, што прыбывалі з захаду, вымагалі ведання мовы вернікаў.

Прэзентаваная праца напісана з літуанацэнтрычнага пункту гледжання, пра што ў пэўным сэнсе сведчыць ужо пералік аўтараў. Тым часам Вялікае Княства Літоўскае пасля Люблінскай уніі ў тэрытарыяльным i дэмаграфічным пла­не на 80% (пры значным набліжэнні) мела беларускі характар, а раней гэтыя прапорцыі складваліся яшчэ менш карысна для літоўцаў. A ў змесце дастаткова часта сустракаем — для спрашчэння — прыклады выкарыстання тэрмінаў „Літва”, „літовец” (Litwin) для азначэння Вялікага Кня­ства Літоўскага або супольнасщ ўсяго насельніцтва. Аднак нельга выпускаць з-пад увагі ix рэальны характар — з-за гэтага ў гістарыяграфіі часта сустракаем занадта вострыя i скрайнія падыходы да спадкаемства даўняй дзяржаўнасці, прысутныя нават у сімволіцы дзяржаўнага герба Літвы i (y момант адраджэння самастойнасці пасля распаду Савецкага Саюза) Беларусь Пагоня нейкі час больш ix раздзяліла, хоць яна можа адзіна лучыць. Навуковы асяродак у Мінску, застаючыся ў даследчыцкім сімбіёзе з Вільняй, сцвердзіўся сур’ёзнымі дасягненнямі ў штудыях па ВКЛ. Адным з прыкладаў можна лічыць выдатна выдадзеную двухтамовую энцыклапедыю ВКЛ, напісаную з улікам этнічнага характару гэтай дзяржавы[9]. У названай працы справядліва бярэцца пад увагу месца літоўцаў, беларусаў, палякаў i іншых нацый. Трэба зазначыць на гэты конт, што сёння гісторык павінен звяртаць увагу на ўсялякія фобіі, прэтэнзіі (найчасцей беспадстаўныя) i патэрналістычныя тэндэнцыі з боку прадстаўнікоў быццам „старэйшай” культуры адносна „малодшых братоў”[10].

У дадатак да прадмовы навуковых рэдактараў сціслыя заўвагі дадалі польскія перакладчыкі. Трапна назвалі працу томам эсэ, якія інфармуюць пра літаратуру, звычаі, рэлігію i матэрыяльную культуру. Заўважылі таксама, што ў зборы як у люстэрку „адбіваюцца яго аўтары — літоўцы, ix мысленне аб мінулым сваёй дзяржавы i народа, ix інтэрпрэтацыя мінулых падзей”. Нагадалі чытачам так­сама аб праўдзе, якой часта не аддавалася належнае: што „кніга можа ўразіць палонацэнтрычнае мысленне пра супольнае польска-літоўскае мінулае, пра Рэч Паспалітую, якая ў нашай, польскай калектыўнай свядомасці занадта часта бывае Рэччу Паспалітай толькі аднаго народа” (XV). Гэта адзінае дапаўненне, уключанае ў польскую версію, а так увесь том ідэнтычны — зразумела, у перакладзе — арыгінальнаму выданню.

Структурна праца празрыстая, укладзена паводле алфавітнага прынцыпу. Атрымалася больш за паўсотні раздзелаў, размешчаных у алфавитным парадку назваў. Карыстанне такім тэкстам аблягчае вялікі індэкс прозвішчаў (903-928), спіс скаротаў, пералік крыніц ілюстрацый i паказнік аўтараў апублікаваных артыкулаў (929-934). Яны датычаць наступных тэм: Ашпычнасць i сарматызм; Мастак; Барока; Бібліятэкі; Біскуп; Брацтвы; Мураванае будаўніцтва; Хворобы i эпідэміі; Чараўніцтва; Чытанне; Двор; Гісторыяпісанне i гістарычная свядомасць; Элементы тэорыі мастацтва; Гандаль; Караімы; Жанчьша; Культ Ма­рьи; Лацінская літаратура; Аказіянальная літаратура; Літоўская пісьменасць; Мецэнацтва; Высакародныя нета­лы; Горад; Мова i пісьмо; Музыка; Аднаўленне каталіцтва; Адраджэнне; Асветніцтва; Пілігрымкі; Грошы i цэны; Песнi; Пісар; Поганства; Паланізацыя; Заканадаўства; Праваслаўныя; Пратэстанцтва; Выдавецкі рух; Русіны (гуды); Соймы i соймікі; Станы; Стараабраднікі; Роднасныя адносіны; Школьніцтва; Стерць; Сярэднявечча; Татары; Тэстаменты; Уборы; Царкоўная унія; Урады; Улада; Земская ўласнасць; Вайсковасць; Яўрэі.

Пералічаныя артыкулы падпісаны 30 аўтарамі. Два тэксты напісаны двума даследчыкамі, a ў некалькіх іншых аўтарамі з’яўляюцца тыя самыя асобы. Сустракаюцца вядомыя імёны, разам з імі i тыя, чый даробак меншы. Сярод тэм знаходзім эпохі, літаратурныя жанры, выдавецкі рух, выбраныя пытанні звычаёвай праблематыкі i інш. У некаторых сітуацыях выпадала б чакаць парытэту. Прыкладам, калі ёсць горад, то трэба, каб была i веска. Сярод нацыянальных груп (русіны, караімы, татары, яўрэі) заўважаецца недахоп немцаў ды палякаў (нарыс пра паланізацыю[11] яго не замяняе) i асабліва літоўцаў, бо шэраг спецыяльных тэм не пытання не тлумачыць. Асобную групу могуць скласці тэксты, датычныя ладу: уладар, станы, урады, парламента­ризм, пісар (у гэтым выпадку назва няўдалая, бо памылковая — належала б (i пра гэта ёсць у тэксце) экспанаваць дзяржаўную канцылярыю).

Чаго рашуча не хапае? Найперш характарыстыкі культуратворчых працэсаў у сувязі з гістарычным развіццём Вялікага Княства ад яго пачаткаў да заняпаду. Наступная праблема — гэта геаграфія культуры, яе галоўныя асяродкі на разлеглых i адрозных абшарах, цэнтралізацыя i дэцэнтралізацыя культуры. Паколькі няма літоўцаў, то варта бы­ло б напісаць пра балтаў; хоць балтыиская супольнасць пад уласна такой назвай нарадзілася толькі ў сярэдзіне XIX ст., аднак сама з’ява мела гістарычны характар. Па зразумелых прычынах мы можам спыніцца толькі на выбраных пытаннях. Да такіх належыць паланізацыя, кшталтаванне палітычных эліт i палітычная культура грамадства, а таксама веравызнаўчая тэма. Пачнем ад апошняй, паколькі яе датычыць большасць эсэ (болей за дзесяць).

Зыходным пунктам з’яўляецца паганства (529-543). Тэкст гэтага нарыса тычыцца ўласна не дахрысціянскай эпохі, а паганска-хрысціянскага сінкрэтызму, запачаткаванага ў XV ст. Усе шэсць пазіцый бібліяграфіі на літоўскай мове. Не хапае польскіх прац, a менавіта шэрагу артыкулаў з выдання „Słownik Starożytności Słowiańskich”, неаднаразова перавыдаванай класічнай кнігі Аляксандра Брукнера Starożytna Litwa. Ludy i bogi, фундаментальных даследаванняў Генрыха Лаўмяньскага, прац Марцэлія Космана (асабліва Drogi zaniku pogaństwa u Bałtów; Zmierzch Perkuna czyli ostatni poganie nad Bałtykiem). Звесткі пра арганізацыю каталіцкай царквы трэба шукаць у артыкуле пад назвай „Біскуп”, напісаным досыць скрупулёзна (у пераліку літаратуры не хапае двухтамовай аналітычнай сінтэзы пад рэд. Е. Клачоўскага, падрыхтаванай на КУЛю), але тут больш прыдалася б назва, датычная хросту ці хрысціянізацыі Літвы. У такім выпадку базай нарыса была б багатая шматмоуная літаратура прадмета. Складваецца ўражанне, што замала акцэнтавана куль­турная інтэграцыя шляхецкай Рэчы Паспалітай, хоць праблема гэтая закранаецца — бо інакш i быць не можа — у шэрагу іншых эсэ. Развагі пра яе нібы пафрагментаваныя i падпарадкаваныя загалоўнай тэме вестэрнізацыі. Зауважа­ем гэта, паміж іншага, у нарысе „Культ Марыі” (268-281), напісаным сумленна, з акцэнтам на рэцэпцыю візантыйскіх абразоў. Варта было б хоць колькі сказаў прысвяціць такім песням, як гэтая, што налічвае 14 строф i паходзіць з 1956 г., у першай з якіх гаворыцца:

Obrona wielka miasta Giedymina

Wilna całego pociecho jedyna

W tej Ostrej Bramie obrona potężna

Królowo Polska a Litewska Księżna.

Своеасаблівую кананізацыю марыйнага культу, які лучыць тры народы — спадкаемцы раздзёртай падзеламі Рэчы Паспалітай, пасля паўстання 1830-31 г. выканаў ix сын Адам Міцкевіч у інвакацыі да Пана Тадэвуша, склаушы прысягу вернасці св. Панне з Яснай Гары, Вострай Брамы i ca свайго роднага Наваградка. Апякунку „каронных i літоўскіх гарадоў” славіў у наступным пакаленні Ўладыслаў Сыракомля, а пасля II сусветнай вайны выхадцы з усходу часта забіралі з сабою ў падарожжа да новых сядзіб на „Ziemiach Odzyskanych” шанаваныя абразы Светлай Мадонны, каб не без пярэчанняў проціпаставіць ix — як асабліва дарагія сабе — Чорнай Мадонне з Чанстаховы[12].

Дзяржаўна-прававая інтэграцыя Рэчы Паспалітай, пачаткі якой сягалі часоў Ягайлы i Вітаўта, набыла сілу ў часы панавання апошняга Ягайлавіча, які ўсведамляў, што з яго смерцю абрываецца дынастыя. Жыгімонт Аўгуст моцна прыспешыў яе, хоць пасля 1572 г. палітычныя эліты мусілі набліжаць да рэальнасці вызначаныя раней накірункі будучай супольнай манархіі[13]. У эсэ аўтарства Мечыслава Ючаca[14], адным з найлепшых у кнізе, з улікам найноўшых даследаванняў паказана паўстанне i развіццё парламен­таризму Вялікага Княства i яго месца ў Рэчы Паспалітай, хоць сярод трох найноўшых на сёння прац па гэтай праблеме, напісаных вядомымі даследчыкамі з Варшавы (Анджэй Б. Закшэўскі, Анджэй Рахуба i Генрык Люлевіч), дзве выйшлі ўжо пасля таго, як літоўская версія тома была здадзена ў друк[15]. Тэкст з’яўляецца таксама матэрыялам да гісторыі праўнай i палітычнай культуры Вялікага Княст­ва, якім не прысвечана асобных нарысаў, a шкада. Багатая база крыніц i літаратура предмета дазваляла разгледзець i ix, асабліва ў сферы заканадаўства. Дастаткова спаслацца на грунтоуныя шматгадовыя даследаванні Юліуша Бардаха, адлюстраваныя ў раздзеле пад назвай „Заканадаўства” (561-576)[16]. Парламентарызм ВКЛ i яго палітычная культура была прадметам жывога інтарэсу з боку не толькі — хоць перад усім — польскіх, расійскіх, беларускіх i літоўскіхдаследчыкаў[17]. Гэта знайшло адлюстраванне ў тэматыцы міжнародных навуковых канферэнцый[18].

У пэўнай ступені гэтых пытанняў датычыць i раздзел па гісторыяпісанні i яго ўплыве на гістарьгчную свядомасць (201-213), у якім разглядаюцца замежная гістарыяграфія i зацікаўленасць Літвой, а таксама літоўскія летапісы (у геаграфічным суаднясенні прыдалося б двукоссе) i ix крыніцазнаўчы аналіз. Асобная ўвага аддаецца Мацею Сгрыйкоўскаму, аднак не адзначана яго паходжанне. Такая ж заўвага датычыць Андрэя Волана. Назва апошняга падраздзела („Навучанне гісторыі”) абяцае занадта шмат у параўнанні з яго зместам. Сган даследаванняў дазваляў тут сказаць значна болей.

Чытача з-па-над Віслы i Одры асабліва зацікавіць раз­дзел, датычны паланізацыі ВКЛ (544-560), згаданы намі раней. Напісаны зграбна, адлюстроўвае ukazuje развіццё двухбаковых (г.зн. толькі польска-літоўскіх) кантактаў ад пачатку XIII ст., уплыў Кароны на эвалюцыю дзяржаўнага ладу Вялікага Княства, асобна разгледжана валочная памера i заходнія ўплывы на гаспадарку, а таксама гарадскі лад. Тэза пра літоўскую мову ў царкве не надта пасуе гэтаму раздзелу, лепей было б звярнуць увагу на мову палякаў i літаратуру ў эпоху Рэфармацыі i Контррэфармацыі. У развагах пра „тоеснасць” шляхецкага народа бярэцца пад увагу пытанне беларусаў (праваслаўных) (пытанне, якое ў кнізе закранаецца вельмі рэдка), а таксама інтэграцыя гэтага стану ва ўсёй Рэчы Паспалітай. У падсумаванні чытаем: „У выніку ў эпоху Асветніцтва шляхецкі народ літоўскі пачаў страчваць рысы асобнага палітьгчнага народа i рабіўся часткай польскага макранарода. Адначасова з гэтым у яго лоне, сярод дробнай шляхты i сялянства, нарадзілася новачаснае паняцце нацыі, якое ў XIX ст. злілося з літоўскім нацыянальным рухам i сутварыла яго” (559). Не так проста: па-першае, гэтая інтэграцыя пачалася значна раней i працягвалася пасля падзелаў, а па-другое, нацыянальны рух выявіў сябе толькі ў трэцяй чвэрці згаданага стагоддзя. У Еўропе эпохі Асветніцтва азначэнне „Польшча” было раўнаважным азначэнню „Рэч Паспалітая”, a ў часы падзелаў тэрмін „паляк” абагульняў тэрміны „караняж”, „ліцвін” i „русін”, не гаворачы пра іншыя „малыя айчыны” ў ix складзе.

Вернемся яшчэ да таго няўдалага „Пісара”, ці да рэцэпцыі дакумента i дзяржаўнай канцылярыі як аднаго з цэнтральных урадаў ВКЛ (513-528). Калі дакументы Міндоўга, аўтэнтычнасць якіх застаецца гіпатэтычнай, не даюць падстаў разважаць над персаналам канцылярыі, дык пры Гедымінавічах ён паступова кшталтаваўся, хоць сталае месца атрымаў толькі пры Вітаўце. Не пагаджуся, аднак, што ва ўнутраных справах была прынятая „руская” мова, бо інстытуты каталіцкай царквы, а за імі i мажнаўладцы карысталіся лацінай. XVI стагоддзе прынесла пачаткі польскай мовы, якая выціснула лаціну ў наступным стагоддзі. Раздзел завяршаецца высновамі наконт унутранай структу­ры канцылярыі (як i ў Кароне, ix было дзве: большая i меншая, з канцлерам i падканцлерам на чале), тэхнікі падрыхтоўкі дыпламатычных дакументаў, грашовай платы за ix, а таксама матэрыялаў i прыбораў пісьма.

Напрыканцы варта адзначыць, што 1) мы атрымалі салідна падрыхтаваную працу, хоць няроўную ў паасобных частках; 2) гэта карысны энцыклапедычны даведнік i разам з тым крок на шляху да будучай сінтэзы, хоць у такой версіі яшчэ не замяняе яе; 3) том прапануе аднабаковы нацыянальны падыход. Для паўнаты вобраза трэба ўлічыць беларускія матэрыялы i тамтэйшы пункт гледжання, а такса ма вынікі польскіх даследаванняў. Патрабуецца i дакладна паказаная гістарычна-культурная геаграфія ўсяго Вялікага Княства Літоўскага як складовай часткі першай Рэчы Паспалітай.

Познань

Марцэлі Косман

Перахлад Максіма Шчадровіча


[1] Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego. Analizy i obrazy. Kraków:Universitas, 2006. 934 s.
[2] Aleksandravičius E., Kulakauskas A. Carř valdţioje. Lietuva XIX amţiųje. Напісаная яшчэ ў 1991 г., гэтая кніга не без цяжкасцяў выйшла па-польску ў перакладзе Беаты Калэмбы праз сем гадоў пасля арыгінальнага выдання як 7-ы том “Biblioteki Literatury pogranicza” выдавецтва “Universitas”: Pod wіadzą carów. Litwa w XIX wieku. Kraków, 2003.
[3] Wisner H. Janusz Radziwiłł 1612-1655 wojewoda wileński hetman wielki litewski. Warszawa, 2000; Jonuđas Radvila (1612-1655). Kёdainiř đеđёlyje. Vilnius, 2000. Пераклад з польскага рукапісу, выкананыТ.Байрашаўскайце, выйшаў на два тыдні раней за польскамоўнуюверсію. Варта звярнуць увагу на падзагаловак літоўскага варыянта.
[4] Jurginis J., Lukđaitё I. Lietuvos kultűros istorijos bruoţai 1981.
[5] Бардах Ю. Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Мінск,2002.
[6] Łowmiański H. Polityka Jagiellonów. Do druku przygotował К. Pietkiewicz. Poznań, 1999. C. 35f.
[7] Ibidem. S. 38. Так бывала, калі пачыналі панаваць у княствах Русі падчас яе раздробленасці i калі разам з прадстаўніком дынастыі тамтэйшую эліту ўлады папаўнялі члены яго дружыны. Толькі птто — i гэта,магчыма, не ўсведамлялася — гублялі сваю ранейшую этнічна-культурную прыналежнасць, захоўваючы этыкетку літоўца, паддавалісярутэнізацыі.
[8] Гл.: Łowmiański H. Zaludnienie państwa litewskiego w wieku XVI.Zaludnienie w roku 1528. Do druku przygotowali A. Kijas i K. Pietkiewicz.Poznań, 1998. С 222
[9] Вялікае Княства Літоўсше. Энцыклапедыя: У 2 т. Мінск, 2005-2006. Мае заўвагі наконт гэтай працы будуць у вялікай рэцэнзіі.
[10] Наконт гневаў на гісторыю, а таксама цывілізацьтйнай „вышэйшасці” i „ніжэйшасці” гл.: Kosman M. Litauen zwischen Vergangenheit und Gegenrt. Studien zur politschenKultuг. Teil 1. Poznań, 2003. С. 119-128 (раздзелы: Mitologia rediviva. Zwischen Litauen-Wahn und Litauen-Phobie).
[11] Гэтае паняцце атрымала сваю „прапіску”, аднак лепш гаварыць пра паланізаванне (шляхты) г паколькі маем справу са з’явай добраахвотнай, а не прымусовай — паляк адразу адчуе аналогію з перыядам падзелаў (русіфікацыя, германізацыя).
[12] Гл.: Kosman M. Kult maryjny na Litwie i jego implikacje w Koronie. Szkicdo tematu // Studia Claromontana. 23. Warszawa, 2005. S. 89-102
[13] Славуты ўладар атрымаў скрайнія ацэнкі нашчадкаў, часта незаслужана негатыўныя або заснаваныя на мастацкай легендзе. Поўным непаразуменнем ёсць сцвярджэнне славутага пісьменніка, але нялепшага гісторыка Паўла Ясяніцы, які ў сваёй надзвычай папулярнай „Польшчы Ягелонаў” беспадстаўна закінуў Жыгімонту Аўгусту, быццам той пакінуў дзяржаву „без паказальніка шляху”. Ён быў выключна дальнабачным i паспяховым манархам — гл.: Kosman M. Zygmunt August, у: Życiorysy historyczne, literackie i legendarne. Pod red. Z. Stefanowskiej i J. Tazbira. Seria trzecia. Warszawa, 1992. S. 69 nn.; idem, Me tylkoo Zygmuncie Auguście. Z rozważaс nad modelem szefa państwa, y: Kultura polityczna w Polsce. Praca zbiorowa. T.I.: Przeszłość i teraźniejszość. Poznań, 1996. S. 28 nn.; Sucheni-Grabowska A. Zygmunt August król polski i wielki książę litewski 1520-1562. Warszawa, 1996.
[14] Аўтару належыць, між іншага, перакладзены на польскую мову нарыс дзяржаўна-праўных пераменаў у ВКЛ пад уплывам уніі з Польшчай ад схілу XIV да канца XVIII ст.: Jučas M. Unia polsko-litewska.Przełożył A. Firewicz. Toruń, 2004.
[15] Zakrzewski A. B. Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVHI w.Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki. Warszawa, 2000 (y бібліяграфіі томаяе назва на с. 661 пададзена з памылкай); Rachuba A. Wielkie KsięstwoLitewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej wiatach 1569-1763.Warszawa, 2002; Lulewicz H. Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569-1588. Warszawa, 2002.
[16] Спашлюся тут на бібліяграфію вучонага: Z dziejów kultury prawnej. Studiaofiarowane Profesorowi Juliuszowi Bardachowi w dziewięćdziesięciolecieurodzin. Warszawa, 2004. S. 1968
[17] Больш па тэме гл.: Kosman M. Parlamentaryzm Wielkiergo KsięstwaLitewskiego w świetle najnowszych badań // Zapiski Historyczne. T.LXX(2005) Z.4. S.91-108
[18] Гл.: Kosman M. Ewolucja ustrojowa i początki konstytucjonalizmu w WielkimKsięstwie Litewskim na tle prawodawstwa Polski i Europy środkowej (XVI-połowa XVII wiekuj, y: Vladislavské zřízení zemské a počátky ústavního zřízení v českých zemích (1500-1619). Redakcja K. Malý i J. Pánek. Praha,2001. S.361-375 (materiały konferencji na Uniwersytecie Karola); idem,Political Culture in Lithuania in the 16th and Early 17th Century /w:/ Po­litical Culture in Central Europe (10th – 20th Century). Part I: Middle Agesand Early Modern Era. Edited by H. Manikowska and J. Pánek. Prague,2005. S.249-265 (том падрыхтаваны для XX Міжнароднага кангрэсугістарычных навук у Сіднэі, чэрвень 2005 г.)

Наверх

Joannis Vislicensis Bellum Pratenum = Ян Вісліцкі. Пруская вайна (Алесь Жлутка)

Снежня 12, 2006 |


JOANNIS V1SLICENSIS BELLUM PRUTENUM = ЯН ВІСЛІЦКІ. Пруская вайна: На лацінскай i беларускай мовах / Укладанне, пераклад, каментары ЖАННЫ КАРОТКАЙ-НЕКРАШЭВІЧ.Мінск: Прапілеі, 2005. – 234 с.

Багаты свет лацінскай пісьмовасці Беларусі яшчэ i сёння застаецца неспазнаным краем, аддзеленым ад сучаснасці адмысловай заслонаю, бар’ерам мовы. За гэтай заслонаю схаваныя сапраўдныя скарбы: сотні старадрукаў i манускрыптаў — гістарычных, філасофскіх, літаратурных, музычных. Толькі нязначная ix частка засталася ў краі, большасць віхурамі часу развеена па свеце, апынулася ў замежных бібліятэках i архівах пераважна суседніх краінаў або загінула. 3 таго ж, што захавалася, рэальна даступныя сёння толькі адзінкавыя лацінамоўныя помнікі — тыя, што перакладзеныя на беларускую, або на іншыя сучасныя мовы i выдадзеныя друкам. Дзякуючы гэтым, на жаль нешматлікім публікацыям, былі данесеныя да грамадскасці перш за ўсё літаратурныя, а таксама некаторыя гістарычныя i філасофскія творы, аднак (за рэдкім выключэннем) фрагментарна. Больш за ўсё пашчасціла лацінамоўнай паэзіі. Тым не менш i яна перакладалася мала, i звычайна на расійскую мову. Даследчыкі, не маючы пад рукою арыгінала ці верыфікаванага перадруку лацінскага тэксту, змушаныя дагэтуль карыстацца толькі тымі, часам далекаватымі ад арыгінала перакладамі. А гэга іншым разам вядзе да прыкрых памылак i ўсталявання хібных стэрэатыпаў. Таму зразумела, што выданне перакладу лацінскага твора ўжо само па сабе ёсць важкім унёскам у культуру, але для навукоўцаў япгаэ большую вартасць мае адэкватнае ўзнаўленне арыгінала i яго максімальная асветленасць у публікацыі. I такое выданне заўсёды адкрыццё i адметная падзея ў навуковым жыцці.

Публікацыю поўнага збору ўсіх вядомых твораў Яна Вісліцкага, падрыхтаваную Жаннай Кароткай-Некрашэвіч, з поўным правам можна паставіць у адзін шэраг з такімі вызначальнымі падзеямі, як дзвюхмоўныя лацінска-беларускія выданні біяграфічных дакументаў Францішка Скарыны i славутай паэмы Міколы Гусоўскага „Песня пра зуб­ра”, якія фактычна вывелі з нябыту дзве найвялікшыя постаці нашай мінуўшчыны. Упершыню пад адною вокладкаю ў кнізе падаецца не толькі беларускі пераклад паралельна з лацінскім тэкстам зборніка Яна Вісліцкага, але i факсімільнае ўзнаўленне яго кракаўскага першадруку 1516 г. Гэта адкрывае шырокія магчымасці для ўсебаковага вывучэння тэксту помніка, яго структуры, мастацкіх асаблівасцяў, зместу i ўплеценых у яго гістарычных рэаліяў.

Выданне забяспечанае грунтоўнай прадмоваю, дзе творчасць Яна Вісліцкага асэнсоўваецца ў кантэксце лацінамоўнай рэнесансавай пісьмовасці Беларусі i ацэньваецца яе асвятленне ў гісторыі літаратуры, разглядаюцца біяграфічныя звесткі пра паэта, разбіраецца структура яго паэтычнага зборніка, нарэшце даецца аналіз самой творчасці. Важна адзначыць, што дзякуючы працам шэрагу літаратуразнаўцаў — А. Мальдзіса, В. Дарашкевіча, У. Мархеля, У. Кароткага, С. Кавалёва — быў пераадолены доўгатрывалы стэрэатып пра чужароднасць іншамоўнай літаратуры ў культурным жыцці Беларусь Развіваючы ix ідэі, аўтарка цалкам слушна робіць выснову не толькі пра арганічную прыналежнасць літаратурных твораў, напісаных беларусамі на іншых мовах, да нацыянальнага літаратурнага працэсу, але i пра ix наватарскую ролю ў гэтым працэсе.

У аглядзе даследаванняў ХІХ-ХХ ст., прысвечаных творчасці Яна Вісліцкага, абгрунтавана даводзіцца, што недаацэнка яго паэзіі ў ранейшых працах польскіх літаратуразнаўцаў вынікала перш за ўсё з неглыбокага пранікнення ў мастацкі свет „Прускай вайны”, неадэкватнага разумення спецыфікі рэнесансавай свядомасці i творчай задумы аўтара „Прускай вайны”, які імкнуўся не да дакладнай перадачы гістарычных падзеяў, а да ўслаўлення Грунвальдскай бітвы i яе пераможцаў. Тым не менш, менавіта даследаванні польскіх навукоўцаў XIX ст. С Віткоўскага, Б. Кручкевіча, М. Язяніцкага пралілі найбольш святла на біяграфію паэта, якая пасля была часткова ўдакладненая ў працах В. Дарашкевіча. Высветлілася, — i гэта агаворваецца ў прадмове, — што лёс Яна Вісліцкага быў цесна звязаны з Кракаўскім універсітэтам — Alma mater для многіх беларусаў таго часу (згадайма хаця б Францішка Скарыну ці Міколу Гусоўскага). У гэтым універсітэце, дзе, паводле В. Дарашкевіча, Ян Вісліцкі ў 1506 г. здабыў ступень бакалаўра, a затым у 1510 г. — магістра, ён як magister-extraneus у 1510-1512 г. чытаў разнастайныя гуманістычныя курсы паводле Арыстотэля, Эўкліда, Цыцэрона, Альбэрта Вялікага. Зыходзячы з дакументаваных падзеяў кракаўскага перыяду жыцця, перадусім — часу набыцця ступені бакалаўра, даследчыца робіць дапушчэнне пра час нараджэння гуманіста паміж 1485 i 1490 г. На падставе выяўленага Я. Смэрэкам яшчэ ў 1932 г. верша Леанарда Кокса з 1518 г., у якім Ян Вісліцкі ўзгадваецца як жывы, а таксама зыхо­дзячы з аналізу твораў, якія могуць належаць яго пяру ў знойдзеным другім асобніку кракаўскага зборніка, яна абвяргае пануючае дагэтуль меркаванне пра 1516 г. як апошнюю дакументаваную мяжу жыцця паэта i пераносіць дату яго смерці на час пасля 1520 г.

