Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Гісторыя мовы'

Артыкулы па тэме ‘Гісторыя мовы’

Юры Гардзееў. Да моўнай праблематыкі гарадскіх кніг навачаснай Горадні

Снежня 18, 2003 |


Палітра моўных дачыненняў на землях Літвы і Беларусі здаўна была аб’ектам увагі навукоўцаў. У першую чаргу гэтай тэматыкай займаліся мовазнаўцы, якія ў сваіх працах абапіраліся на літаратурныя творы, дзённікі альбо апублікаваныя навачасныя крыніцы[1]. Падаецца цалкам лагічным, што згаданая матэрыяльная база неда­статковая, каб пашырыць нашыя ве­ды пра рэгіянальныя ўласцівасці і тым самым удакладніць агульны вобраз моўных стасункаў у Вялікім Княстве Літоўскім.

Запоўніць гэтыя прагалы дазваляюць шматлікія захаваныя крыніцы — навачасныя кнігі магістратаў, актавыя матэрыялы гродскіх, земскіх ды іншых мясцовых уладаў. Сярод комплексу захаваных архіваліяў, якія былі складзены ў XVI—XVIII ст., асаблівай yвагі заслугоўваюць старажытныя гара­дзенскія акты. Нягледзячы на бурныя павароты лёсу, войны ды пажары, шматлікія „пераезды“, да нашых дзён дайшло нямала рукапісных матэрыялаў, у тым ліку найстарэйшыя зем­скія кнігі Гарадзенскага павету XVI ст. ці блізу 15 гара­дзенскіх магістрацкіх кніг з паасобных дзесяцігоддзяў XVII і XVIII ст. Дзякуючы іх захаванасці паўстае магчымасць узнавіць разнастайныя грамадска–гаспадарчыя ды культурныя адметнасці жыцця Горадні, у тым ліку распавесці пра мовы гарад­скога камунікавання.

Такім чынам, мэта артыкула — прасачыць тэндэнцыі развіц­ця мовы дакументацыі гарадзенскіх канцылярый у XVII—XVIII ст.[2] на шырэйшым параўнальна–гістарычным фоне. Апра­ча згаданых архіўных матэрыялаў, падмуркам працы з’яўляюцца іншыя віды крыніц: маладаследаваная мяшчан­ская літаратура[3], тагачасная прэса, на старонках якой магістрацкія чыноўнікі змяшчалі бягучыя звесткі гарадскога жыцця, а таксама інвентары гарадзенскіх каталіцкіх кляштараў[4].

Навачасныя гарадзенскія архіваліі, якія стагоддзямі назапашваліся ў гарадскіх канцылярыях, як і зыходныя дакументы, складаліся на розных мовах. Лацінская, што выконвала ў Заходняй Еўропе функцыю мовы літаратуры, навукі і міжнароднай камунікацыі, у Вялікім Княстве Літоўскім не адыграла такой ролі. На ёй былі напісаны толькі найстарэйшыя прывілеі Горадні, у тым ліку прывілей 1496 г., на падставе якога ў горадзе ўводзілася магдэбургскае права. Цягам усяго XVI ст. каралеўская канцылярыя выдала Горадні ажно 20 прывілеяў, з якіх 12 было складзена на старабеларускай мове. Апошні прывілей для горада на гэтай мове быў падрыхтаваны канцылярыяй караля Жыгімонта III у 1601 г.

З XVI ст. моўная сітуацыя ў ВКЛ пачала паступова мяняцца. У штодзённым і публічным жыцці літоўскіх ды беларускіх гарадоў досыць хуткімі тэмпамі распаўсюджвалася польская мова[5], што было выклікана паланізацыяй вышэйшых грамадскіх слаёў краіны, а таксама наплывам польскага насель­ніц­тва з Падляшша і Мазовіі. Трэба падкрэсліць, што апра­ча палякаў у шматлікіх гарадах краіны сяліліся гараджане са Швейцарыі, Францыі, Венгрыі, а таксама з Прусіі (Брандэнбургскай ды Княскай): Караляўца, Эльбланга, Дзялдава. З Памор’я, напрыклад, у Горадню прыбыла сям’я Сталіньскіх, прадстаўнік якой Анджэй Сталіньскі ў XVIII ст. заняў пасаду прэзідэнта горада[6].

Гарадзенскія архіўныя матэрыялы дазваляюць выявіць тэндэнцыю ўзаемазалежнасці паміж грамадскім статусам ягоных жыхароў і мовамі, якімі яны карысталіся. Аналіз сведчыць: чым вышэйшы быў статус гараджаніна, тым выразней у ягоным штодзённым жыцці ўзрастала роля польскай мовы. Да гэтай групы ў першую чаргу трэба аднесці прадстаўнікоў вышэйшых мяшчанскіх колаў, г. зн. магістрацкіх ураднікаў, заможных купцоў ці ўладальнікаў шматлікіх нерухомых маёмасцяў, якія з–за адсутнасці выпрацаваных канонаў і ўзораў уласнай культуры пераймалі сістэму каштоўнасцяў шляхецкіх слаёў[7], а таму імкнуліся да больш частага публічнага ўжывання польскай мовы. У працэс карыстання пальшчызнай таксама ўцягвалася гарадзенская павятовая шляхта, якая часта наведвала горад, з’язджалася ў Горадню на соймікі, ахвотна набывала тут сядзібы. Сувязь з польскай мовай дробнай шляхты, гарадскога паспольства ды непрывілеяваных гарадскіх слаёў, якія займалі ніжэйшую ступень на грамадскай лесвіцы (бедната, некваліфікаваныя і сезонныя работнікі, маргінальныя элементы), была меней выразнай. Не выклікае сумненняў той факт, што ў жыцці гэтай грамадска–культурнай прыступкі галоўную ролю адыгрывала ўжыванне роднай мовы[8].

Асаблівасцю ўзніклага ў Вялікім Княстве Літоўскім моўнага спляцення было функцыянаванне некалькіх разнародных дзвюхмоўяў, а ў іншых выпадках нават і трохмоўя. Акрамя таго наступствам пранікнення пальшчызны на літоўскія і беларускія землі і іх узаемаадносінаў стала ўзнікненне і развіццё паўночна–ўсходняга дыялекту польскай мовы. На працягу XVI—XVII ст. яна паступова займае месца, якое раней у пуб­ліч­ным ужытку належала канцылярскай беларушчыне[9].

Польская мова, якой карысталіся ў публічным жыцці жыхары тагачаснай Літвы і Беларусі, у мовазнаўчай літаратуры атрымала назоў паўночнакрэсавага дыялекту. Яго развіццё можна ахарактарызаваць, аналізуючы змесціва прадукцыі магістрацкіх, шляхецкіх і кляштaрных канцылярый навачаснай Горадні.

Як сведчаць вынікі папярэдніх даследаванняў, апрача агульных тэндэнцый, уласцівых развіццю польскай літаратурнай мовы, згаданы дыялект вызначаўся пэўным кансерватызмам, што праявілася ў запаволеным тэмпе змяненняў ды ў функцыянаванні лексічных формаў, якія ў XVIII ст. ужо не выкарыстоўваліся ў мове этнічных польскіх земляў[10]. Можна меркаваць, што тэндэнцыя трываласці польскай архаічнай лексікі ў Літве і Беларусі тлумачылася ўплывам моўнага беларускага асяроддзя. Вынікам кантактаў польскай і беларускай моўных сістэм стала з’яўленне інавацыйных формаў іх сімбіёзу ці паўстанне з’явы гіперкарэктнасці, г.зн. імкнення асобы, якая разумела рэгіянальнасць (у дадзеным выпадку беларускую) свайго вымаўлення, да паслядоўнага пазбягання памылак пад час пісання польскамоўнага тэксту[11].

На матэрыяле даследаваных крыніц можна вылучыць наступ­ныя праявы паўночна–ўсходняга дыялекту, найбольш заўважныя на фанетычным узроўні. У старажытных гара­дзен­скіх актавых кнігах выразна фіксуецца з’ява хіст­касці[12]:

—               з’яўленне yr– на месцы er–: syr (1786)[13], cztyrysta, wszyrz (1754)[14]. У XVIII ст. тэндэнцыя падвышэння да –yr– у агульнапольскай мове знікае, аднак у дыялекце захоўваецца да­лей. Таму можна меркаваць, што гэтая з’ява мае пэўную сувязь з субстратавымі беларускімі ўплывамі дыялекту (як вядома, –yr– належыць да беларускай нормы, напрыклад: чатыры);

—               чаргаванне галосных ó/u (якое мела сувязь з адсутнасцю насавых галосных у беларускай мове і імкненнем пісара да гіперкарэктнасці): wzgurze (1789)[15], w krutkosci (1790)[16], ruża (1791)[17];

—               выраўноўванне ó з o, як вынік звычкі гарадзенскіх мяш­чан ды шляхты да беларускага вымаўлення[18]: row (1717)[19], oka (1721)[20], miod (1775)[21],owny (1789)[22], koscioł, Wrob­lew­ski (1789, 1790)[23]. Выступае таксама ў канчатках роднага склону множнага ліку: wierszow (1761)[24], dymow, przepisow (1775)[25], porządkow, brukow (1783)[26], inwentarzow, franciszkanow, fun­datorow (1790)[27], assygnaciow, zydlow (1790)[28], gruntow, kra­mow, kupcow (1775)[29], placow, dochodow (1789)[30], krukow, kominow (1791)[31].

Наступная тэндэнцыя — працэс зніжэння і падвышэння артыкуляцыі галосных[32]:

—               зніжэнне артыкуляцыі галосных задняга раду пад уплы­вам санорных зычных:

а) u/o: ciwon (1772)[33], Zygmont (1741, 1772)[34], połkownik (1790)[35], omaczenie (1789)[36], gronta (1752)[37];

b) u/ó: mórowany (1790)[38], dwónastu (1786)[39], fórtka (1791)[40];

—               падвышэнне артыкуляцыі галосных задняга раду ó>u+ł, ó>u+r: protokuł (1790)[41], pułplacu (1664)[42], pułkamienicy (1729, 1774)[43], pułmisek (1775)[44], pułmurowany (1775)[45], szczegulna (1775)[46], gura (1661, 1691, 1752, 1791)[47], kturego (1717, 1791)[48], wturego (1791)[49], skura (1786)[50], curek (1790)[51], wiader skurzanych (1791)[52];

Сярод насавых галосных назіраем наступныя тэндэнцыі, абумоўленыя адсутнасцю гэтых гукаў у мо­ве–суб­страце ды імкненнем да гіперкарэктнага вымаў­­лен­ня[53]:

—               другасная назалізацыя: będnarz (1772, 1786, 1789)[54], naczynia będnarskiego[55]; sędyk (1668)[56], што з’яўляецца прыкладам двух фанетычных працэсаў — зніжэння артыкуляцыі галосных і гіперкарэктнасці: syndyk> ­sendyk> sędyk, z kącami (1752)[57], kączyć (1775)[58], gąt (1717, 1752)[59], Olęndzki (1783)[60], Eysymątt (1791)[61];

—               дэназалізацыя:

a) przyjowszy (1767)[62], zaczowszy (1790)[63];

b) у назоўніках і прыметніках творнага склону адзіночнага ліку: upicko, malżonko, nad rzeko, barszczowo, niebiesko, z czerwono kolumno (1790)[64];

c) дэназалізаванае вымаўленне перад зычнымі ł, l: przyioł, spłoneło, brneły (1753)[65], najoł (1783)[66], rozpoczeła (1790)[67];

—               графічная замена насавых галосных дзвюма літарамі:

a) перад змычна–выбухнымі зычнымі: na urzendzie (1659)[68], bendnarz; Kolendzina (1672)[69], Kolenda (1728)[70], skompały się (1753)[71], obremb (1789)[72], skomstwo, przystempuje (1790)[73], postempuje (1791)[74];

b) перад фрыкатыўнымі: Konski (форма прозвішча Kącki 1663, 1673, 1691, 1754)[75], męsa (1790)[76];

c) перад пярэднеязычнымі: ręnce (1692)[77], obręmb (1775)[78];

d) асобна пазначым насавую гіперкарэктнасць пазы­чаных з лаціны слоў: aręda (1560, 1770, 1786)[79], arędować (1690)[80], obwęcye (1775)[81], apparęcyi, procęta (1790)[82]; tes­tamęt (1791)[83].

У разгляданых крыніцах сустракаюцца таксама не­каторыя прыкметы рэдукцыі ненаціскных галосных[84]:

—               o>a: paręcze (1691)[85], Sapocki (1789)[86], Hardzieiewski (1790)[87];

—               e> a: Harasimowa[88], karmalit (1791)[89], karmalitow (1790)[90];

—               o>u: gunt (1679)[91].

Знаёмства з гарадзенскімі крыніцамі дазваляе выявіць таксама працэс вагання галосных[92]:

—               чаргаванне галосных e/o i a: od trzech leciech, przy scienie Rabieiowskiey (1789)[93], w przedzie (1633)[94], Pietrze, (1691, 1742)[95], Sebestyan (1668, 1790)[96], Katerzyna (1790)[97] (трэба адзначыць, што ў агульнапольскай мове архаізмы такога тыпу знікаюць толькі ў канцы XVIII ст.);

—               чаргаванне ę/ą: piątrami (1740)[98], piątro (1795)[99];

—               a/o: kożdy, broma (1691)[100], molowany (1790)[101];

—               a/e: sadziba (1775)[102];

—               e/o: dopioro;

—               e/y: syr, syrow (1786)[103].