Да апошняга часу лічылася, што творы Яна Вісліцкага захаваліся толькі ў адзіным асобніку ў Ягелонскай бібліятэцы Кракаўскага універсітэта. Безумоўнай заслугай Ж. Кароткай-Некрашэвіч ёсць выяўленне ў бібліятэцы Асалінскіх ва Ўроцлаве i ўвядзенне ў навуковы ўжытак другога асобніка гэтага зборніка, у якім перад тытульным аркушам падшыта некалькі невялікіх твораў, адсутных у паасобніку з Ягелонскай бібліятэкі. Аналізуючы структуру зборніка, яна прыходзіць да думкі, пгго новадкрытыя творы належаць пяру Вісліцкага i з’яўляюцца неад’емнай часткай гэтай структуры. Думаецца, што далейшае вывучэнне i параўнанне абодвух асобнікаў, даследаванне паперы, вадзяных знакаў, асаблівасцяў друку ды іншага прынясе дадатковыя пацвярджэнні на карысць гэтага, цалкам верагоднага меркавання.

На падставе паслядоўнага літаратуразнаўчага аналізу паэмы „Пруская вайна” i параўнання яе з антычнымі першаўзорамі аўтарка трапна вызначае галоўны ідэйна-тэматычны стрыжань твора. Гэта славачутка, вылучаная ў зачыне твора, услаўленне дынастыі Ягайлавічаў, пачынальнік якой здабыў перамогу ў векапомнай Грунвальдскай бітве, а новы прадстаўнік, сучаснік паэта Жыгімонт — у бітве пад Оршаю. У прадмове разбіраюцца таксама i іншыя, меншыя творы Яна Вісліцкага, якія ўвайшлі ў кракаўскі зборнік. Для гісторыкаў будзе цікавым яшчэ аналіз „Оды да караля Жыгімонта”, прысвечанай Аршанскай бітве, празаічнай прадмовы i верша „Боскаму Жыгімонту”, дзе асвятляюцца пераможныя дзеянні Жыгімонта ў Прусіі ў 1519-1521 г.

Вядома, наколькі складана перадаць у вершаваным перакладзе ўсё хараство арыгінала, асабліва на ўзроўні вобразнай структуры i гукапісу. Яшчэ цяжэй дасягнуць больш-менш адэкватнага ўзнаўлення пры перакладзе са старажытных моваў, дзе пранікненне ў дух твора патрабуе аналізу шэрагу розных значэнняў слова, звароту да шматлікіх лекочных дапаможнікаў, каб знайсці належны адпаведнік, а затым паспрабаваць інтэграваць яго ў вершаваны радок, не парушыўшы пры гэтым памер i захаваўшы мастацкі вобраз, створаны ў арыгінале, а пры гэтым яшчэ i адэкватнымі сродкамі перадаць яго мілагучнасць.

Перакладчыцы ўдалося ўзнавіць без стратаў арыгінальны памер не толькі паэмы, але i іншых вершаў кракаўскага зборніка. Захаванае i патрабаванне эквілінеарнасці — аднолькавай колькасці радкоў у арыгінале i перакладзе. Што да ўзнаўлення вобразнай структуры, то перадаць яе адэкватна, захоўваючы пры гэтым памер арыгінала і нор­мы мовыадрасата з цяжкасцю ўдаецца толькі адзінкам — майстрам перакладу. Тым не менш беларускі тэкст у многіхмесцах выдатна перадае не толькі рытм, сэнс i логіку арыгінала, але i яго складаныя i насычаныя вобразы. Пераклад часам дэманструе выдатныя моўныя знаходкі як у плане семантычный адпаведнасці, гэтак i ў плане мілагучнасці.

I ўсё ж некаторыя лексічныя адпаведнікі, прапанаваныя аўтаркай, выклікаюць пытанні. Так, падаецца не зусім адпаведным лацінскім Litui i Lithuani пераклад літоўцы. Думаецца, што болыы блізкімі i паводле гучання i паводле значэння былі б беларускія варыянты літвы і літвіны. Першы з ix ужываўся Мацеем Сгрыйкоўскім, у тым ліку і пры перакладзе адпаведнай лацінскай формы. Другі фігураваў як саманазоў грамадзянаў Вялікага Княства Літоўскага i ў пісьмовых крыніцах стала суадносіўся з лацінскім Lithuani. Азначэнне літоўцы, відаць, пазнейшага паходжання i больш пашыраным было ў Маскоўскай дзяржаве ў адносінах да жыхароў ВКЛ. Апрача таго, у наш час яно асацыюецца толькі з жыхарамі сённяшняй Літвы, што не адпавядае сэнсу, у якім ужываў яго Ян Вісліцкі i яго сучаснікі. Магчыма, што на выбар перакладчыцай менавіта такой формы паўплывала прынятая ёю тэза пра „першапачатковы ваенны захоп літоўскімі (балцкімі, паводле яе разумен­ня. — А. Ж.) князямі беларускіх земляў” (59). Тэза, нягледзячы на выказаны даследчыцай аптымізм, яшчэ дале­ка не даведзеная. Прынамсі, у творах Яна Вісліцкага, як i ў іншых пісьмовых крыніцах, пра падобны захоп нічога не паведамляецца.

На належным узроўні выкананая транскрыпцыя лацінскага тэксту i каментары да яго. Выклікае сумненне толькі транскрыбаванне лацінскага i перад наступнай галоснай як j, якое не ўжываецца ў арыгінале. Больш за тое, сучасныя правілы выдання лацінскіх тэкстаў рэкамендуюць устрымлівацца ад выкарыстання гэтай літары i асабліва ў тых выпадках, калі яна не прадстаўленая ў самой крыніцы. Добра было б таксама даць беларускі пераклад маргіналіяў.

Паэтычнае ўзнаўленне „Прускай вайны”, выкананае Жаннай Кароткай-Некрашэвіч, ускрывае праблему, якая пры павелічэнні колькасці тэкстаў, перш за ўсё перакладных, дзе фігуруюць антычныя персанажы, больш ці меншвядомыя, можа стаць надзвычай сур’ёзнай. Гэта пытанне адэкватнай перадачы лацінскіх i старагрэцкіх уласных назваў i тэрмінаў на беларускую мову. Сёння, на бяду ці на шчасце, колькасць памянёных тэкстаў на нашай мове, у параўнанні з суседзямі, нязначная. I гэтае становіпгча дае спрыяльную магчымасць выпрацаваць больш паслядоўныя правілы такой перадачы. Адсутнасць у беларускай моўнай практыцы аднастайнай сістэмы напісання антычных запазычанняў выявілася i ў перакладзе „Прускай вайны”. Ча­сам адно i тое ж уласнае імя ў ім перадаецца па-рознаму. Напр.: Ксанф i Ксант — лац. Xanthus, Вяргілій i Вергілій — лац. Vergilius.

Неўнармаванасць перадачы гучання лацінскіх t, d neрад галоснымі i, e, у выўляецца ў перакладзе ў тым, што адзін i той жа гук у аднолькавай пазіцыі можа або змякчацца, або захоўвацца цвёрдым: герундый (44), Адысея (70), але Авідзій (35), Клаўдзіян (36) — лац. genindium, Odyssea, Ovidius, Claudianus; Стэнтар, Тэгеец, Тэрпсіхора (222), але Арыстоцель (22) — лац. Stentor, Tegeaeus, Terpsichore, Aristoteles.

Складанасці ўзнікаюць i пры перадачы грэцкага Ө (лац. th), які гучаў i гучыць сёння ў новагрэцкай мове прыкладна як англійскае th у слове thin, a граматыкамі апісваўся як зубны прыдыховы гук. Знак для перадачы гэтага адмысловага гуку быў у старым кірылічным алфавіце, а пасля скасавання гэтага знака ён няслушна стаў пазначацца літарай ф. Вынік гэтага маем у напісаннях тыпу Фівы, Афіны, унесеных у беларускія слоўнікі, мабыць, не без уплыву расійскага вымаўлення, хоць, калі быць паслядоўнымі, мы павінны былі б пісаць Тэбы, Атэны — лац. Thebae, Athenae. Гл. таксама ў перакладзе: Бырысфен (216), але Тэспіяды (223) — лац. Borysthenes, Thespiades.

У тэксце „Прускай вайны” шмат лацінізаваных грэцкіх тапонімаў i антрапонімаў. Традыцыйнае лацінскае вымаўленне ў адрозненне ад класічнага замяняе гучанне к [к] перад галоснымі i, ε, η, υ у гэтых запазычаннях з грэцкай на [ц]. У перакладзе, можа, больш адпаведным было б падаваць не лацінскае, а ўзнаўляць першапачатковае грэцкае вымаў ленне: не цымбры, цымярыйцы, цынтыец, Цыра (224), Фацыда (223), a кімбры, кімэрыйцы, кішпый, Kipa, Факіда.

Яшчэ адна цяжкасць паўстае пры перадачы лацінскіх ненаціскных о, е, калі па-беларуску ў гэтай пазіцыі паводле сённяшніх арфаграфічных правілаў павінна было б дейнічаць аканнеяканне. Так у перакладзе побач з больш частаю формаю Вергілій (36 ды інш.) сустракаем i варыянт Вяргілій (35), а таксама Непт, Пелід (220), але Няптун (116); Длос (217), Мінос (219), але Стнтар (222). Магчыма, часткова вырашыць праблему можна было б, паслядоўна перадаючы лацінскае е беларускім э, не змякчаючы папярэдняга зычнага (апрача пазіцыі пасля зычных l i g), напр. Вэргілій, Нэпот, Пэлід, пар. у перакладзе Карнэлій (222).

Цяжкасці з перадачай антычных онімаў і тэрмінаў па-беларуску, з якімі сутыкаюцца перакладчыкі, патрабуюць прыняцця, хаця б канвентуальна, нейкіх агульных прынцыпаў такой перадачы i паслядоўнага ix ужывання.

Выказаныя разважанні i сумненні, якія ўзніклі пры чытанні кнігі, сведчаць адно пра высокую вартасць яе падрыхтоўкі. Безумоўна, дзякуючы працы Жанны Кароткай-Некрашэвіч навуковая грамадскасць i паспаліты чытач атрымалі цудоўны твор нашай старой літаратуры пра выдатную падзею мінуўшчыны — Грунвальдскую бітву, забяспечаны якасным навуковым апаратам. Шкада толькі, што кніга выдадзеная мізэрным як для такога твора накладам — 200 паасобнікаў, i ўжо ад моманту свайго з’яўлення сталася бібліяграфічным рарытэтам.

Мінск

Алесь Жлутка

Наверх

Evanhelije in der Übersetzung des Vasil Tjapinski um 1580. Faksimile und Kommentare (Уладзімір Сакалоўскі)

Снежня 11, 2006 |


Evanhelije in der Übersetzung des Vasil Tjapinski um 1580. Faksimile und Kommentare. Hrsg. von HEORHI HALENČANKA. Ferdinand Schöning, Paderborn -München – Wien – Zürich, 2005. – 231,8 S.

Заснаваная ў Нямеччыне вядомая славістычная выдавецкая серыя „Біблія славіка” паставіла сваёй мэтай аднаўленне славянскіх перакладаў Бібліі. Дзякуючы ёй, i найперш дзякуючы шматгадовай напружанай працы Ганса Ротэ, еўрапейскі свет пачаў адкрываць багатую культур­ную спадчыну i беларускага народа. Ужо ў 1985 г. была распрацавана сталая праграма. Яна складалася з 6 частак: Бібліі чэшскай (14 тамоў); польскай (6 т.); усходнеславянскай (5 т.); паўднёваславянскай (3 т.); славацкай (2 т.) i літоўскай (7 т.). Галоўнай ідэяй праекта „Біблія славіка” ста­ла выданне выдатных крыніц старажытнага славянскага пісьменства. Кіраўніцтва пастанавіла даваць да кожнага тома вычарпальныя каментары, каб кампетэнтна i даходліва пазнаёміць сучасніка са скарбамі мінулых эпох славян­ства. На сёння выйшла ўжо 36 тамоў. Выданне серыі будзе доўжыцца да 2008 г. 3 беларускіх старадрукаў яшчэ чакаюць выпуску „Катэхізіс” Сымона Буднага i „Малая падарожная кніжка” Францішка Скарыны.

Сярод усходнеславянскіх перакладаў беларускія належаць да найважнейшай часткі праекта „Біблія славіка”. Невыпадкова першым томам з усходнеславянскага раздзела было запланавана выданне Бібліі Скарыны, але яно было парушана выпускам трохтомавай Скарынавай Бібліі ў 1990 г. у Мінску. Аднак у мінскім выданні адсутнічалі разгорнутыя каментары i кніга „Апостал” (1525). Тады нямецкі бок вырашыў дапоўніць гэты прагал. У 2002 г. у серыі „Біблія славіка” здзейснена шыкоўнае выданне „Бібліі рускай” бе­ларускага першадрукара[1]. Том складаецца з дзвюх частак. У першай змешчаны каментары да мінскага выдання Бібліі Скарыны, a ў другой — факсімільнае выданне „Апостала” 1525 г. Першая складаецца з сямі грунтоўных раздзелаў, падрыхтаваных беларускімі навукоўцамі з АН Белаpyci i Скарынаўскага цэнтра, таксама аўтарам гэтых радкоў i даследчыкам беларускай літаратуры з Англіі Арнольдам Макміліным („Жыццёвы шлях. Літаратурна-гістарычная спадчына” У. Конана, „Пісьменнік” А. Макміліна, „Апісанне публікацый i даследаванні Скарыны” Г. Галенчанкі, „Пераклад Бібліі Скарыны i яе крыніцы” У. Свяжынскага, „Мова перакладаў” А. Жураўскага, „Тэалагічныя элементы перакладаў i прадмоваў” I. Саверчанкі i „Мастацкае афармленне Бібліі” В.Шматава). Характарызуючы асобу беларускага першадрукара, аўтары пішуць пра яго гуманістычны светапогляд i асветніцкі характар выдавецкай дзейнасці, спыняюцца на асаблівасцях перакладу Бібліі i каментарах ды прадмовах Скарыны, адзначаюць тактоўнасць i ўмеласць выкарыстання ім заходнееўрапейскай выдавецкай традыцыі, асабліва нямецкай. У другую частку ўвайшоў факсімільны тэкст „Апостала”. Тут ён узнаўляецца ўпершыню. Выданне помніка суправаджаецца падрабязным каментаром Ганса Ротэ „Апостал. Вільна 1525. Яго даследаванні i крыніцы”[2]. Гэта надзвычай дэталёвае, змястоўнае i аб’ёмнае манаграфічнае даследаванне, што ясна паказвае, якія крыніцы служылі падставай для перакладаў Скарыны на старабеларускую мову[3].

I вось у 2005 г. у вядомым прыватным нямецкім выдавецтве Фердынанда Шонінга выйшла другое факсімільнае выданне помніка беларускай рэнесансавай думкі — „Евангелле” ад Мацвея i Марка ў перакладзе Васіля Цяпінскага. Яно падрыхтавана беларускім навукоўцам Георгіем Галенчанкам. У нямецкай серыі ўпершыню прадстаўлены чытачам не толькі поўны тэкст „Евангелля”, падрыхтаваны на царкоўнаславянскай i беларускай мовах ca шматлікімі глосамі, спасылкамі на літаратурныя крыніцы, але i матэрыялы з усёй спадчыны беларускага асветніка. Да „Евангелля” дадаецца Прадмова, якая захавалася да сёння толькі ў адным экзэмпляры ў зборах Расійскай нацыянальнай бібліятэкі ў Санкт-Пецярбургу. Акрамя таго, выданне суправаджаюць самая поўная біяграфія, клапатліва сабраная за доўгія гады пошукаў Г. Галенчанкам у аддзелах старадрукаў важнейшых бібліятэк Усходняй Еўропы, а таксама вычарпальны спіс дакументаў, куды ўвайшло больш за 60 рэгістраў i апісанняў спадчыны В. Цяпінскага. Выдаўцы прысвяцілі гэты шыкоўны фаліянт Полацкаму універсітэту ў знак глыбокай пашаны да тысячагадовай духоўнай культуры зямлі Полацкай.

Том адкрывае змястоўнае ўступнае слова даследчыка беларускай літаратуры ў Англіі Арнольда Макміліна. У ім адзначаецца, што „пераклад Бібліі на нацыянальныя мовы адыграў вялікую ролю ў развіцці ўсходнеславянскіх культураў у Вялікім Княстве Літоўскім, напгаадкам якога з’яўляецца Беларусь”. Францішак Скарына даў выдатны ўзор перакладу Бібліі, які яго пераемнік Васіль Цяпінскі паўтарыў, пераклаўшы Евангелле ад Мацвея i Марка. Гэта быў пераклад на рутэнскую, г. з. беларускую мову. Яго публікацыі i тэалатічны слоўнік сведчаць пра высокі ўзровень культуры i адукацыі. Цяпінскі выказвае свае погляды ў Прадмове, якая дадаецца да тэксту перакладу. Жывучы ў часы нецярпімасці i рознагалосся, Цяпінскі быў больш публіцыст, чым настаўнік. Ён падзяляў ідэі Скарыны, лічачы, што i яго пераклады, i мова, якую ён называў „зацнай рускай мовай”, будуць служыць на карысць людзям. Для Цяпінскага, як i многіх яго суайчыннікаў, лінгвістыка i нацыянальнае пытанне былі цесна звязаны. Ён вінаваціў царкву i шляхту, што тыя давялі мову да такой дэградацыі. 3 гэтай нагоды ён піша: „Хто не будзе плакаць, бачачы як да такіх вялікіх прынцыпаў (асноваў), шаноўнае панства i многія нявінныя дзеці, мужчыны i жанчыны гэтай выдатнай рутэнскай нацыі, якая была поўная духоўнасці i вучонасці, адносяцца з пагардай i нават грэбуюць сваёй роднай мо­вай… без вялікага сораму для сябе самых”. Манера выкладання Цяпінскага менш красамоўная, чым у Скарыны, але яго развагі ў Прадмове добра дапаўняюць пераклад Евангелляў. Сгворанае ім застаецца адным з найважнейшых духоўных скарбаў у кантэксце разнастайных беларускіх перакладаў i арыгінальных твораў XVI ст.

Пасля ўступу друкуецца партрэт Васіля Цяпінскага i яго прадмова да перакладу Евангелля — „Васіль Цяпінскі знатнай манархіі славянскай, i асабліва богабаязненым; хай будзе ласка i спакой ад Бога айца i пана нашага Ісуса Хрыста”. Тэкст падаецца ў арыгінале i ў перакладзе на дзве мовы — беларускую i нямецкую. Прадмова ярка выяўляе Цяпшскага як асветніка i гуманіста. Нягледзячы на небяспеку, што зыходзіла ад афіцыйнай царквы i дзяржаўнай улады, ён, як i лепшыя прадстаўнікі грамадства таго часу, смела выступіў у абарону роднай культуры. Цяпінскі лічыў, што толькі дзякуючы шырокай асвеце i адукацыі на роднай мове можна пазбегнуць i культурнага заняпаду, i небяспекі асіміляцыі. Ён выказваў свае грамадска-палітычныя погляды, зыходзячы не з тэкстаў Святога пісання, а з аналізу сучаснай яму рэчаіснасці, грамадскага i культурнага жыцця беларускага народа. Таму Прадмова Цяпінскага застаецца i да сёння адным з лепшых помнікаў беларускай літаратуры апошняй трэці XVI ст.

Аснову выдання складае тэкст самога перакладу, які дайшоў да нашага часу не без некаторых стратаў. Дзякуючы намаганням выдавецтва тэкст у томе аказаўся якасна адноўлены. У адрозненне ад Скарыны i Буднага, Цяпінскі акрамя ўласнага перакладу „Евангелля” змяшчаў паралельна i тэкст царкоўна-славянскага арыгінала. На палях кнігі ён выпісваў дакладныя звесткі пра выкарыстаныя тэксты i тлумачыў незразумелыя для простага чытача словы.

Раздзел „Каментары” пачынаецца рэдакцыйнымі заўвагамі Ганса Ротэ, які адзначае, што помнік „аднаўляецца для шырокай грамадскасці і з’яўляецца дакументам найвялікшай важнасці i надзвычайнай рэдкасці”. Вучоны таксама звяртае ўвагу на Прадмову Цяпінскага, якая да гэтага часу не друкавалася разам з тэкстам перакладу. Яна надрукавана з рукапіснага варыянта, які захаваўся толькі ў дзвюх копіях. I хоць тэкст Прадмовы ўжо ўзнаўляўся, да гэтагавыдання яна заставалася маладаступнай i не перакладалася. Як заўважае Ротэ, праз гэты пераклад на авансцэну выходзіць беларуская мова пачатку Новага часу. Цяпінскі ішоў следам за сваім полацкім земляком Францішкам Скарынам, аднак яго Прадмова i пераклад яўна розняцца. Схіляючыся да Рэфармацыі, Цяпінскі ажыццяўляў пе­раклад тэксту пад уплывам Сымона Буднага, тым не менш Евангелле хацеў зрабіць даступным перш за ўсё для праваслаўных сваёй краіны на ix уласнай мове.

Як вынікае з каментароў, агульнае навуковае кіраўніцтва томам ажыццяўляў Георгі Галенчанка. Дзякуючы яго ініцыятыве i намаганням былі падрыхтаваны добрыя фотакопіі абодвух экзэмпляраў. Гісторык таксама пракаментаваў большасць матэрыялаў, што тлумачаць як ход даследавання, так i многія няясныя пытанні, датычныя асобы Цяпінскага, яго жыцця i друкарскай справы. Былі выкарыстаны дакументы i матэрыялы з уласных архіваў даследчыка, як i матэрыялы Ігара Клімава. Том заканчваецца самай поўнай бібліяграфіяй, складзенай Г. Галенчанкам. За каштоўныя ўказанні па транскрыпцыі і нямецкім перакладзе Прадмовы Цяпінскага выказваецца падзяка нямецкаму навукоўцу Карлу Гутшміту.

Важнае месца ў каментаванні помніка займае артыкул Г Галенчанкі „Васіль Цяпінскі — мысліцель i гуманіст, асветнік i публіцыст, перакладчык i заснавальнік новазапаветнай выдавецкай традыцыі на сваёй роднай мове”. Аўтар імкнецца прасачыць усе этапы шматбаковай дзейнасці беларускага асветніка, спыняючыся найперш на жыццёвым шляху Цяпінскага, які па пісьмовых крыніцах можна праса­чыць даволі фрагментарна. A ў публікацыі „Радаслоўная Цяпінскіх XV-XVII ст.” найбольш поўна раскрываюцца яго роднасныя сувязі. У раздзеле „Дакументы i матэрыялы: рэгесты” прыводзяцца ўсе вядомыя крыніцы, дзе, пачынаючы з XVI ст., ёсць упамінанні пра Цяпінскага. Тут адзначаецца, што документальную аснову для даследавання матэрыялаў пра жыццё i дзейнасць Цяпінскага заклаў М. В.Доўнар-Запольскі, затым гэтую справу прадоўжыў А. Лявіцкі, які ў актавых кнігах Кіеўскага цэнтральнага архіва выявіў13 дакументаў у той ці іншай ступені звязаных з судовымі справамі Васіля Цяпінскага i яго жонкі Алены Солтанавай, княжны Сакольскай. Аднак высновы аўтара песімістычныя: няма аніякіх дакладных звестак пра пратэстанцкія погляды перакладчыка i выдаўца. Некаторыя дапаўняльныя звесткі прыводзяцца польскім гісторыкам Рышардам Мяніцкім у Польскім біяграфічным слоўніку (1938). Яны пашыраюцца i ўдакладняюцца ў дысертацыі Георгія Галенчанкі „Гісторыя беларускага кнігадрукавання XVI-XVIII ст.”. У 1980-90 г. быў прадоўжаны пошук матэрыялаў пра асветніка, якія значна ўзбагацілі звесткі пра лёс Цяпінскага.

У наступнай публікацыі Г. Галенчанкі „Літаратурны аг­ляд” даюцца сістэматызаваныя звесткі пра літаратуру аб Цяпінскім, што ўключае бібліяграфічныя апісанні „Евангелля”, важнейшыя працы пра Цяпінскага, згадкі пра яго ў агульных працах, у працах пра беларускае кнігадрукаванне i мовазнаўчых даследаваннях, а таксама ў бібліяграфічных работах.

Не менш значны каментар „Кнігазнаўчае апісанне”, дзе беларускі навуковец разглядае нешматлікія крыніцы, у якіх захавалася „Евангелле” Цяпінскага. Гэга экзэмпляр „Евангелля”, адшуканы Пагодзіным, далей ён звяртае ўвагу на мастацкае афармленне i партрэт Цяпінскага, на „Евангел­ле” Цяпінскага ў Супрасльскім зборніку i на яго другі Архангельскі экзэмпляр.

У абагульняльным артыкуле „Евангелле Васіля Цяпінскага як літаратурны помнік і помнік кнігадрукавання” Ігар Клімаў падае кароткі агляд беларускай пісьмовай мовы XVI ст., разглядае пераклады Бібліі на старабеларускую мову да XVII ст., пратэстантызм i справу кнігадрукавання ў Беларусі ў XVI ст., потым пераходзіць да жыцця Цяпінскіх, выдання Евангелля, мовы перакладу, арыгінала для перакладу i маргіналіяў (надпісаў на палях кнігі) перакладчыка, а таксама спыняецца на асаблівасцях стылю перакладу.

Ганс Ротэ — адзін з вядучых спецыялістаў у галіне славянскіх Біблій — у артыкуле „Васіль Цяпінскі: Тэалагічны слоўнік, царкоўнаславянскія i польскія пераклады Еван­гелля” падрабязна разглядае пытанне пра ўжыванне старабеларускіх, размоўных, царкоўнаславянскіх i польскіх слоў пры перакладзе Бібліі на старабеларускую мову. Ён адзначае, што наколькі невядомыя жыццёвыя акалічнасці i абставіны працы Цяпінскага, або час i месца перакладу „Евангелля”, настолькі ж невядомым да сёння з’яўляецца сам тэкст Святога пісання. Усё, што да сёння вядома пра яго, сабрана ў каментарах да гэтага выдання i бібліяграфіі. Да цяперашняга часу адсутнічаюць даследаванні пра крыніцы тэалагічнага слоўніка яго „Евангелля”. Першая спроба — гэта публікацыя А. Макміліна «Тэалагічныя выразы ў Васіля Цяпінскага (1580) i „Перасопніцкае Евангелле (1556/61)”». Аднак на гэтым шляху ёсць значныя перашкоды, бо ў абодвух перакладах Бібліі адсутнічае адзіны тэалагічны слоўнікавы запас.

Распачаўшы агляд з ужывання слоў у царкоўнаславянскіх паралельных тэкстах, Ротэ пераходзіць да ix адпаведнікаў у польскіх узорах. Маюцца на ўвазе тры тагачасныя пераклады „Евангелля” на польскую мову: „Новы Запавет” Мужыноўскага (1551), „Берасцейкая Біблія” 1563 г. i пераклад „Новага Запавету” Сымона Буднага. У гэтым томе гаворыцца пра непасрэдныя адносіны Цяпінскага да пе­ракладу Буднага, але не канкрэтна. Узаемаадносіны гэтых польскіх перакладаў паміж сабой няясныя. Зыходзячы са стылізацыі, якая набліжае Цяпінскага да польскіх перакладаў, не ўлічваючы царкоўнаславянскія паралельныя тэксты, якія не сведчыць пра магчымае выкарыстоўванне грэцкіх ці габрэйскіх крыніц, Ротэ пераходзіць да паралеляў толькі з Буднага i іншых польскіх варыянтаў. Пасля гэта­га падаецца падрабязны разгляд адпаведнасцяў з царкоўнаславянскімі тэкстамі i з Будным. Увага звяртаецца на бакавыя надпісы: тлумачэнні габрэйскіх, сірыйскіх i грэцкіх слоў; варыянты з АпракосЕвангелля: варыянты з маскоўскага друку, варыянты з іншых перакладаў: з польскіх узораў. Потым Г. Ротэ разглядае магчымае выкарыстанне адначасова чатырох славянскіх Евангелляў i двух польскіх, Буд­нага i пэўна Мужыноўскага, a, магчыма, i Леапаліты. Гэта падштурхнула нас да думкі, што Цяпінскі, маючы перад сабою мноства крыніц, спрабаваў браць найбольш дакладнае i зразумелае для кантэксту i чытача. Ён каментуе грэцкія i габрэйскія словы старажытнага тэксту, але не можна сцвярджаць, што ён браў ix з грэцкай мовы. Таксама тэкст ён часам не разумев, таму што сыходзіў не з арыгінала. Тым не менш Цяпінскі выканаў значную філалагічную, а таксама тэалагічную працу. Ён параўнаў увесь тэкст перакладу радок за радком — ва ўсякім выпадку з чатырох царкоўнаславянскіх i трох польскіх перакладаў. Аднак па многіх месцах становіцца ясна, што царкоўнаславянскія рэдакцыі мелі для яго самы высокі аўтарытэт. Пра гэта сведчыць i панегірычная пахвала „нашым любімым славя­нам” у Прадмове.