Што да кансанантызму, назіраем ваганне зычных ды груп зычных, якое існавала ў розных рэгіёнах Поль­шчы, а ў некаторых выпадках складала таксама і норму беларускага вымаўлення[104]:

—               s/sz: szpichlerz (1691, 1740, 1767, 1795)[105], paszerzb (1670)[106];

—               śr/srz (функцыяванне старапольскага фрыкатыўнага вымаўлення ř): srzedzina (1742)[107], srzuba (1791)[108], srzodek (1752, 1753), posrzodku (1781)[109];

—               чаргаванне r/rz: pasierzb (1670, 1769)[110], sierzpow (1753)[111], а таксама ż/rz; instruktarz (1786)[112];

—               ś/s: częsciami (1789)[113], sledzy (1767)[114], swiecki (1789, перад мяккім зычным)[115], koscioł (1775)[116], Losona (1790)[117];

—               ваганне ć/cz: czwerc (1664)[118];

—               ć/c: Sopocko (1790)[119],

—               ń/n: вымаўленне цвёрдага n перад наступным цвёрдым зычным, што з’яўлялася спецыфічнай дыялектавай рысай і вынікала з нарматыўнай для беларускай мовы дэпалаталізацыі тыпу n’>n перад цвёрдым зычным: Klimanski, Suszynski (1790)[120];

—               χi/χy: мяккае вымаўленне беларускага χ, занатаванага ў розных скланеннях назоўнікаў: Sapiechi (1775)[121], Eustachi[122], dachi (1753) [123], monarchi (1775)[124];

—               sz/s: ulica Skolna (1665)[125],

—               z перад ń: rzeznik (1772)[126], Rzeznicka (1721, 1775)[127], kuznia (1790)[128].

Вынікам сутыкнення польскай і беларускай моўных сты­хій была адсутнасць мазурэння, альбо замены пярэдненёбных sz, ż, cz, dż на s, z, c, dz, якая ўжо адбылася на ўсходніх абшарах Сувальшчыны ды Падляшша. На думку Зоф’і Курцовай, „цяжка дапусціць, што на тэрыторыях, адлеглых ад этнічнай пальшчызны, дзе беларуская ды ўкраінская ўтвараюць субстрат для фармавання там польскай мовы і маюць з ёй сталы кантакт, дайшло да ўзнікнення такой польскай рысы, як мазурэнне, калі да яе не дайшло на моўным памежжы“[129].

У гэтай групе сустракаем іншыя прыклады ваганняў зычных:

—               з’яўленне пратэтычнага h: hantaby (1633, 1692)[130], hanyż (1786)[131], harmata (1781)[132];

—               чаргаванне k/g : Gasper[133],

—               страта j у розных пазіцыях:

a) chrześcian/ chrzescian (у інтэрвакальнай пазіцыі, 1789—1790 гг.)[134];

b) аслабленне артыкуляцыі i пасля галоснага mieyski, Leyba (1790)[135];

—               з’яўленне кароткага u замест w пасля галосных: Hauryło, Fiedor Hauryłowicz (XVII w.)[136],

—               тэндэнцыю спрашчэння груп зычных[137]:

a) падвоеных зычных: truna (20–я г. XVIII ст.)[138]; слова trumna ўжывалася ў польскай літаратурнай мове з паловы XVIII ст. У сувязі з тым пытанне: ці з’яўляецца дадзены пры­клад польскім спрашчэннем груп зычных ці пазычаннем беларускага труна — застаецца спрэчным;

b) падоўжаных зычных: zakonica (1738)[139], staraność, Zuzana (1790)[140];

c) стратай гукаў: przedażny (sprzedażny) (1660)[141], przedał (sprzedał) (1665, 1789)[142], dzień naleźienia s. Krzyża (znalezienie) (1775)[143], spólnie (wspólnie) (1660)[144];

d) спрашчэнне груп зычных тыпу śln>sn альбо rnk>rk: rzemiesnik (1736)[145], garków (1786)[146].

Цікава выяўляецца тэндэнцыя асіміляцыі па звон­касці[147].

Адна з яе праяваў — лёс спалучэння χv, якое функцыянавала ў Сярэднявеччы ў розных польскіх рэгіёнах, напрыклад, у Вялікапольшчы, Малапольшчы ды ў Сілезіі. З часам група χv зазнала паслядоўнае абязгучванне і пераход у f, перадусім на Мазовіі. Трэба адзначыць, што ў выпадку Гарадзенскага павету дадзеная прагрэсіўная асіміляцыя характарызуецца пэўным выключэннем. Тут мазавецкія ўплывы датычылі не толькі польскай групы χv, але і беларускай хв. Пацверджаннем з’яўляецца трансфармацыя прозвішча XVI ст. Boguchwał у Boufał[148].

У гарадзенскіх крыніцах сустракаем таксама з’явы:

a) рэгрэсіўнай асіміляцыі: rospiętego, powrosku (1790)[149], brygitki (1795)[150], juryzdyczanin (1784, 1786, 1791, 1792, 1795)[151], juryzdator (1792)[152], juryzdykcya (1775)[153] ды гіперкарэктнасцi: jadka (1746), Chrebtowicz (1743)[154] (ваpта звярнуць ўвагу на этымалогію прозвішча Храбтовіч, якую належыць выводзіць са слова ‘хрыбет’ і ў якой адсутнічае польская група –rze–);

b) узнікнення w перад націскнымі галоснымі o і u: Lewon (1664)[155].

Аналіз гарадзенскіх навачасных дакументаў дазваляе дадаткова пацвердзіць наступныя моўныя тэндэнцыі: функцыяванне флектыўнай хісткасці[156].

У разгляданых матэрыялах сустракаем наступныя прыклады назоўнікавых схем:

—               памяншэнне з дапамогай суфіксаў –eczka, yk: eczka, szpichlerzyk (1752)[157];

—               утварэнні з суфіксам –nik ад назоўнікавай асновы: olejnik (1792)[158];

—               формы з агульнаславянскім суфіксам iszcze: ku gliniszczu (1786)[159];

—               фарманты з карэнным n , а таксама суфіксамі:

a) –anin: juryzdyczanin (1784, 1786, 1791, 1792, 1795)[160];

b) ina–yna: osmina (1736)[161], somina (1786)[162], rayczyna (1673)[163];

—               утварэнні з суфіксам ość: osiadłość, obszerność, ziemskość, uległość (1787)[164];

—               фарманты з архаічным суфіксам ostwo,stwo: pisarstwo, burmistrzostwo (1660)[165], woytostwo (1747)[166], probostwo (1775)[167], aktorstwo (1789)[168];

—               новая форма з прэфіксам pod, паводле слова­ўтва­ральнай схемы, характэрнай для тагачасных назваў ураднікаў: podproboszczy/podproboszcz (1661, 1664, 1830)[169];

—               прыметнікавыя суфіксы з фармантам –n: ratuszny ці owny: arendowny (1783, 1786)[170];

—               ski/ska: kościół farski (1661, 1666)[171]; ulica Podolska (другая назва Падольнай вуліцы, 1664)[172];

Даследаваныя тэксты сведчаць пра флектыўныя ваганні назоўнікаў[173]:

—               ваганне граматычнага роду: karmalit (1791)[174], krama, kromka, krom (1733, 1739, 1740, 1746, 1774)[175];

—               ужыванне канчатка –ów у родным склоне множнага ліку: wsiów (1775)[176], elekcjów (1792)[177], piekarzów (1783)[178], zydlów (1790)[179]; obywatelów, libertacjów, narzędziów (1787, 1791)[180];

—               сюды ж адносіцца слова wiszeń (вішань, 1786)[181],

—               з’яўленне канчатка мужчынскага роду ў назоўніку давальнага склону ніякага роду: Grodnowi (1775, 1793)[182];

—               беларускае чаргаванне γ/ź: Sapiezie (Сапезе)[183];

—               з’яўленне назоўнікаў мужчынскага роду з канчаткам –а у назоўным склоне: Karpuszka (1772, 1790)[184], Słuszka[185] (можна лі­чыць, што рэдукцыя o > a звязана з беларускай моўнай нормай).

Цікавы прыклад паралелізму ў спражэнні дзеясловаў цяперашняга часу зафіксаваны ў мяшчанскай літаратуры XVIII ст. Флексія першай асобы множнага ліку –m/em была выкарыстана ў ананімным вершы, прысвечаным восеньскаму пажару 1753 г. у Горадні: „dziękujem, a prosim niech nas zawsze chroni“. Факт знікнення гэтага канчатка ў польскай мове ўжо ў канцы XVI ст. дае падставы да высоўвання дапушчэння, што названая з’ява мае карані ў рэгіянальнай мазавецкай разнавіднасці польскай мовы, альбо вынікае з сутыкнення пальшчызны з мовай–субстратам[186].

У названых крыніцах знаходзім прыклады выкарыста­ння:

—               аддзеяслоўных прыметнікаў тыпу: przeieżdży kupiec (не выключана, што дадзеная мадэль, не сустраканая ў польскіх схемах прыметнікавага словаўтварэння, з’яўляецца пазычаннем субстратавага прыезджы)[187];

—               старапольскіх формаў адпрыметнікавых прыслоўяў з суфіксам o: pilno (1717)[188];

—               прыслоўя mimo: droga do miasta mimo dwór (1673), ulica mimo Collegium (1772)[189].

У гарадзенскіх тэкстах захавалася значная група беларускіх лексічных запазычанняў:

—               з галіны будаўніцтва, аб’ектаў публічнага карыстання, прыладаў хатняй гаспадаркі, спажывецкіх вырабаў, рамесніцкай наменклатуры ці грамадскіх стасункаў[190]: pieńka (1786)[191], kołodzież (1560—1561)[192], czerha (1612)[193], płoszcza (1713, 1752, 1772)[194], odryna (1752, 1790)[195], kruhlak (1791)[196], para­sonik (1785)[197] (1783), stol (1717)[198], powieć (1744)[199], swiren (1741), swieronek (1790)[200], proboj (1752)[201], biełuha (1786)[202], kołomaszka, subota (1790)[203], zahułek (загулаk)[204], obapoł/obopół (1786, 1789)[205], nazad (1691, 1752)[206];

—               напісаныя лацінкай беларускія імёны ды прозвішчы: Alexiej (1790)[207], Fiedor, Ewdocia (1668)[208], Hrehory (1673, 1740)[209], Ławryn (1795)[210], Panas (1661, 1741)[211], Hauryło (1741)[212], Semion (1673)[213], Symon (1663, 1790)[214], Wasil (1754, 1790)[215], Zmitruk (1790)[216], Taciana (1664)[217], Hardziej/Hardziejewski (1790)[218], Hanczaruk (1740)[219], Harasimowicz (1754)[220], Hapa­nowicz (1712)[221].

Згадваючы анамастычнае пытанне, неабходна звярнуць увагу на тагачасную антрапанімію Горадні:

— што да славянскага насельніцтва, аднайменная анамаcтычная сістэма функцыявала перадусім у асяроддзі найбяднейшых жыхароў горада ды прыгоннага насельніцтва, што аселі ў магнацкіх юрыдыках (у інвентары маёмасці Радзі­вілаў Гной­ніца 1752 г., напрыклад, быў зарэгістраваны нейкі Jurko)[222];

—               з’яўленне паралельных, нестабільных формаў прозвішча тыпу SzeszkoSzeszkiewicz[223];

—               мянушкавую ідэнтыфікацыю асобы тыпу: Hauryło Żyłka[224];

—               групу найменняў паводле роду заняткаў: Teodor garbarz, Prokop cieśla, Makar mielnik (1664)[225], Kazimierz gancarz (1772)[226];

—               мянушкі, звязаныя з назвамі жывёл: Panas Borsuk[227];

—               геаграфічныя ды этнічныя вызначальнікі, якія сведчаць пра паходжанне асобы: Prokop Moskal, Chaim Jakubowicz Słucki, Józef Podolanin (пражываў на вуліцы Маставой, што вяла да гарадзенскага раёна Падолле)[228].

Яшчэ адна рыса дыялекту — ужыванне архаічных формаў[229]. Напрыклад, у Rejestrze expensy, складзеным у 1736 г. пад час работ над упрыгожваннем унутранага інтэр’ера гара­дзенскага касцёла бернардынаў, сустракаем два словы: агульнаўжывальнае gorzałka ды wodka[230].

Заўважым, што ў пальшчызне XVIII ст., якая функцыянавала на польскіх этнічных землях, слова gorzałka паступова адыходзіла на другі план і пераходзіла ў катэгорыю польскага архаічнага альбо дыялектнага запасу. У выпадку Гарадзенскага павету сітуацыя выглядала крыху інакш: гэтым выразам і пазней шырока карысталіся. Як можна меркаваць, гэты факт мог мець пэўную сувязь з уплывамі мовы–субстрата.

Сутыкненне дзвюх моўных стыхій чыніла відавочны клопат пісарам, у выніку паўставалі пераходныя інавацыйныя словаўтваральныя формы, незнаёмыя для абе­дзвюх сістэм, як, напрыклад, hanczarz (ганчар са змененым беларускім –r на польскае –rz)[231].

Прапанаваныя заўвагі з’яўляюцца спробай акрэсліць асаблівасці соцыялінгвістычнага развіцця на прыкладзе Горадні і яе наваколляў у XVII—XVIII ст.[232] Сабраныя матэрыялы ў чарговы раз пацвярджаюць думку пра падабенства развіццёвых тэндэнцый паўночна–ўсходняй гаворкі з кірункамі польскай літаратурнай мовы. Разам з тым мова, якая фармавалася на фоне дзвюхмоўнай інтэрферэнцыі, у адлегласці ад этнічных польскіх раёнаў, характарызавалася пэўным кансерватызмам, што, напрыклад, выяўляецца ва ўжыванні архаічных старапольскіх выразаў ці запаволенай моўнай уніфікацыі фанетычнага правапісу[233].

Багатая рукапісная спадчына, створаная і назапашаная некалькімі пакаленнямі пісараў гарадзенскіх канцылярый, з’яўляецца выдатным сведчаннем развіцця мясцовых асаб­лівасцяў навачаснай пальшчызны. Гарадзенскія крыніцы выразна паказваюць адметныя шляхі развіцця польскай мовы, ужыванай у Вялікім Княстве Літоўскім, яе кантакт з гутарковай беларушчынай. Істотнай катэгорыяй дыялекту ёсць арфаэпічныя, фанетычныя ды арфаграфічныя з’явы, уласцівыя беларускай мове, напрыклад, аканне, альбо з’яўленне a замест o ў ненаціскных складах (paręcze), з’яўленне гука в перад націскнымі галоснымі o (Lewon) ці з’яўленне ŭ пасля галоснага (Hauryło). Апрача субстратавай фанетызацыі польскай мовы, яе носьбіты часта выкарыстоўвалі беларускую гутарковую лексіку тыпу odryna, płoszcza альбо powieć[234].

Такім чынам, частотнасць ужывання пэўных лексічных формаў маглі вызначаць два фактары. Па–першае, этнічны склад насельніцтва канкрэтнага павету альбо рэгіёну[235], па–другое — паходжанне складальнікаў паасобных дакументаў. Менавіта з гэтай прычыны істотнае значэнне пры высвятленні паходжання персаналу канцылярыі мае тэарэтычная рэканструкцыя этапаў складвання дакумента, якую можна прасачыць, даследуючы, напрыклад, гарадзенскія кляштарныя інвентары XVIII ст.

Можна меркаваць, што аналізаваныя акты перапісваліся не начыста пад час візітацыі кляштара, а з чарнавіка. Таму падаецца лагічным, што асоба, якая перапісвала ў скрыпторнай цішыні раней падрыхтаваны тэкст–чарнавік, павінна была дапусціць значна менш моўных памылак у параўнанні з тым, хто занатоўваў тэкст на слых, ужывую. У сувязі з гэтым узнікае пытанне, чаму ў ана­лізаваных інвентарах сустракаецца безліч прыкладаў фанетычных гіперкарэктнасцяў ці некаторыя беларускія лексічныя запазычанні. Хутчэй за ўсё гэтая з’ява вынікала не з псіхалагічных цяжкасцяў (напрыклад, пры­спешвання), а была праблемай этнапсіхалагічнага кшталту, г.зн. абумоўлена недастатковым веданнем ужыванай поль­скай мовы.

Пісары, для якіх пальшчызна была вывучанай мовай, не заўсёды маглі занатаваць формы, неўласцівыя для іх роднага моўнага асяроддзя. Прапанаваныя назіранні ўскосна пацвярджае факт паходжання манахаў гарадзенскага кляштара францысканцаў. Як сведчаць матэрыялы рубрыкі „якога паходжання і якой нацыянальнасці“ генеральнай візітацыі 1830 г. гэтага кляштара, яны выводзіліся як з Беласточчыны, так і з гістарычнай „Літвы“: Гарадзенскай ды Менскай губерняў, а таксама з „Белай Русі“[236]. Адсюль можна меркаваць, што факт паходжання манахаў з аддаленых ад этнічнай Польшчы беларускіх рэгіёнаў мог дадаткова спрычыніцца да з’яўлення згаданых з’яваў.

Аналагічнымі рысамі характарызавалася польская мова прадстаўніка шляхецкага стану — гарадзенскага землеўласні­ка Тадэвуша Анджэйковіча[237], супольніка Скарбавай Камісіі ВКЛ. У адным з падрыхтаваных ім у 1776 г. дакументаў назіраем тыповыя для польскага паўночна–ўсходняга дыялекту прыкметы: замена насавога галоснага двума графічнымі знакамі, альбо гіперкарэктнасць, паўсюднае выраўноўванне ó з o, нарэшце, ваганне груп зычных: przed nastompieniem, nastompił, rejęt, ubostwo, wybor podatkow, do prozb, teraz­niejszych[238].

Вынікі прыведзеных даследаванняў наводзяць на пэўныя развагі пра моўныя з’явы, а таксама грамадскую структуру Горадні ды Гарадзенскага павету. Узятыя матэрыялы верыфікуюць і развіваюць думку пра залежнасць паміж сацыяльным статусам ды мовай карыстальніка. Што да гарадоў ВКЛ, вышэйшы сацыяльны стан мяшчанскіх эліт бясспрэчна спрыяў і нават абавязваў да большага кантакту з пальшчызнай, як і да пашырэння яе абсягаў. Гэтыя тэндэнцыі не адмаўлялі, аднак, ролі іншых моў у штодзённым жыцці гарад­ской супольнасці. Доказам з’яўляецца непаслядоўнасць напісання некаторых прозвішчаў (напрыклад, Opanowicz/Hapanowicz[239]), якая па­цвярджае факт суіснавання разгляданых моў, а таксама сведчыць пра іх паралельнае ўжыванне рознымі грамадскімі слаямі, у прыватнасці, мяшчанскімі элі­тамі.

Выяўленне малой часткі дагэтуль недаследаваных матэрыялаў пераконвае ў неабходнасці знаёмства з малавядомым змесцівам літоўскіх ды беларускіх архіваў, каб працягваць вывучэнне мясцовых адметнасцяў польскай мовы ў ВКЛ. Апрача вызначэння геаграфічных межаў асобных моўных з’яў, вынікі аналізу навачасных архіваў могуць праясніць сацыяльную структуру гарадоў, гэта значыць патлумачыць такія даследчыя праблемы, як дынаміка развіцця этнічнага складу населеннага пункта, кірункі міграцыйных хваляў[240], узаемазалежнасць паміж моўнымі з’явамі ды грамадскім расслаеннем.