Сярод польскіх перакладаў твор Буднага быў для Цяпінскага прыярытэтны. Гэта можна засведчыць па дзвюх групах узгадненняў, па тых, у якіх Будны сам супрацьстаіць іншым польскім перакладам i па тых, дзе ён супраць роз­ных польскіх рэдакцый сваім уласным шляхам шукаў апоры на царкоўнаславянскі варыянт.

Такім чынам рутэнскі (беларускі) пераклад Евангелля Цяпінскага ўвасабляе вельмі характэрныя спалучэнні ўсходнеславянскага праваслаўя i Рэфармацыі на землях Рэчы Паспалітай. Гэта была спроба праз добрае разумение Святога пісання ўздзейнічаць на ўсходнеславянскае праваслаўе. Яна тычылася перш за ўсё хрысціянскай шляхты краю i праваслаўнага духавенства, але за вызначаную мэту мела, як адзначана ў прадмове, „беднага прасталюдзіна”. Верагодна, што такі прынцып сведчыць больш пра апору на лютэранскую пачатковую рэфармацыю i менш на кальвінізм, які ў Польшчы прыцягваў перш за ўсё арыстакратыю. Гэта можа таксама тлумачыць тое, чаму Цяпінскага больш прыцягваў Каралявецкі Новы Запавет 1551 г. i менш — кальвінісцкі пераклад Берасцейскай Бібліі (1563).

Завяршаецца выданне грунтоўнай бібліяграфіяй, што складаецца з трох раздзелаў: „Бібліяграфія i кнігазнаўчае апісанне”, „Крыніцы” (публікацыі Прадмовы, Дакументы i матэрыялы крыніцазнаўчага даследавання) i „Іншыя даследаванні”. Самы значны уклад у распрацоўку праблем, звязаных з творчай спадчынай В. Цяпінскага, унеслі пачынальнікі Я.Карскі, Л.Уладзіміраў, М. Доўнар-Запольскі, А. Брукнер, а апошнім часам — навукоўцы Г. Галенчанка i I. Клімаў.

Мінск

Уладзімір Сакалоўскі


[1] Biblija ruska vyložena doktorom Franciskom Skorinoju. Prag 1517-1519 / Kommentare. Wilna 1525. Faksimile und Kommentaг. Herausgegeben von Hans Rothe und Friedrich Scholz. Ferdinand Schцning. Paderborn -München – Wien – Zürich, 2002. – 1045 S. Гл. рэцэнзію Ю. Лаўрыка ў БГА. Т.ХІ (2004). С.333-336.
[2] Zum Apostolos, Wilna 1525. Seine Erforschung und seine Quellen, vonHans Rothe, in: Biblija ruska. Vyložena doktorom Franciskom Skorinoju.S. 921-1035.
[3] У 2003 г. у Гёрліцкай гарадской бібліятэцы Норбертам Рандаў былознойдзена адно з аўтэнгычных выданняў Бібліі Скарыны, складзенаез дзвюх частак. Першая, выдадзеная ў 1519 г., змяшчае Пяцікніжжа,а другая, выпушчаная ў 1518 г., уключае кнігу „Ісус Навін”, чатырыкнігі „Царстваў” i кнігу „Прамудрасці”. Да кожнай кнігі падаюццапрадмовы i кароткія пасляслоўі аўтара, а для ўсёй Бібліі — вялікаяпрадмова.

Наверх

Sarcevičiene, Jolita. Lietuvos didikёs proginёje literatűroje portretaj ir įvaizdžiai. (Наталля Сліж)

Снежня 10, 2006 |


SARCEVIČIENE, JOLITA. Lietuvos didikёs proginёje literatűroje portretaj ir įvaizdžiai. Vilnius: Versus aureus, 2005. — 646 p.

Кніга літоўскай даследчыцы Ёліты Сарцэвічэне „Літоўскія шляхцянкі ў панегірычнай літаратуры: партрэты i вобразы” прысвечана жаночым ідэалам панегірычнай літаратуры ў другой палове XVI – першай палове XVII ст. Ідэалы, стэрэатыпы, ідэнтычнасць асобных грамадстваў — актуальныя i папулярныя тэмы ў еўрапейскай гістарыяграфіі: сваіх даследаванняў у дадзеным рэчышчы чакае i багатая гістарычная спадчына Вялікага Княства Літоўскага.

На жаль, т.зв. традыцыйныя гісторыкі даволі скептычна ставяцца да названых кірункаў — пры тым, што разумение ідэалаў набліжае да асэнсавання эпохі, усведамленнл мэтаў i матывацый людскіх учынкаў. У патрыярхальным шляхецкім грамадстве традыцыйнымі стэрэатыпамі было абумоўлена штодзённае жыццё як мужчын, так i жанчын. Асоба мусіла выконваць абавязковыя элементы дадзенай праграмы, каб не быць выкрасленай са свайго грамадства.

Да панегірычных тэкстаў, як да літаратурнай і гістарычнай крыніцы, даследчыкі звяртаюцца даўно[1]. Жыццё i статус шляхцянкі ў ВКЛ ужо разглядаліся ў розных аспектах[2]. Рэцэнзаванае выданне складаецца з манаграфіі i публікацыі 6 казанняў на смерць, прысвечаных Барбары Радзівілаўне Кішчынай (два казанні), жонцы гетмана ВКЛ Яна Караля Хадкевіча Зоф’і Мялецкай, Альжбэце Нонгартавай, Альжбэце з Гаславіц Валовічавай, жонцы берасцейскага кашталяна Грыгорыя Войны Палоніі Валавічоўне[3]. Звычайна такія творы толькі цытуюць, a ў друк яны часцей за ўсё цалкам не трапляюць. Напрыклад, надрукаваны вершаваныя творы гэтага кірунку 3. Морштына, Д. Наба роўскага i інш.[4] Але публікаваць такія крыніцы неабходна, бо многія з ix захаваліся ў адзіным экзэмпляры i знаходзяцца ў бібліятэках Польшчы, Літвы, Беларусі, Расіі, Ук­райны i інш. Публікацыя адразу 6 казанняў на смерць — выключная з’ява. Яны надрукаваны на мове арыгіналу з перакладам на літоўскую мову. Якасць літоўскага перакладу без пэўнай філалагічнай падрыхтоўкі вызначыць даволі складана, таму яна тут абмяркоўвацца не будзе. Адзначым толькі, што літоўскі тэкст мае невялікія каментары. У ix даюцца біяграфічныя даведкі, тлумачэнні па тэксце. Арыгінальны тэкст змяшчае копію тытульнай старонкі, у некаторых выпадках — гравюры з выявамі гербоў. Невядома, якімі патрабаваннямі да друку карысталася аўтарка, бо ў тэксце яны нідзе не ўзгаданы. Да выданняў няма прадмовы, дзе агаворвалася б месца знаходжання крыніцы, стан яе захавання, памеры i іншыя характарыстыкі. Інфармацыя пра гераінь казанняў — мінімальная, хоць дакументы, якія захаваліся, i літаратура дазваляюць змясціць больш падрабязны біяграфічны нарыс. Таксама незразумела, чаму менавіта гэтыя крыніцы былі абраны да публікацыі, бо аўтарка разглядае другую палову XVI – першую палову XVII ст., a казанні — за 1614, 1619, 1624, 1636 г. Змешчаны казанні на смерць шляхцянак каталіцкага, пратэстанцкага, праваслаўнага веравызнання, на смерць уніятак казанняў няма. У манаграфіі даследуюцца i казанні на вяселле, але яны не былі адабраны для друку. Па сутнасці, гэта перадрук з арыгіналу з перакла­дам на літоўскую мову i невялікімі каментарамі без анали­зу i характарыстыкі крыніц. На сучасным этапе развіцця гістарычнай навукі такі падыход да публікацый у значнай меры змяншае ix навуковую каштоўнасць.

Ва ўводзінах прадстаўлена гістарыяграфія, агульная характарыстыка панегірычнай літаратуры, параўнанне ідэалаў ВКЛ з ідэаламі Заходняй Еўропы. Пстарыяграфічны нарыс па праблеме даследавання даволі невялікі (с. 17-19) i зводзіцца папросту да пераліку кніг (прысвечаных пераважна гісторыі жанчын) без ix аналізу. Адзначаны працы I. Валіканітэ, В. Андруліс, польскіх даследчыкаў А. Выробіша, М. Багуцкай, А. Білевіч. Прыводзіцца некалькі агульных прац еўрапейскіх навукоўцаў. У нарысе не згадваюцца манаграфіі па панегірычнай літаратуры[5], хоць у спісе літаратуры яны ёсць. Не названы беларускія, украінскія працы па гэтай тэме[6]. Дадзены гістарыяграфічны агляд не аналізуе тэндэнцый у развіцці даследаванняў па гісторыі жанчыны ў ВКЛ, а таксама стан вывучанасці дадзенай праблемы на падставе панегірычнай літаратуры.

Даследаванне Ё. Сарцэвічэне ахоплівае перыяд 1550-1655 г. (21). Аднак чаму абраны менавіта гэтыя даты з дакладнасцю да года — не зусім зразумела. Казанні на смерць i на вяселле набылі больш шырокае распаўсюджванне з канца XVI ст. Да гэтага часу яны не друкаваліся штогод. Калі абіраецца дата 1550 г., то яна павінна мець абгрунтаванне. Напрыклад, тлумачыць, які твор даў магчымасць казаць пра з’яўленне панегірычнай літаратуры, прысвечанай жанчынам, i заявіў пра пачатак сварэння ідэалаў. За такі твор можна ўважаць казанне Цыпрыяна Базыліка, прысвечанае Альжбэце Шыдлавецкай[7]. Менавіта гэты твор Марцэлі Косман лічыць пачаткам генэзісу казанняў на пахаванне ў ВКЛ[8] — гэга значыць з 1562 г. Таксама i апошняя дата — 1655 год — нічым не падмацавана, бо ў спісе літаратуры самы позні твор датуецца 1654 г. Названая дата павінна была стаць апошняй, бо гэта час пачатку вайны паміж Рэччу Паспалітай i Маскоўскім царствам, якая зруйнавала ўсталяваны лад жыцця людзей, што, вядома ж, не магло не адбіцца на літаратуры, якая амаль не друкавалася ў той час, а таксама на змесце тэкстаў, дзе пачала дамінаваць вайсковасць, пачалі адлюстроўвацца трагічныя падзеі, што змясціла акцэнты ў ідэалах.

Сгатыстычныя дадзеныя па казаннях, па якіх праводзілася даследаванне, не зусім адпавядаюць складзенаму спісу літаратуры. Аўтарка адзначае, што за той час выдадзена 399 панегірыкаў, якія былі напісаны 253 аўтарамі i падаюць інфармацыю пра 150 жанчын. Аднак на падставе якіх крыніц зроблена гэтая статыстыка — не адзначана. Падаюцца звесткі, што выкарыстана было 121 казанне на смерць i 60 казанняў на вяселле (25). Але ў спісе крыніц прыводзіцца 162 пазіцыі, з ix аўтарка спасылаецца толькі на 38,3%, а 19 пазіцый, на якія зроблены спасылкі, не ўключаны ў спіс. Сярод аўтараў панегірыкаў называюцца прадстаўнікі праваслаўя, каталіцтва, пратэстантызму, але абмінаюцца уніяты.

Асноўнае паняцце, якім аперуе аўтар манаграфіі, — гэта „сацыяльная роля” — структурны характар удзелу ў грамадскім жыцці. На падставе яго сцвярджаецца, што шляхцянкі выконвалі ў грамадстве сацыяльныя ролі жонкі, маці, гаспадыні, набожнай дачкі царквы, апякункі ўбогіх (83). Аднясенне ўсіх гэтых роляў да сацыяльных неправамерна, бо першыя тры выконваліся ў сям’і, яны былі сацыяльна значныя, але не сацыяльныя. Асноўнай сферай ix дзейнасці была сям’я, якая апасродкавана уплывала на грамадства. Увогуле вызначэнне роляў, што выконвала ў гра­мадстве жанчына, як сацыяльных не зусім удалае i не адлюстроўвае ix сутнасці. Прычым няма тэарэтычнага тлумачэння дадзенага падыходу, як i цэласнай яго канструкцыі. У апошнія дзесяцігодлзі ў большасці краін даследаванне па гісторыі жанчын вядзецца пераважна ў святле гендэрнайтэорыі. Яна дае магчымасць зразумець гендэрна-ролевыя фунцыі асобы ў сям’і i грамадстве, прасачыць, як уплывалі створаныя гендэрныя стэрэатыпы на паводзіны чалавека, на яго лад жыцця. Кожнае грамадства стварала свой канструкт мужчыны i жанчыны, які змяняўся ў залежнасці ад эпохі[9]. Шляхецкае грамадства ВКЛ не стала ў гэтым сэнсе выключэннем. На статус асобы моцна уплывала яе гендэрная прыналежнасць. Жанчыне надаваліся ролі жонкі, маці, гаспадыні, выхавацелькі, мецэнаткі[10].

Другая частка кнігі „Жанчына ў панегірычнай літаратуры” непасрэдна прысвечана разгляду ўяўленняў пра жанчыну ў панегірычнай літаратуры (53-83). Першы яе пара­граф „Ідэал цнатлівасці” паказвае жанчыну як ідэал мараль­ных якасцяў. Даследчыца адзначае, што ў літаратуры была створана ідэальная мадэль ўяўлення пра жанчыну, яе характар. На падставе розных панегірычных твораў робяцца высновы, што цнатлівасць жанчыны займала важнае месца ў агульнай характарыстыцы вобраза. Маральныя каштоўнасці лічыліся галоўнай аздобай жанчыны. ІПляхцянак параўноўвалі з гераінямі з Бібліі. Шмат увагі аддавалася рэлігійнасці жанчын.

Аднак у крыніцах паказаны толькі агульныя рысы, за якімі не відаць спецыфікі маральных якасцяў жанчын у залежнасці ад ix веравызнання. Таксама не праілюстравана тэндэнцыя развіцця гэтых ідэалаў ад сярэдзіны XVI ст. i да сярэдзіны XVII ст. На ix у той час паўплывалі культурныя i рэлігійныя плыні (рэнесанс, рэфармацыя, контррэфармацыя, барока), заканадаўства, эканамічны лад. Калі ў другой палове XVI ст. вобразы i ідэалы былі яшчэ ў працэсе фармавання, то ў першай палове XVII ст. яны ўжо не змяняліся.

У другім параграфе „Адносіны паміж мужчынам i жанчынай: партнёрства i падпарадкаванне” на падставе панегірычнай літаратуры разглядаюцца ўзаемадачыненні паміж мужам i жонкай (83-115). Спачатку разглядаецца сям’я, дзе мужчина i жанчына мелі непасрэдныя дачыненні паміж са­бой. Спрабуючы паказаць шляхецкую сям’ю ў ВКЛ, Ё. Сарцэвічэне звяртаецца да прац замежных даследчыкаў А. Выробіша, Е. Ўрубель, Л. Сгоўна (87-90). Паводле ix адзначаецца, што сям’я выконвала эканамічную, палітычную i рэпрадукцыйную функцыі, захоўвала традыцыі. На падста­ве манаграфіі Л. Сгоўна сцвярджаецца, што ў ВКЛ, як i ва ўсёй Еўропе, была патрыярхальная нуклеарная сям’я.

Па-першае, уключаць паняцце сям’і ў дадзены раздзел працы было немэтазгодным, бо гэта зусім іншы ас­пект даследавання. Прапанаваны матэрыял не паказвае разгорнута адносіны паміж мужчынам i жанчынай у сямейнай сферы. Па-другое, у тэарэтычным плане інстытут сям’і, яго функцыі i значэнне ў грамадстве пададзены недастаткова шырока. На сёння еўрапейская гістарыяграфія, апрача працы Л. Сгоўна, мае цэлы шэраг даследаванняў па гісторыі сям’і, якія грунтоўна аналізуюць яе функцыі, шлюбныя стратэгіі, сваяцтва, унутрысямейныя адносіны, тыпы сем’яў i іншае[11]. Па-трэцяе, атаесамленне сям’і Вялікага Княства Літоўскага з сям’ёй Польпгчы, a тым болынЕўропы, не мае пад сабой навуковых падставаў. У функцыянаванні інстытута сям’і можна знайсці пэўныя агульныя рысы, але пры гэтым у кожным грамадстве структура сям’і магла быць асаблівай, адрозніваліся таксама традыцыі, звычаі, заканадаўства, эканамічны лад, культурна-рэлігійная сітуацыя[12]. Таму разважанне пра шляхецкую сям’ю ў ВКЛ на падставе ўзораў замежнай сям’і не адпавядае навуковаму падыходу. Панегірычная літаратура звярталася да тэмы сям’і, але змешчанай у ёй інфармацыі недастаткова, каб уявіць механізм функцыянавання сям’і ў ВКЛ. Яна паказвае толькі некаторыя аспекты з жыцця сям’i.

Адносіны паміж мужам i жонкай паказаны праз казанні на вяселле i на смерць. Адзначаецца, што пры заключэнні шлюбу ўлічваліся маёмасныя, палітычныя, рэлігійныя і іншыя інтарэсы. Звяртаецца ўвага на тое, што шлюб быў абавязковы для кожнага хрысціяніна. Паняцце кахання ў шлюбе адрознівалася ад сённяшняга. У першую чаргу гэта партнёрскія адносіны, заснаваныя на ўзаемапавазе. Парт­нёрства мела наступны сэнс: муж лічыўся галоўным у доме i займаўся справамі сям’і ў знешняй сферы, a жонка падтрымлівала ўнутраны лад жыцця сям’і. Ідэальная жонка павінна кахаць мужа, падтрымліваць яго, разам рабіць фундацыі i іншыя справы. У пацверджанне гэтай думкі прыводзяцца цытаты з розных казанняў. Напрыклад, згадваецца выпадак фундацыйнай падтрымкі Гальшанскага касцёла наваградскім ваяводам Тамашом Сапегам (1598-1646) i яго жонкай Зузанай Храптавічоўнай (97)[13]. Але ў тым самым панегірыку аўтар напісаў, што муж i жонка паміж сабой не ладзілі, i „ледзве да злога не дайшло”. Гэта было звязана з тым, што муж меў вялікія пазыкі i прымушаў жонку падпісваць пазыковыя запісы[14]. Адсутнасць ідэнтыфікацыі панегірыкаў з біяграфічнымі звесткамі не дазваляе даць адпаведнай характарыстыкі адносінам паміж мужам i жонкай i дакладна зразумець сэнс казання. Большая частка тэксту ўтрымлівае цытаты з розных казанняў, дзе жанчына характарызуецца як добрая жонка, якая аздабляе дом мужа сваімі маральнымі якасцямі, гаспадарлівасцю, доглядам за дзецьмі: напрыклад, Тэкля Валавічоўна, Зоф’я Радзівілаўна, Альжбэта Тызенгаўзаўна i інш.

Трэці параграф „Мацярынства: выхаванне вашых дзяцей рознае” прысвечаны жанчыне-маці (115-147). Важнае значэнне для працягу шляхецкага роду мела нараджэнне i выхаванне дзяцей. Многія аўтары аддавалі ўвагу гэтай тэме. У якасці прыкладаў прыводзяцца вершы Д. Набароўскага, цытуюцца творы з кнігі Л. Сленковай[15], вытрымкі з казанняў А. Алізаровіча, Ю. Сурвілы i інш. Працяг роду, выхаванне годных нашчадкаў мелі важнае значэнне для шляхты, таму ў казаннях пра гэга вельмі шмат пісалася. Даследчыца слушна адзначае, што гісторыя дзяцінства ў ВКЛ — маладаследаваная тэма (123), звяртае ўвагу на тое, што выхаванне сыноў і дочак рознілася (140). Жанчына павінна была выхаваць у сваіх дзецях найлепшыя маральныя якасці, спрыяць ix добрай адукацыі, сацыялізаваць да жыцця ў грамадстве.

Пра ўяўленне жанчыны як гаспадыні распавядае чацвёрты параграф „Мудрая гаспадыня i маральны аўтарытэт у доме” (147-156). На падставе твораў Б. Прылуцкага, Ц. Базыліка i іншых робяцца высновы, што шляхцянка павінна была даглядаць гаспадарку, клапаціцца пра ўсіх сямейнікаў, добра ставіцца да слуг, быць прыкладам маральнасці.

У пятым параграфе „Жанчына i царква: формы выказвання адданасці” разглядаецца ўдзел жанчыны ў рэлігійным жыцці. Даследчыца сцвярджае, што рэлігія была сферай інтэлектуальнай свабоды жанчыны. Толькі тут яна магла праявіць сацыяльную актыўнасць. У залежнасці ад фінансавых магчымасцяў яна магла займацца фундацыямі i падтрымкай ралігійных устаноў. Сапраўды панегірыкі, як правіла, паказваюць толькі гэтую сферу актыўнасці i акцэнтуюць увагу на ралігійнасці. Але ў жыцці гэта была не адзіная сфера рэалізацыі жанчыны. Шляхцянка была фінансава незалежнай i сама кіравала гаспадаркай, што рабіла яе актыўнай удзельніцай эканамічнага жыцця. Яна заклю­чала дамовы, пазычала грошы, купляла маёмасць[16]. Дакументы паказваюць добрае веданне шляхцянкамі рынкавых адносінаў i ўменне весці гаспадарку, шырокія паўнамоцтвы пры кіраванні маёнткам. Эканамічная актыўнасць шляхцянак нічым не абмяжоўвалася. Яны выступалі ў эканамічных аперацыях нароўні з мужчынамі. Часам жанчыны вялі свае маёмасныя справы больш паспяхова, чым мужчыны[17].

Шляхцянкі былі не менш актыўныя i ў юрыдычнай сфе­ры. Жанчыны выдавалі прывілеі, падавалі скаргі, судзіліся, актыкавалі свае дакументы ў кнігах трыбунальскіх, гродскіх i земскіх судоў[18]. Яны звярталася ў суд не толькі ў выпадку крымінальных спраў, але i пры вырашэнні спрэчных маёмасных пытанняў. Шляхцянкі падавалі скаргі ці самастойна, ці з бацькам, мужам, сынам, ці наймалі ўпаўнаважанага. Паўнапраўнай юрыдычынай асобай жанчына станавілася пасля шлюбу.

Паводле аўтараў казанняў на смерць, жанчына выступа­ла ў ролі патронкі жабракоў, манахаў, святароў. Яна павінна была ўяўляць сабою ўзор духоўнасці. Актыўнасць у рэлігійнай сферы выяўлялася ў фундацыі касцёлаў, цэркваў, кляштараў, шпіталяў, друку кніжак.

Пры характарыстыцы дабрачыннасці жанчын асноўная ўвага аддаецца творчасці пратэстанцкіх i каталіцкіх аўтараў (165-173). Аналізуючы тэндэнцыі ў пратэстантызме, Ё. Сарцэвічэне цалкам прытрымліваецца падыходаў польскай даследчыцы М. Багуцкай. Пры аналізе абмінаюцца праваслаўе i уніяцтва. На падставе каталіцкіх i пратэстанцкіх панегірыкаў робяцца высновы, што быў створаны універсальны ідэал жанчыны, прыняты названымі рэлігійнымі кірункамі. Гэта даволі спрэчная тэза. Зразумела, што калі аўтары жылі i працавалі ў адзін перыяд, то i ix творы мелі агульныя рысы, бо вучыліся яны па тых самых падручніках. Аднак пратэстанты i каталікі праяўленне рэлігійнасці ў шляхецкім асяроддзі бачылі неаднолькава. Акрамя гэта-га яны выкарыстоўвалі панегірыкі як ідэалагічную зброю адзін супраць аднаго[19]. Рэлігійная актыўнасць шляхцянак пададзена шырэй: у праваслаўным, каталіцкім i пратэстанцкім асяродках, без уніяцкага. Прыводзяцца цытаты, у якіх ёсць інфармацыя пра фундацыі рэлігійных установаў, ялмужніны i інш.

Апошні параграф „У Тваіх руках, Божа…” распавядае пра жанчын напярэдадні смерці (188-206). Казанні на смерць прысвечаны менавіта гэтай падзеі ў жыцці чалавека, таму аўтары не маглі абысці сваёй увагай годную смерць, якая адпавядала б шляхецкаму стану. Сапраўды, гэта выдатная крыніца па гісторыі ўяўленняў пра смерць. У ей даецца апісанне падрыхтоўкі да смерці, правільнага да яе стаўлення. Ё. Сарцэвічэне слушна адзначае, што хрысціянская смерць патрабавала пакорлівага, спакойнага прыняцця смерці з падзякай Богу, што i рабілі шляхцянкі. Паводде казанняў, яны паміралі годна i спакойна, развітваючыся ca сваім асяродкам, аддаючы маральныя запаветы дзецям. Так паводзілі сябе перад смерцю Ядвіга Вайнянка, Зоф’я Зяновічаўна, Тэкля Валовічаўна, Альжбета Шыдлавецкая i інш.

У трэцяй, апошняй, частцы кнігі „Замест заканчэння” (207-214) сцвярджаецца, што на падставе панегірычнай літаратуры можна рэканстуяваць жаночыя ідэалы, якія існавалі ў грамадстве. Хутчэй можна сказаць пра ідэалы ў літаратуры, прычым не ва ўсёй, a толькі ў казаннях на смерць i на вяселле, бо яшчэ былі вершы, сатыра i іншыя творы, якія паказвалі розныя ўяўленні пра жанчын. Сумнеў выклікае сцверджанне, што гэтыя ідэалы мелі не практычнае значэнне, а маральна-этычнае, бо гэта не падмацавана даследаваннямі прыватна-прававых дакументаў, якія ўтрымліваюць звесткі па гэтай тэме[20], сістэмы выхавання ў ВКЛ, біяграфічных звестак шляхцянак[21]. На думку аўтаркі, ідэалы выконвалі дзве функцыі: канструяванне i прэзентацыя сацыяльных роляў жанчыны, азнаямленне ix з тым, што чакае ад ix грамадства, i навучанне ix адпаведна сябе паводзіць. Вылучэнне гэтых функцый супярэчыць папярэдняй выснове, што ідэалы не мелі практычнага значэння. У высновах робіцца абагульненне па ўсіх сацыяльных ролях, якія выконвала жанчына: маці, жонка i інш. Пасля яны яіігчэ называюцца як сацыяльна-гендэрныя ролі, што ўносіць блытаніну як у паняцці, так i ў ix разумение.

Паходжанне жаночых ідэалаў звязваецца з еўрапейскай традыцыяй у хрысціянскай культуры, якая засвоіла антычную спадчыну. Гэта даволі спрошчанае разумение працэсу фармавання жаночых ідэалаў. Канечне, нельга адкідваць уплыў Еўропы, біблейскія творы i антычных аўтараў, аднак усё гэта фармавалася на мясцовай глебе. Спалучэнне розных тэндэнцый прывяло да з’яўлення такой мадэлі шляхцянкі, якая дазваляла ёй займаць высокі статус у гра мадстве, чаго не мелі жанчыны падобнага стану ў іншых краінах, у тым ліку i еўрапейскіх.

Кніга перагружана вялікай колькасцю цытат з крыніц, прыводзяцца таксама вялікія цытаты з навуковай літаратуры, што часам займаюць палову старонкі. У некаторых выпадках тэкст скадаецца з набораў вытрымак з іншых манаграфій, звязаных паміж сабою некалькімі ска­зам! аўтаркі.

Падсумоўваючы агляд, трэба падкрэсліць, пгго дзякуючы i публікацыі 6 казанняў на смерць, i трапнай характарыстыцы пэўных тэндэнцый у панегірычнай літаратуры гэтая кніга вартасная, аднак яна пакідае ўражанне няскончанага даследавання, дзе толькі адзначаны нейкія кірункі, але не дадзена ім навуковае абгрунтаванне. Кніга мае шэраг недахопаў, утрымлівае некаторыя памылковыя высновы не толькі па дробных пытаннях, але i па асноўных. Яна носіць апісальніцкі, а не аналітычны характер. Вылучаныя сацыяльныя ролі шляхцянак не змаглі дакладна прадставіць ix сэнсавае значэнне, а таксама гендэрна-ролевыя функцыі жанчыны ў грамадстве. Не адрозніваецца пры аналізе казанняў статус жанчыны ў залежнасці ад узросту: дзяўчынка, дзяўчына, жанчына, жанчына ва ўзросце, а таксама яе стан: паненскі, замужні, удовы. Хоць у панегірыках стан жанчыны заўсёды падкрэсліваецца, бо грамадства патрабавала ад жанчыны паводзінаў у залежнасці ад ролі i ста­тусу. У кнізе адзначаюцца культурна-ралігійныя плыні ў ВКЛ (рэфармацыя, рэнесанс, барока i інш.), але якім чынам яны ўплывалі на жаночыя ідэалы i як гэта адлюстравалася ў тэкстах казанняў — не прасочваецца. Па болынай частцы аналізуецца пратэстанцкая i каталіцкая літаратура.