Пераклад з польскай Вольгі Мазуравай


[1] Smolińska B. Polszczyzna północnokresowa z przełomu XVII i XVIII w. Na podstawie rękopisów Jana Władysława Poczobuta Odlanickiego i Antoniego Kazimierza Sapiehy // Prace Językoznawcze. Wrocław, 1983. T. 51.; Kurzowa Z. Język polski Wileńszczyzny i kresów północno–wschodnich XVI—XX w. Warszawa—Kraków, 1993.
[2] Пра гісторыю гарадзенскай гарадской канцылярыі гл.: Hardziejeŭ J. Przyczynek do dziejów kancelarii miejskich grodzieńskich w XVI—XVIII w. // Białostocczyzna. 2001. № 1—2. S. 3—12; idem. Losy archiwaliów grodzieńskich z XVI — XVIII w. // Białostocczyzna. 1998. № 2. S. 72—86.
[3] Ягелонская бібліятэка (далей ЯБ). Рукапіс 6357.
[4] Аўтарамі артыкулаў на старонках варшаўскай прэсы былі гарадзенскі войт Юзаф Зяліньскі ды жыхар Горадні Ян Людвік Бэкю, найбліжэйшы паплечнік надворнага літоўскага падскарбія Антонія Тызенгаўза (Dziennik Handlowy.1786. Cz.1—3. S. 11—12; 1787. Cz.1—2. S. 44—45; Cz. 3. S. 93).
[5] Kurzowa Z. Język… S. 13, 32—40; Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. Poznań, 1988. S. 200—202. Пра паланізатарскую ролю гарадоў на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага гл.: Alexandrowicz S. Rola miast i miasteczek w przemianach kulturalnych i językowych na ziemiach Białorusi w XVI—XVIII w. // Наш радавод. Гродна, 1996. Кн. 7. С. 243—248.
[6] Нацыянальны Гістарычны Архіў Беларусі ў Мінску (далей НГАБ у Мінску). Ф. 1761, воп. 1, спр. 14, арк. 44, 524—550, 753, 653.
[7] Bogucka M., Samsonowicz H. Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Wrocław, 1986. S. 548, 578, 588.
[8] Turska H. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie // Studia nad polszczyzną kresową. T. 1. Wrocław, 1982. S. 41; Kurzowa Z. Język… S. 63.
[9] Kurzowa Z. Język… S. 317—318.
[10] Ibidem. S. 56, 58, 114—115; idem. O istocie dialektu północnokresowego // Wilno—Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur. Białystok, 1992. T. IV. S. 14.
[11] Kurzowa Z. Język… S. 87, 114—115.
[12] Ibidem. S. 67—75.
[13] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna na mocy praw, przywilejow, dekretow kommissarskich i assessorskich W. X. Litew: do wybierania prowentow pomiernego, wagowego, brukowergo, targowego tak w mieście J. K. Mci Grodnie, jako też na przedmieściach kontrahentom arędownym przy wydawaniu kontraktu w roku 1786 miesiąca 9bra 23 dnia sporządzony [улётка] (далей Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna).
[14] Писцовая книга Гродненской экономии (далей ПКГЭ). Вильно, 1882. Т. 2. С. 303, 310.
[15] Obiasnienia Interessu miasta Seymowego J. K. Mci Grodna, 1789, арк. H.
[16] Архіў гарадзенскіх францішканаў (далей АГФ). Рукапіс. Inwentarze Konwentu Grodzieńskiego Xięży Franciszkanów. S. 41.
[17] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 115, 262.
[18] Kurzowa Z. Język… S. 75.
[19] Галоўны Архіў Старажытных Актаў (далей ГАСА), Архіў Радзівілаў (АР). Аддзел XVIII, № 324, арк. 1.
[20] Навуковая бібліятэка ПАУ і ПАН у Кракаве (далей НБ ПАУ і ПАН у Кракаве). Рукапіс 369, арк. 60.
[21] Аддзел Рукапісаў Бібліятэкі АН Літвы (далей АР БАН Літвы). Ф. l—18/2—151, арк. B.
[22] Obiasnienia… арк. A [1].
[23] Ibidem. арк. A [2]; Літоўскі Дзяржаўны Гістарычны Архіў (далей ЛДГА). Старажытныя акты (далей СА), 11649.
[24] Kurier Litewski. 1761. № 29.
[25] ЛДГА. Ф. 11 воп. 1 спр. 18584.
[26] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 183.
[27] АГФ. Inwentarze... S. 41.
[28] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 58v.
[29] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A, B.
[30] Obiasnienia… арк. A.
[31] Kommissya Porządkowa y Cywilno–Woyskowa powiatu grodzienskiego z magistratem miasta Grodna ад 6 ліпеня 1791 г. [улётка] (далей Kommissya Porządkowa).
[32] Kurzowa Z. Język… S. 75—77.
[33] ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[34] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 306; ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[35] ЛДГА. СА. 11649.
[36] Obiasnienia… арк. I.
[37] ГАСА. АР. Аддзел. XVIII, № 323, арк. 226.
[38] ЛДГА. СА. 11649.
[39] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[40] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 274v.
[41] Ibidem. арк. 58v.
[42] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 170.
[43] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 170; Гродзенскі дзяржаўны гістарычна–археалагічны музей (далей ГДГАМ). Фонды, № 15114.
[44] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 1022.
[45] Kurzowa Z. Język… S. 75; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584; НГАБ у Мінску. Ф. 1887, воп. 1, спр. 1, арк. 58v.
[46] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[47] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 29, 226; НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 1, арк. 115; ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 89.
[48] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 1, арк. 115; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 2.
[49] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 115, 262.
[50] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[51] АГФ. Inwentarze… S. 52.
[52] Kommissya Porządkowa.
[53] Ірэна Баярова звяртае ўвагу на страту ў XVIII ст. арфаграфічнага па­зна­чэння назалізацыі. Гл.: Bajerowa I. Kształtowanie się systemu polskiego języka literackiego w XVIII wieku // Prace Językoznawcze. Wrocław, 1964. T. 38. S. 48; Kurzowa Z. Język… S. 81, 85—86.
[54] Obiasnienia… арк. F; ЛДГА. СА. 3862, арк. 70v; Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[55] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[56] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 347.
[57] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 223.
[58] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. C 2.
[59] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 1, № 323, арк. 222.
[60] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 320.
[61] Ibidem. № 1, арк. 200.
[62] АГФ. [Akt przyjęcia do bractwa św. Antoniego Padewskiego przy klasztorze franciszkanów w Grodnie Rajny Kierusakówny z Kamionki] ад 12 сакавіка 1767 г. [улётка].
[63] ЛДГА. СА. 11649.
[64] ЛДГА. СА. 11649; АГФ. Inwentarze… S. 41, 43.
[65] ЯБ. Рукапіс 6357.
[66] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 713, арк. 350.
[67] АГФ. Inwentarze… S. 42.
[68] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 1.
[69] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 285.
[70] Ibidem. Спр. 5, арк. 74.
[71] ЯБ. Рукапіс 6357.
[72] Obiasnienia… арк. B1.
[73] АГФ. Inwentarze… S. 41, 42.
[74] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 274v.
[75] ПКГЭ. Т. 2, c. 303—204; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 3, арк. 134v; ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 142, 501.
[76] АГФ. Inwentarze... S. 43.
[77] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 21.
[78] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A.
[79] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 1084; Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[80] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 3, арк. 43.
[81] obventio — нясталы прыбытак, apparentia — знешні выгляд (АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. B 2; АГФ. Inwentarze… S. 42; Słownik łacińsko–polski. Warszawa, 1959. T. 1. S. 224).
[82] АГФ. Inwentarze… S. 41.
[83] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 200.
[84] Kurzowa Z. Język… S. 85—87.
[85] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 29.
[86] Obiasnienia… арк. D 3.
[87] ЛДГА. СА. 11649.
[88] Ibidem.
[89] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 298.
[90] ЛДГА. СА. 11649.
[91] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 9.
[92] Kurzowa Z. Język… S. 87—90.
[93] Obiasnienia… арк. A, C.
[94] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 1.
[95] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 3, арк. 134v; спр. 6, арк. 835.
[96] Ibidem. Спр. 1, арк. 326; ЛДГА. СА. 11649.
[97] АГФ. Inwentarzе… S. 43.
[98] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 654.
[99] Ibidem. Спр. 16, арк. 1157.
[100] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 33.
[101] АГФ. Inwentarze… S. 42—43.
[102] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[103] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[104] Kurzowa Z. Język… S. 94—99, 104—105.
[105] АГФ. Inwentarze…. S. 9; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 33; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 654; спр. 16, арк. 545.
[106] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 402.
[107] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 982.
[108] Ibidem. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 115.
[109] ЯБ. Рукапіс 6357; Gazeta Warszawska. 1781. № 39; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 229.
[110] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 5, арк. 886; ibidem. Ф. 1800, воп.1, спр. 1, арк. 402.
[111] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 224.
[112] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[113] Obiasnienia…. арк. B 1.
[114] АГФ. Inwentarze…. S. 9.
[115] Obiasnienia…. арк. G 1.
[116] ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[117] АГФ. Inwentarze… S. 42.
[118] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 126; АГФ. Inwentarze... S. 9.
[119] ЛДГА. СА. 11649.
[120] Ibidem.
[121] ЯБ. Рукапіс 6357; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[122] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 3.
[123] ЯБ. Рукапіс 6357.
[124] ЯБ. Рукапіс 6357; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[125] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 102.
[126] ЛДГА. СА. 3862, арк. 29.
[127] ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584; НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 54v.
[128] АГФ. Inwentarze… S. 51.
[129] Kurzowa Z. Język… S. 102—104.
[130] Тэрмін antaba (з нямецкай Handhabe) пераважаў на Мазовіі (за вы­ключэннем паўднёвай часткі). Гл.: Basara J. Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich. Cz. 2 // Prace Językoznawcze. Wrocław, 1964. T. 43. S. 34; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 1, 21).
[131] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[132] Gazeta Warszawska. 1781. № 39.
[133] ЛДГА. СА. 3862. Арк. 69v.
[134] Obiasnienia… арк. G 1; ЛДГА. СА. 11649.
[135] ЛДГА. СА. 11649.
[136] ПКГЭ. Т. 2. С. 297.
[137] Kurzowa Z. Język… S. 110—111.
[138] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 4, арк. 799.
[139] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 91.
[140] АГФ. Inwentarze… S. 41, 42.
[141] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 87.
[142] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 102; Obiasnienia… арк. C2.
[143] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. B.
[144] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 87.
[145] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 66—66v. Цяжка адназначна сказаць, ці прыведзены прыклад быў узяты з размоўнай пальшчызны, альбо быў звязаны з яго субстратавым падмуркам. На карысць апошняга сведчыць факт, што ў беларускай мове спрашчэнне груп зычных утварае літаратурную норму. Такім чынам, страта сярэдзіннага гука ў слове rzemiesnik у паўночна–ўсходнім дыялекце магла быць новай формай, якая ўзнікла ў выніку сутыкнення польскага rzemieślnik ды беларускага рамеснік (Падлужны А. Фанетычныя працэсы // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мінск, 1994. С. 588).
[146] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[147] Kurzowa Z. Język… S. 111—112.
[148] Заснавальнікам гэтага роду быў гаспадарскі пісар Васько Дарашкевіч (мяжа XV—XVI ст. ) Як вынікае з крыніц, у тыя часы гэта была праваслаўная сям’я, пра што сведчыць факт пахавання Пракопа Хвалімера, сына Васька, у склепах адной з гарадзенскіх праваслаўных цэркваў. У сваім тастаменце Пракоп запісаў, каб „[...] жона моя Ганна мает тело мое грешное поховати почстиве, яко то належыт, у церкви, у Городне на Подоле у Чесного Хреста“ (Акты Виленской Архео­графической Комиссии. Вильно, 1894. Т. XXI. С. 438).
[149] АГФ. Inwentarze… S. 42, 51.
[150] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 16, арк. 473.
[151] Ibidem. Спр. 13, арк. 380—381, 792; спр. 15, арк. 116—118; спр. 15, арк. 486—490; спр. 16, арк. 513.
[152] Ibidem. Спр. 15, арк. 948.
[153] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[154] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 9, арк. 66, 755.
[155] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 188.
[156] Kurzowa Z. Język… S. 116—161.
[157] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 223.
[158] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 1174.
[159] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 827.
[160] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13 арк. 380—381, 792, спр. 15 арк. 116—118; спр. 15 арк. 486—490; cпр. 16 арк. 513.
[161] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 66.
[162] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[163] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 505. На прадукцыйнасць усходнеславянскага суфікса –ina, –yna звяртае ўвагу Зоф’я Курцова (Kurzowa Z. Język… S. 130).
[164] Dziennik Handlowy. 1787. Cz. 1—2. S. 44.
[165] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 2, 45.
[166] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 10, арк. 1.
[167] Ibidem. арк. 1; Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 2; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[168] Obiasnienia… арк. A 1.
[169] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 91, 281; АГФ. Inwentarze… S. 188. Тэрмін podproboszczy азначаў вікарыя. Сустракаем яго ў паэме Organy (1784) Томаша Каятана Вянгерскага (Linde S. B. Słownik języka polskiego. Lwów, 1858. T. IV. S. 239; Słownik języka polskiego. Warszawa, 1964. T. 6. S. 701).
[170] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 13, арк. 251; Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[171] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 91, 253.
[172] Ibidem. арк. 172.
[173] Kurzowa Z. Język… S. 161—163, 172, 179, 180.
[174] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 298.
[175] Ibidem. Спр. 5, арк. 295; спр. 6, арк. 122, 487, 755, 1061.
[176] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A.
[177] ГДГАМ. Фонды. № 9217.
[178] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 260.
[179] Ibidem. Ф. 1887, воп. 1, спр. 1, арк. 58v.
[180] Dziennik Handlowy. 1787. Cz. 1—2. S. 44—45, 49; Kommissya Porządkowa.
[181] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[182] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 1289; АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[183] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 5, арк. 43.
[184] ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v; СА. 11649.
[185] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 188.
[186] Kurzowa Z. Język… S. 196; ЯБ. Рукапіс 6357.
[187] Kurzowa Z. Język… S. 185, 201—202.
[188] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 4, арк. 175.
[189] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 581; ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[190] Дадзенае пытанне разглядалася Галінай Турскай у працы: Leksykalne pożyczki białoruskie w języku polskim (doba staropolska) // Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych. Wrocław, 1970. R. 13. Z. 2 (57). S. 77—92; idem. O powstaniu… S. 73—86.
[191] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[192] ПКГЭ. Т. 2. С. 63.
[193] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 1, арк. 23.
[194] ПКГЭ. Т. 2. арк. 303; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 10, арк. 569—570; ЛДГА. СА. 3862, арк. 2v.
[195] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 223; АГФ. Inwentarze… S. 52.
[196] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 322v.
[197] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 639.
[198] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 1.
[199] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 318.
[200] АГФ. Inwentarze… S. 52.
[201] Беларускае пазычанне прабой, што значыць skobel, узнікла ў разгляданым дыялекце, у мове насельніцтва паўночна–ўсходняй часткі Мазоўша, на Падляшшы ды Сувальшчыне (Basara J. Terminologia... S. 30; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 221).
[202] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[203] Inwentarz… S. 41, 51.
[204] З’яўленне γ замест в перад націскным галосным сустракаецца на паўночным захадзе Беларусі (Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. Мінск, 1968. C. 35, 274).
[205]205 Беларускае пазычанне абапал (па абодва бакі): Obiasnienia… арк. C H.
[206]206 ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 32, 224.
[207] ЛДГА. СА. 11649.
[208] НГАБ у Мінску. Ф. 1800 воп. 1, спр.1, арк. 309, 310.
[209] Ibidem. арк. 520.
[210] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 16, арк. 425.
[211] Ibidem. Cпр. 8 арк. 843.
[212] Ibidem. Спр. 1, арк. 94; спр. 8, арк. 521, 691, 843.
[213] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 525.
[214] Ibidem, арк. 142; ЛДГА. СА. 11649 (імя Шымон у тарыфе дымоў Горадні 1790 г. сустракаецца рэдка).
[215] ПКГЭ. Т. 2. C. 302, 304; ЛДГА. СА. 11649.
[216] ЛДГА. СА. 11649.
[217] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 126.
[218] ЛДГА. СА. 11649.
[219] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 8, арк. 521.
[220] ПКГЭ. Т. 2. арк. 304.
[221] ABAK. Вильно, 1874. Т. VII. C. 472—473; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 10, арк. 605.
[222] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 225, 228.
[223] ЛДГА. СА. 3862, арк. 16v. Няўстойлівасць прозвішчаў вынікае, падобна, з нізкага грамадскага статуса гарадзенскіх гарбароў.
[224] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 8, арк. 691.
[225] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 171.
[226] ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[227] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 8, арк. 843.
[228] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 225; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 16, арк. 230; Obiasnienia… арк. 31.
[229] Kurzowa Z. Język… S. 488—289; Bajerowa I. Kształtowanie... S. 27—31.
[230] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 66v—67.
[231] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 548.
[232] Трэба адзначыць, што пра неабходнасць даследавання гісторыі разнавіднасцяў польскай мовы ў Літве і Беларусі, у тым ліку і гарадзен­скай, казала Зоф’я Курцова. Гл.: O potrzebie badań nad polszczyzna kresową // Studia nad polszczyzną kresową. T. 1. Wrocław, 1982. T. 98. S. 16.
[233] Bajerowa I. Kształtowanie... S. 27—31, 69.
[234] Turska H. Leksykalne… S. 82—91.
[235] Наконт этнаканфесійнай структуры старажытнай Горадні гл.: Gordziejew J., Socjotopografia Grodna w XVIII w. Toruń, 2002. S. 258—271; Гардзееў Ю. Рэц. на: Черепица В. Н. Гродненский православный некрополь (с древнейших времён до начала XX века). Гродно, 2001 // Гістарычны альманах. Т. 8. Гародня, 2003. С. 195—203.
[236] АГФ. Inwentarze…. S. 188.
[237] Род Анджэйковічаў меў маёнткі ў ваўкавыскім ды гарадзенскім паветах. Тадэвуш Анджэйковіч — пінскі гродскі (1777), а таксама гарадзенскі гарадскі пісар (1786) (Boniecki A. Herbarz Polski. Warszawa, 1899. T. 1. S. 41).
[238] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 98.
[239] Як вядома, прадстаўнікі гэтай заможнай гарадской сям’і ў XVIII ст. засядалі ў гарадзенскім магістраце (ABAK. T. VII. C. 472—473).
[240] Мовазнаўчыя матэрыялы ілюструюць міграцыйныя кірункі ў ВКЛ. Пра гэта сведчыць, напрыклад, тэрмін antaba, які, можна меркаваць, трапіў сюды з Мазовіі (Basara J. Terminologia… S.34, 58; ГAСA. AР XVIII. Nr 323, арк.1, 21).

Наверх

Сяргей Запрудскі. Неюбілейныя думкі з нагоды юбілейных выданняў мовазнаўчай спадчыны

Снежня 9, 2003 |


* Станкевіч, Ян. Збор твораў: У 2 т. Рэдактар В.Булгакаў. Менск: Энцыклапедыкс, 2002. Т. 1. 549. Т. 2. 585.
Лёсік, Язэп. 1921—1930. Збор твораў. Уклад., прадм. і камент. А.Жынкіна. Мінск, 2003. 395.
Выбраныя навуковыя працы акадэміка С.М.Некрашэвіча. Да 120–годдзя з дня нараджэння. Навуковы рэдактар акадэмік А.І.Падлужны. Мінск: Беларуская навука, 2004. 190.

У апошнія 15 гадоў гісторыя беларускага мовазнаўства зведала, бадай, даволі спрыяльныя часы. Дэмакратызацыя грамадскага і палітычнага жыцця другой паловы 80–х сярод іншага прынесла бурныя дыскусіі пра гісторыю і сучасны стан беларускай мовы, і на гэтай хвалі незвычайна ўзрасла цікавасць да людзей, якія ў 1920–я і пазнейшыя гады займаліся даследаваннем і кадыфікацыяй беларускай мовы, пакінулі след у гісторыі як заснавальнікі або рэфарматары беларускай граматыкі і правапісу.  Як вынік гэтай цікавасці з пачатку 90–х гадоў у Беларусі стала друкавацца лінгвістычная спадчына 1920–х і працы з гісторыі мовазнаўства, у якіх асэнсоўвалася дзейнасць тых або іншых асоб, што зрабілі вялікі ўнёсак у вывучэнне беларускай мовы. Так, у 1991 г. выдавецтва „Народная асвета“ перадрукавала 5–е выданне „Беларускай граматыкі для школ“ Браніслава Тарашкевіча (12–тысячным накладам!), у 1994–м — „Лекцыі па гісторыі беларускай мовы“ Іосіфа Ваўка–Левановіча, у 1995–м — „Граматыку беларускае мовы. Фанетыку“ Язэпа Лёсіка. У 1994 г. выйшла з друку энцыклапедыя „Беларуская мова“, і выразнай яе асаблівасцю было імк­ненне падаць гісторыю беларускай лінгвістыкі шырэй, чым гэта магло б быць у выпадку, калі б энцыклапедыя выдавалася ў 1980–я г. Так, у гэтае выданне былі ўключаны артыкулы, прысвечаныя не толькі Б.Тарашкевічу, Сцяпану Некрашэвічу, І.Ваўку–Левановічу, Пятру Бузуку  (аўтарам, лінгвістычны даробак якіх вывучаўся акадэмічнай і універсітэцкай навукай у папярэднія гады), але і Вацлаву Ластоўскаму, Я.Лёсіку, Валянціне Пашкевіч, Яну Пятроўскаму, Янку Станкевічу. 4 гады таму колішні супрацоўнік газеты „Наша ніва“ і радыё „Рацыя“ Віктар Мухін саматужным спосабам і абмежаваным накладам выдаў зборнік „Змены беларускага правапісу ў Савецкай Беларусі“, а таксама брашуру С.Некрашэвіча „Да пытання аб укладанні слоўніка жывой беларускай мовы“ і падрыхтаваную С.Некрашэвічам і П.Бузуком „Праграму для збірання асаблівасцей беларускіх гаворак і гаворак пераходных да суседніх моваў“. У 2001—2003 г. выкладчыкі кафедры сучаснай беларускай мовы Беларускага дзяржаўнага універсітэта У.Куліковіч, І.Савіцкая і Ю.Бушлякоў абаранілі кандыдацкія дысертацыі па лінгвістычнай спадчыне Уладзімі­ра Дубоўкі, Максіма Гарэцкага і Янкі Станкевіча, папярэдне надрукаваўшы пару дзесяткаў артыкулаў пра сваіх герояў. Нарэшце, у апошнія тры гады былі выдадзены мовазнаўчыя творы Станкевіча (выданне трохі спазнілася да 110–гадовага юбілею), Лёсіка (да 120–гадовага юбілею) і Некрашэвіча (таксама да 120–гадовага юбілею). Акрамя навуковага, з’яўленне гэтых публікацый мела вялікае маральнае значэнне, бо ўсе пералічаныя савецкія аўтары ў 1930–я г. зведалі рэпрэсіі, а аўтары–эмігранты (а таксама Лёсік і Ластоўскі) заслугоўвалі, каб быць далучанымі да агульнай плыні беларускай лінг­вістыкі.

Нягледзячы на тое, што яшчэ ў 1972 г. у „Весніку БДУ“ быў апублікаваны артыкул І.Германовіча пра мовазнаўчую дзейнасць Некрашэвіча, найбольш вядомая фігура сярод трох нядаўніх юбіляраў — Лёсік, пра якога сталі пісаць толькі ў другой палове 1980–х. У 1920–я г. ён знаходзіў­ся сярод найбольш вядомых арганізатараў беларускай лінгвістычнай навукі. Пад час стварэння Інбелкульта ў 1922 г. Лёсік быў зацверджаны правадзейным членам поруч з Яўхімам Карскім, Янкам Купалам і Якубам Коласам, а ў 1928 г. — акадэмікам Беларускай Акадэміі навук. З лютага 1925 г. Лёсік знаходзіўся на чале правапісна–тэрміналагічнай камісіі Інбелкульта, з кастрычніка 1926 г. — кіраваў Галоўнай тэрмінала­гічнай камісіяй, а ў кастрычніку 1927 г. узначаліў Інстытут навуковай мовы. Са стварэннем у лістападзе 1929 г. Інстытута мовазнаўства Беларускай Акадэміі навук ён стаў намеснікам яго дырэктара, Некрашэвіча. У 1921 г. выйшла з друку першая з укладзеных Лёсікам граматыка (з пазнакай: „правапіс подлуг «Беларускай граматыкі для школ» Б.Тарашкевіча“), і з та­го часу аж да 1929 г. правапісы і граматыкі Лёсіка друка­валі­ся штогод. Шырокай вядомасці Лёсіка ў канцы 80–х — 90–я г. спрыяла  дыскусія вакол яго асобы[1], а таксама тая акалічнасць, што ён быў палітыкам (у 1917 г. напісаў брашуру „Аўтаномія Беларусі“, удзель­­нічаў у абвяшчэнні БНР) і ствараў мастацкія творы. Характарыстыка Лёсіка як палітычнага дзеяча дадзена ў кнізе А.Мяснікова „Нацдэмы. Лёс і трагедыя Фабіяна Шантыра, Усевалада Ігнатоўскага і Язэпа Лёсіка“ (1993). У 1994 г. асоба Лёсіка была прадстаўлена ў 4–м томе біябібліяграфічнага слоў­ніка „Беларускія пісьменнікі“ (адпаведны артыкул напісалі літаратуразнаўца Ірына Багдановіч і інжынер Алесь Жынкін), тады ж пісьменніцкае выдавецтва „Мастацкая літаратура“ надрукавала ўкладзены А.Жынкіным том яго мастацкіх і публіцыстычных твораў. Лёсік (разам з Ластоўскім) быў рэабілітаваны толькі ў чэрвені 1988 г., пазней за іншых беларускіх мовазнаўцаў, — і гэтая акалічнасць таксама спрыяла асаблівай грамадскай увазе да ягонай асобы.

У гісторыю беларускага мовазнаўства Лёсік увайшоў найперш як апантаны рэфарматар правапісу беларускай мовы, дзякуючы ініцыятыве якога ў 1926 г. была склікана Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі[2]. Яшчэ ў 1918 г., да з’яўлення граматыкі Тарашкевіча Лёсік выступіў з першым сваім праектам рэгулявання беларускага правапісу, і гэтая цікавасць да розных спосабаў перадачы беларускай мовы на пісьме не пакідала яго да канца 20–х г., часу, да якога ён актыўна працаваў у беларускім мовазнаўстве. Што ж у сярэдзіне 20–х г. хацеў змяніць у беларускай азбуцы і правапісе Лёсік, як матываваў патрэбу гэтых зменаў і якімі былі вынікі ягонай рэфарматарскай  актыўнасці?

Укладзеная прадпрымальнікам Алесем Жынкіным кніга, у якую ўвайшлі амаль усе (але, насуперак укладальніку, не ўсе) рэфарматарскія правапісныя публікацыі Лёсіка, дае дастаткова поўны адказ прынамсі на два першыя з пастаўленых пытанняў. У зборнік уключаны артыкул 1925 г. „Неўстаноўленыя выпадкі нашага правапісу“, брашура 1926 г. „Спрашчэнне правапісу“, артыкул „Да рэформы беларускага правапісу“ 1926 г., даклад „Да рэформы беларускага правапісу“ на Акадэмічнай  канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (які ў значнай меры паўтарае названую брашуру), за­ключнае слова Лёсіка пасля абмеркавання даклада, а таксама даволі вялікі фрагмент стэнаграмы паседжання правапіснай камісіі Акадэмічнай канферэнцыі.  (Укладальнік, аднак, абмінуў апублікаваны ў 1929 г. у часопісе „Асвета“ Лёсікаў „Праект рэформы і стабілізацыі беларускага правапісу“.)

У графіцы Лёсік выказваўся за замену літары э знакам є, замену ы на и, й на j, дз і дж на літары д і ж з гачкамі. У правапісе ён прапаноўваў у якасці зыходнага „тэарэтычнага“ падыходу цалкам рэалізаваць на пісьме фанетычны прынцып напісання, выказваўся за „поўнае“ яканне для ўласных слоў, ня­зменнае напісанне злучніка і і прыназоўніка у. Менавіта ад Лёсіка ў сярэдзіне 1920–х зыходзіла ініцыятыва не абазначаць на пісьме асіміляцыйную мяккасць зычных (пісаць: снег, злева замест ранейшых сьнег, зьлева), асаблівасць, якая надзвычай востра дыскутавалася ў Беларусі на пераломе 1980 — 1990–х г. і для некаторых стала культавай.

Цікава, што першая рэфарматарская правапісная публікацыя Лёсіка, аўтара, які к 1925 г. выдаў ужо некалькі сваіх падручнікаў арфаграфіі, была даволі „нятрапная“: у артыкуле „Неўстаноўленыя выпадкі нашага правапісу“ Лёсік толькі част­кова вызначыў балючыя праблемы тагачаснага правапісу, абмінуўшы пры гэтым самыя важныя або патрактаваўшы іх неналежным чынам. Так, у названым артыкуле Лёсік нямала месца прысвяціў малаістотнай арфаграфічнай праблеме таго часу — размежаванню уніфікаванага ў Тарашкевіча напісання злучніка і і прыназоўніка у. У сваім артыкуле Лёсік зусім не закрануў праблемы напісання літар е або я ў другім і наступных складах перад націскам, а ў дачыненні да пашырэння акання на запазычаныя словы, з якога ўласна і пачалася гаворка пра рэфармаванне правапісу[3], заняў выразна адмоўную пазіцыю.

Звяртае на сябе ўвагу супярэчлівасць галоўных выказаных на канферэнцыі Лёсікавых прапаноў: так, ініцыятыва ў ня­зменным („нескарочаным“) выглядзе пісаць злучнік і і прыназоўнік у, гэтаксама як намер скасаваць мяккі знак у словах тыпу сьнег, зьлева выразна ішлі насуперак генеральнай Лёсікавай тэндэнцыі да панавання фанетычнага прынцыпу права­пісу. Яшчэ больш супярэчнасцяў можна было б знайсці, калі б параўнаць з агульнымі тэарэтычнымі падыходамі Лёсіка некаторыя іншыя яго прыватныя прапановы.

У 1925—1926 г. Лёсік часам крута змяняў свае пазіцыі. У той час, як у артыкуле „Неўстаноўленыя выпадкі нашага правапісу“, а таксама на паседжанні мовазнаўчай секцыі Інбелкульта 12 красавіка 1926 г. на адрозненне ад пераважнай большасці беларускіх лінгвістаў Лёсік катэгарычна і, вядома ж, „навукова“[4] выказваўся супраць пашырэння акання на чужаземныя словы (г.зн. падтрымліваў складаную тарашкевічаўскую рэдакцыю адпаведнага правіла), у верасні 1926 г. у артыкуле „Спрашчэнне правапісу“ і ў лістападзе 1926 г. на Акадэмічнай канферэнцыі ён выступіў ужо гарачым прыхільнікам пашырэння акання, сцвярджаючы, што адпаведнае правіла (якое сам раней лічыў „дасканалым“, II, 187) аказалася „першым каменем, на які спатыкнуўся наш правапіс і вы­клікала той крызіс, які мы цяпер перажываем“ (II, 197)[5].

Лёсік матываваў патрэбы прапанаваных ім  заменаў пераважна неабходнасцю спрасціць беларускі правапіс і па­ставіць яго на належны навуковы грунт. Сярод матываў рэформы ён таксама называў эстэтычныя („мы надалі свайму пісь­му ня­правільнага, грубага, а часам і брыдкага выгляду“, II, 102), адвольнасць і выпадковасць тарашкевічавай арфаграфіі („Тарашкевіч усё свядома пераблутаў і стаў запісваць адны і тыя ж граматычныя формы розным правапісам“, II, 253), недастатко­вую блізкасць правапісу да жывой беларускай мовы і (найра­дзей) недастаткова самабытны характар беларускай гра­фі­кі. Вельмі частай падставай для рэфармавання фігуравала таксама аналогія з сітуацыяй рэформы расій­скай мовы ў 1917—1918 г. Лёсік лічыў неабходным рэфармаваць беларускую графіку і правапіс як мага хутчэй, пакуль у карыстальнікаў беларускай мовы не склалася прывычка да ўжыванай графікі і арфаграфіі. Пры гэтым трэба „ужыць некаторую рэвалюцыйнасць“ (II, 196, 211). Змены ў мове ён лічыў вельмі патрэбнымі і, у прыватнасці, сцвярджаў, што „рэформа азбукі — гэта такая справа, аб каторай трэба гаварыць не пераставаючы“ (II, 7, 100). А.Жынкін не без падстаў змяс­ціў гэтае выказванне Лёсіка 1926 г. у якасці аднаго з эпіграфаў да яго кнігі, верагодна, мяркуючы, што яно ўяўляе сабой крэда навукоўца.

Матэрыялы зборніка паказваюць, што многія вылучаныя Лёсікам на Акадэмічнай канферэнцыі прапановы ў працэсе абмеркавання былі адхілены. За прапановы ў рэфармаванні алфавіту Лёсіка крытыкавалі С.Некрашэвіч, З.Жылуновіч і У.Чаржынскі. Супраць рэалізацыі поўнага якання на пісьме выказаліся ў спрэчках М.Байкоў, У.Чаржынскі, І.Воўк–Левановіч, С.Некрашэвіч, Я.Бялькевіч, П.Бузук, В.Мачульскі. Галасаванне на паседжанні правапіснай камісіі паказала, што прапанову Лёсіка аб поўным яканні (якая, паводле С.Некрашэвіча, была асноўным пунктам праекта рэформы братоў Лёсікаў — III, 14) падтрымалі толькі 7 чалавек, тады як 15 выказаліся супраць яе (II, 254). З другога боку, альтэрнатыўная прапанова Некрашэвіча была падтрымана на паседжанні камісіі 15 галасамі,  у той час як супраць было пададзена толькі 4 галасы (II, 254). Больш паспяховымі аказаліся спробы Лёсіка рэфармаваць правапіс прыназоўніка у і злучніка і. У той час як ўдзельнікі паседжання правапіснай камісіі ў дачыненні да правапісу у прынялі альтэрнатыўныя Лёсікавай прапановы А.Багдановіча („правапіс нескладовага у пакінуць у рэдакцыі Тарашкевіча“ і „выкінуць выключэнні, якія зрабіў Лёсік у сваім правапісе“), у частцы, датычнай правапісу злучніка і, была пад­трымана прапанова заўсёды пісаць яго ня­зменна (II, 265)[6].