У цэлым, паўтаруся, праца ўспрымаецца неадназначна, бо шэраг высноваў не падмацаваны адпаведнымі крыніцамі i можа быць аднесены да дапушчэнняў, а не сцверджанняў.

Горадня

Наталля Сліж


[1] Kraushar A. Lament Hrehorego Ościka // Roczniki Towarystwa przyjaciół nauk Poznańskiego. T. XVIII. Z. I. Poznań, 1891. S. 389-395; Kosman M. Litewskie kazania pogrzebowe z pierwszej połowy XVII wieku // Odrodzienie i Reformacja w Polsce. T. XVII. 1972. S. 87-112; Mroszek K. Epitolanium staropolski. Między tradycja literacka, a obrzędem weselnym. Wrosław; Warszawa; Grańsk, Łódź, 1989; Ślękowa L. Muza domowa. Okolicznoścłowa poezja rodzinna czasów renesansu i baroku. Wrosław, 1991; Platt D. Kazania pogrzebowe z przełomu XVI i XVII wieku. Z dziejów prozy staropolskiej. Wrosław; Warszawa; Kraków, 1992.
[2] Wyrobisz A. Staropolskie wzorce rodziny i kobiety — żony i matki // Przegląd Historyczny. 1992. T. LXXXIII. № 3. S. 407-408; Bogucka M. Białogłowa w dawnej Polsce. Kobieta w społeczeństwie polskim XVI-XVIII wieku na tle porównawczym. Warszawa, 1998; Aleksandrowicz-Szmułikowska M. Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów. Warszawa, 1995; Dziechcińska H. Kobieta w życiu i literaturze XVI i XVII wieku. Warszawa, 2001; Слиж H. Шляхтянки в религиозном просвещении в XVI-XVII вв. // Женщина. Образование. Демократия. Материалы 2-ой международной междисциплинарной научно-практической конфе­ренции (3-4 декабря 1999 г.). Минск, 2000. С. 173-176; Яна ж. Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI-XVIII стст.) // БГЧ. 1996. № 4. С. 57-66; Яна ж. Жанчына ў шляхецкай сям’і ў XVI-XVII стагоддзях // Жен­щины в истории: возможность быть увиденными: Сб. науч. ст. / Под ред. И. P Чикаловой. Минск, 2001. С. 270-277; Валиконите И. М. Со­циально-экономическое и правовое положение женщин в Великом Княжестве Литовском (конец XV — первая половина XVI в.) и его от­ражение в первом литовском Статуте. Вильнюс, 1978; Бібліятэка Вільнюскага Універсітэта. Аддзел рукапісаў. Ф. 76. Спр. 2276 i інш.
[3] Lawski A. Pociecha duchowna. Kraków, 1614; Piekarski A. Kazanie na porzebie WP IMP Barbary Kiszczyney Radziwiłowny. Wilna, 1614;Rochowicz S. Kazanie przy exequaich świetey pamięci JW P Zofiey z Mielca Chotkiewiczowey Hrabini z Szydłowa na Bychowie WoiewodzineyWilenskiey, Hetmanowey WXL czynoiney. Wilna, 1619; Dambrowski S.Desideria christianorum albo pragniena duchowne chreściańskich ludzi.Nad zmarłym ciałem zacnie urodzoney y szlachetney paney JMP ElżbietyNonhartowny Namszewiczowey. Wilna, 1624; Withuński A. Dla wieczneypamiкci chorągiew pobożney miłości, na zniesienie żałobney chorągwiez śmierci Jasney Wielmożney JMP Helżbiety z Gosławic Wołłowiczowey,starościney generalney Żmudzskiey, Ciwonowey Gondinskiey, Szawelskiey,Kobrinskiey i in starościney. Lublin, 1636; Zaleski S. Mądra niewiasta dombudująca na pogrzebie JW JMP Połoniey Wołłowiczowny HregoreweyWoyniney kasztelanowey Brzeskiey. Wilna, 1636.
[4] Morsztyn Z. Muza Domowa. Wzdanie krytyczne spuścizny poetyckiej / орг. J. Dũrr-Durski. Warszawa, 1954; Naborowski D. Poezje wybrane / opraж. Г. Karaseг. Warszawa, 1980.
[5] Mroszek К. Epitolanium staropolski. Między tradycją, literacką a obrzędemweselnym. Wrosław; Warszawa; Grańsk, Łódź, 1989; Platt D. Kazaniapogrzrbowe z przełomu XVI i XVII wieku. Z dziejów prozy staropolskiej.Wrosław; Warszawa; Kraków, 1992 i інш.
[6] Напрыклад, украінская даследчыца Н. Сгарчанка ўжо даўно займаецца праблемай статусу жанчыны ў грамадстве па гістарычных матэрыялах Валыні. Гл.: Сгарченко Н. Шлюбна статегія вдів i кілька проблемнавоколо неі (шляхецка Волїнь кінца XVI ст.) // Кїівска старовїна.2000. № 6. С 58-74; 2001. № 1. С. 42-62; 2001. № 4. С. 20-42.
[7] Bazilik C. Krótkie opisanie sprawy przy śmerci pogrzebie oświenconej księżny Helżbiety z Szydłowca Radziwiłłowej wojewodziny wileсskiej. Brześć, 1562.
[8] Kosman M. Litewskie kazania pogrzebowe z pierwszej połowy XVII wieku // Odrodzienie i Reformacja w Polsce. T. XVII. 1972. S. 92.
[9] Пушкарёва Н.Л. Тендерные исследования: рождения, становление,методы и перспективы в системе исторических наук // Женщина.Тендер. Культура. Москва, 1999. С. 15-33; Пушкарёва Н. Л. Имущест­венные права женщин в XVIII — начале XIX в. // Семья в ракурсесоциального знания: Сборник научных статей. Барнаул, 2001. С. 188—203 i інш.
[10] Сліж H. Гендэрная тэорыя ў гістарычным даследаванні // Вялікае княства Літоўскае: Метадалогія i метады даследавання / Пад рэд. С. Каўна. С.-Пецярбург, 2003. С 72-91.
[11] Fox B. J., Luxton M. Conceptualizing „Family” // Family Patterns, Gender Relation. Toronto, 1993. P. 21; Юссен Б. Родство искусственное или ес­тественное? Биологизм в культурно-исторических концепциях род­ства // Человек и его близкие на Западе и Востоке Европы (до нача­ла Нового времени). Москва, 2000. С. 84-104; Муравьёва М. Г. Исто­рия брака и семьи: западный опыт и отечественная историография // Семья в ракурсе социального знания. Сборник научных статей. Бар­наул, 2001. С. 9-10; Зидер R Социальная история в Западной и Цен­тральной Европе (конец XVIII – XX вв.). Москва, 1997; Goody J. The Development of the Family and Marriage in Europe. Cambridge, 1983; Sabean D. W. Social Background to Vetterleswirtschaft: Kinship in Neckarhausen // Rudolf Vierhaus et al. Frühe Moderne? Göttingen, 1992. P. 113-132; Handbook of Family Measurement Techniques. Instruments and Index. Vol. 3. London; New Delhi, 1994 i інш.
[12] Сліж Н. Тэрміналогія па гісторыі шляхецкай сям’і Вялікага княства Літоўскага ў 16-17 ст. // Гістарычны альманах. 2003. Т. 9. С. 49-63; Яна ж. Шляхецкая сям’я ў Вялікім княстве Літоўскім у XVI-XVII стст.: уздзеянне саслоўнага падзелу грамадства на яе фарміраванне і развіццё. Аўтарэф. дыс. … канд. гіст. навук. Мінск, 2002.
[13] Laurinowicz M. Dom mądrości na pogrzebie JWP Tomasza Sapiehy woiewody Nowogródzkiego w Olszanach. Vilna, 1646.
[14] Archiwum Główny Aktów Dawnych. Archiwum Radziwiłłów X, sign. 223.К. 1-23, 33. sign.225. К. 1-3, 18-20, 64, 68.
[15] Ślękowa L. Muza domowa. Okolicznoścłowa poezja rodzinna czasówrenesansu i baroku. Wrosław, 1991.
[16] Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Мінску. Ф. 1324, воп.1,спр. 12, арк. 52, 73-73 адв.; НГАБ у Гродна. Ф. 1663. Воп.1. Спр. 836,1229. Ф. 1664, воп.1, спр. 330, 341, 352, 375, 390 i інш.
[17] Акты издаваемые Виленскою археографическою комиссиею (далей —АВАК). Т. 36. Вильна, 1912. С. 15-16; Jankowski Cz. Powiat Oszmiański.Materiały do dziejów ziemi i ludzi. Cz. I. Peterburg, 1896. S. 157.
[18] ABAK. T. 3. Вильна, 1870. СИЗ, 130-131, 277-293; Т. 8. Вильна, 1875.С. 513-514; Описание рукописного отдела Виленской публичной биб­лиотеки. Вып.4. Вильна, 1903. С. 5-6; Археографический сборник до­кументов относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 8. Виль­на, 1870. С. 297.
[19] Kosman M. Litewskie kazania pogrzebowe z pierwszej połowy XVII wieku. S. 93-105.
[20] Сліж Н. Крыніцы па гісторыі шляхецкай сям’і XV1-XVII стст. // Ге­рольд Utherland. 2001. № 2. С. 66-72.
[21] Аўтарка не спасылаецца на Польскі біяграфічны слоўнік (Polski Słownik Biograficzny), які мае біяграфічныя нарысы па знакамітых шляхецкіх родах ВКЛ.

Наверх

Грицак, Ярослав. Пророк у своїй вітчизні (Захар Шыбека)

Снежня 7, 2006 |

ГРИЦАК, ЯРОСЛАВ. Пророк у своїй вітчизні. Фран­ко та його спільнота (1856-1886). Кив: Критика, 2006. – 631 с.

Вядомы ўкраінскі гісторык, прафесар Яраслаў Грыцак выдаў чарговую кнігу, якая выклікала ва ўкраінскай гістарыяграфіі вялікі рэзананс, бо гэтак пра Івана Франка яшчэ ніхто не пісаў. Да слова сказаць, аўтар умее пісаць так, што ўсе яго кнігі ўспрымаюцца як сенсацыя.

Сваю чарговую працу Яраслаў Грыцак прысвячае бацькам. Адсюль — такая шчырасць, эмацыйнасць, даступнасць. Каб не абцяжарваць чытача, велізарны навуковы апарат (спасылкі з каментарамі, статыстычныя табліцы) вынесены ў канец тэксту. A дзесьці ў думках, мяркую, прафесар Грыцак прысвячае сваю працу i двум сынам, будучай украінскай эліце. Адсюль — такая навуковасць, гульня розуму, умение стварыць інтэлектуальную інтрыгу i выклікаць напружанасць. Франко ў падачы аўтара выступае быццам у ролі форварда, які ca сваей камандай на футбольным полі вядзе змаганне за права ўкраінцаў называцца еўрапейскай нацыяй. Вакол — іншыя гульцы, а вынік далека непрадказальны. У 1886 г. форвард нечакана знікае якраз у той момант, калі вызначаецца пералом у гульні на карысць яго каманды. Біяграфічнае даследаванне прыпыняецца.

Зразумела, што за незвычайнай лёгкасцю падачы матэрыялаў стаіць цяжкая, шматгадовая праца, бяссонныя ночы, пакуты ад незадаволенасці. Публіцыстычная спадчына Франка складаецца прыкладна з чатырох тысяч твораў! Ix можна чытаць усё жыццё. Аўтар гэта робіць не меней за 20 гадоў, бо сваю першую, яшчэ даволі сціплую кнігу пра Франка ён выдаў у 1990 г. А тэма не адпускала. Расло майстэрства. I вось новая сустрэча спелага майстра са сваей даўняй „каханкай”. Вяртанне да тэмы аказалася пленным.

Пра гэтую кнігу легка пісаць, бо аўтар вельмі добра яе прэзентуе ва уступе. I ў той жа час пра такую кніжку цяжкапісаць, бо яна вельмі шматгранная. 3 ёй лепей знаёміцца не па рэцэнзіі. Яе карысней чытаць — толькі тады можна зразумець i ацаніць сапраўдны ўзровень навуковай працы.

Фармаванне ўкраінскай нацыі ў кнізе паказана праз лёс выбітнага мастака слова з выкарыстаннем самых разнастайных прыёмаў i методык еўрапейскай гістарыяграфіі (тэорыя палёў французкага сацыёлага П’ера Бурдз’е i інш.). Франко i яго час, Франко i яго супольнасці. Біяграфія i мікрагісторыя. Трансфармацыя i традыцыя. Мадэрнасць у культуры i мадэрнізацыя ў эканоміцы. Усё гэта i шмат іншага прысутнічае ў працы львоўскага прафесара. Драматургія даследавання грунтуецца на супрацьпастаўленні непрадказальнай выпадковасці i дэтэрмінізму, рамантызаванай фантазіі i жорсткай рэчаіснаці: культурнае памежжа, калі нічога не вызначана, нязначная індустрыялізацыя, калі шанцы для нацыяналізму зусім мізэрныя. Што перамагае? Як ні парадаксальна, але неадпаведныя жыццю мары паэта!

Якім жа шляхам? Механізм паўставання ў Галіцыі высокай ступені ўкраінскай нацыянальнай ідэнтычнасці выглядаў, на думку аўтара, наступным чынам. 1) З’яўленне мадэрных заходнееўрапейскіх каштоўнасцяў, запазычаных пераважна праз Расію. 2) Узнікненне мясцовай радыкальнай палітычнай культуры, галоўным творцам якой выступаў Іван Франко. 3) Далейшае пашырэнне ідэй украінства ўжо пад уплывам асобы знакамітага паэта. Біяграфія духоўнага лідэра становіцца ўзорам для самаідэнтыфікацыі яго паплечнікаў. Дзякуючы Франку паміж вэстэрнізаванай радыкальнай элітай i традыцыйным патрыярхальным грамадства не пралягла бездань, як у выпадку з расійскімі народнікамі. Рэалізацыя любога праекта ў даіндустрыяльным грамадстве патрабуе персаніфікацыі. I тут дарэчы аказалася слава „нацыянальнага паэта-генія-прарока”.

Хоць яго ўласны шлях да ўкраінскай самаідэнтыфікацыі быў вельмі пакручастым. Франко паспеў пабываць i сацыялістам, i феміністам, i атэістам, i прапаведнікам вольнай любові — пачародна i адначасова. Не ўсё зводзілася да нацыянальнай ідэнтычнасці. Існавалі i іншыя. I ў гэтым сэнее Франко быў ці мог быць лідэрам не толькі нацыянальнага руху. Праблема, як бачым, не спрошчваецца, разглядаецца панарамна, з усімі яе супярэчнасцямі i нечаканамі паваротамі.

Яраслаў Грыцак спрабуе адказаць на зусім лагічнае i непазбежнае пытанне — якія ж былі стаўкі ў гульні за самасцвярджэнне ўкраінцаў, ці, інакш кажучы, дзеля чаго Франко i яго сябры прыкладалі столькі намаганняў для тварэння ўкраінскай культуры? Тэзіс аб уласнай карысці адразу ж адкідваецца, бо Франко ўпэўнена пачуваўся ва ўсіх культурах, якія тады існавалі ў Галіцыі, i мог зрабіць добрую кар’еру. Галоўнай стаўкай было разумение адказнасці перад народам. У эпоху трансфармацый перад грамадскай элітай Галіцыі паўстаў выбар: „Мадэрнізуйся праз далучэнне да прагрэсу або памры”.

Эфект дзейнасці Франка паказвае, што i аграрныя наро­ды здатныя да мадэрнізацыі, калі не праз індустрыялізацыю, то праз літаратуру, дакладней, праз сродкі масавай інфармацыі, якія кансалідуюць, твораць сучасныя нацыі i далучаюць ix да сусветнага прагрэсу. Яраслаў Грыцак статыстычна даказаў, што Львоў у выдавецкай дзейнасці ўздымаўся да ўзроўню Вены, Варшавы, Пецярбурга. Асобныя тэксты падзвіжнікаў станавіліся своеасаблівымі Евангеллямі. А найбольшее ўздзеянне мела паэзія.

Існуе інфармацыйная тэорыя фармавання сучасных нацый, якую прапанаваў вядомы чэшскі гісторык Міраслаў Грох, хоць у кнізе Грыцака ён чамусьці не ўпамінаецца. Можа таму, што ўкраінскі даследчык не прыхільнік дэтэрмінізму, асабліва што тычыцца нацыятворчасці.

Выкладзеныя ў кніжцы погляды пра непрадказальнасць гістарычнага працэсу на прыкладзе аднаго чалавека, хоць i геніяльнага, выглядаюць часам не зусім пераканаўча. Тым не менш, яны заслугоўваюць сур’ёзнай увагі. Урэшце, аўтар змог паказаць каласальную ролю паэтычнай асобы — геніяльнай — у паўставанні нацыі.

Біяграфія ўкраінскага генія выступае надзвычай цікавым i арыгінальным сродкам рэканструкцыі генезісу ўкраінскага нацыяналізму. Як мяркуе ўслед за сваім героем аўтар, жыц цяпіс геніяльных пісьменнікаў бывае цікавейшым за ix творы, бо дазваляе спасцігнуць таямніцы духу іхняга часу.

Біяграфічны жанр у гістарычнай навуцы — надзвычай складаны i працаёмкі. Ён патрабуе энцыклапедычных ведаў i інтэрдысцыплінарнасці. Таму зразумела, што кніжка напісана на стыку гісторыі, літаратуразнаўства, сацыялогіі i этнаграфіі. Аўтар мусіў шырока карыстацца навуковымі напрацоўкамі сваіх калег. I якраз гэта дазволіла так глыбока раскрыць тэму. У агульнай ерархіі навуковых каштоўнасцяў Яраслаў Грыцак, дарэчы, ставіць адкрыццё но­вых спосабаў асэнсавання ўжо вядомых фактаў вышэй за збіранне новых.

Ці будзе працяг працы? Цяжка сказаць. Можа, наш украінскі калега i не захоча даводзіць біяграфію свайго героя да смерці. Гэта, відаць, не дужа цікава. Кніга i так успрымаецца завершанай. Аўтарам выбраны самы бліскучы i самы павучальны перыяд у біяграфіі ўкраінскага прарока.

Новая кніга ўкраінскага прафесара пра нацыяналізм валодае вялікім патэнцыялам уздзеяння. Многае спасцігаеш глыбей, многае пачынаеш разумець упершыню. Міжволі становішся ўкраінцам. Складваецца ўражанне, што ў асобе аўтара паўстае яшчэ адзін прарок у свёй бацькаушчыне. Прароцтва становіцца непазбежным вынікам прафесійнай дзейнасці гісторыка. У гэтым, можна сказаць, выяўляецца доля таленавітых гісторыкаў (узгадаем Карамзіна, Грушэўскага, Доўнара-Запольскага). Патрабуецца толькі свабода для творчасці. Яраслаў Грыцак яе мае. Украінская гістарыяграфія, што паўнаводная рака, вырвалася нарэшце з кантынентальных абдымкаў i творыць уласнае ўкраінскае мора, дзе буйным гісторыкам, як марскім караблям, адкрыўся прастор для самых разнастайных i шырокіх манёўраў.

Пасля з’яўлення „Пророку у своій вітчйзні” i напісанне кнігі пра прарокаў Беларусі стала справай заманлівай.

Мінск                                                       

Захар Шыбека

Kadulska, Irena. Akademia Połocka. Ośrodek kultury na Kresach 1812—1820 (Тамара Джумантаева)

Снежня 14, 2005 |

Kadulska, Irena. Akademia Połocka. Ośrodek kultury na Kresach 1812—1820. Gdańsk, 2004. 312 s.

Полацкая езуіцкая акадэмія адыграла ў свой час ролю буйнога культурнага цэнтра на еўрапейскай прасторы. Яна была асяродкам высокага мастацтва і адукацыі. Але па прычынах геапалітычнага становішча Полацка даследаванню яе дзейнасці прысвечана не шмат прац. Сярод сучасных беларускіх гісторыкаў ролю езуітаў у арганізацыі адукацыі і асветы даследавала Тамара Блінова[1]. У яе манаграфіі поруч з аналізам педагагічнай дзейнасці Ордэна закранаюцца пытанні арганізацыі і асноўных напрамкаў дзейнасці бібліятэкі і музея Полацкай акадэміі.

Манаграфія Ірэны Кадульскай вылучаецца з шэрагу апублікаваных апошнім часам у Польшчы выданняў, прысвечаных праблеме дзейнасці езуітаў, перадусім вузка акрэсленым прадметам даследавання і велізарным аб’ёмам выкарыстанага дакументальнага матэрыялу. Аўтар разглядае дзейнасць акадэміі як спецыфічную культурную праграму ў Полацку, рэалізаваную на польскай мове. Пры гэтым падкрэсліваецца важная акалічнасць — акадэмія дзейнічала як цэнтр унутры структуры горада.

Праца даследчыцы заснавана ў асноўным на матэрыялах, якія захоўваюцца ў архівах, бібліятэках і музеях Рыма, Варшавы, Кракава, Вільні, Санкт–Пецярбурга, Мінска і Полацка. Гістарыяграфіі пытання прысвечаны ўступ да манаграфіі. Далей кампазіцыйна праца падзелена на пяць раздзелаў. Першы прысвечаны кароткай гісторыі Полацка і езуіцкай акадэміі. У аснову апісання Полацка часоў акадэміі пакладзены артыкул аб горадзе, што быў надрукаваны ў 1818 г. у адным з нумароў „Miesięcznik Połocki“, які з’яўляўся штомесячным акадэмічным часопісам і адлюстроўваў навуковую, літаратурную і ўвогуле культурную дзейнасць вышэйшай навучальнай установы на працягу 1818—1820 г. Даследчыца часта звяртаецца да яго артыкулаў пры апісанні бібліятэчнага збору, музейных калекцый, лекцый і выступленняў вучняў. Яна неаднаразова падкрэслівала тую вялікую ролю, што адыграў „Miesięcznik Połocki“, але свядома не прысвяціла яму асобнага раздзела.

У другім  раздзеле манаграфіі пададзена даследаванне пра дзейнасць вельмі значнай акадэмічнай адзінкі — бібліятэкі. Статут Полацкай Акадэміі дэклараваў прынцып даступнасці бібліятэкі для ўсіх ахвотных. Багатыя зборы ўтрымлівалі вялікую колькасць рукапісных і друкаваных кніг на розных мовах, але асаблівую ўвагу даследчыца прысвяціла асобнікам на польскай мове. Вядома, што акадэмічная бібліятэка падзялялася на галоўную і польскую, а тыя ў сваю чаргу дзяліліся на студэнцкую, клерыкальную і  бібліятэку акадэмічнай канцылярыі. Ірэна Кадульска выкарыстала шмат дакументаў з падрабязным пералікам рэдкіх асобнікаў і каштоўных калекцый, а таксама падлічыла колькасць кніг, вывезеных з Полацка пасля ліквідацыі Ордэна ў1820 г.

Згодна з архітэктурным планам, які збярогся, і вопісамі даследчыца паспрабавала рэканструяваць аздабленне і агульны выгляд не толькі бібліятэчных залаў, але і друкарні з усім магчымым абсталяваннем. Даследаванню дзейнасці друкарні полацкіх езуітаў прысвечаны трэці раздзел манаграфіі. Ірэна Кадульска падкрэсліла асаблівае становішча і адметную ролю, якую адыграла полацкая езуіцкая друкарня як адзіны выдавецкі цэнтр у той час, калі Ордэн быў забаронены.  Яна была заснавана ў 1787 г., мела свой асабісты Цэнзурны камітэт і дзейнічала да 1820 г. уключна. Выдаваліся школьныя і акадэмічныя падручнікі, слоўнікі, рэлігійная літаратура, гістарычныя працы, мастацкая літаратура на розных мовах. Даследчыца згадвае наяўнасць у друкарні шрыфтоў, якімі можна было карыстацца для выдання кніг на польскай, лацінскай, нямецкай, французскай, італьянскай, латышскай, рускай, старажытнаяўрэйскай і грэцкай мовах. Вельмі каштоўны дадатак да раздзела — складзеныя І.Кадульскай спісы кніг акадэмічнай друкарні, дзе згадваюцца наступныя дадзеныя: імя аўтара, назва кнігі, колькасць тамоў, год і месца выдання, а таксама фармат і кошт. Дарэчы, наклад мог вагацца ад 2 да 5 тыс., а цана аднаго асобніка — ад 10 капеек да 16 рублёў (напрыклад, „Энеіда“ Вяргілія выйшла накладам 3046 ас., „Жыцці святых“ Пятра Скаргі каштавалі 16 руб.).

Сярод надрукаваных у Полацку кніг было шмат драматургічных твораў, якія выкарыстоўваліся па прамым прызначэнні, імі карысталіся для тэатральных пастановак. Тэатру і ўвогуле тэатралізацыі прысвечаны чацвёрты раздзел манаграфіі. Відавочна, што гэтая тэма асабліва блізкая аўтару. Ірэна Кадульска прысвяціла шмат работ даследаванню польскай драматургіі і, у першую чаргу, езуіцкім тэатрам[2]. Пра акадэмічны і інтэрнацкі тэатры, драматургаў, тэатралізаваныя святы і ўрачыстасці, пра рэпертуары і дэкарацыі, студэнцкія дэкламацыі, канцэрты і ілюмінацыі полацкіх езуітаў даследчыца сабрала цікавы і змястоўны матэрыял, які ўражвае і не пакідае чытача абыякавым. Тым больш што Ірэна Кадульска менавіта ў гэтым раздзеле выкарыстала шмат яскравых ілюстрацый і цытат на польскай мове.

Самымі каштоўнымі сярод драматургічных твораў аўтар палічыла драмы Н.Мусніцкага, у якіх знайшлі сваё ўвасабленне жанры высокай класічнай трагедыі і дыдактычных павучальных камедый. У камедыі „Muzeum Fizyczne“ Мусніцкі на сцэне паказаў каштоўнасць акадэмічнага музея для распаўсюджвання ведаў. Езуіцкаму музею і мастацкай галерэі прысвечаны апошні, пяты, раздзел манаграфіі. Музей (у сэнсе не толькі калекцый, але і спецыяльна для яго пабудаванага ў 1787 г. трохпавярховага корпуса) быў заснаваны генералам Ордэна езуітаў таленавітым матэматыкам і мастаком Габрыэлем Груберам. Архіўныя дакументы і вопісы дазволілі ўявіць досыць поўную карціну аздаблення музейных залаў, склад музейных калекцый і тую вялікую ролю, якую музей адыграў у справе навучання студэнтаў, выхавання ў іх мастацкага густу і знаёмства шырокага кола наведвальнікаў (у першую чаргу жыхароў Полацка і ганаровых гасцей акадэміі) з найкаштоўнейшымі дасягненнямі чалавецтва ў сферы культуры і навукі. Трэба дадаць, што існаванне акадэмічнага музея стала стымулам да вывучэння, збірання і сістэматызацыі матэрыялаў, якія ілюстравалі гісторыю і культуру Полаччыны.

У невялікім заключэнні да манаграфіі Ірэна Кадульска яшчэ раз падкрэсліла ролю Полацкай акадэміі як культурнага цэнтра ўсходняй ускраіны былой Рэчы Паспалітай, дзе пасля 1820 г. „лацінска–польскую цывілізацыю пачала выціскаць руская традыцыя і цывілізатарская экспансія Расійскай імперыі“.

Полацк

Тамара Джумантаева


[1] Блинова Т. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения. Гродно, 2002. 427 с.
[2] Гл., напрыклад: Kadulska I. Teatr jezuicki XVIII i XIX wieku w Polsce. Gdańsk, 1997; яна ж, Komedia w polskim teatrze jezuickim XVIII wieku. Wrocław, 1993; яна ж, „Zabawki teatralne“ Nikodema Muśnickiego SI // Dramat i teatr postanisławowski. T.1. Wrocław, 1992.

Kowkiel, Lilia. Prywatne księgozbiory na Grodzieńszczyźnie w pierwszej połowie XIX wieku. (Ларыса Доўнар)

Снежня 13, 2005 |


Kowkiel, Lilia. Prywatne księgozbiory na Grodzieńszczyźnie w pierwszej połowie XIX wieku. Kraków, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2005. 221 s., ill., mapa.