Яшчэ менш натхняльная карціна адкрылася б чытачу, які захацеў бы больш шырока даведацца пра тое, як былі ўспрыняты на Акадэміч­най канферэнцыі прапановы Я.Лёсіка. Ён пабачыў бы, што, напрыклад, за прапановы скасаваць у беларускім алфавіце літары э і ы Лёсіка крытыкавалі не толькі С.Некрашэвіч, З.Жылуновіч і У.Чаржынскі, але і акадэмік Ляпуноў і настаўнік Янка Бялькевіч, а за намер не карыстацца літарай ы — таксама яшчэ Ластоўскі і Бузук. Грунтоўна раскрытыкаваў прапанаваны Лёсікам на Акадэмічнай канферэнцыі правапісны праект С.Некрашэвіч (III, 11—22), у гэтай крытыцы яго падтрымалі І.Воўк–Левановіч, П.Растаргуеў, П.Бузук, Я.Бялькевіч, А.Багдановіч і інш. Увогуле, можна сцвер­дзіць, што для нядаўняга старшыні правапісна–тэрміналагічнай камісіі Акадэмічная канферэнцыя стала нялёгкім выпрабаваннем: большасць яго графічна–правапісных прапаноў востра раскрытыкавалі, і іх ініцыятар зазнаў амаль поўнае фіяска. Калі пасля Акадэмічнай канферэнцыі была створана новая правапісная камісія, якая мела прадоўжыць спробы ўдасканаліць правапіс, то на чале яе стаў С.Некрашэвіч, які, паводле ўласнага прызнання, правапісам не займаўся (III, 21); зусім відавочна, што ў святле нядаўніх спробаў Лёсіка навязаць усім бачаны ім спосаб рэфармавання беларускай арфаграфіі ўскладаць гэтую місію на яго было нельга[7].

Чаму ініцыятар правапіснага рэфармавання на Акадэмічнай канферэнцыі фактычна праваліўся? Ці прапановы Лёсіка ў галіне рэформы беларускага алфавіту і правапісу былі такімі недарэчнымі? Ці, магчыма, удзельнікі канферэнцыі былі не ў стане іх адэкватна ацаніць? Ці, можа, проста ў 1926 г. беларускі правапіс і графіка дастаткова добра функцыянавалі і таму не мелі патрэбы ў якой–небудзь — асабліва радыкальнай — рэформе?

Мы ўжо гаварылі вышэй аб нястройнасці Лёсікавых правапісных прапаноў: будучы ўнутрана супярэчлівымі, яны, бадай, і не маглі здабыць сабе шмат прыхільнікаў. Сярод выказванняў Лёсіка было нямала перабольшаных, бяздоказных, адвольных — кшталту таго, што беларуская графіка непрыгожая або што літары э і ы не могуць перадаць належным чынам адпаведных гукаў беларускай мовы. Прапановы Лёсіка звычайна выкладаліся ў катэгарычнай, „адназначнай“ форме, што таксама не спрыяла іх прыняццю з боку не толькі прывычных да аналітычнага падыходу навуковых супрацоўнікаў Інбелкульта, але і з боку іншых удзельнікаў канферэнцыі, якія імкнуліся да асэнсавання, непрамалінейнага бачання розных правапісных калізій. Прыняццю Лёсікавых прапаноў пера­шкаджала і тое, што асобныя з іх былі выказаны толькі ў самым агульным выглядзе. А.Багдановіч і С.Некрашэвіч заўважалі, што браты Лёсікі падмацоўвалі свае прапановы рэфармаваць правапіс не навуковымі вывадамі, а „індывідуальна–суб’ектыўнымі назіраннямі… або, больш правільна, перакананнямі“ (III, 13). Апошняя акалічнасць ставіла крыж на магчымасці для Лёсіка пераканаць у сваёй рацыі ўдзельнікаў канферэнцыі. Яны не маглі згадзіцца з тым, што беларускі правапіс трэба рэфармаваць пераважна таму, што так таго хоча пры­хільнік „рэвалюцыйнасці“ ў правапісе Лёсік.

У такіх справах, як асэнсаванне лёсу тых або іншых правапісных праектаў, ініцыяваных канкрэтнымі асобамі, міжволі не абысціся без уліку чалавечых якасцяў гэтых асобаў. Што да Лёсіка, то Якуб Колас вызначыў характар свайго дзядзькі як „прамалінейны“[8], і гэтая прамалінейнасць добра відаць з правапісна–рэфарматарскіх публікацый Збору твораў Лёсіка. Быўшы адначасова настаўнікам і навукоўцам, падобна, ён лічыў сябе выключным знаўцам у справе правапіснага рэфармавання беларускай мовы, своеасаблівым месіяй  і свята верыў у неабходнасць хуткіх (і неадменна згодных з ягонымі поглядамі) зменаў. Зазнаўшы паразу на канферэнцыі, Лёсік, здаецца, толькі ў нязначнай меры змяніў свае погляды і на некаторых сваіх прапановах настойваў і пазней. Вынікам гучных рэфарматарскіх ініцыятыў Лёсіка стала ўкараненне ў грамадскую думку меркавання аб тым, што тагачасны беларускі правапіс быў недасканалы, такі, які падлягаў абавязковай змене. Гвалтоўна праведзеная ў 1933 г. рэформа беларускай мовы лягла ў пэўнай ступені на падрыхтаваны грунт — у другой палове 20–х аб заганнасці тагачаснага правапісу было сказана занадта многа…

Ёсць пэўны парадокс у тым, што фігура Сцяпана Некрашэвіча як лінгвіста (які ў 1920–я г. у навуковай ерархіі Беларусі нязменна займаў больш высокае месца, чым Лёсік) вядома менш, прычым, падобна, не толькі публіцы, але і больш аба­зна­наму колу гуманітарыяў (за выняткам лінгвістаў). Погляды і дзейнасць першага старшыні Інбелкульта, старшыні ад­дзела мовы і літаратуры, старшыні слоўнікавай і правапіснай камісій, акадэміка і віцэ–прэзідэнта Беларускай Акадэміі навук, дырэктара Інстытута мовазнаўства Некрашэвіча ў БССР былі пэўнай альтэрнатывай поглядам і правапісным намаганням Лёсіка. Так атрымалася, што на Акадэмічнай канферэнцыі Некрашэвіч стаў адным з галоўных апанентаў Лёсіка, дзе ён пункт за пунктам раскрытыкаваў розныя недастаткова ўгрунтаваныя прапановы ініцыятара рэформы. Паводле Некрашэвіча, ніякага крызісу правапісу Тарашкевіча ў сярэдзіне 1920–х г. не было (III, 22), устаноўленыя Тарашкевічам пра­вілы правапісу трымаліся моцна (III, 12), а сама шырокая пастаноўка пытання рэформы правапісу была заўчаснай (III, 15). Некрашэвіч лічыў, што вылучаны на абмеркаванне Акадэмічнай канферэнцыі правапісны праект братоў Лёсікаў быў „несур’­ёзны“, такі, які не заслугоўваў быць разгледжаным на канферэнцыі (III, 13). Аднак паколькі на форуме праект Лёсіка разглядаўся, „то не дзеля яго навуковай і практычнай вартасці, а каб карыстаючыся аўтарытэтам Канферэнцыі, накіраваць працу па рэформе нашага правапісу на належны шлях“ (III, 14). Гэткі шлях, на думку Некрашэвіча, мог быць адзін: „шырока распачаць працу па даследаванні беларускіх гутарак і на аснове вывадаў даследавання рабіць рэформу правапісу“ (III, 14).

Гэта была прынцыповая і заяўленая яшчэ да канферэнцыі пазіцыя Некрашэвіча.  Такая пастаноўка пытання выбівала глебу з–пад ног у прыхільніка хуткай рэформы беларускай мовы Лёсіка: зразумела, што шырока даследаваць беларускія га­воркі за кароткі час было немагчыма. Чаму ж Некрашэвіч быў так не зацікаўлены ў хуткай правапіснай рэформе бела­рус­кай мовы, фактычна ігнараваў яе нягледзячы на чаканні ўладаў, што ў галіне правапісу на канферэнцыі адбу­дзец­ца акурат „постановка вопроса практически и упрощение“[9]?

Рэч у тым, што, на адрозненне ад Лёсіка, Некрашэвіч чакаў ад канферэнцыі зусім іншых дасягненняў, чым усяго толькі канкрэтныя змены ў правапісе. У гісторыю беларускай навукі Акадэмічная канферэнцыя ўвайшла як „выдатны по­дзвіг“ (remarkable feat)[10], і заслуга Некрашэвіча ў гэтым была надзвычай вялікая. Велічным здзяйсненнем было ўжо тое, што ў Менску, які не меў глыбокіх традыцый вывучэння беларускай мовы, праз некалькі гадоў пасля спусташальных першай сусветнай і грамадзянскай войнаў упершыню ў Савецкім Саюзе з зусім прыстойным міжнародным прадстаўніцтвам адбылася навуковая канферэнцыя, прысвечаная адной з наймаладзейшых славянскіх літаратурных моў, само існаванне якой яш­чэ нядаўна  запярэчвалася. Важна тое, што замежныя ўдзель­нікі канферэнцыі зусім не былі „вясельнымі генераламі“ і ў меру свайго разумення канкрэтных праблем бралі актыўны ўдзел у дыскусіях. Беларускія навукоўцы зазначаюць, што толькі з 1926 г. Інбелкульт „прыкметна пайшоў па шляху навукова–даследчай работы… Для мовазнаўчых устаноў такім пераломным момантам з’явілася адзначаная вышэй канферэнцыя…“[11]. У рэзалюцыі канферэнцыі сярод іншага сцвяр­джалася, што „дзякуючы навуковаму даследаванню і апрацаванню беларуская мова ўваходзіць у сям’ю славянскіх моваў як самастойны і раўнапраўны яе член“[12]. Ці была б такая фармулёўка магчымая, калі б на канферэнцыі абмяркоўваліся толькі прыкладныя і мала звязаныя з навукай праблемы выкарыстання ў беларускай мове тых або іншых літар або спосабы напісання тых або іншых арфаграм? Пытанне рытарычнае[13].

У той час як перанасычаныя рытарычнымі прыёмамі ды­скусійныя правапісныя публікацыі Лёсіка на сёння, бадай, страцілі сваю навуковую каштоўнасць і ўяўляюць цікавасць найперш з гістарычнага гледзішча, гэтага нельга сказаць пра артыкул Некрашэвіча „Аб пашырэнні акання на чужаземныя словы“ і яго даклад „Да пытання аб рэформе нашага правапісу“ на Акадэмічнай канферэнцыі. У гэтых працах месціцца ў значнай ступені „стрымвальная“ крытыка ў дачыненні да правапісных ініцыятыў Лёсіка, але чытач у іх багата знойдзе як агульных заўваг адносна прынцыпаў правапіснага рэгулявання, так і трапных ацэнак тагачаснай правапіс­­най сітуацыі.

У нейкай меры падобнай да Лёсіка фігурай быў заходнебеларускі і пазней эмігранцкі лінгвіст Ян Станкевіч. З Лёсікам яго лучыць выключная цікавасць да правапісу і яго рэфармавання. Падобна да Лёсіка, з першымі сваімі правапіснымі праектамі ён выступіў яшчэ да з’яўлення граматыкі Тарашкевіча, апублікаваўшы ў 1918 г. дзве брашуры, адну ў суаўтарстве з нямецкім славістам Рудольфам Абіхтам, а другую — з Антонам Луцкевічам. Правапісная праблематыка не выхо­дзіла з поля зроку Станкевіча на працягу ўсяго ягонага жыцця, апош­нія публікацыі ў гэтай сферы з’явіліся ў 1970–я г.

Калі пра Лёсіка–мовазнаўца існуе зусім мала навуковай літаратуры (і колішнія публікацыі аўтара гэтых радкоў з’яўляюцца хутчэй сціплым унёскам у гэтай галіне), то пра мова­творчую практыку Станкевіча, як ужо згадвалася, у 2003 г. абаронена спецыяльная дысертацыя. Важныя фрагменты з гэтай дысертацыі апублікаваны ў Зборы твораў Станкевіча ў якасці пасляслоўя (Ib, 534—578). На жаль, матывацыя актыўнага правапіснага рэфарматарства Станкевіча 1920–х г. у па­сляслоўі амаль не асвятляецца: Ю.Бушлякоў схільны абмяжоў­вацца пераважна канстатацыямі тыпу той, што ў падруч­ніку „Беларуская правапісь з практыкаваньнямі“ 1921 г. Станкевіч увёў „шэраг правапісных і марфалагічных навацыяў, якія атры­маюць развіццё ў ягонай далейшай лінгвістычнай практыцы“ (Ib, 537), або той, што на старонках „Роднай мовы“  Станкевіч друкаваў свае графічна–арфаграфічныя праекты (выкарыстанне літары j, паслядоўная перадача на пісьме пратэтычных j і в), аднак яго варыянт сістэматызацыі ўтрымліваў „інавацыйную для тагачаснай літаратурнай мовы прапанову ўжывання адаптаваных у народна–дыялектавай мове формаў пазычанняў з канцавымі этымалагічнымі –іо, –іа (опэраца, бібля, ліня, Юля, Яўхіма й г.д.)“ (Ib, 540)[14].