Знакаміты англійскі бібліяфіл Рычард дэ Бёры, завяршаючы ў канцы свайго жыцця трактат аб любові да кніг „Філабіблон“ (1345 г.), пісаў: „Усё на свеце разбураецца і чахне ад часу, і тых, каго нараджае Сатурн, ён жа нястомна паглынае. Уся слава зямлі была б беспаваротна забыта, калі б не паклапаціўся ўсявышні пра сsродкі выратавання — пра кнігі. <…> Замкі могуць зраўняцца з зямлёй, непераможныя некалі дзяржавы могуць загінуць. Не дадзена ні каралям, ні папам увекавечыць сябе так, як гэта будзе зроблена ў кнізе“.

Увекавечанымі імёны многіх людзей засталіся і дзякуючы нястомнай працы па зборы кніг. Тысячагадовы шлях рассеяных па свеце беларускіх кнігазбораў з вялікай цяжкасцю прасочваецца ў сучаснасці. У большасці выпадкаў з–за таго, што гісторыя кнігазбораў — гэта гісторыя іх разбурэння і знікнення. У іншых — тыя, часта значныя рэшткі гістарычных кнігазбораў, якія захаваліся і прадаўжаюць заставацца ціхмянымі і нябачнымі сведкамі свайго часу, да нашых дзён слаба даследуюцца беларускімі вучонымі. Хоць апошнім часам ў гэтым кірунку з’явілася пэўная колькасць публікацый, у прыватнасці дзякуючы такім выданням, як „Здабыткі“ і „Матэрыялы Кнігазнаўчых Чытанняў“. Праўда, большасць іх артыкулаў асвятляюць толькі пэўныя калекцыйныя зборы з фондаў асобных найбуйнейшых бібліятэк Беларусі (Нацыянальная бібліятэка Беларусі, Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я.Коласа НАН Беларусі, Прэзідэнцкая бібліятэка, Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі, Гарадзенскі дзяржаўны гісторыка–археалагічны музей, Наваградскі гісторыка–краязнаўчы музей, Музей беларускага кнігадрукавання ў Полацку, Гомельская абласная бібліятэка, Беларускі дзяржаўны універсітэт, Беларускі дзяржаўны універсітэт культуры і мастацтваў і інш.). З’яўляюцца ў беларускім друку часам і працы па асобных прыватных кнігазборах Радзвілаў, Сапегаў, Храптовічаў, Пуслоўскіх, П.Патоцкага, М.Доўнар–Запольскага, А.Ельскага, М.Улашчыка, А.Матусевіча, У.Пічэты, М.Мялешкі, А.Багдановіча, К.Езавітава, А.Вялюгіна, М.Грынчыка і інш. На вялікі жаль, у сучасных беларускіх даследаваннях адсутнічаюць тэмы комплекснага характару, дзе б гістарычныя кнігазборы разглядаліся цалкам ці за пэўны перыяд іх развіцця і перамяшчэння. Ранейшыя працы беларускіх бібліятэказнаўцаў М.І.Пакала[1], В.А.Цыбулі[2], І.П.Емец[3] і іншых па гісторыі бібліятэчнай справы Беларусі з–за савецкіх ідэалагічных установак амаль не краналі пытання развіцця прыватных збораў. Парадавала ў гэтым годзе сваім з’яўленнем у часопісе „Роднае слова“ (2006. №4. С.80—83) публікацыя Юрася Лаўрыка пра „Найдаўнейшыя беларускія кніжніцы: прыватныя кнігазборы“, бадай — адна з першых спроб абагульнення звестак у храналогіі існавання прыватных кнігазбораў і іх сістэматызацыі па ўладальніцкай прыналежнасці (да сярэдзіны XVI ст.), не кажучы пра энцыклапедычныя артыкулы і „Палату кнігапісную“ М.В.Нікалаева[4].

Зразумела, перад даследчыкамі паўстае шэраг пытанняў, звязаных з методыкай рэканструкцыі кніжных калекцый. Дарэчы, у поле зроку вучоных з Літвы і Польшчы, якія ўдзельнічалі ў Міжнароднай навукова–практычнай канферэнцыі „Беларуская кніга ў кантэксце сусветнай кніжнай культуры“ (Мінск, 7—8 лютага 2006 г.), трапілі менавіта гэтыя пытанні. Сярод выступоўцаў была беларуская даследчыца з Кракава Лілія Коўкель, на ліку якой цікавыя навуковыя напрацоўкі ў вывучэнні кнігазбораў Гарадзеншчыны[5]. Нельга сказаць, што рэгіянальны падыход выкарыстоўваецца беларускімі кнігазнаўцамі даволі часта, аднак яго актуальнасць пры разглядзе гістарычных кнігазбораў, іх ролі ў развіцці культуры пэўнага рэгіёну відавочная. Даследаванне рэгіянальнай кніжнай культуры дае магчымасць высвятлення новых больш глыбокіх і падрабязных фактаў, якія спрыяюць прасвятленню больш дакладнай карціны развіцця культуры Беларусі ў яе рэчаіснасці. Што тычыцца Гарадзеншчыны і даследаванняў яе кніжнай культуры, то ў першую чаргу неабходна ўспомніць працы Яўгеніі Умецкай[6] і Алеся Пяткевіча[7] аб выданні і распаўсюджанні кніжнай прадукцыі на Гарадзеншчыне. Сваімі кнігазборамі, дыяментамі рэгіёну, якія атрымалі асвятленне ў друку, могуць ганарыцца Горадня, Слонім, Ашмяны, Шчорсы, Жыровіцы, Ружаны, Мерачоўшчына, Дзевяткавічы. Разгляд гістарычных бібліятэк праз прызму гістарычнай навукі дазваляе зразумець тую ролю, якую яны адыгралі ў жыцці грамадства.

Мэтай рэцэнзаванай манаграфічнай працы Ліліі Коўкель вызначана (і гэта асабліва каштоўна) „комплексная рэгістрацыя“ прыватных калекцый кніг, якія існавалі на гродзенскіх абшарах у азначаны перыяд, сістэматызацыя матэрыялаў, якія датычаць іх уладальнікаў, спосаў фармавання кнігазбораў, іх структуры і лёсаў (6).

Упершыню прыватныя кнігазборы пэўнага рэгіёну Беларусі атрымалі такое грунтоўнае даследаванне, і нягледзячы на тое, што аўтар, згаджаючыся з польскай даследчыцай Галінай Хамерскай, залічвае іх да бібліятэк польскай правінцыі, зроблены аналіз шматлікага корпусу фактаграфічнага матэрыялу сведчыць пра багатае інтэлектуальнае жыццё на Гарадзеншчыне ў канцы XVIII — першай палове ХIХ ст. І гэта яскрава прасочваецца менавіта праз бытаванне кнігі ў прыватных зборах, якія адыгралі найважнейшую ролю ў фармаванні такога тыпу беларускай культуры, як шляхецкая. Карпатлівая праца гродзенскіх бібліяфілаў і аматараў чытання не загінула бясследна, а ўшанавана і па праву ацэнена іх зямлячкай, якой давялося адшукваць сляды гродзенскіх кнігазбораў у розных краінах, каб звесці на адзіны шлях — да Радзімы. Навуковыя вандраванні аўтаркі па архіўных, бібліятэчных і музейных фондах Горадні, Мінска, Вільні, Санкт–Пецярбурга, Варшавы, Кракава і Торуні, скурпулёзныя пошукі апісанняў, інвентароў і каталогаў прыватных гарадзенскіх калекцый, якія складаліся не толькі па жаданні іх уладальнікаў, прынеслі найцікавейшыя вынікі. А імі сталі ні многа ні мала, а ажно 119 прыватных кнігазбораў, якія як найбольш знакавыя функцыянавалі на абшарах Гарадзенскай губерні ў вызначаны час. І трэба сказаць, час вельмі складаны, звязаны з паўстанцкім рухам 1830–х, 1860–х г. і яго наступствамі; са зменамі тэрытарыяльных межаў губерні ў 1842 г., складу яе насельніцтва (рэлігійнага і сацыяльнага).

Манаграфія ўключае чатыры раздзелы. У першым раздзеле „Zbiracze ksążek“ (15—35) на падставе апрацаваных дакументаў аб спісах насельніцтва Гарадзеншчыны з працы М. Улашчыка „Предпосылки крестьянской реформы 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии“ (Масква, 1965) прыведзены склад насельніцтва губерні, адпаведна якому прапанаваны катэгорыі збіральнікаў кніг: шляхта (арыстакратыя, сярэдняя і дробная шляхта), мяшчанства, інтэлігенцыя, духавенства, сялянства. Разважаючы пра класіфікацыю збіральнікаў кніг, спадарыня Коўкель прыводзіць розныя падыходы да гэтага пытання такіх польскіх даследчыкаў, як напрыклад, Казіміра Малячынская, Альжбета Сладкоўская. Адсутнасць адзінства ў польскай навуковай і даведачнай літаратуры пацвярджаецца дадзенымі і з слоўнікаў польскай літаратуры, дзе вылучаюцца сядзібныя, шляхецкія, пісьменніцкія і мяшчанскія бібліятэкі або наогул толькі родавыя і фундацыйныя. Што тычыцца разгляданай манаграфіі, то, здаецца, яе аўтар знайшла абгрунтаванае і правільнае рашэнне ў класіфікацыі кнігаўладальнікаў, зыходзячы з сацыяльнай структуры тагачаснага грамадства Гарадзеншчыны.

У старадаўніх родавых „гнёздах“, якіх, як зазначае аўтар, было шмат на Гарадзеншчыне, збіраліся і захоўваліся з пакалення ў пакаленне творы мастацтва, архівы і кнігі. Да іх належалі Храптовічы са Шчорсаў, Друцкія–Любецкія з Шчучына, Патоцкія з Росі і Рудавы, Радзівілы з Паланэчкі, Сапегі з Ружанаў і Дзярэчына, Солтаны з Дзятлава, Тышкевічы з Свіслачы, Валіцкія з Азёраў (19—21). Каштоўная інфармацыя прыводзіцца пра нешматлікія каталогі і інвентары кнігазбораў Храптовічаў, Патоцкіх, Сапегаў і Солтанаў, якім наканавана было дайсці да нашага часу (20). З агульнай характарыстыкі бібліятэк сярэдняй і дробнай шляхты паўстае вобраз „польска–французскай бібліятэкі“, якая была найбольш тыповай для збораў Швыкоўскіх у Пружанах, Пуслоўскіх у Альберціне, Слізняў у Дзевяткавічах, Туганоўскіх у Туганавічах, Дамейкі ў Заполлі (22). Аднак страта незалежнасці Рэчы Паспалітай паўплывала, як адзначае аўтарка, на пашырэнне інтарэсу да „памятак мінуўшчыны“, якімі сталі мясцовыя старадрукі, родавыя архівы ў такіх зборах, як Вайніловічаў у Савічах, Скарбкаў–Важынскіх у Ішчальне, Слізняў у Дзевяткавічах. Некаторыя з шляхецкіх кнігазбораў маглі супернічаць нават з навуковымі і асветніцкімі — бібліятэка Наргелевіча ў Войнаве, Пуслоўскіх у Мерачоўшчыне і Альберціне. Толькі некаторыя прадстаўнікі заможнай шляхты вялі свае інвентары (Слізні) ці каталогі (Вайніловічы). Сляды меншых колькасна збораў кніг можна адшукаць толькі па актах канфіскацыі маёнткаў за ўдзел іх уладальнікаў у паўстаннях.

Найменш звестак захавалася пра бібліятэкі мяшчан, якія ў сацыяльнай структуры гарадоў і мястэчак Гарадзеншчыны (паводле прыведзеных дадзеных) складалі найбольшую частку (у 1811 г. — 77,8%, у 1841 г. — 91,9%, у 1861 г. — 63,3%). Аўтару давялося звярнуцца да ўспамінаў, карэспандэнцыі ў перыёдыцы, з чаго робіцца выснова, што мяшчанства прымала нязначны ўдзел у з’явах пашырэння асветы і чытальніцтва. Асноўнымі крыніцамі адшукання ўладальнікаў прыватных збораў сярод мяшчан стала падпіска на пэўныя выданні. І як сведчаць падпісныя білеты — гэта былі Аляксандр Бродскі з Ліды, Юзаф Загаеўскі з Горадні, Лейба Шарашэўскі з Берасця. Найбольш вядомым быў збор (некалькі тысяч) Самуэля Хефта з Берасця, які збіраў літаратуру па філасофіі, гісторыі, мастацкую літаратуру на польскай, лацінскай, французскай, нямецкай і рускай мовах (25).

Каб распавесці пра кнігазборы інтэлігенцыі, аўтар спчатку разважае наконт яе складу і спецыфікі на землях былога ВКЛ, ролі Віленскага універсітэта і сярэдніх навучальных устаноў і прыходзіць да высновы, што інтэлігенцыя заходніх губерняў у акрэслены час існавала найбольш у стане „патэнцыяльным, чым рэальным“ (27). Аднак, нягледзячы на тое, што пэўныя цяжкасці не дазволілі росквіту большасці разумовай эліты, яна, тым не менш, дбала пра пашырэнне асветы, чытальніцтва і кнігі ў краі. У ідэнтыфікацыі кнігазбораў інтэлігенцыі аўтар абапіраецца на карэспандэнцыю філаматаў і перапіску віленскага выдаўца Юзафа Завадскага, што дазволіла ёй вылучыць групу збіральнікаў кніг сярод настаўнікаў (Лявон Бароўскі, Казімір Храмінскі, Ян Вольскі, Ігнацый Кулакоўскі, Міхал Канарскі, Францішак Міцкевіч), вышэйшага і сярэдняга чынавенства (віцэ–губернатар Канстанцін Максімовіч, губернатар Станіслаў Урсын Нямцэвіч і інш.), юрыстаў (Абуховіч з Сеннай, Паўловічы з Горадні), пісьменнікаў і навукоўцаў (Тэадор Нарбут, Уладзіслаў Трамбіцкі, Людвік Кандратовіч). Неабходна адзначыць, што аўтаркай былі выкарыстаны апісанні (інвентары) прыватных бібліятэк, якія засталіся пасля Т.Нарбута, Л.Кандратовіча, К.Храмінскага і К.Максімовіча, і, зразумела, даследаванні, прысвечаныя кнігазборам апошніх трох названых уладальнікаў.

Сярод асоб духоўнага кліру, якія звычайна не збіралі вялікіх бібліятэк, акрамя прадстаўнікоў вышэйшай касцёльнай ерархіі, сп. Лілія называе кнігазборы ксяндзоў Аляксандра Гінтаўта, Любавіцкага, Раймунда Земацкага. Духавенства спрыяла таксама папаўненню кляштарных і публічных бібліятэк (31).

Каб пацвердзіць меркаванне пра збіранне кніг у сялянскім асяроддзі, аўтар прыводзіць наступныя аргументы. Штогод на Гарадзеншчыне ў 1804—1822 г. у пачатковых школах навучалася ад 300 да 1000 сялян, якія, зразумела, умелі чытаць і былі патэнцыяльнымі спажыўцамі, хутчэй, таннай выдавецкай прадукцыі. У архіўных дакументах настойлівай аўтарцы ўсё ж удалося адшукаць нават адзінае прозвішча селяніна з Азёраў — гэта Мікалай Абухоўскі, у якога ў 1864 г. паліцыя канфіскавала патрыятычную і палітычную літаратуру. Аднак дакладных звестак пра існаванне нават невялічкіх бібліятэк у сялянскіх дамах у першай палове ХIХ ст. няма.

Не прамінула Лілія Коўкель і такое складанае пытанне, як структура ўладальнікаў кнігазбораў па веравызнанні і нацыянальнай прыналежнасці (33—35). Напэўна, хутчэй не структура, а склад уладальнікаў кнігазбораў. Аўтарка згадвае імя слыннага аўтарытэта ў справе старажытнаславянскага пісьменства прафесара Віленскага універсітэта, збіральніка кніг, уніяцкага ксяндза, а пасля 1839 г. — праваслаўнага святара Міхала Баброўскага, які, дарэчы, меў у сваім зборы унікальны экзэмпляр „Часаслоўца“ Швайпальта Фіёля на кірыліцы (Кракаў, 1491). Тут мы зноў сустракаем імя яўрэя з Брэста Самуэля Хефта. Не была рэдкасцю кніга і ў татараў Гарадзеншчыны. Для прыкладу — кнігазбор Ахмета Крычынскага са Слоніма. Было на Гарадзеншчыне і пратэстанцкае асяроддзе, прадстаўнікі якога — у асноўным выхадцы з–за мяжы — Караль Готліб Хенінг, Ёхан Крыстыян Нэўен, Ян Утрытз. Аднак адсутнасць, як зазначае Лілія Коўкель, дакументальных сведчанняў пра кнігазборы ў праваслаўным асяроддзі (?), відаць, мелася на ўвазе толькі духавенства і сялянства, не дала магчымасці хоць што–небудзь распавесці на гэты конт, акрамя таго, што праваслаўных у Гарадзенскай губерні на 1857 г. налічвалася 54,5%.

Другі раздзел манаграфіі „Sposoby gromadzenia księgozbiorуów“ (36—72), прысвечаны спосабам фармавання кнігазбораў, пачынаецца аглядам старадаўніх спадчынных кнігазбораў, звесткі пра заснаванне якіх магнатамі і заможнай шляхтай Гарадзеншчыны сягаюць у XV—XVI ст. Гэта родавыя прыватныя зборы Сапегаў, Валовічаў, Скарбкаў–Важынскіх, Патоцкіх, Браніцкіх, Святаполк–Завадскіх, Радзівілаў, Касакоўскіх, Друцкіх–Любецкіх, Замойскіх, Рэйтанаў, Храптовічаў, Стравінскіх, Слізняў, Солтанаў, якія збіраліся і перадаваліся з пакалення ў пакаленне.

Частка прыватных кнігазбораў набывала статус культурна–гістарычнай вартасці дзякуючы куплі бібліяфільскіх калекцый. Да прыкладу, рэдкімі экзэмплярамі з еўрапейскіх бібліятэк валодалі Іяхім Храптовіч, у якога захоўваліся кнігі з рымскай бібліятэкі кардынала Джузэпэ Імперыале, а таксама з варшаўскай бібліятэкі братоў Залускіх. У настаўніка навук маральных свіслацкай гімназіі Казіміра Храмінскага таксама былі бібліяфільскія рарытэты з кнігазбору Залускіх, а ў Леапольда Валіцкага — з бібліятэк Людовіка XVI і Марыі Антуанеты. Драбніцы з кнігазбору віленскага ксяндза Юзафа Міцкевіча знаходзіліся ў Ігната Дамейкі, з бібліятэкі доктара Юзафа Франка — у Ота Слізня; з бібліятэкі Міхала Баброўскага і Яўхіма Булгарына — у Ўладзіслава Трамбіцкага і інш.

Выкарыстаўшы такія крыніцы, як перапіска, мемуары, успаміны, гаспадарчыя занатоўкі, спадарыня Коўкель вылучае яшчэ адзін спосаб збору — гэта закупка кніг у кнігарнях і на кірмашах, найчасцей у бліжніх губернскіх цэнтрах — Горадня, Вільня, Менск. Падрабязна аўтар спыняецца на дзейнасці віленскага кнігара Юзафа Завадскага, якому належала значная роля ў распаўсюджванні кніг па ўсёй Віленскай навучальнай акрузе (44). Пацвярджэннем стасункаў гарадзенскіх бібліяфілаў, у прыватнасці з Завадскім і наогул з Вільняй, паслужылі лісты і заказы на пэўныя выданні ад такіх аматараў кніг, як настаўнікі гімназіі ў Свіслачы Лявон Бароўскі і Ян Вольскі, хатні настаўнік Міхал Канарскі, Марыля Путкамер. Акрамя таго кніжныя склады выдаўца размяшчаліся ў Берасці, Горадні, Нясвіжы, Віцебску. Сталыя кніжныя сувязі не толькі з Завадскім, але і Рубэнам Рафаловічам меў Тэадор Нарбут. Адам Храптовіч падтрымліваў кантакты з віленскім кніжным складам Морытца, а Уладзіслаў Сыракомля (Людвік Кандратовіч) — з Тэафілам Глюксбергам. Не абмінула аўтарка і кірмашовы гандаль у Свіслачы, Слоніме, Жыровіцах, Міры, Наваградку, Зэльве, Нясвіжы, дзе найбольшым попытам карысталіся ў пакупнікоў польскія малітоўнікі і абразкі святых.

Адсутнасць даследаванняў аб развіцці мясцовага кніжнага гандлю не спыніла вучоную, і таму знойдзеныя звесткі пра яго развіццё ў Горадні стануць каштоўным дапаўненнем і кірункам будучых распрацовак гісторыі кніжнага гандлю Беларусі. Першая інфармацыя, як адзначае аўтар, пра самастойную кнігарню ў Горадні паходзіць з „Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych“ 1859 г. — гэта кнігарня з чытальняй Загаеўскага, а таксама кнігарня з чытальняй Кайшара і Васэртрэгера, у якіх былі кнігі на польскай, французскай і нямецкай мовах (52).

Адной з формаў кніжнага гандлю быў абносны, ці вулічны, вандроўны гандаль, паслугамі якога карысталіся ў большасці вучні і студэнты (52).

На падставе карэспандэнцыі Т.Нарбута з кнігарамі, якая захавалася ў бібліятэцы Акадэміі навук Літвы, аўтар зазначае, што пошук букіністычных рэдкасцяў выходзіў і далёка за межы губерні, краю, Расійскай імперыі і дасягаў Санкт–Пецярбурга, Рыгі, Караляўца, Варшавы, Жытоміра, Кіева і інш. Нягледзячы на цяжкасці цэнзуры, кніжны шлях не перапыняўся, а дзе–нідзе ішоў у абыход яе.

Значная ўвага ў другім раздзеле аддаецца і такому спосабу набыцця кніг, як падпіска на асобныя выданні, спроба аналізу крыніц пра якую робіцца адносна Гарадзеншчыны ўпершыню (54—67). Як можна заўважыць, большасць выданняў, на якія гарадзенскія збіральнікі кніг падпісваліся, былі віленскімі: „Mowy i wiersze moralne autorów klasycznych“ Ю.Багуслаўскага (1801), „Wybor poezji z pisarzów polskich“ А.Пінькевіча (1835—1836), „Filozofia życia“ Ф.Шлега (1840), „Słownik łacińsko–polski“ Ф.Баброўскага (Т.1—2, 1841—1844), „Chrześcijańska filozofia życia“ М.Якубовіча (Ч.1—3, 1853), „Obraz bibliograficzno–historyczny literatury polskiej“ А.Ёхера (Т.1—3, 1840—1857). Дзякуючы віленскім выдаўцам Завадскаму, Глюксбергу, Аргельбранду падтрымлівалася падпіска на варшаўскія і пецярбургскія выданні на польскай мове па гісторыі і мастацкай літаратуры (арыгінальныя і перакладныя). Адзначаюцца аўтарам і дадзеныя пра падпіску на рускамоўныя выданні, у прыватнасці на творы Аляксандра Пушкіна ў васьмі тамах (СПб, 1837—1839). Таму ці не з’яўляецца супярэчаннем заўвага Коўкель адносна таго, што кніг на рускай мове ў мясцовых кнігарнях не было, бо яны не мелі тут збыту?

Па–за ўвагай аўтара не засталася і паштовая падпіска на перыёдыку, большасць якой складалі таксама выданні з Вільні, навінамі якіх жылі жыхары Гарадзеншчыны ад нумару да нумару, да кожнай наступнай пошты: „Dziennik Wileński“, „Tygodnik Wileński“, „Dzieje Dobroczynności Krajowej i Zagranicznej“, „Wiadomości Brukowe“ (61). З 1830—1860–х г. на правінцыі пачалі цікавіцца пецярбургскімі, а таксама мясцовымі перыядычнымі выданнямі. Шэраг перыядычных выданняў адлюстраваны і ў інвентарах да прыватных кнігазбораў Т.Нарбута, Слізняў, Валовічаў, У.Сыракомлі, Стравінскіх, К.Максімовіча, Т.Булгака і інш. (62). З табліцы колькасці падпісных выданняў на 1858 г. паводле іх мовы, пададзенай на с.66, відаць, што пераважаюць перыядычныя выданні на рускай (61 назва), французскай (32 назвы), польскай (19 назваў), нямецкай (10 назваў) мовах.

Дзякуючы карпатлівай працы ў даследаванні лістоў падпіскі аўтару ўдалося выявіць шэраг новых прозвішчаў тых асоб з Гарадзеншчыны, якія былі чытачамі і збіральнікамі кніг, што несумненна — значны ўклад у вывучэнне пытання распаўсюджання выдавецкай прадукцыі, развіцця кніжнай культуры і кніжных сувязяў. Выяўленыя факты сведчаць аб працэсе збору кніг не толькі як моднай з’яве, але і як аб свядомым і мэтанакіраваным камплектаванні прыватных бібліятэк.

Завяршае раздзел тэма „Дары і абмен кніг“ (68—72). Вылучаны спосаб фармавання прыватных кнiгазбораў з’яўляецца, як зазначае Коўкель, найбольш характэрным у асяроддзі літаратараў, краязнаўцаў і мясцовых настаўнікаў. Правененцыі прыватных бібліятэк раскрываюць цікавыя старонкі кніжных ўзаемасувязяў. Так, у Храптовічаў захоўваліся, напрыклад, кнігі, атрыманыя ад Тадэвуша Чапскага, у Пуслоўскіх — ад Яўстафія Тышкевіча, у Тышкевіча — ад Тэадора Нарбута. Каштоўнай крыніцай інфармацыі, якую выкарыстала аўтарка, стала, дарэчы, перапіска Т.Нарбута (68—69). Выяўленыя факты значныя тым, што сведчаць пра кніжныя кантакты, пашыраючы тым самым нашы веды і звязваючы ў адзінае цэлае культурную прастору Беларусі і суседніх народаў.

Сапраўды, прыведзены матэрыял дазваляе вызначыць менавіта творчую дзейнасць мясцовых збіральнікаў кніг, бібліяфілаў, у якой галоўная роля належала індывідуальнаму адбору. Адсюль можна зрабіць выснову, што прыватныя кнігазборы набывалі ў нейкай сваёй частцы ці цалкам характар культурнай каштоўнасці, кніжнага помніка. Бібліяфільства ж у сістэме культуры, такім чынам, выступае вельмі дзейсным крытэрам стану грамадства.

Непасрэднай характарыстыцы прыватных кнігазбораў прысвечаны трэці раздзел працы „Struktura księgozbiorów“ (73—131). І тут спадарыня Коўкель паказала, што, нягледзячы на ўсе цяжкасці, якія паўстаюць пры гэтым перад даследчыкам, усё ж рэканструкцыя прыватных бібліятэк магчымая. Грунтуючыся на традыцыйным кнігазнаўчым падыходзе пры даследаванні кніжных збораў, ёй удалося структураваць прыватныя бібліятэкі па іх колькасным і якасным складзе. У структуры кнігазбораў па іх колькасці вылучаюцца тры групы: ад тысячы да некалькіх тысяч, ад ста да тысячы, ад дзесяткаў да ста тамоў. Логіка даследавання прасочваецца не толькі ў вызначэнні прыватных бібліятэк ад найбуйнейшых да больш дробных, але і ў пытаннях і праблемах, звязаных з іх колькасным вызначэннем ці ідэнтыфікацыяй, тым больш абмежаваных толькі першай паловай ХIХ ст. ці тэрыторыяй Гарадзенскай губерні. Зразумела, што не заўсёды адшуканыя дадзеныя ўкладваліся ў гэтыя рамкі. Тым не менш, да найбуйнейшых шматтысячных прыватных кнігазбораў першай паловы ХIХ ст. Лілія Коўкель адносіць бібліятэкі Адама Храптовіча (ад 15 да 20 тыс.), Яна Наргелевіча (каля 20 тыс.), Пуслоўскіх–Красінскіх (каля 10 тыс.); Вайніловічаў, Патоцкіх, Абуховічаў, Чапскіх, Ліпардтаў, Кірсноўскіх (усе да 5 тыс.); Радзівілаў і Аляксандра Гінтаўта (да 4 тыс.); Касоўскіх (3 тыс.); Святаполк–Завадскіх (больш за 2 тыс.) і інш. Асобна аўтарка вылучае прыватныя кнігазборы, лічба якіх вызначана па архіўных дакументах і каталогах, складзеных у выніку канфіскацыі маёнткаў і маёмасці пасля паўстанняў (Леапольда Валіцкага, Валенція Швыкоўскага, Адама Солтана, Францішка і Яўстахія Сапегаў, Германа і Юзафа Патоцкіх). Яшчэ раз аўтар звяртае ўвагу на рукапісныя інвентары прыватных бібліятэк, па якіх вызначалася іх тысячная колькасць (Пуслоўскіх, Слізняў, Стравінскіх і інш.).

Да найбольш шматлікай групы адносяцца хатнія кнігазборы, якія налічвалі ад 100 да 1000 тамоў — Тэадора Нарбута, Уладзіслава Сыракомлі, Станіслава Нямцэвіча, Францішка Ельскага, Канстанціна Максімовіча і інш. Што тычыцца У.Сыракомлі, то ў Залуччы пад Мірам паэт жыў і працягваў збіраць сваю бібліятэку толькі з 1844 да 1852 г., а пасля 1842 г. фальварак, як і ўвесь Наваградскі павет, адышоў да Мінскай губерні. Пазней „вясковы лірнік“ пераехаў у Барэйкаўшчыну, што паблізу Вільні, і там, як піша У.Мархель, значна папоўніў сваю прыватную бібліятэку[8]. Колькасна ж яго кнігазбор дасягаў 2500 кніг і часопісаў. Праўда, большасць з іх была на руках, а на месцы пасля смерці паэта заставалася 1056. Да якой жа колькаснай групы ў такім выпадку аднесці яго прыватную кніжную калекцыю?..

У каторы раз аўтар звяртае ўвагу на выкарыстанне ў кнігазнаўчых даследаваннях архіўных дакументаў, якія датычацца канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў лістападаўскага паўстання (Казіміра Валовіча, Тамаша Булгака, Ігната Дамейкі, Караля Нямцэвіча, Казіміра Кастравіцкага). Па слядах вандраванняў прыватных кнігазбораў з рук у рукі толькі ўскосна высветлены іх колькасны склад (Вінцэнта Тышкевіча, Міхала Баброўскага, ксяндза Лубавіцкага з Гродна, ксяндза Казіміра Контрыма ў Вярэйках, Канстанціна Туганоўскага, Уладзіслава Брахоцкага, Мікалая Дубічынскага і інш.) і, такім чынам, аднесены да адпаведнай другой групы.

Што тычыцца даследавання трэцяй групы прыватных збораў (да 100 тамоў), то, як адзначае аўтар, гэта быў найскладанейшы пошук, калі інфармацыя амаль адсутнічала. Аднак на падставе рукапісных матэрыялаў бібліятэкі Віленскага універсітэта Ліліі Коўкель усё ж пашчасціла выявіць зборы, напрыклад ксяндза Рамуальда Зімоцкага, ксяндза Феліцыяна Лашкевіча, Анастасія Абламовіча, Люцыяна Бохвіца, Аляксандра дэ Ларыўера.

Вельмі падрабязна разглядае спадарыня Коўкель якасную структуру прыватных кнігазбораў. Грунтуючыся на фармальна–змястоўным крытэры, яна вылучае 9 тэматыка–відавых груп у складзе прыватных бібліятэк: 1) рукапісы і сямейныя архівы (84—93), 2) гістарычныя, палітычны і юрыдычныя працы (93—106), 3) польская і сусветная мастацкая літаратура (106—113), 4) навуковыя і спецыялізаваныя зборы (113—115), 5) рэлігійная літаратура (115—116), 6) падручнікі (116—120), 7) энцыклапедыі, слоўнікі (121—122), 8) календары, кнігі па гаспадарцы (122—128), 9) малюнкі і карты (128—130). З прыведзенай характарыстыкі паўстае тыповы вобраз прыватнай бібліятэкі Беларусі першай паловы ХIХ ст. і выяўляюцца пэўныя спецыфічныя рысы фармавання кнігазбораў Гарадзеншчыны. Неабходна адзначыць, што аўтар заўважыла значную розніцу ў іх колькасным складзе, выявіла як універсальныя, так і спецыялізаваныя зборы, зафіксавала з’яўленне на аснове кнігазбораў бібліяграфічных прац, выявіла тэндэнцыю фармавання менавіта бібліяфільскіх збораў, вызначыла дамінавальнае становішча ў кнігазборах французскай і польскай кнігі. Адзначаючы як характэрную асаблівасць захоўванне старадрукаў і рукапісаў у спадчынных бібліятэках (Храптовічаў, Сапегаў, Патоцкіх, Слізняў), а таксама найбагацейшых па змесце зборах Казіміра Храмінскага, Тэадора Нарбута, Пуслоўскіх, аўтар аднак не раскрывае інфармацыі пра кірылічныя кнігі, асабліва мясцовага паходжання. А тым не менш, у бібліятэцы Храптовічаў захоўвалася першая вядомая рукапісная кніга, створаная на Гарадзеншчыне ў 1241 г. „Напісанія Афанасія мниха к Панкови о древе добру и злу и о наузех и о стреле громней[9].

Характарызуючы рукапісныя і архіўныя матэрыялы ў зборах, вызначаючы іх крыніцазнаўчую вартасць для тагачасных гісторыкаў і пісьменнікаў, якую несумненна разумелі іх збіральнікі, аўтар больш, як падалося, схіляецца да прыкладаў, звязаных па змесце з Рэччу Паспалітай. Як галоўны кірунак фармавання прыватных калекцый спдарыня Коўкель вызначае збор помнікаў польскай гісторыі і культуры. Звяртаючыся да разгляду каралеўскіх прывілеяў, якія захоўваліся ў бібліятэцы Солтанаў, аўтарка ўсё ж адзначае прыналежнасць Аляксандра Солтана да грэцкага веравызнання (87), а тым часам сярод збіральнікаў кніг адпаведнай хрысціянскай канфесіі гэты факт не ўзяты пад увагу.

Колькасна невялікія прыватныя кнігазборы складаліся ў асноўным з літаратуры канца XVIII — першай паловы ХIХ ст., якая, як адзначаецца, выдавалася ў Вільні, Варшаве, Кракаве, Вроцлаве, Познані.

Пералічваючы склад выданняў па мастацкай літаратуры, якія пераважалі ў прыватных зборах, Лілія Коўкель вылучае дамінавальнае становішча твораў польскага Адраджэння і Асветніцтва, папулярных польскіх аўтараў, а разам з імі нараджэнцаў Беларусі Адама Міцкевіча, Яна Чачота, Ігната Ходзькі, Уладзіслава Сыракомлі і іншых, творы французскай і рускай літаратуры, пераклады сусветнай літаратуры на польскую мову і нават адзінкавыя мастацкія творы на англійскай і нямецкай мовах. Выклікае пытанне, а чаму не адзначаны, напрыклад, тыя адзінкавыя выданні твораў Вінцэнта Дуніна–Марцінкевіча, якія выйшлі на беларускай мове і былі нават адлюстраваны ў каталогу да кнігазбору Ўладзіслава Сыракомлі, складзеным Аніцэтам Рэніерам[10]? Толькі сярод рэлігійных выданняў аўтар адзначае два нясвіжскія выданні канца XVII ст. — гэта Biblia і Pismo Święte, якія захоўваліся ў прыватным зборы Святаполк–Завадскіх у Крошыне. Як незвычайная цікавасць вызначаецца ў зборы Сапегаў і полацкае выданне 1811 г. — Książkę do nabożeństwa po żmudzku (116). Сярод энцыклапедый і слоўнікаў, якія назапашваліся ў прыватных зборах, адзначаюцца нават выданні на літоўскай мове (у зборах Тэадора Нарбута, Казіміра Валовіча, Адама Храптовіча, Уладзіслава Сыракомлі і інш.). Нарэшце, што тычыцца календароў, то акрамя віленскіх і варшаўскіх выданняў, аўтарка выявіла ў прыватных бібліятэках прадукцыю з Кракава, Горадні, Полацка, Супрасля, Замосця, Каліша, Гданьска, Бярдзічава, Жытоміра, Любліна, Львова. Адным са збіральнікаў календароў, выдадзеных на літоўска–беларускіх землях, быў Вандалін Пуслоўскі і, як заўважыла спадарыня Коўкель, сабраў шмат такіх папулярных выданняў, надрукаваных у Полацку, Горадні і Вільні (с.123).

Такім чынам, кніжныя калекцыі Гарадзеншчыны адлюстроўваюць гістарычнае функцыянаванне як асобных кніг, так і цэлых бібліятэк у пэўнай культурнай прасторы і садзейнічаюць комплекснаму выяўленню розных феноменаў і працэсаў кніжнай культуры ў іх гістарычным развіцці.

У апошнім раздзеле „Losy księgozbiorów“ (132—158) Лілія Коўкель спрабуе закрануць такія найбольш балючыя пытанні, як продаж і распыленне кнігазбораў сваякамі (132—134), канфіскацыя кнігазбораў пасля лістападаўскага паўстання (134—140), студзеньскага паўстання (140—147), знішчэнне ад пажараў (147), страты пад час Першай сусветнай і польска–бальшавіцкай войнаў (147—149), кнігазборы ў руках сям’і (149—150), кнігазборы, перададзеныя навуковым і грамадскім установам (151—153), страты пад час Другой сусветнай вайны (153—154), рэшткі захаваных старадаўніх збораў (154—158).

Як зазначыла аўтар, гісторыя прыватных кнігазбораў Гарадзеншчыны ХIХ ст. у большасці сваёй — гісторыя страт і знішчэння, толькі нязначная іх частка заставалася ў карыстанні сем’яў да Другой сусветнай вайны, а яшчэ менш дайшло да нашага часу. Аднак, калі ўдалося прайсці па слядах слынных кнігазбораў і іх уладальнікаў, то не страчана вера ў іх вяртанне, якое магчыма, а гэта грунтоўна і фактычна пацвердзіла ў сваёй працы Лілія Коўкель, праз іх вывучэнне пры дапамозе метададзеных і паратэкстаў і ўвядзенне ў навуковы ўжытак.

Што яшчэ хацелася адзначыць, дык гэта „Спіс уладальнікаў прыватных кнігазбораў на Гарадзеншчыне (1795—1863)“, які прыведзены ў дадатку. Рэч вельмі неабходная і можа выкарыстоўвацца ў якасці даведачнага матэрыялу шматпланава, бо сцісла адлюстроўвае сістэматызаваны матэрыял па кожным з выяўленых прыватных збораў: уладальнік, мясцовасць, характарыстыка збору (колькасная і якасная), лёс збору, каталогі і інвентары, даследаванні, літаратура (161—194). Акрамя таго змешчаны ілюстрацыі відарысаў Горадні, Альбярціна, Аляшэвічаў, Пружанаў, Мерачоўшчыны, Ружанаў, Варацэвічаў, Вароньчы, Скокаў, Шаўраў; экслібрысы і пячаткі Вандаліна Пуслоўскага, Казіміра Контрыма, Яўхіма і Адама Храптовічаў, аўтограф Я.Тышкевіча, білет падпіскі В.Пуслоўскага на бібліяграфічны твор А.Ёхера. Да месца ў дадатку і карта Гарадзенскай губерні 1829 г., прымацаваная выдаўцамі на с.3 вокладкі, на якой, калі пастарацца, можна адшукаць тыя гарады, мястэчкі і сядзібы, дзе размяшчаліся знакамітыя кнігазборы. А гэта з’яўляецца своеасаблівым пацвярджэннем прыналежнасці месцаў размяшчэння вышэй азначаных кнігазбораў па дзяржаўна–адміністрацыйным падзеле ўраду Расійскай імперыі да Гарадзеншчыны.

Усцешна, што хоць такім чынам, праз польскі друк і польскае пасярэдніцтва, беларуская культура, і ў прыватнасці кніжная, папоўнілася каштоўным даследаваннем, якое, спадзяюся, паслужыць добрым прыкладам у плане метадалогіі і гістарыяграфіі для будучых грунтоўных прац па гісторыі бібліятэчнай справы і бібліяфільства Беларусі. На падставе па–новаму адкрытых і разгледжаных крыніц Гарадзеншчына паўстае ў вачах нашых сучаснікаў як найбагацейшы рэгіён кніжнай культуры Беларусі, развіццё якой і было вызначальным фактарам у фармаванні бібліятэк — характару іх фондаў, спосабаў арганізацыі і вядзення. Сапраўды, слава зямлі нашай і продкаў нашых, якія па драбніцах з пакалення ў пакаленне яе збіралі, не знікае, бо застаюцца кнігі.

Мінск

Ларыса Доўнар


[1] Покало М.И. Библиотеки на территории Белоруссии с древнейших времен до конца XVIII в. // Вопросы библиографоведения и библиотековедения. Вып.5. Минск, 1984. С.36—54; История библиотечного дела в БССР. Минск, 1986.
[2] Цыбуля В. Библиотека латинской книги в Слуцке // Свіцязь. Мінск, 1989. С.200—206; Грамадскія і спецыяльныя бібліятэкі Беларусі (ХIХ — пач. ХХ ст.) // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1976. № 2. С.31—33; Манастырскія і царкоўныя бібліятэкі ў Беларусі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1970. № 3. С.50—51; Народныя бібліятэкі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1977. № 3. С.33—34; Первые библиотеки в Минске // Доклады к ХI конференции молодых ученых Белорусской ССР. Минск, 1967. С.25—39.
[3] Емец И.П. Краткий очерк развития библиотечного дела в Белоруссии с древнейших времен до Великой Октябрьской социалистической революции // Библиотечное дело в Белоруссии (XVI в. — 1917 г.): Библиогр. указатель. Минск, 1983. С.5—68.
[4] Нікалаеў М.В. Бібліятэкі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Мінск, 1994. Т.2. С.41—43; Таксама: Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Мінск, 2004. С.421—422; Палата кнігапісная: Рукапісная кніга на Беларусі ў X—XVIII стагоддзях. Мінск, 1993. 239 с.: іл.
[5] Напр.: Коўкель Л. Лёсы прыватных збораў на беларускіх землях пасля паўстання 1830—1831 гг. (На прыкладзе Гродзеншчыны) // Здабыткі: Дакум. помнікі на Беларусі. Мінск, 2005. Вып.7: Матэрыялы Трэціх Міжнародных кнігазнаўчых чытанняў „Кніга Беларусі: Повязь часоў“ (Мінск, 16—17 вер. 2003 г.). Секцыя 2. Беларускія гістарычныя кнігазборы ў часе і прасторы. Мiнск, 2005. С.57—68; Прыватныя кнігазборы Гродзеншчыны другой паловы ХIХ ст. (на прыкладзе калекцыі Пуслоўскіх–Красінскіх) // Этнасацыяльныя і культурныя працэсы ў заходнім рэгіёне Беларусі: гісторыя і сучаснасць. Гродна, 1998. С.205—210.
[6] Умецкая Е. С. Книгоиздание в Белоруссии в первом тридцатилетии XIX века (1801—1832) // Книговедение: Сб. докл. науч. конф., посвященной началу книгопечатания в Литве и Белоруссии (Вильнюс, 21 нояб. 1975 г.). Вильнюс, 1979. № (7) 14. C. 76—91; Книгопечатание в Гродно в конце ХIX в. (1861—1900) // Сборник статей по основным направлениям научно–исследовательской работы. Минск, 1991. Ч. I. С. 93—98; Прыватнае кнiгадрукаванне ў Беларусi // Помнiкi гiсторыi i культуры Беларусi. 1979. № 4. C. 22—24; Распространение книги в Белоруссии в дореволюционный период (1801—1860) // Книга в России XVII — начала ХIХ в.: Проблемы создания и распространения. Ленинград, 1989. С.80—86.
[7] Пяткевіч А.М. Маршруты кніжнага слова: з гісторыі кнігі, друку на Гродзеншчыне. Warszawa: Fundacja IDEE, 2002. 52 с.
[8] Мархель У. Кнігазбор Сыракомлі // Свіцязь. Мінск, 1989. С.223—224.
[9] Пяткевіч А. Маршруты кніжнага слова: з гісторыі кнігі, друку на Гродзеншчыне. С.5.
[10] Мархель У. І. Кнiгазбор Сыракомлi // Книговедение в Белоруссии. Мінск, ФБАН БССР, 1977. С. 89.

Наверх

Валянцiн Калнiн. Зорны шлях Яна Марыi Бернардонi

Снежня 18, 2004 |

Сёлета міне чатыры стагоддзі з дня смерці Яна Марыі Бернардоні, італьянскага архітэктара, які працаваў на землях Беларусі. Гэта выдатная нагода для ўшанавання памяці асобы, вельмі значнай у гісторыі нашай культуры і мастацтва. Пра Я.М.Бернардоні вядома даўно, спачатку з польскіх публікацый XIX ст.[1], а ад паловы XX ст. імя яго пачало з’яўляцца ў савецкіх выданнях[2]. Нажаль, дагэтуль у нас няма яшчэ абагульняльнай працы, прысвечанай жыццю і творчасці архітэктара.

У апошнія паўтара дзесяцігоддзя назіраецца павышаная цікаўнасць да італьянскага майстра. Прычынай таму стала адкрыццё ў 1984 г. спецыялістам па беларускім старажытным пісьменстве Георгіем Галенчанкам у Інстытуце манускрыптаў Нацыянальнай Бібліятэкі Ўкраіны імя В.І.Вернадскага (Кіеў) зборніка архітэктурных чарцяжоў XVI—XVII ст., датычных Беларусі[3]. Першыя беларускiя даследчыкi згаданага збору чарцяжоў прафесар Г.Галенчанка і доктар архітэктуры Т.Габрусь даводзяць, што большая частка арыгiнальных чарцяжоў у iм выканана самiм Бернардонi пад час праектавання пабудоў, адлюстраваных на тых чарцяжах[4]. Тады ж збор чарцяжоў атры­маў рабочую назву „Альбом Бернардоні“.

У 1999 г. па iнiцыятыве варшаўскага прафесара Ежы Кавальчыка ў Рыме быў выдадзены зборнiк артыкулаў, цалкам прысвечаны творчасцi Я. М. Бернардонi[5]. У гэтым зборніку, апра­ча асобных артыкулаў вядомых навукоўцаў[6], надрукаваны ўсе старонкi „Кiеўскага альбома“ і грунтоўныя каментары да іх, выкананыя праф. Е. Кавальчыкам. У канцы выдання пададзены бібліяграфія і паказнікі па імёнах і мясцовасцях. Экзэмпляр кнігі праф. Е. Кавальчык прэзентаваў мне, таму што ў тэксце ёсць спасылкі на маё меркаванне па тэме. Давялося вучыць італьянскую мову.

Знаёмства з тэкстамі артыкулаў у зборніку пра Бернардоні яш­чэ больш пацвердзіла слушнасць гіпотэзы наконт пахо­джан­ня „Кіеўскага альбома“, выказанай мною ў 1993 і 1998 г.[7], і дазволіла ўбачыць жыццё самога Бернардоні ў новым святле. Гэта адзiн з падмуркаў прапанаванага ніжэй разбору.

Італьянскі перыяд. Рым

Бернардонi паходзiў з мясцовасцi Кан’ё (Cagno), размешчанай на поўначы Італii паблізу мясцовасці Кома. Ва ўзросце 23 гадоў ён з’явiўся ў Рыме з мэтай уступiць у Ордэн езуiтаў i стаць архiтэктарам. У той зімовы дзень 19 студзеня 1564 г. Бернардонi меў пры сябе „зношаную чорную капу, тры сурвэткі, пару старых жаўнерскіх порткаў, скрутак палатна, малы ліхтарык, шчотачку для валасоў, куфэрак, яшчэ малы куфэрчык з двума ключамі, хрысціянскае вучэнне Тэаціна, духоўнае жыціе брата Керубіні, люстра крыжа, цуды Рыма, кніжачку св.Антонія, старыя нажніцы, прыладу з чарнілам“[8]. Па ягоных словах, выказаных пад час экзамену перад айцамі–езуітамі, ён дзесяць гадоў працаваў мулярам.

60–я гады XVI стагоддзя былі яшчэ пачатковым перыядам пашырэння Ордэна езуітаў, калі стварэнне новых пляцовак і іх забудова мелі надзвычай важнае значэнне. Ужо адчуваўся недахоп прафесійных будаўнікоў. Адразу пасля прыняцця ў Ордэн Бернардоні накіраваўся на будаўніцтва галоўнага храма езуітаў — рымскай царквы іль Джэзу і працаваў тут, не лічачы кароткіх ад’ездаў у іншыя гарады Італіі, на працягу 1564—1571 г. Кіраваў будоўляй вопытны архітэктар Джавані Трыстана (1515—1575), які адначасова быў „інспектарам пабудоў“ (consiliarius aedificorum) пры генерале Ордэна. На будаўнічай пляцоўцы іль Джэзу Бернардоні мог яшчэ ўбачыць (хоць такіх звестак няма) знакамітых майстроў Мікеланджэла і Вінёлу. Мікеланджэла Буанароці памёр у тым самым 1564 г., але вядома, што пад канец жыцця, не патрабуючы ніякай платы, ён выканаў для езуітаў план іх галоўнай царквы, выкарыстаны пазней наступнымі архітэктарамі[9]. Пераемнікам архітэктурных спраў Мікеланджэла ў Рыме стаў Джакоба Бароцы да Вінёла (1507—1573), якога лічаць галоўным творцам царквы іль Джэзу.

Прыняты ў Ордэн „братам прыслужнiкам“, Бернардонi заставаўся такiм да самага ад’езду з Iталii. Аднак не так важны быў для яго ўзровень манаскага статуса — ва ўсіх езуіцкіх запісах ён узгадваецца ў першую чаргу як муляр. Прафесійныя здольнасці Бернардоні, мабыць, адразу былі ацэнены, бо ўжо праз паўгода яго паслалі на некалькі месяцаў у Мілан для прыспешвання працы па рэканструкцыі калегіяльнага будынка, прылеглага да царквы Сан–Фідэле[10].

Неапалітанская правінцыя

У Рыме Бернардоні заставаўся да канца 1571 г. На кароткі тэрмін яго накіроўвалі ў Фларэнцыю, потым ад пачатку 1572 да канца наступнага года ён знаходзіўся ў Чывіта Сан–Анжэла на тэрыторыі Абруца, падпарадкаванай неапалітанскай правінцыі Ордэна езуітаў, дзе меркавалася будаўніцтва новага дома для навіцыяту. Аднак па розных прычынах кіраўніцтва Ордэна адмовілася ад далейшых работ у гэтым мястэчку, а сабраных там манахаў пачалі размяркоўваць па іншых месцах. У лісце генерала Ордэна да віцэ–правінцыяла Неапаля ад 11 кастрычніка 1573 г. па гэтай справе ёсць такія радкі: „Ян Марыя з Вальтэліны будзе накіраваны ў распараджэнне Вашай правінцыі, паколькі мы бачым, што рымская правінцыя моцна перагружана вялікай колькасцю людзей. Калі ж Вы заўважыце, што гэты або хто іншы з манахаў здольны стаць са­крысціянам у Мачэрата, то можаце яго туды высылаць“. Мачэрата — горад у Абруца. У той самай перапісцы генерала з Неапалем, якая захоўваецца ў рымскім архіве Ордэна, пад датай 31 кастрычніка пазначана: „A Macerata Giovan Maria Val­telina“ [У Мачэрату Ян Марыя Вальтэліна].[11]

У прыведзеных вышэй нататках Ян Марыя ўпершыню згадваецца з прыдомкам Вальтэліна, хоць дагэтуль паўсюдна менаваўся як Бернардоні. Звычайна прыдомак у тыя часы даваўся па месцы паходжання. У архіве езуітаў ёсць такі запіс: „Giovan Maria di Bernardoni di Cagno sul Milanese“[12] [Ян Марыя з Бернардоніяў з Каньё каля Мілана). Мястэчка Каньё знахо­дзіц­ца у 15 км на захад ад горада Кома[13]. Сальвіучы цытуе яшчэ дзве занатоўкі з езуіцкага архіва: „nato a Lajno“ [Нарадзіў­ся ў Лайна] і „appido Caino“ [з мясцовасці Кайна] і заўважае пры гэтым, што Lajno і Caino існуюць у рэгіёне Брыанца [Brian­­za]. Гэты рэгіён размешчаны таксама блізу горада Ко­ма, на ўсход ад яго. Што датычыцца Вальтэліна, то гэта працяглая даліна ўздоўж ракі Ада, з галоўным горадам Сондрыа, значна далей ад Кома і Мілана, на поўначы ад Бергама.

Такі падрабязны разбор прыдомка Бернардоні мае прынцыповае значэнне па некалькіх прычынах. З ліста генерала ў Неапаль відаць, што лёс Яна Марыі вісеў на валаску: або вяртацца ў Рым, або выпраўляцца ў Мачэрату і станавіцца сакрысціянам (служкай пры касцёле). А мы памятаем — ён марыў стаць архітэктарам! Таму, каб удакладніць звесткі пра Бернардоні, трэба зрабіць дапушчэнне, што дакументы з рымскага архіва не прачытаны як належыць, што пад прыдомкам Вальтэліна меўся на ўвазе зусім іншы манах, таксама Ян Марыя, але не наш, з–пад Кома. Наш жа ва ўсіх іншых цытатах, перад і пасля падзей у Абруца, мянуецца Бернардоні і ніколі Вальтэліна. Магчыма таксама, што менавіта сам Бернардоні нават і не з’яўляўся ў Абруца. Калі ж гэта не так і Бернардоні ўсё ж быў у Абруца і лёс яго вісеў на валаску, то трэба нанова перагледзець праблему дакладнага месца яго паходжання.

Аднак вернемся да самога Бернардоні. Ад 1573 г. на працягу чатырох гадоў мы знаходзім яго ў правінцыі Неапаль. Тут разгортваліся працы пры будоўлях царквы Джэзу ў самім Неапалі (т.зв. „старой“ царквы, замененай пазней на „новую“ Джэзу), а таксама ў горадзе Леча царквы Джэзу і Марыі і дома езуітаў–прафесаў. Праект царквы ў Неапалі выканаў Дж.Трыстана перад сваім ад’ездам у Рым. Замест яго ў 1568 г. працамі кіраваў іншы архітэктар–езуіт, Джавані Дэ Розіс[14]. Паступова будаўніцтва разгортвалася і набывала большую інтэнсіўнасць. Узнікла неабходнасць мець пры архітэктары вопытнага супрацоўніка. Выбралі Бернардоні. Яго імя пастаянна ўзгадваецца ў спісе тубыльцаў неапалітанскай калегіі: „Ioannes Maria Bernardus coad.temp.“[15].

19 жніўня 1575 г. у Рыме памёр Трыстана і генерал Ордэна запатрабаваў прыбыцця туды Дэ Розіса, каб не перапыняць будаўніцтва галоўнага храма іль Джэзу. Нагляд за ўсімі будоўлямі Неапалітанскай правінцыі даручылі Бернардоні. Яго працай, відаць, былі задаволены. Ужо праз два месяцы пасля ад’езду Дэ Розіса галоўны вікары правінцыі пісаў генералу: „Мы радуемся, што Бог ашчаслівіў нас, даючы такога майстра, які быў так неабходны ў дапамогу айцу Джавані [Дэ Ро­зісу]“[16].

Сардынія

Прайшлі яшчэ два гады. 2 кастрычніка 1577 г. генерал Ордэна Меркурыяна напісаў неапалітанскаму правінцыялу Аквавіа пра сваю ўпэўненасць, што „Я.М.Муляр… не праміне пры першай магчымасці выехаць у Сардынію, у якой, дзякуй Богу, наш Ордэн пачынае ўмацоўвацца“[17]. У наступным лісце ад 26 кастрычніка пра канчатковае прызначэнне Бернардоні ў Сардынію генерал дадаў: „Разам з гэтым дасылаю кнігу Вінёлы для Джавані Марыя Муляра“[18].

Гэтаму рашэнню папярэднічала доўгая падрыхтоўка. Яш­чэ ў студзені 1575 г. візітатар Сардыніі дакладаў, што „ёсць патрэба ў добрай царкве як мага хутчэй. А паколькі на гэтым востраве няма архітэктара і нават асобы, якая б разбіралася ў гэтым мастацтве, якое патрабуецца для такой справы, прашу Вас… даслаць да нас на некалькі месяцаў каго–небудзь з адукаваных нашых братоў“[19]. І толькі 20 жніўня 1577 г., мабыць, пасля таго як справы ў Неапалі пайшлі на лад, генерал даў афі­цыйны адказ: „Муляр, якога Вы патрабуеце, здольны быць карысным не толькі у будаўніцтве…, але таксама ў навучанні іншым мастацтвам, так пільным у Вашым краі“[20].