Аўтар пасляслоўя ўхваляе, бадай, ці не ўсе правапісныя і граматычныя прапановы Станкевіча. Бушлякоў сцвярджае, што ў артыкуле „Дыспалаталізацыя l у беларускай мове“ Станкевіч „пераканаўча давёў, што цвёрдае л перад –ц і –ства як асаблівасць агульнабеларуская мае быць канечна ўведзена ў беларускую літаратурную мову (вучыцелка, колца, кавалства, малцы)“ (Ib, 539). Характарызуючы дыскусію 1932 г. паміж „смелым наватарам“ Станкевічам і Антонам Луцкевічам, Бушлякоў сцвердзіў, што Луцкевіч часта адмаўляў усякія інавацыі, якія „выбіваліся з звычных тады (выдзелена мной. — С.З.), апрабаваных часам нормаў беларускай літаратурнай мовы“ (Ib, 542). Спрэчка паміж Луцкевічам і Станкеві­чам ішла пра формы вышэйшай ступені параўнання прыметнікаў на –шы (тыпу багатшы, вышшы) і формаў тыпу ліня і Бразыля. Станкевіч, паводле Бушлякова, „мусіў тлумачыць“ нездагадліваму Луцкевічу матываванасць ужывання такіх формаў. Але ці папраўдзе пасля гэтай дыскусіі яны сталі „звыч­нымі“ ў беларускай літаратурнай мове? І, значыць: ці папраўдзе ў гэтай дыскусіі меў рацыю Станкевіч?

Імкненні кадыфікаваць resp. рэфармаваць беларускую гра­фіку або правапіс у канцы 1910–х — самым пачатку 1920–х г. (калі яшчэ не існавала граматыкі Тарашкевіча або калі яна яшчэ толькі заваёўвала сабе прызнанне сярод карыстальнікаў беларускай мовы) можна ацэньваць іначай у параў­нанні з аналагічнымі захадамі другой паловы 1920–х г. Прынамсі , на час правядзення Акадэмічнай канферэнцыі станавілася ўсё больш зразумела, што граматыка Тарашкевіча за выняткам асобных пунктаў вельмі ўдала абагульніла здабыткі папярэдняга пісьменства ў сваёй правапісна–граматычнай частцы, што ўласна і пацвердзіла дыскусія на канферэнцыі[15]. Параўн. у гэтым плане прыведзеныя вышэй ацэнкі правапісу Тарашкевіча Некрашэвічам або наступную ацэнку сучаснага аўтара і іншыя кваліфікацыі Некрашэвіча: „аўтарытэт граматычных распрацовак Б.Тарашкевіча і Я.Лёсіка (Лёсіка ў той меры, у якой ён не рэфармаваў граматыку Тарашкевіча. — С.З.) быў непахісны да 30–х гадоў“[16]; „граматыка Б.Тарашке­віча, будучы проста і навукова ўложанай, адпавядаючы ў сваіх вывадах законам беларускай мовы, хутка атрымала самае вялікае пашырэнне і запанавала ва ўсіх нашых школах“, „да 1925 г. правапіс Б.Тарашкевіча трымаўся моцна, і мы ганарыліся тым, што ў нас ва ўсіх частках Беларусі існуе адзін правапіс“  (III, 12)[17]. Уласна, і сама Акадэмічная канферэнцыя, паводле Некрашэвіча, часткова склікалася дзеля таго, каб сцвердзіць „адзін­ства нашай мовы“[18]. „Тэндэнцыі асобных ўхілаў“, якія яшчэ дзе–нідзе назіраліся пры апрацоўцы беларускай літаратурнай мовы „галоўным чынам, па–за межамі Савецкае Беларусі“, мелі быць зняты, паводле Некрашэвіча,  „шляхам канферэнцый, шляхам узаемных уступак“[19]. Старшыня аддзела мовы і літаратуры выказаў на Акадэмічнай канферэнцыі меркаванне, што рэфармаваць беларускую мову належыць з улікам думкі заходнебеларускіх дзеячоў, і засведчыў спадзяванне, што такім шляхам „мы пагодзім гэтыя ўхіленні і выпрацуем беларускую літаратурную мову адну для ўсяго беларускага народа, у якой бы дзяржаве ён ні жыў“[20]. У святле гэтых ака­лічнасцяў намаганні каго б там ні было другой паловы 1920–х г. радыкальна змяніць правапіс Тарашкевіча варта ацэньваць без асаблівага захаплення і, як мінімум, неадназначна. Што да Станкевіча, то ягоныя матывацыі рэфармавання беларускай мовы другой паловы — пачатку 1930–х г. можна знайсці ў артыкулах „Найважнейшая справа“, „Язык і языкаведа“, „Да вымовы і правапісу чужых словаў“, у водгуку на зборнік працаў Акадэмічнай канферэнцыі[21], а таксама ў рэцэнзіі на пятае выданне граматыкі Тарашкевіча.

Пішучы пра Акадэмічную канферэнцыю, Станкевіч цалкам далучыўся да матываў зменаў у алфавіце, выказаных асноўнымі дакладчыкамі па гэтай тэме Я.Лёсікам і П.Растаргуевым. З даклада П.Растаргуева Станкевіч прывёў наступнае меркаванне: „Пытанне аб рэформе беларускае азбукі — адно з асноўных пытанняў сучаснага культурнага жыцця Беларусі; гэта пытанне вымагае безадкладнага вырашэння. Беларуская мова да гэтага часу карысталася расійскай азбукай з нязначнымі яе зменамі. Гэтыя змены ў значнай ступені, за выключэннем ў, — чыста знадворнага характару, і такім чынам беларуская азбука не прыстасавана да асаблівасцей беларускай мовы“ (Ia, 94)[22].

У артыкулах „Найважнейшая справа“ і „Язык і языкаведа“ Станкевіч падкрэсліў надзвычайную ролю філолагаў для развіцця літаратурнай мовы. Увогуле, літаратурную мову ствараюць паэты, празаікі, публіцысты, настаўнікі, але многія з іх не вельмі пераймаюцца з нагоды наяўнасці ў беларускай мове чужых уплываў і, увогуле, не ведаюць некаторых асаблівасцяў беларускай мовы (напрыклад, вымаўлення тыпу бібля або ліня). У цэлым у мове беларускай інтэлігенцыі яшчэ „замала беларускага псіхалагізму“ (Ia, 121). Трэба прыцягнуць інтэлігенцыю да „свядомага тварэння“ беларускае літаратурнае мовы, а зрабіць гэта можна пры дапамозе „адумысловых з’ездаў, зборкаў і выдаванага месячніка, пасвячанага беларускай мове“ (Ia, 83). Cтанкевіч даволі падрабязна распісаў структуру і рэгламент гэтых штогадовых зборак, мяркуючы, што яны будуць пачынацца з нарады лінгвістаў, якая далей будзе пашырацца на „паэтаў, наагул пісьменнікаў і публіцыстых і [будзе] пераходзіць у з’езд… гэты з’езд, не перарываючыся пашыраўся б на беларускае вучыцельства высокіх, сярэдніх, а мо й ніжшых школаў. Пашыраны з’езд разглядаў бы вылучна тыя пастановы, якія прыняў з’езд філолагаў з літаратарамі. Прынятыя пашыраным з’ездам пастановы лічыліся б канчальнымі і, як такія, абвяшчаліся б у адумысловым месячніку беларускае мовы“ (Ia, 83—84).

Незалежна ад таго, наколькі рэалістычнай для выканання  можна лічыць прапанаваную Станкевічам працэдуру прыняцця лінгвістычных рашэнняў, паўстае пытанне: а што ж рабіць у выпадку, калі падобная схема не будзе вытрымлівацца ў жыцці (а гэта адбывалася, як можна зразумець, заўсёды)? Верагодна, тады проста трэба кіравацца законамі свае мовы (Ia, 112). Паводле Станкевіча, „у языковых законах выняткаў нямашака“, зрэшты, бывае так, што „адныя з’явы маем паводле аднаго языковага закону, а другія паводле іншага“ (Ia, 114). Хто ж будзе вызначаць, штó ў мове ёсць закон, а штó — не? Моўныя законы падае нам „языкаведа (лінгвістыка)“ (Ia, 112)[23]. А хто з заходнебеларускіх дзеячоў моўнымі законамі, „языкаведай“ займаецца? Вядома, сам Станкевіч. Такі падыход міжволі мог прыводзіць яго (і шматкроць прыводзіў) у працэсе выпрацоўкі ўласных кадыфікацыйных прапаноў да ігнаравання рэальнага ўжывання: як жа можна было на яго абапірацца, калі яно аформілася „несвядома“, без рэгулятыўнага ўплыву прадпісаных Станкевічам рэгулярных філалагічных з’ездаў?[24]

Увогуле, „норматворчы“ падыход у фармаванні літаратурнай мовы, згодна з якім кадыфікацыя можа адбывацца не ў суладнасці з тагачасным ужываннем, мае права на існаванне і нават з’яўляецца зусім дарэчным для пэўных моў на пэўных гістарычных этапах іх развіцця. Ён, аднак, не можа быць занадта працяглым, а тым больш перманентным. Зусім непрымальнай з’яўляецца сітуацыя, калі нехта (у нашым выпадку — Станкевіч), спекулюючы на абгрунтаванасці „норматворчага“ падыходу, імкнецца накіраваць фармаванне літаратурнай мовы на выключна суб’ектыўны лад, дражлівы амаль для ўсіх карыстальнікаў літаратурнай мовы і зусім нязгодны з узусам.

Трэба, аднак, сказаць, што адсылка Станкевіча да лінг­вістыкі была даволі ненадзейным развязаннем праблемы, бо часам мовазнаўцы, даследуючы адны і тыя ж з’явы, прыхо­дзяць да неаднолькавых высноў, неталерантна крытыкуюць адзін аднаго. Узор такой нецярпімасці знаходзім у рэцэнзіі Станкевіча на пятае выданне граматыкі Б.Тарашкевіча, апублікаванай пад псеўданімам Брачыслаў Скарыніч. Станкевіч убачыў у славутай працы Тарашкевіча пераважна недахопы.

Тарашкевіч аказаўся вінаваты перад сваім рэцэнзентам, бо выказаў у прадмове да сваёй працы думку пра тое, што ён не бярэцца праводзіць якія–небудзь змены ў сваёй граматыцы „індывідуальна–партызанскім спосабам, накідаючы свой праект праз школьны падручнік“. „У час утраты аўтарытэтаў, — паіранізаваў з гэтай нагоды Станкевіч, — так прыемна бачыць грумадска дысцыплінаванага чалавека“. На думку рэцэнзента, Тарашкевіч тым не менш накінуў свой праект праз школьны падручнік, хоць і меў магчымасць „падаць адумысловы праект навукова выкладзены“ (Ia, 141). Паводле Станкевіча, Тарашкевіч стаўся „капрызным дыктатарам“, калі „не выясніўшы навукова першае рэдакцыі свае граматыкі, зрабіў змены ў другой“ (Ia, 142). У дадзеным выпадку рэцэнзент, відавочна, не змог адэкватна ацаніць значэнне граматыкі Тарашкевіча, якая незалежна ад таго, ці быў Тарашкевіч капрызным чалавекам і на адрозненне ад уласных экзерсісаў Станкевіча, ужо даўно перастала быць „праектам“ і таму магла быць перавыдадзена яе аўтарам з пэўнымі зменамі.

Станкевіч выставіў Тарашкевічу прэтэнзію за тое, што ў яго граматыцы абмінуты суфіксы –ак і –уха, –елка і –ніца, –юсеньк–, –усеньк–, не згадана пра ацвярдзенне ль перад ц і –cтва (салца, палцы, стралцы, бабылства, самахвалства) (у апошнім выпадку спаслаўшыся як на аўтарытэтны на ўласны артыкул, падпісаны сапраўдным прозвішчам). Але падобныя „акадэмічныя“ заўвагі да практычнай школьнай граматыкі былі зусім недарэчныя. Што да ацвярдзення ль перад ц, якое так настойліва прасоўваў Станкевіч і якое з энтузіязмам пад­трымаў Ю.Бушлякоў, то настойванне на ім як агульнабеларускай рысе было яўным непаразуменнем. У сваім артыкуле з гэтай нагоды Станкевіч няраз спасылаўся на Карскага, але што на гэты конт думаў сам пачынальнік беларускай філалогіі? Яшчэ ў 1929 г. у сваім аглядзе нумара „Запісак“, дзе быў надрукаваны артыкул Станкевіча, Карскі так ацаніў гэтую з’яву: „Что касается старинных белорусских памятников (на якія спасылаўся Станкевіч, даводзячы пашыранасць гэтай з’явы. — С.З.), то там, как и вообще в древнерусских памятниках XIV и следующего веков, мягкое л обозначается редко, так что мало знакомому со старинными рукописями лицу мнимое отвердение л можно встретить очень часто, даже в Лаврентьевском списке летописи Суздальского происхождения“[25].

Станкевіч крытыкаваў Тарашкевіча за тое, што апошні ў сваёй граматыцы вылучыў тры скланенні назоўнікаў адпаведна з падзелам назоўнікаў на роды. З уласцівай яму катэгарычнасцю рэцэнзент сцвердзіў, што такі падзел „не толькі не мае нічога супольнага з навуковасцяй… але й вельмі далёкі ад практычнасці“. Больш практычным, паводле Станкевіча, мела б быць выдзяленне… пяці скланенняў назоўнікаў, пры гэтым яшчэ „асобна трэба ўспомніць аб невялічкіх астачах іншых скланенняў з суфіксамі –ес– і –ер–“ (Ia, 144). Ці трэба казаць, што ў сучасных граматыках вылучаюцца менавіта тры скланенні назоўнікаў?