На Сардыніі езуіты з’явіліся каля 1560 г. У гэтага вострава ці­кавая і складаная гісторыя. У канцы I тысячагоддзя да н.э. ім ва­лодаў Карфаген. Тут здавён часу здабывалі і апрацоўвалі ме­талы, што прыцягвала сюды заваёўнікаў. У выніку барацьбы карфагенцаў з фінікійцамі абарыгены былі выціснуты ўглыб во­страва. Трэба адзначыць, што прырода вострава даволі жорсткая. У асноўным гэта гарыстае плато, слаба залесенае, з не­багатай расліннасцю з–за сухасці і гарачыні вятроў; мала рэ­чак, ды й тыя ўлетку бязводныя. Таму выгнаныя ўглыб во­стра­ва мясцовыя жыхары былі асуджаныя на беднасць. У ча­сы рымскіх заваёў (пасля Пунічных войнаў) востраў служыў ме­сцам ссылкі няўгодных і злачынцаў. Загартаваныя суровы­мі ўмовамі сардынцы пасля распаду Рымскай імперыі здолелі ства­рыць ваярскія дружыны, якія нават дапамагалі Рыму зма­гац­ца супраць арабаў. Пазней Рым здзяйсняў патранат над су­верэнным востравам. У ХI ст. пачалася экспансія генуэзцаў і пізанцаў. Апошнія моцна паўплывалі на мясцовае мастацтва.

На працягу ХIV і ХV ст. за востраў змагалася каралеўства Ара­гон. Пад яго ўладай (пазней іспанскай) аднавіліся феа­даль­ныя адносіны, мясцовым правіцелем быў прызначаны ві­цэ–кароль. Іспанскае праўленне доўжылася да пачатку ХVIII ст.[21] Па гэтай прычыне ўсе дакументы, звязаныя з дзейнасцю Бернар­доні на востраве, напісаны на іспанскай мове. Вядома, што сам Бернардоні валодаў ёю — іспанская блізкая да італьянскай, як беларуская да польскай, да таго ж, тэрыторыя Неа­палі­тан­скага каралеўства ў тыя часы таксама належала Іспа­ніі.

Самыя буйныя гарады вострава — Кальяры на поўдні і Сасары на поўначы. Менавіта ў іх езуіты заснавалі свае першыя пляцоўкі. Планавалася таксама будаўніцтва царквы ў мястэчку Бузакі — гэта самы цэнтр вострава. Бернардоні даручылі праектаванне і зачынанне будаўніцтва ў згаданых мясцовасцях. Першы камень царквы св.Міхала ў Кальяры быў за­кладзены ў канцы 1578 г., а ў сакавіку наступнага Бернардоні выслаў у Рым на зацвярджэнне чарцяжы царквы і калегіума для Сасары.[22] Атрымаўшы назад чарцяжы, прагледжаныя ў Рыме, Бернардоні ў лісце да генерала ад 29 ліпеня 1578 г. выказаў нязгоду адносна некаторых заўваг: „Тое, што мне да­слана, мне не падабаецца, бо будзе не вельмі добра, паколькі капліца занадта вялікая“[23].

Нажаль, праектаў Бернардоні для Сардыніі не захавалася, але танальнасць адказу на заўвагі сведчыць пра яго прафесійную ўпэўненасць, набытую пад час працы на востраве. Вядома, што ён не перапыняў дасканаленне свайго майстэрства. Доказ таму — яго ліст да генерала ў траўні 1579 г.: „Я трохі разбіраюся ў матэматыцы, і таму меў бы за ласку, каб айцец Клавіё дапамог мне трошкі некаторымі кніжкамі па–італьян­ску або па–іспанску, або запісамі, таму што гэтыя рэчы дапамагаюць мне ў архітэктуры, і іх так не хапае на гэтым востраве.“[24]

Спадзяванне Бернардоні на дапамогу Клавія паказвае на іх знаёмства. Хрыстафор Клавій (Christopher Clavius, 1538—1612) — знакаміты вучоны свайго часу, матэматык і астраном. Яго імя, вядомае ўсяму свету, у нас мала хто чуў, мабыць, з–за таго, што ён быў езуітам. Яго называлі „Эўклідам XVI стагоддзя“ за выданне ў 1574 г. Эўклідавых „Пачаткаў“ у 15 кнігах, якія перавыдаваліся па ўсёй Еўропе аж да пачатку XVIII ст., існаваў нават іх кітайскі пераклад[25]. Гэта быў не проста пераказ „Пачаткаў“ грэцкага матэматыка (330—275 г.). Клавій уключыў у сваю працу шырокія каментары і дадаў мноства новых рашэнняў і доказаў, а па сутнасці і форме стварыў узорны падручнік матэматыкі. Аднак галоўнай яго справай лічыцца навуковая падрыхтоўка ўвядзення грыгарыян­скага календара ў 1582 г., па якім мы жывем і цяпер.

Клавій сябраваў з маладым Галілеем і падтрымліваў яго назіранні праз тэлескоп, калі іншыя лічылі гэта ілюзіёнам; у адзінае толькі ён не мог паверыць — што на Месяцы ёсць горы. Між тым, яго імем названы адзін з найбуйнейшых месяцавых кратэраў.

Яшчэ адна асаблівасць навуковай дзейнасці Клавія — яго багатае ліставанне з рознымі асобамі: навукоўцамі, каралямі, князямі, вышэйшымі клірыкамі. У яго асабістым архіве захавалася каля трох соцень доўгіх адказаў або зваротаў да яго. Дацкі астраном Тыха Браге маліў Клавія не пісаць так многа, бо не мае часу адказваць.Чытанне гэтай карэспандэнцыі нагадвае сучасным даследчыкам тэлефоннае падслухоўванне праз стагоддзі[26]. Адзін з лістоў да Клавія належыць Бернардоні, але пра гэта пазней.

Архітэктурная творчасць Бернардоні ў Сардыніі, відаць, была плённай і карыснай, хоць будоўляў там ён і не завяршыў[27], бо 3 лютага 1583 г. ужо ў Неапалі Бернардоні аглядаў працы, выкананыя без яго, а 25 ліпеня ў Рыме прысягаў на вернасць Ордэну як коад’ютар: „Я, Ян Марыя Бернардоні, абяцаю ўсёмагутнаму Богу ў прысутнасці прасвятой Дзевы маці Марыі, і ўсёй нябеснай моцы, і вашай Найсвяцейшасці Айцу Ўсёмагутнаму Генералу ордэна Езусовага, які замяшчае Бога, і вашым паслядоўнікам вечную Беднасць, Цноту i Паслушэнства згодна з правіламі, якія ёсць у апостальскіх кнігах і ў законах Ордэна“[28]. Далей яго чакала падарожжа ў Рэч Паспалітую і Нясвіж, што было вызначана яшчэ на два гады раней.

У Рэчы Паспалітай

Па дарозе ў Нясвiж Бернардонi затрымаўся ў Польшчы на тры гады (1583—86): пабыў некаторы час у Познанi, даўжэй у Люб­лiне з кароткiм выездам у Калiш. Ва ўсіх гэтых месцах ён пра­ектаваў калегіумы, але ў Любліне застаўся пры будоўлі. Рэк­тару люблінскага калегіума Варшэвіцкаму ён адразу заявіў, што „ані фартуха муляра не апране, ані кельмы ў рукі не возь­ме, паколькі ўжо адзінаццаць гадоў, як айцец Генерал вы­зваліў яго ад фізічнай працы і што ён быў запрошаны ў Поль­шчу выключна дзеля праектавання планаў і кіравання працамі ў Любліне і па ўсёй правінцыі“. У Рым быў пасланы ліст са скаргай і нават прапановай вяртання неслуха ў Італію: „Et iam videtur magis animum applicare ad ea quae non sunt coadiu­torum. Videlicet ad lectionem librorum non tantum mathe­ma­ticorum sed etiam aliorum“ [„І відаць вялікія душэўныя памкненні, якія не адпавядаюць коад’ютару. Пэўна і тое, што заняты ён чытаннем кніг не толькі матэматычных, але таксама і іншых“] [29]. Варшэвіцкі спрабаваў пераканаць збунтаванага архі­тэктара, патрабуючы ад яго хоць нейкай ручной працы, можа не такой, якую выконваў яго папярэднік, таксама архітэктар, Джузэпе Брыцыо, што „працаваў за двух добрых майстроў“, але хаця б такой, каб падаваць добры прыклад і дзеля ўласнай пакоры[30].

Канчатковае вырашэнне гэтага канфлікту невядомае. Магчыма, Бернардоні падпарадкаваўся вымогам, а магчыма, рэктар пагадзіўся на вызваленне архітэктара ад працы на рыштаваннях з–за пільнай патрэбы ў праектах і нагляду за будоўлямі[31].

За тры гады працы ў Любліне Бернардоні выканаў некалькі варыянтаў праекта калегіума і дома прафесаў, праект драўлянай капліцы, рэканструкцыю школы, праект касцёла ў Калішы, пачаў будаўніцтва касцёла ў Любліне.

Нясвіж

Пра асабiстае жыццё Бернардонi ў Нясвiжы пiсьмовых свед­­чанняў мала. Пасля шматразовых напамінкаў князя Радзі­ві­­ла Сіроткі ў сярэдзіне 1586 г. Бернардоні з’явіўся ў Ня­сві­­жы і адразу прыступіў да галоўнай працы ў сваёй творчасці — праектавання касцёла езуітаў. Адначасова яму даручылі кі­раваць будаўніцтвам ужо запраектаванага ў Рыме калегіума. Праца вялася вельмі хутка: праект касцёла быў скончаны ў тым жа 1586 г., у наступным закладзены фундамент, а ў 1590–м ужо можна было ўзводзіць купал. Аднак гэтую адказную справу не рызыкнулі даверыць Бернардоні. Праз год прыехаў Джузэпе Брыцыо і, пабыўшы тут некалькі восеньска–зімовых месяцаў, ад’ехаў. Мяркуецца, што ён абмежаваўся толькі парадамі для Бернардоні. 1 верасня 1593 г. у гатовым касцёле справілі першае набажэнства, а 7 кастрычніка 1601 г. адбылося яго ўрачыстае асвячэнне, але ўжо без архітэктара.

Кіраўніцтва будоўляй калегіума Бернардоні здзяйсняў у два этапы. Першы заняў 1586—88 г., потым архітэктар цалкам быў заняты на працах пры касцёле, а з 1593 да 1599 г. (да ад’езду ў Кракаў) зноў займаўся калегіумам. Ужо ў 1596 г. Бернардоні паслаў запыт да генерала Ордэна па новае пры­значэнне, палічыўшы асноўную сваю дзейнасць у Нясвіжы завершанай[32]. Яму прыпісваецца аўтарства яшчэ некалькіх пабудоў у самім Нясвіжы і ў ваколіцах[33], але дакументальных спасылак на гэта няма.

Наконт паслядоўнiкаў, якiх у Нясвіжы Бернардонi навучаў бы архiтэктуры, прамых сведчанняў пакуль не знойдзена. Вядома толькi, што ў Нясвiж з Люблiна архiтэктар з’явiўся разам з памочнiкам Мiхалам Рэганам. Апошнi працаваў тут толькi год, потым яго iмя нiдзе не ўзгадваецца[34]. Пра другога кандыдата на вучня — Яна Франкевiча — вядома, што ён быў пры­сланы езуiтамi да Нясвiжа ў 1594 г. у якасцi пекара, а праз пяць гадоў прызначаны кiраваць будоўлямi пасля ад’езду Бернардонi ў Кракаў. З гэтай пары да канца жыцця ў 1627 г. Франкевiч згадваецца як архiтэктар[35].

Кракаў

Бернардоні з’явіўся ў Кракаве ў траўні 1599 г., каб кіраваць будаўніцтвам вялікага езуіцкага касцёла Пятра і Паўла, які пачынаў Дж.Брыцыо, давёўшы фундаменты да ўзроўню зямлі. Бернардоні заставаўся пры будоўлі аж да смерці 19 лістапада 1605 г. Ёсць меркаванне, што прычынай хуткага сканання (ён хварэў 9 дзён) была яго прафесiйная адказнасць. Да таго часу гатовыя былі сцены, скляпенні і дах, які заставалася толькі пакрыць бляхай, але не было яшчэ купала. На гэтым этапе Бернардоні заўважыў нейкія адхіленні ў падмурках, загадаў іх выкопваць і пачаў нешта выпраўляць. Увесну наступнага года, калі Бернардоні ўжо не было, сабралася рада архітэктараў, але прычыну яго пераробак не вызначыла. Будаўніцтва касцёла Пятра і Паўла ў асноўным было завершана ў 1608 г.[36]

Акрамя працы пры касцёле ў Кракаве Бернардоні падрыхтаваў праекты кляштара з касцёлам для францысканцаў у Кальварыі Зэбжыдоўскай і парафіяльнага касцёла ў Зэбжыдовіцах. Кляштар пазней быў значна перабудаваны, парафіяльны касцёл існуе дагэтуль[37].

Астранамічныя загадкі

Бернардоні пакінуў яшчэ адну спадчыну — эпісталярную. Яна невялікая, усяго два лісты, ад іншых лістоў вядомы толькі кароткія выпіскі[38]. Але і тыя захаваныя два лісты вельмі важныя. Абодва яны напісаны ў 1599 г. у Кракаве. Першы, ад 29 ліпеня, адрасаваны Радзівілу Сіротку і захоўваецца ў радзі­вілаўскім архіўным фондзе ў Варшаве[39]. Копія арыгінала, пераклад і каментары да яго ўжо друкаваліся ў 1998 г.[40] Другі ліст ад 1 лістапада быў накіраваны матэматыку і астраному Хрыстафору Клавію і захоўваецца ў зборы яго карэспандэнцыі ў Рыме[41]. Мы падаем тут тэкст гэтага ліста на мове арыгінала (з артыкула Сальвіучы[42]) і беларускі пераклад (гл. дадатак).

У сваім каментары Сальвіучы заўважае, што даследчыкі Бернардоні яшчэ не разглядалі гэты ліст, у той час як спецыялісты па Клавію ўжо праводзілі яго дэталёвы аналіз[43]. Як піша сама аўтарка, „з ліста праяўляецца тон эрудыта і навуковая падрыхтаванасць Бернардоні“.

Невядома, ці мела Сальвіучы пад час напісання свайго артыкула копію ліста Бернардоні да Сіроткі. Наяўнасць двух эпісталярных арыгіналаў архітэктара дазваляе шляхам пера­крыжаванага аналізу высветліць некаторыя эпізоды і характарыстыкі з яго біяграфіі.

Першае, што кідаецца ў вочы пры параўнанні двух лістоў — характар почырку. Ліст да Сіроткі вызначаецца стараннасцю напісання, роўнасцю радкоў і аднолькава вытрыманага між­радоўя. Ліст да Клавія — паспешлівы, радкі часам адхіляюцца ад гарызанталі, маюць розную шчыльнасць паміж літарамі, прапушчаныя словы ўстаўлены ці зверху радка, ці на палях. Яшчэ адна асаблівасць параўнання — уласны подпіс Бернардоні. У лісце да Сіроткі свае імёны і прозвішча ён пачынае з вялікіх літар, а да Клавія — з маленькіх, але ў абодвух выпадках пададзены скарочаны варыянт першага імя — „Gio“. Апошні факт і аднолькавасць графікі кожнай асобнай літары сведчаць пра тое, што абодва лісты напісаны ўласнай рукой Бернардоні, толькі псіхічны стан іх аўтара ў момант напісання лістоў быў розны. Першы дае нам уражанне спакою, раўнавагі, другі — пачуцця ўзбуджанасці. Гэта па­цвярджаецца і зместам апошняга ліста.

Радкі тэксту і перакладу ліста для зручнасці пранумараваны ў адпаведнасці з арыгіналам. Усяго ў лісце 46 радкоў (акра­­мя першага, зваротнага, які цяжка разабраць па фотакопіі, а ў раздрукоўцы Сальвіучы ён апушчаны). Спачатку кароткае прывітанне і пералік наяўных у Бернардоні кніг па матэматыцы і астраноміі. Ад 10–га радка да 18–га ідзе падрабязны разбор астранамічных вымярэнняў рознымі метадамі, потым тры радкі (19—21) збянтэжанасці ад вынікаў гэтых вымярэнняў, радкі 22—23 паўтараюць сэнс радкоў 13—14. Далей — просьба дапамагчы разабрацца ў вылічэннях і пералік сваіх астранамічных інструментаў, ад радка 28 — зноў прось­ба дапамагчы, потым падаецца апісанне часткі неба, бачнай з яго акна, ад 35–га радка чарговая просьба разабрацца ў вылічэннях. Заключны кавалак тэксту (радкі 39—45) пачынаецца з яшчэ адной просьбы пра тлумачэнне новага спосабу разліку даўгаты, а ад 43–га радка — раптоўны, імклівы пераход да развітальных зваротаў.

Асноўная тэма ліста — астраномія. Яна вельмі хвалюе аўтара, прымушае яго паўтарацца, настойваць. Пры чытанні ліста адчуваецца крык душы чалавека, які апынуўся ў тупіковым становішчы. Міжволі ўзнікае думка, ці не была для Бернардоні астраномія галоўным сэнсам жыцця? Пасля пастаноўкі такога пытання ўсе жыццёвыя падзеі архітэктара пачалі выстройвацца ў паслядоўную сістэму.

Спачатку нам неабходна ўсвядоміць тагачаснае ўяўленне Сусвету. Першае, што прыходзіць на памяць — старажытная гравюра, названая „Сумненне“, дзе чалавек на ўскрайку зямлі прабівае галавой нябесную сферу. Мабыць, такім цікаўным сумніўцам быў і Бернардоні. Яшчэ на радзіме, прыглядаючыся да неба, ён мог пачуць дзіўную назву „Strada di Roma“. Так на поўначы Італіі называлі Млечны Шлях — „Дарога да Ры­ма“[44]. І сапраўды, у познюю восеньскую пару там Млечны Шлях скіраваны на Рым. Бернардоні з’явіўся ў „вечны горад“ 19 студзеня і рушыў да яго, напэўна, недзе ў кастрычніку ці лістападзе — ад Кома да Рыма па сучасных дарогах 650 км.

Але гэта толькі пачатак яго „зорнага шляху“. Знаёмства бу­дучага архітэктара з матэматыкам Клавіем, напэўна, адбы­ло­ся тут, у Рыме і замацавалася адной незвычайнай астра­на­міч­най з’явай. Маецца на ўвазе сонечнае зацьменне 2 чэрвеня 1567 г. –– акурат тады, калі Бернардоні працаваў пры будоўлі іль Джэзу, а Клавій быў кансультантам па разліках гэтай бу­доў­лі. Няцяжка ўявіць уражанне, якое перажыў малады майстар (яму было каля 26 гадоў) пры агляданні чорнага дыска, акай­маванага цудоўным эліптычным ззяннем, слухаючы пры гэ­тым тлумачэнні мудрага знаўцы нябесных спраў. Апісанне за­цьмення вядомае з ліста Клавія да іншага знакамітага аст­ра­нома — Тыха Браге[45]. На падставе гэтага падрабязнага і да­кладнага апісання сучасныя астраномы зрабілі выснову, што сонца сціскаецца, бо пры цяперашніх назіраннях сонечнага зацьмення заўважанай Клавіем эліпснай кароны ўжо няма[46].

Другую нябесную з’яву Бернардоні таксама не мог прамінуць, знаходячыся ў Сардыніі. На гэты раз начное неба ўпрыгожвала вялікая камета, якая расцягнулася са сваім хвастом ад сузор’я Стральца да Казярога. Бляскам яна перавышала Венеру і заставалася бачнай ад сярэдзіны лістапада 1577 г. да сту­дзеня наступнага года[47].

Аднак непасрэднае назіранне незвычайных касмічных з’яў яшчэ не гарантавала спазнання Сусвету. Бернардоні жыў у эпоху нараджэння новых астранамічных паняццяў. Яшчэ па­ўсюд­на панавала геацэнтрычная мадэль сонечнай сістэмы Пта­­ламея. Тэорыя Каперніка хоць пакуль і не забаранялася, але ставілася пад сумнеў. Тыха Браге (1546—1601), знакаміты астраном таго часу, пад цяжарам такога сумневу стварыў сваю, прамежкавую паміж пталамеевай і капернікавай, сістэму, якая толькі заблытвала справу. Павінны былі з’явіцца Кеплер, Галілей і іншыя, каб навесці хоць нейкі парадак у „нябесным царстве“, але гэта адбылося ўжо пасля смерці Бернардоні.

Што датычыцца вызначэння даўгатых зорак, аб чым так тур­баваўся Бернардоні ў сваім лісце, то ўжываныя на тую па­ру прыёмы і табліцы разлікаў (якіх было нямала) грашылі знач­­най недасканаласцю. Пры астранамічных вымярэннях так­са­ма вялікае значэнне мае веданне дакладных геаграфічных каардынатаў месца назірання. Спосаб разліку па экліптыцы Месяца, пра які ўзгадвае Бернардоні, больш дасканалы за ін­шыя, але на той час ён яшчэ не меў значнага распаўсюджання.

Пасля раскрыцця астранамічных памкненняў Бернардоні становяцца зразумелымі яго паводзіны ў Любліне пад час адмовы ўзяць кельму ў рукі. Верагодна, раніцай, пасля начных пошукаў у нябёсах, архітэктар выглядаў не надта бадзёрым. Каб канчаткова яго абудзіць, яму загадалі ісці на рыштаванні і падаваць прыклад іншым працаўнікам. Напэўна, у яго заўважылі кнігі па астраноміі і палічылі іх „непрафесійнымі“, пра што і дакладалася генералу Ордэна езуітаў. Аднак Бернардоні працягваў мужна бараніць свой „нябёсны свет“ ад разбурэння і паўсюдна настойваў, што кнігі па астраноміі і матэматыцы прыносяць яму „molto a caro“ [вялікую карысць].

Ёсць падставы меркаваць пра ўдзел Бернардоні як матэматыка і астранома ў стварэнні знакамітай „Радзівілаўскай карты Вялікага Княства Літоўскага“, апублікаванай у 1613 г. і актуальнай на працягу двух стагоддзяў. Вядома сцвярджэнне даследчыкаў старажытнай картаграфіі пра тое, што „ў навуковай падрыхтоўцы карты бралі ўдзел езуіты, пратэктарам і дабрачынцам якіх быў князь Сіротка“[48]. Найбольш інтэнсіўная падрыхтоўка згаданай карты прыпадала на 1596—99 г.[49].  Акурат у 1596 г. Бернардоні далажыў генералу Ордэна пра тое, што асноўную працу ў Нясвіжы ён скончыў і чакае новых прызначэнняў. Але выехаў архітэктар з Нясвіжа толькі праз тры гады. Паўстае пытанне: чым жа ён тады займаўся, калі не архітэктурай? Цяпер мы ведаем, што матэматыка і астра­номія былі ўлюбёнымі заняткамі Бернардоні. І яго ўдзел у падрыхтоўцы знакамітай карты становіцца амаль бясспрэчнай высновай.

„Кіеўскі альбом“ — аўтарская спадчына

Архітэктурных чарцяжоў, выкананых Я.М.Бернардоні, да гэтай пары не выяўлена. У рукапіснай Книге, включающей в себя планы, фасады, детальные чертежи различных зданий конца XVI в., выяўленай праф. Г.Галенчанкам у Кіеве, знайшліся беларускія рэаліі. У „Кіеўскім альбоме“ можна налічыць сем аб’ектаў (касцёл і калегіум езуітаў, замак Радзівілаў, ратуша, семінарыя ў Нясвіжы, палацык у Альбе, касцёлы ў Клецку і Гародні), аўтарства якіх прыпісваецца Бернардоні[50]. Дапаўняюць гэты спіс яшчэ сем культавых пабудоў у Нясвіжы і ваколіцах, вызначаныя па ўскосных дадзеных і аналагах (кляштары бенедыктынак і бернардзінцаў, шпіталь, капліцы Рафала і Лазара ў Нясвіжы, касцёлы ў Новым Свержні і Міры[51].

Аднак пасля знаёмства з новымі біяграфічнымі фактамі цяжка ўявіць, каб італьянскі архітэктар, апантаны пошукамі неба, мог абцяжарыць сябе праектаваннем вялікай колькасці пабудоў рознага характару не толькі ў Нясвіжы і ваколіцах, але і значна далей. Ані перад Нясвіжам, ані пасля яго Бернардоні не працаваў так шматгранна, як яму часам дапіс­ваюць.

Можа, „зоркавая хвароба“ італьянца і не з’яўляецца важкай падставай скарачэння колькасці пабудоў, ім запраектаваных. Аднак трэба ўлічваць таксама іншыя довады і факты. Па–першае, яго значную занятасць і адказнасць пры ўзвядзенні нясвіжскага касцёла Божага Цела, з–за чаго ён нават прыпыніў на некалькі гадоў будаўніцтва калегіума[52].

Па–другое, тэза пра ўдзел Бернардоні ў будаўніцтве ня­свіж­­скага замка Радзівілаў з’явілася на свет з артыкула поль­ска­га даследчыка Ф.Маркоўскага, напiсанага ў 30–я г. мiнулага ста­годдзя, а надрукаванага яшчэ праз трыццаць гадоў[53]. Аднак мала хто спасылаецца на крытычныя заўвагi па гэтым ар­ты­куле А.Грушэцкага, вядомага польскага спе­цыя­лiста па гiс­то­рыi фартыфiкацыi, аб тым, што Бер­нар­донi не меў анi вопыту, анi часу займацца праектаваннем умацаваных комплексаў[54].

Па–трэцяе, выкарыстанне мэтаду аналагаў па планах і асобных дэталях для атрыбуцыі аўтарства мае вельмі хісткія падставы. У разгляданую эпоху трыманне стылю або імкненне да яго было вельмі пашырана. Архітэктары лічылі натуральным і нават неабходным капіяваць дасягненні больш вопытных майстроў. І, як мы бачым на прыкладзе самога Бернардоні, вандраванне будаўнікоў па свеце было даволі інтэн­сіўным. Аднак сустракаюцца раз–пораз у сучасных даследчыкаў паспешлівыя высновы пра аўтарства на падставе падабенства. Так, будаўніцтва касцёла св.Казіміра ў Вільні прыпісваецца таксама таму ж Бернардоні[55], хоць будаваў яго ад пачатку і да канца ў 1604—1616 г. яго вучань Ян Франкевіч[56].

І, нарэшце, па–чацвёртае, запыт самога Бернардоні да генерала Ордэна пра свой далейшы лёс абмяжоўвае магчымасць яго шырокай архітэктурнай дзейнасці, паколькі працу ў Ня­свіжы ўжо ў 1596 г. ён лічыў завершанай[57]. Пасля ад’езду Бернардоні ў Кракаў у 1599 г. завяршальнымі працамі на касцёле і калегіуме езуітаў у Нясвіжы кіраваў Ян Франкевіч. Магчыма, перад гэтым Бернардоні навучаў архітэктуры не толькі Франкевіча, але і іншых здольных мясцовых людзей, якія потым узводзілі пабудовы як у самім Нясвіжы, так і навокал.

„Кіеўскі альбом“ — графалогія

Наяўнасць двух арыгінальных лістоў Бернардоні павінна дапамагчы нам у вызначэнні аўтарства „Кіеўскага альбома“. У свой час мною быў зроблены кароткі лінгвістычны аналіз надпісаў пры чарцяжах альбома. Сутнасць яго зводзілася да таго, што надпісы ў альбоме зроблены на польскай мове з характэрным для ХVI ст. фанетычным запісам, маюць беларускія дыялектныя адхіленні і ніводнага адхілення ў граматыцы, уласцівага іншаземцу[58]. Тут трэба дадаць, што перад з’яўленнем у Нясвіжы (дзе напэўна пачаў стварацца альбом) Бернардоні тры гады (1583—86) знаходзіўся на этнічна польскіх землях (Люблін, Познань, Каліш) і не мог пачуць столькі беларушчыны, каб яе засвоіць. Таксама няма пацверджанняў таго, што ён валодаў польскай мовай — інакш не пісаў бы ліст да Радзівіла Сіроткі па–італьянску. Гэта першы довад таго, што надпісы ў альбоме рабіў не Бернардоні, а нехта іншы, з мясцовых, г.зн. беларус па паходжанні.

Другі довад на карысць аўтарства „Кіеўскага альбома“ за іншай асобай, а не за Бернардоні, выводзіцца з параўнання почыркаў у альбоме і разгляданых лістах. Як ужо адзначалася вышэй, аднолькавасць графікі кожнай асобнай літары сведчаць пра тое, што абодва лісты, нягледзячы на некаторыя структурныя адрозненні, выкліканыя псіхічным станам у момант іх складання, напісаны ўласнай рукой Бернардоні. У надпісах з альбома кідаецца ў вочы больш вертыкальная па­става літар, шыротны абрыс і даволі няпэўная іх графіка ў па­раў­нанні з выпрацаваным, упэўненым почыркам у лістах. Пастаянна адзначаецца адрознае напісанне асобных літар, асабліва „g“, „h“, „p“, „r“, „z“.

Што датычыцца зместу саміх надпісаў пры чарцяжах „Кіеў­скага альбома“, то такія заўвагі, як „tu ma bic obnoga. Alem ya yei nie ułożił“ [тут павінна быць абнога (?), але я яе не памясціў][59], „Ale ya tu risował“ [Але я тут рысаваў][60], „A yam ye risował yako murawone“ [А я яе рысаваў як мураваную][61], то іх пісаў той, хто чарцяжы накрэсліў. І напэўна гэта быў не Бернардоні. Калі б нават дапусціць яго аўтарства, то ўзнікае пытанне — дзеля чаго і для каго складаўся альбом? Для сябе? Нашто тады рабіць надпісы на чужой мове? Для князя Ра­дзівіла? Але той цудоўна валодаў італьянскай мовай. Як справаздача для кіраўніцтва Ордэна езуітаў? Не падобна. Гэта трэці довад таго, што альбом складаў не Бернардоні. Хоць прафесар Е.Кавальчык і лічыць аўтарам альбома Я.М.Бернардоні, ён дапускае і тое, што альбом ствараўся як рукапісны дапаможнік для маладога навучэнца архітэктуры, або выкананы самім вучнем, магчыма, Янам Франкевічам[62].

„Кіеўскі альбом“ — структура

Перад канчатковым вызначэннем прыналежнасцi „Кіеў­скага альбома“ неабходна прааналiзаваць яго структуру. Вялiкую дапамогу тут аказваюць грунтоўны разбор прафесара Г.Галенчанкі па пагінацыі і вадзяных знаках паперы[63], а таксама каментары прафесара Е.Кавальчыка да кожнага чарцяжа разглядага альбома[64].

У альбоме 72 аркушы, не лічачы 2, наклееных на вокладку, вадзяныя знакі ёсць на 35 з іх. Нажаль, ніхто з да­след­чыкаў не прагледзеў, колькі сшытачкаў у альбоме і дзе яны сутыкаюцца. Трэба ўлічваць, што пры сшыўцы альбома зыходны аркуш перагінаўся на 2 меншых і вадзяны знак мог заставацца толькі на адной палове аркуша. Такім чынам, можна сцвярджаць, што ўсе аркушы маюць вадзяныя знакі.

Умоўна альбом падзяляецца на тры часткi. Першая трэць, да аркуша 25, запоўнена чарцяжамі беларускіх помнікаў і перамалёўкамі з трактатаў Паладыё, асноўны вадзяны знак — „Ostoja“. Другая трэць (аркушы 26—51) запоўнена выключна перамалёўкамі з трактатаў Блюма з двума пазнейшымі дамалёўкамі ці ўстаўкамі (а.28v і 50v), большасць аркушаў мае той самы знак „Ostoja“, а ў канцы некалькі аркушаў са знакам „Topór“ і дзве выявы з Вінёлы. Апошняя трэць — гэта перамалёўкі з Вінёлы і Сэрліа, знакі „Topór“ і „Jelita“ з адзінкавымі ўстаўкамі іншай паперы. Уражанне такое, што альбом складаецца з трох сшыткаў: першыя два да ліста 45 уключна з паперы „Ostoja“, трэці — з „Topór“, „Jelita“ і пары іншых.

Згодна з меркаваннем Г.Галенчанкі, папера са знакам „Ostoja“ выраблялася ў Уздзе ў 1591—93 г., „Topór“ датуецца 1575, 1587 і 1589 г., „Jelita“ — 1593 г. Звычайна папера на складах не залежвалася — у першыя два гады каля 70% яе прадавалі[65]. Адсюль ніжняя дата альбома абмяжоўваецца 1593 г. Час стварэння альбома яшчэ больш удакладняецца прысутнасцю ў ім перамалёвак з Блюма, трактат якога ўпершыню быў выдадзены ў 1596 г. у Цюрыху[66]. Малюнкі з гэтага выдання з’яўляюцца ў альбоме на аркушы 26v са знакам „Ostoja“. Таму можна нават удакладніць, што альбом быў пачаты менавіта ў гэтым, 1596, годзе, калі Бернардоні палічыў сваю працу ў Нясвіжы завершанай. Яго паслядоўнік быў ужо вызначаны — Ян Франкевіч. Верагодна, апошнія 3 гады прысутнасці італьянца ў Нясвіжы былі прысвечаны канчатковаму фармаванню здольнага вучня.

„Кіеўскі альбом“ — графіка

На першы погляд „Кіеўскі альбом“ можна акрэсліць як рабочы сшытак архітэктара–прафесіянала канца ХVI ст. Так ён быў успрыняты першымі яго даследчыкамі. Сапраўды, у альбоме прысутнічаюць чарцяжы як мясцовых (г. зн. беларускіх) пабудоў, так і копіі з вядомых архітэктурных трактатаў. Зразумела, што перамалёўкі з трактатаў рабіліся дзеля прафесійнага ўдасканалення.

Аднак чаму ў выпадку прызнання за альбомам рабочага ха­рактару спачатку ідуць праекты і толькі потым дасканаленне? Гэта першае пытанне. Другое: чаму па мясцовых пабудовах пададзены адзінкавыя чарцяжы і калі іх нават некалькі па ней­кім адным будынку, то прадстаўлены яны на розных ста­рон­ках альбома (нясвіжскі замак — а.3v, 4v,15v, 16; касцёл — а.7, 17v, 18, 18v, 21,22; калегіум — а.20, 24)? І, нарэшце, трэцяе: калі мы ведаем, што альбом створаны не раней за 1596 г., а ў Нясвіжы ўжо былі ўзведзены сцены езуіцкага касцёла і калегіума, то нашто было іх праектаваць?

З усіх выказаных пытанняў выводзіцца адзін адказ — чарцяжы ў „Кіеўскім альбоме“ не праектныя, а паўторныя. А паколькі яны размешчаны ўперамежку з прыкладамі з розных архітэктурных трактатаў, то, напэўна, яны навучальныя. Больш за тое, асобныя аркушы проста прамаўляюць пра іх вучнёўскі характар.

У часе прагляду альбома–арыгінала ў Кіеве мною была звернута ўвага на тое, што пад наклейкай аркуша 5 ёсць нейкі чарцёж. Яго ўдалося скапіяваць без адрыву верхняга чарцяжа настолькі дакладна, наколькі дазвалялі ўмовы, каб не нанесці ніякай шкоды альбому (малюнак 1). Там аказаўся план палаца Радзівіла, аналагічны змеш­­чанаму на аркушы 16, нават тэкст надпісу па­добны. Але ёсць два зна­кавыя адрозненні. Па–першае, план пад за­клейкай разгорнуты ўваходам да га­ры, а не да ні­зу, як прынята ў архітэктурных чарцяжах. Па–дру­гое, вуглавыя алькежы–вежачкі звонку не гра­нёныя, як на аркушы 16, а круглыя. Тое, што гэты варыянт плана за­клее­ны, сведчыць — выканаўца чарцяжа меў ад кагосьці заўвагу на памылкі і перара­біў чар­цёж нанова, а памылковы варыянт заклеіў выявамі комінаў.

Другі прыклад вучнёўства маем на лісце 3v з выявай фасада таго ж палаца (малюнак 2). Асабліва выразна праяўляецца непрафесійнасць выканаўцы пры адлюстраванні франтона: няўмела накрэслена цагляная парадоўка (параўнай тое ж з ліс­том 6), адсутнічаюць ніжні і сярэдні кар­нізы, незразумелым застаецца размяшчэнне і форма верхняга акна накшталт мін­далю. Апошняе, на­пэўна, вы­нік перспектыўнай дэфармацыі: калі пазіраць на франтон зблізу, то дэталі знікаюць або скажаюцца — цяжка адасобіць мноства карнізаў; круглае акно ператвараецца ў вуглаваты эліпс.

Нарэшце, трэці прыклад вучнёўства знаходзіцца побач, на аркушы 4. На ім паказаны тры квадраты — адзін у другім і ў трэцім. На вонкавым квадраце па перыметры два ланцужкі лічбаў — знешні парадкавы ад 1 да 73, другі ланцужок пад першым, памножаным на 2. Другі квадрат заштрыхаваны. Унутраны квадрат падзелены на сетку ў 12Ч12 ячэек, якія запоўнены чатырма парамі лічбавых слупкоў. У першай пары размешчана табліца множання лічбы 28 на цотную з паловай арыфметычную прагрэсію (г.зн. 0,5Ч28; 2,5Ч28; 4,5Ч28…), у другой — множанне тых жа 28 на няцотную прагрэсію, у трэцяй — на няцотную з паловай, у чацвёртай — на цотную. У кожным левым слупку пададзены множнікі, палова цэлага па­значана рысачкай (напр. 20 азначае 20,5); у правым слупку — вынік множання.

Вынікі множання запісаны ў табліцы правільна. А вось множ­нікі ў левым слупку кожнай пары маюць збіўку пры канцы слупка. У першай пары прастаўлена 25 замест 22, у другой — 23 і 26 замест 21 і 23, у трэцяй — 23 і 26 замест 21 і 23, у чацвёртай пары — 24 і 27 замест 22 і 24. Відаць, не вельмі пільны, але кемлівы вучань уцяміў, што ва ўсіх парах слупкоў кожны наступны вынік множання адрозніваецца ад папярэдняга на 56. Але яму абрыдла пільнаваць парадак запісу множнікаў і ён пачаў збівацца.

Па ўсім відаць, што тут пададзена матэматычная гульня, прызначаная навучыць множанню лічбаў з дробамі. Сюжэт гульні можна ўявіць як рыцарскі турнір або аблогу замка. Звонку лічбы–гледачы рознага рангу, або войска, потым роў, а за ровам на двары замка б’юцца лічбы–рыцары. У нашым выпадку вучань у канцы кожнага бою не спраўляецца з завяршэннем паядынка і яго чакае кара. А магчыма, тут ставілася іншая задача, напрыклад, разлік прапорцый, і запазычана матэматычная гульня з падручніка Клавія[67] — ніхто гэтага пакуль не правяраў.

Сярод чарцяжоў архітэктурных ордэраў і дэталяў, скапіяваных з трактатаў ХVI ст. Паладыя, Блюма, Вінёлы і Сэрліа, сустракаюцца спрашчэнні ў параўнанні з арыгіналамі (аркушы 54v—59v), вызначаныя прафесарам Е.Кавальчыкам у каментары да альбома як выкананыя або вучнем, або памочнікам Бернардоні[68].

Трэба аднак адзначыць, што вучань, які складаў сшытак, быў даволі таленавітым рысавальшчыкам, пра што сведчыць аркуш 70 з адвольнымі малюнкамі архітэктурных і фігуратыўных матываў, т.зв. „проба пяра“.

Заключэнне

Пры знаёмстве з гэтым артыкулам у некаторых чытачоў можа ўзнікнуць уражанне, нібыта аўтар імкнецца давесці нейкую праўду, аспрэчвае высновы іншых даследчыкаў, настойвае на перамене назвы альбома з чарцяжамі ХVI ст., знойдзенымі ў Кіеве. Але, у рэшце рэшт, не ў назве справа. Больш за тое, прыпісанне альбома Яну Марыі Бернардоні справакавала актыўную цікавасць да асобы італьянскага архітэктара і эпохі, у якую ён тварыў. Розныя погляды і палеміка адносна некаторых з’яваў толькі павялічваюць значнасць тэмы, пашыраюць кола даследчыкаў і поле для іх пошукаў.

Як відаць з папярэдняга аналізу, прапанаванага ў артыкуле, цудоўны італьянскі зборнік артыкулаў пра Бернардоні ўзняў мноства нявырашаных пытанняў. Не менш пытанняў узнікне пры знаёмстве з дадзеным аналізам — ніхто не можа прэтэндаваць на канчатковае слова. Неяк сучаснік Бернардоні, знакаміты астраном Тыха Браге казаў:

„У паветраных прасторах нябеснага свету нічога не мяняецца, нябёсы і нябесныя целы не растуць і не змяншаюцца, яны не падвяргаюцца ніякім зменам ані па колькасці, ані па выгляду, ані па ззянню, ані ў якіх іншых адносінах, не мяняючыся з гадамі“[70].

Яшчэ на пачатку мінулага стагоддзя такога ўяўлення пры­трымліваўся фізік А.Эйнштэйн. Цяпер мы ведаем, што гэта не так.

Магчыма, Ян Марыя Бернардоні ўглядаўся ў начное неба, каб знайсці сваю зорку і захавацца на ёй назаўжды. Не знайшоў. Ягонаму сябру і настаўніку Хрыстафору Клавію пашанцавала болей — імя яго ёсць на Месяцы. Аднак зорны шлях Бернардоні не быў марны. Ён пакінуў свой след у пабудовах, якія з’яўляюцца зоркамі не апошняй велічыні на небасхіле помнікаў архітэктуры Беларусі і Польшчы. Як выдатны настаў­нік, ён скіраваў на зорны шлях архітэктуры, здаецца, не аднаго толькі Яна Франкевіча, пра што даведаюцца будучыя да­следчыкі. Нарэшце, ён павінен заняць пачэснае месца ў спісе выдатных астраномаў свайго часу, які, хоць і не зрабіў значных адкрыццяў, але напэўна сваёй дапытлівасцю спрыяў пашырэнню і паглыбленню ведаў пра Сусвет.

Напярэдадні 400–годдзя з дня смерці архітэктара, якое прыпадае на 19 лістапада 2005 г., пажадана ўшанаваць яго памяць праўдзівай павагай — такой, якую ён сапраўды заслужыў.

Дадатак

(ліст Бернардоні да Клавія ад 1.10.1599).

1. L’anno passato ho ricevuto una di V R con la quale mi consolai asai

2. per intendere della bona salute di V. R. et se V. R. Desidera

3. di sapere dela mia he asai bona laus deo. Et il simile spero

4. di V. R. Nella letera che V. R. mi scrisi mi promise di mandar-

5. me un libro di giometria opera di V. R. Quando io laverт me sarа

6. molto a caro quanto a libro de astrolabio che io domandavo gio non

7. me ne curo perche giа lo veduto et lo autto per doi setimane;

8. quanto a libro che si ciama radio latino me venuto ale mane in presto de

9. l’architeto del rи et perche eri me lo impresto non lo ancora ben

10. esaminato, giа alcune altre volte ho scrito a V. R. circa la longitu-

11. dine dele Stelle ma mai neo autto vera certezza da niscuno ma io isteso

12. mene sono certificato perche io o fato lo oservatione de alcune stelle delle princi-

13. pali verbi grada larturo nella facia del planisfero ada esere

14. nel 17. gra. della libra ma nella rette delastrolabio ada esere nel 2.

15. grado del la corona nela facia sta nel 5. grado de et nela rette

16. del 20 et 30 minuti del medesimo , cauda cigni nela facia

17. sta nel 5. minuto deli pesci et nela retta ada esere nel 4. grado

18. del — et cosм de molte altre stelle dele quale io ne poso ben far

19. fede per averle io osservate diligentisimamente, per questo io desiderarla molto

20. di sapere perchй queste stelle nela facia del planisferio sono atanti grandi di lon-

21. gitudine et nela rette in altri gradi verbi gratia come ho detto del

22. arturo che nela facia e a 17 gradi dela — et nela rette ali 2.

23. del . Si che mai ho potuto trovare chi me labia saputo dicerare

24. siche se V. R. me decerara questo misterio molto me sarа acaro.

25. Li in Roma viene il fratello Alberto Ciarnacoschi il qual’ dirа da me

26. quello che lui a visto et deli miei strumenti matematici cioи astro-

27. labio comune et il planisferio del giema frisio et uno stromento de

28. tute le longitudine per tutto il mondo. Adeso che vine lanvernata

29.   voglio con la gratia del Signore far di novo la oservatione

30. di alcune stelle perche adeso tengo le finestre dela mia camera verso il mezo di bene

31. evero che la lira et lumero di aurga cioи lirco dificile le potrт oser-

32. vare nela linea meridiana per esere le dette stelle molto alte perche

33. lirco qua a cracovia pasa giusto per il zenit et la lira non si discosta

34. se non 11. gradi et mezo, sia lo che se sia di quele che potrт fare

35. comodamente lo faro di poi lo farа intendere a V. R., et se V. R.

36. sa qualche bel modo per oservare de longitide oltro quelo che

37. io so V. R. melo facia sapere che lo avero molto acaro dico le longitu-

38. dine delle stelle nel zodiaco.

39. Medesmamente per oservare le longitudine delle regioni

40. desiderarei di sapere oltra quelo dele eclipse dela luna

41. perche frate ignatio dante promise de discerire il modo di

42. oservare dette longitudine dele regini per altra via che per

43. le eclipse, ma perche non voglio eser piщ longo con questo facio

44. fine con ricomendarme molto ale orationi et sancti

45. sacrificii di VR di cracovia il primo di

46. octobre 1599.

1. Год мінуў як атрымаў я ад Вас [ліст], якім Вы мяне супакоілі, даючы

2. зразумець пра Вашае добрае здароўе, і калі Вы жадаеце

3. ведаць пра маё, дык я чуюся добра, дзякуй Богу і таго ж спа­дзяюся

4. для Вас. У лісце, які Вы мне напісалі, Вы абяцаеце даслаць

5. Вашую кнігу па геаметрыі, якая ў маёй працы будзе

6. вялікай дапамогай, што датычыцца кнігі па астралябіі, пра якую я пытаўся, то

7. яна мяне ўжо не турбуе, паколькі яе ўжо аглядаў і карыстаю два тыдні;

8. а таксама кнігу пад назвай геаметрыя лацінская мне часцяком выдае на рукі

9. каралеўскі архітэктар, і паколькі мне толькі ўчора яе пазычылі, то яшчэ добра

10. яе не прагледзеў. Ужо нейкім іншым разам чуў — ад Вас тое–сёе пра даўгату

11. зорак, аднак нічога новага ад нікога я не маю і ў гэтым

12. [пытанні] мала ўпэўнены, паколькі я назіраў некалькі зорак па

13. правілах вуглоў: Арктур упрост на нябеснай сферы меў

14. 17 градусаў ад Вагаў, а згодна з астралябіяй 2 градусы

15. ад (Скарпіёна); Карона мае ўпрост 5 градусаў ад , а па разліку

16. 20 і 30 хвілін ад таго ж ; ад Хваста (Дэнеб) Лебедзя наўпрост

17. ёсць 5 хвілін ад Рыбаў, а па разліку было 4 градусы

18. ад (Вадалея); і так па большасці іншых зорак, па якіх я не магу даць

19. рады, між тым я рабіў старанныя назіранні, таму я жадаю добра

20. разабрацца, чаму тыя зоркі на нябеснай сферы маюць такую вялікую

21. даўгату, а па разліку па правілах іншыя градусы, як ужо ўзгадвалася пра

22. Арктур, які наўпрост мае 17 градусаў ад (Вагаў), а па разліку 2

23. ад . А паколькі нікога не знаходжу, хто мог бы мне дапамагчы зразумець,

24. то звяртаюся да Вас патлумачыць гэтую з’яву, што было б мне вельмі карысна.

25. У Рым прыязджае брат Альбэрт Чэрнякоўскі, які раскажа мне

26. пра тое, што ў Вас убачыць і пра мае прыборы, асабліва пра астра­лябію

27. звычайную і нябесную сферу giema frisio і інструмент

28. спецыяльна для даўгаты па ўсім свеце. Як усё высветліцца,

29. жадаю з дапамогай Пана аднавіць назіранні

30. іншых зорак, паколькі зараз маю акно маёй келлі акурат пасярод

31. погляду на сузор’е Ліра і святло Aurga (Вега), г.зн. Лірку з цяжкасцю можна

32. назіраць уздоўж мерыдыяну з–за таго, што тая зорка значна вышэй, таму што

33. ў Кракаве яна праходзіць акурат праз зеніт і Ліра не адыходзіць далей

34. за 11 градусаў з паловай; як той або іншы спосаб, які мог бы палічыць

35. для сябе зручным, будзе зразумела ад Вас і калі Вы ведаеце

36. спосаб вызначэння даўгаты іншы ад таго, які я ведаю,

37. Вам значна лягчэй зразумець, што гэта будзе вялікай дапамогай пры выяўленні

38. даўгаты зорак задыяку.

39. Таксама пры вылічэнні мясцовай даўгаты

40. пажадана зразумець болей пра экліптыку месяца,

41. паколькі брат Ігнацы Дантэ абяцаў паказаць спосаб

42. аблічэння мясцовай даўгаты адрозны ад

43. экліптычнага, але паколькі не жадаю працягваць з гэтай справай,

44. канчаю са словамі бязмежнай падзякі за прыгожыя

45. словы і святую ахвярнасць з Вашага боку з Кракава першага

46. кастрычніка 1599.

Зорны шлях Яна Марыi Бернардонi


[1] Wielewicki J. Dziennik spraw domu zakonnego oo.Jezuitów u Św.Barbary w Krakowie. T. I. Kraków, 1881. S.101, 129—130, 235, 267—268; Załęski St. Jezuici w Polsce T.IV, Kraków, 1905. S.136, 750.
[2] Квитницкая Е.Д. Архитектура (Белоруссии) XVII в. // Всеобщая история архитектуры. Т. 6. Москва, 1968. С.489; Чантурия В.А. История ар­­хитектуры Белоруссии. Дооктябрьский период. Минск, 1969. С. 49, 78.
[3]Книга, включающая в себя планы, фасады, детальные чертежи различных зданий конца XVI в.“ пад шыфрам 721/589. На час знаходкі гэта быў аддзел рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя В.І.Вернадскага Акадэміі навук Украінскай ССР.
[4] Габрусь Т. Архитектурное проектирование в Белоруссии. У истоков //Строительство и архитектура Белоруссии. 1990. №4. С.36—38; Яна ж. Новыя звесткі аб грамадзянскіх пабудовах Нясвіжа канца XVI ст. //Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння. Мінск, 1994. С.169—179; Габрусь Т., Галенчанка Г. Правераная алгебрай гармонія. Пачатак архітэктуры новага часу на Беларусі // Мастацтва Беларусі. 1990. №5. С. 70—75; Тыя ж. Скарбы старажытнага альбома // Навіны Беларускай Акадэміі. 13 і 20 чэрв. 1990. С. 6; Галенчанка Г. Альбом Бернардоні: Новая крыніца да гісторыі архітэктуры і будаўніцтва ў Нясвіжы (канец XVI— пачатак XVII ст.) // Ад Полацка і Нясвіжа да Падуі і Венецыі. Мінск, 1994. С. 79—86.
[5] L’architetto Gian Maria Bernardoni sj tra l’Italia e le terre dell’Europa centro–orientale (a cura di Sante Graciotti e Jerzy Kowalczyk). Roma, MCMIC [1999]. Экзэмпляр кнігі ёсць у Навуковай бібліятэцы НАН РБ імя Я. Коласа ў Мінску.
[6] Змест зборніка падрабязна разгледжаны ў рэцэнзіі Алеся Жлуткі. Гл.: БГА. Т. 7 (2000). Сш. 1(12). С. 257—263.
[7] Kałnin V. Vučnioŭski sšytak // Naša Niva. 1993. №18. S. 6—7; Калнін В. Архітэктар Я.М.Бернардоніпрадвеснік барока на Беларусі // Барока ў беларускай культуры і мастацтве. Мінск, 1998. С. 124—139.
[8] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano di Giovan Maria Bernardoni //L’architetto Gian Maria Bernardoni… P. 3.
[9] Всеобщая история архитектуры. Т. 5. Москва, 1967. С. 236; Pevsner N. Historia architektury europejskiej (przekł. z angielskiego). Warszawa, 1976. S. 229.
[10] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 9. Магчыма, што паездка ў Мілан была выклікана затрымкай будаўніцтва рымскай іль Джэзу і по­шукамі новага архітэктара. Вяртанне Бернардоні ў пачатку 1567 г. у Рым Сальвіучы тлумачыць згортваннем прац езуітаў у Мілане з пры­­чыны пераводу калегіі ў Брэду (Salviucci Insolera L., Il periodo ita­liano… P. 10). З другога боку, да выезду з Мілана вымушала аднаў­лен­не будаўніцтва іль Джэзу пасля таго, як аўтарам яе становіцца Вінёла. Ва ўсіх даведніках будаўніцтва царквы датуецца 1568—1584 г.
[11] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 10—11.
[12] Тамсама. P. 2.
[13] Калнін В. Архітэктар Я.М.Бернардоні… С. 127.
[14] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 11.
[15] Тамсама. P. 12.
[16] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 13.
[17] Тамсама. P. 13.
[18] Тамсама. P. 8.
[19] Тамсама. P. 14.
[20] Тамсама. P.15.
[21] Encyclopaedia Britannica. V. 19. London—Toronto, 1962. P. 992—994.
[22] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 15.
[23] Тамсама. P. 17.
[24] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 5—6.
[25] Clavius Chr. „Euclidis Elementorum Libri XV“ (Rome 1574, 1589, 1591, 1603, 1605; Frankfort 1612; Cologne, Frankfort, Amsterdam 1617, 1627, 1654, 1663, 1717). Цытуецца па http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/clavius.htm
[26] http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/clavius.htm
[27] Poplatek J., Paszenda J. Słownik jezuitów artystów. Kraków, 1972. S. 83.
[28] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 3—4.
[29] Kowalczyk J. Il codice dei disegni del Bernardoni e la loro genesi europea //L’architetto Gian Maria Bernardoni… P. 83.
[30] Paszenda J. Bernardoni in Polonia // L’architetto Gian Maria Ber­nar­doni… P. 26.
[31] Тамсама. P. 27.
[32] Paszenda J. Bernardoni in Polonia… P. 30
[33] Bernatowicz T. Le chiese del Bernardoni nel Ducato di Njasviž // L’archi­tetto Gian Maria Bernardoni… P. 39—55.
[34] Poplatek J., Paszenda J. Słownik jezuitów artystów. Kraków, 1972. S.183.
[35] Paszenda J. Bernardoni in Polonia… P. 36—37.
[36] Paszenda J. Bernardoni in Polonia… P. 31—32.
[37] Тамсама. P. 33.
[38] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 6.
[39] Archiwum Glówne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłów, dz.V, listy, teka 15, N 590.
[40] Калнін В. Архітэктар Я.М.Бернардоні С.129—130, 139.
[41] Archivio Pontificia Universitб Gregoriana, Fondo Clavio, 529, ff.110—111v.
[42] L’architetto Gian Maria Bernardoni… P. 20—21, ill.1.
[43] Baldini U. — Napolitani P.D. (a curia di), Christoph Clavius: corris­pon­denza, Pisa 1992, IV, 1 Lettere e testi, pp. 92—93, N.156; IV, 2 Note, pp. 49—50. Цытуецца па: Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 6.
[44] Карпенко Ю.А. Названия звездного неба. Москва, 1981. С. 18.
[45] Белый Ю.Н. Тихо Браге. Москва, 1982. С. 28.
[46] http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/clavius.htm
[47] Белый Ю.Н. Тихо Браге… С. 134—135.
[48] Alexandrowicz St. Rozwój kartografii Wielkiego księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku. Poznań, 1989. S. 79.
[49] Тамсама. S. 84.
[50] Gabrus’ T. L’architettura in Bielorussia nel XVI secolo alla luce del codice di Bernardoni // L’architetto Gian Maria Bernardoni… P. 58—65.
[51] Paszenda J. Bernardoni in Polonia // L’architetto Gian Maria Ber­nar­doni… P. 27.
[52] Paszenda J. Bernardoni in Polonia // L’architetto Gian Maria Ber­nar­doni… P. 26.
[53] Markowski F. Zamek Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki w Nieświeżu. // Kwartalnik architektury i urbanistyki, t.IX, z.2. Warszawa, 1964. S.185—192.
[54] Gruszecki A. Fortyfikacja zamku w Nieświeżu // Kwartalnik architektury i urbanistyki, t. X, z. 2. 1965. S. 141—145.
[55] Adamonis T., Čerbulėnas K. Lietuvos TSR dailės ir architektūros istorija. D. 1. Vilnius, 1987. P. 204.
[56] Poplatek J., Paszenda J. Słownik jezuitów… S. 111.
[57] Paszenda J. Bernardoni in Polonia… P. 30.
[58] Калнін В. Архітэктар Я.М.Бернардоні. С. 132.
[59]Книга, включающая в себя планы…“, а. 3v.
[60] Тамсама, а. 6v.
[61] Тамсама, а. 22v.
[62] Kowalczyk J. Il codice… P. 89.
[63] Galenčanka G. L’„album di Bernardoni“. Descrizione generale // L’archi­tetto Gian Maria Bernardoni… P. 68—71.
[64] Codice Bernardoni. Catalogo dei disegni // L’architetto Gian Maria Bernardoni… P. 96—165.
[65] Galenčanka G. L’„album di Bernardoni“… P. 70—71.
[66] Kowalczyk J. Il codice… P. 84.
[67] Salviucci Insolera L., Il periodo italiano… P. 5—6.
[68] Kowalczyk J. Il codice… P. 85—89.
[70] Максимович Б.А., Комаров В.Н. В звёздных лабиринтах. Москва, 1978. С. 17.

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Гісторыя культуры'