У рэцэнзіі Станкевіч запярэчыў Тарашкевічу ў сувязі з кадыфікацыяй формаў вачэй, вушэй (згодна з рэцэнзентам, павін­на быць: вачоў, вушоў), у сувязі з вылучэннем у якасці асноўнага ў формах ступеняў параўнанняў прыметнікаў суфікса –ейшы (–эйшы) (а не –шы, як на тым настойваў Станкевіч), у звязку з абмежаваннем Тарашкевічам формаў дзее­прыметнікаў незакончанага трывання на –учы (–ючы), з прычыны непрыняцця Тарашкевічам формаў тыпу фантазя, аказя, паэзя і інш. У артыкуле „Аканне ў скланенню назоўных імёнаў“ Станкевіч раскрытыкаваў пададзеныя ў Тарашкевіча формы вучням (давальны склон множнага ліку), аб вучнях (месны склон множнага ліку), прыяцеляў, здарэнняў (родны склон множнага ліку); на думку Станкевіча, у гэтых выпадках „магчыма й трэба“ лічыцца толькі з тым, што тут маюць быць формы тыпу прыяцелем, вучнем (давальны склон множнага ліку), аб прыяцелех, звычаех (месны склон множнага ліку), локцеў, звычаеў, імкненнеў (родны склон множнага ліку). У сваёй спрэчцы з Тарашкевічам  Скарыніч–Станкевіч штораз спасылаўся на аўтарытэтныя меркаванні д–ра П.Вайцюлевіча, М.Піліпёнка, Я.Станкевіча. Калі мець на ўвазе, што П.Вайцюлевіч і М.Піліпёнак — гэта псеўданімы самога Станкевіча, то становіцца зразумелым, каго з тагачасных лінгвістаў ён лічыў найбольш аўтарытэтнай асобай.

Быўшы адарваным ад здабыткаў  усходнебеларускай культурна–навуковай дзейнасці свайго часу, Станкевіч, падобна, затрымаўся на ўзроўні 1918 г. і ні трохі не хацеў разумець, што за дзесяць гадоў з часу першага выдання граматыкі Тарашкевіча сітуацыя моцна змянілася. За гэты час, паводле слоў самога аўтара першай беларускай граматыкі, беларускае „«народнае нарэчча» сілаю [ўжо] сталася «літаратурным языком»“[26] і як такое ўжо не патрабавала актыўнага прыкладання намаганняў рэфарматараў. Выдаючы ў Вільні ў 1930—1931 г. лінгвістычны часопіс „Родная мова“, Станкевіч дзіўным чынам знаходзіўся ў своеасаблівай інтэлектуальнай ізаляцыі ад магістральных напрамкаў тагачаснай беларускай мовазнаўчай думкі. Звяртае на сябе ўвагу, напрыклад, тое, што разгледжаны вышэй разбор 1930—1931 г. Станкевіч прысвяціў выданню заходнебеларускага аўтара (фактычна мала змененаму ў параўнанні з 1918 г.), якое мела ўжытак толькі на тэрыто­рыі Заходняй Беларусі, але было практычна невядомае ў Савецкай Беларусі. Чаму ж Станкевіч у 1920–я — пачатку 1930–х нічога не напісаў пра правапісныя і граматычныя падручнікі Лёсіка, якія толькі ў 1926—1928 г. выходзілі вялікімі накладамі 9 разоў? Акурат дапаможнікі Лёсіка на той час былі найбольш вартымі ўвагі з пункту гледжання прыкладання дасягненняў навукі да методыкі навучання беларускай граматыцы і правапісу. Але ці папраўдзе методыка навучання права­пісу турбавала Станкевіча найбольш? Падручнікі Лёсіка выкарыстоўваліся ў Савецкай Беларусі і як такія, на адрозненне ад падручнікаў Тарашкевіча, не стваралі канкурэнцыі ўласным працам Станкевіча; навошта ж было іх крытыкаваць? Чаму так і засталася без Станкевічавай ацэнкі багатая правапісная частка прац Акадэмічнай канферэнцыі?

Калі б Станкевіч ведаў усходнебеларускую навуковую і метадычна–педагагічную літаратуру лепш, то многія яго філіпікі на адрас Тарашкевіча былі б проста непатрэбнымі, прынамсі, іх можна было б пераадрасаваць і шмат якім іншым беларускім лінгвістам. Скажам, „каб раз назаўсёды выясніць справу“ з дзеяслоўнымі суфіксамі –ыва–, –іва–, Станкевіч у 1930 г. спыніўся на іх падрабязна (Ia, 143). Але ў Савецкай Беларусі гэтая праблема  была асветлена яшчэ ў 1922 г. у артыкуле Некрашэвіча „Правапіс спрэчных дзеяслоўных форм“ (III, 48). У святле той акалічнасці, што не толькі Тарашкевіч, але і большасць тагачасных лінгвістаў выразна абмяжоў­валі ўжыванне дзеепрыметнікаў у беларускай мове, выключна самаўпэўненым выглядае наступнае сцверджанне Станкевіча: „дзее­прыкметы (дзеепрыметнікі. — С.З.) на –учы, –ючы вельмі часта сустракаюцца ў гамонкавай мове“ (Iа, 158). У выпадку з рэцэнзіяй Станкевіча на граматыку Тарашкевіча выпадае гаварыць пра моцнае раздражненне рэцэнзента, дробязную пры­дзірлівасць, суб’ектыўнасць — яны былі абумоўлены, відаць, тым, што рэцэнзент ніяк не мог змірыцца з прыярытэтам Тарашкевіча ў галіне граматычнай кадыфікацыі беларускай мовы. (Элементы зайздрасці, непацешанай амбіцыі трэба бачыць — з даволі падобных прычын — і ў рэфарматарскіх захадах Лёсіка.)

Выданне прац Станкевіча, Лёсіка і Некрашэвіча заслугоў­вае ўвагі і з пункту гледжання асэнсавання рэалізаваных у дадзеных працах навуковых стандартаў. У гэтых адносінах агля­даныя кнігі былі падрыхтаваны зусім па–рознаму. У той час як выданні твораў Станкевіча і Лёсіка ўкладзены фактычна па–за межамі навуковых або навучальных устаноў[27], творы Некрашэвіча падрыхтаваны ў акадэмічным Інстытуце мова­знаўства. Калі ўкладанне твораў Лёсіка здзейснена адным чалавекам, Некрашэвіча — двума[28], то падрыхтоўкай прац Станкевіча займаўся цэлы калектыў[29]. Калі ў выданнях Станкевіча і Лёсіка захаваны асаблівасці правапісу іх аўтараў[30], то ў выданні Некрашэвіча тэкст прыведзены ў адпаведнасць з сучаснай арфаграфіяй. Калі Збор твораў Станкевіча рыхтаваўся даволі доўга, то зборнік прац Лёсіка зроблены літаральна за пару месяцаў. Калі на падрыхтоўку прац Некрашэвіча, верагодна, былі асігнаваны нейкія сціплыя сродкі, то А.Жынкін спецыяльна агаворвае, што кніга Лёсіка была зроблена ім „без аніякай выгады“, яна „чыстая і светлая, бо ніякія гранты, ніякія спонсары не дакраналіся да яе“ (II, 4). У той час як выданні Станкевіча і Лёсіка прэтэндуюць на тое, каб поўна паказаць лінгвістычны даробак сваіх герояў, і маюць індэксы імёнаў, то ў прадмове да кнігі Некрашэвіча такая праблема проста не абмяркоўваецца; індэкса ў кнізе Некрашэвіча таксама няма. Калі кніга Станкевіча мае каментары, то ў выданні твораў Некрашэвіча каментароў няма; пазначаны, аднак,  крыніцы першапублікацый. Выглядае на тое, што падрыхтаваныя дзякуючы прыватным ініцыятывам выданні Станкевіча і Лёсіка падаюцца як акадэмічныя (і ў нейкай меры такімі з’яўляюцца), а ўкладзенае ў Акадэміі навук выданне твораў Некрашэвіча — не. Шкада, безумоўна, што ў Інстытуце мова­знаўства паставіліся да выдання твораў свайго першага дырэктара даволі неахайна[31]. Што ж да твораў Станкевіча і Лёсіка, то спосаб іх выдання заслугоўвае больш дэталёвага разгляду.

Насуперак выразна задэманстраванаму клопату адносна навуковага ўзроўню выдання (гл., напрыклад: Iа, 7, 9), па­праў­дзе далёка не ўсе параметры навуковых выданняў былі ўлічаны ў кнізе ў дастатковай меры.

Сцвярджаючы, што ў кнізе прадстаўлена толькі „тэарэтычнае мовазнаўства“, рэдактар спецыяльна пералічыў працы, якія не былі ўключаны ў Збор твораў. Адны з гэтых прац (напрыклад, брашура 1921 г. „Правапіс чужых словаў“) пазней былі перапрацаваны і акурат у абноўленым выглядзе ўвайшлі ў кнігу Станкевіча. Іншыя (як, напрыклад, „Апытальнік да збірання дыялектычных і некаторых агульных асаблівасцеў беларускага (крывіцкага) языка“) засталіся па–за рамкамі зборніка, верагодна, таму, што маюць у значнай ступені дапаможны, інструкцыйна–метадычны характар. Шэраг прац („Přispevky k dejinám beloruského jazyka na základe rukopisu Al–Kitab“, „Stan badań nad klasyfikacją dialektów białoruskich“, „The Language Policy of the Bolsheviks in the Belorussian SSR“ і інш.) быў адхілены з прычыны таго, што выказаныя ў іх ідэі знайшлі адлюстраванне ў беларускамоўных публікацыях Стан­­кевіча. Калі ў дачыненні да працаў „The Language Po­li­cy…“ або „Some New Changes in the Belorussian Language, as used in the Belorussian SSR“ такі падыход можна прызнаць абгрунтаваным (аднак у адпаведных месцах кнігі варта было б даць адпаведныя каментары), такое абмежаванне ў дачыненні да артыкула „Stan badań nad klasyfikacją dialektów biało­ruskich“ выглядае нелагічным, бо ў ніводнай з публікацый кнігі няма агляду навуковай літаратуры, прысвечанай падзелу беларускіх гаворак. „Апытальнік да збірання дыялектычных…“ таксама быў бы ў кнізе дарэчы: па–першае, у ім можна было б убачыць рысы пэўнай канцэпцыі Станкевіча–дыялектолага; па–другое, спадчына Станкевіча ў галіне дыялекталогіі, якой ён цікавіўся ўсё жыццё, пададзена ў кнізе, здаецца, недастаткова.

Шэраг публікацый Станкевіча абмінуты без якіх–небудзь агаворак:

Праф. Карскі і яго „Белоруссы“ // Крывіч. 1924. № 2 (пра­­ца, аднак, згадваецца ў другім томе ў пасляслоўі Ю.Бушлякова).

Dialekty języka białoruskiego // Sprawy narodowościowe. 1928. Listopad. № 5 (праца рэцэнзавалася Некрашэвічам у 1929 г., прычыны нeўключэння незразумелыя).

Збіранне народных скарбаў // Нёман. 1932. № 4.

Рэц.: Chr. Stang. Die westrussische Kanzleisprache des Gross­fürstentums Litauen. Oslo, 1935 // Baltoslavica. II. Wilno, 1936.

Своеасаблівая моваведа п. Сідарука // Бацькаўшчына. 1955. № 8.

Не шануйма русіфікацыі // Бацькаўшчына. 1955. № 10.

Захоўвайма хорму сваіх назоваў // Бацькаўшчына. 1955. № 14.

З роднае мовы // Веча. 1971. № 1, 2, 3.

Нямала пытанняў выклікае змешчаны ў Зборы твораў іменны паказнік. Пры многіх прозвішчах па­значаны імёны (Мікалас Біржышка, Казімер Буга, Марыя Косіч), пры ін­шых — толькі ініцыял (У.Дзяржынскі, О.Курыла, Л.Асоўскі, Т.Ламцёў, А.Антановіч, Л.Булахоўскі, А.Юрэвіч і інш.). Ці ж не вядома, што Дзяржынскі — Уладзіслаў, Курыла — Алэна, Асоў­скі — Лешак, Антановіч — Антон, Булахоўскі — Леанід? Пры шэрагу прозвішчаў у індэксе няма не толькі імя, але й ініцыяла (Бадзянскі, Барсаў, Брадзінскі, Машынскі, Абнорскі, Гебаўэр, Гераў, Жабацінскі, Лось, Ляпуноў, Малэцкі, Цвяткоў, Эндзэлін і інш.). Ці ж рэдактар і кансультант кнігі не ведаюць прынамсі мовазнаўцаў Восіпа Бадзянскага, Сяргея Абнорскага, Яна Гэбаўэра, Найдзена Герава, Барыса Ляпунова, Льва Цвяткова, Яна Эндзэліна? Некаторыя прозвішчы ў індэксе адсутнічаюць (напрыклад, Рыгор Казела), іншыя — ёсць, ня­гледзячы на тое, што на пазначаных старонках іх не знайсці (як, напрыклад, Лебедзеву). Славутаму індаеўрапеісту і балтысту Аўгусту Лескіну не пашанцавала трапіць у паказнік, відаць, таму, што яго прозвішча Станкевіч ужыў у прыналежнай форме („дзяленне Лескінава“, Iа, 197). Бадуэн дэ Куртэнэ змешчаны ў індэксе пад літарай „к“, быццам Бадуэн — гэта імя. Рэдактар не змог ідэнтыфікаваць крыптонім Л.Я. як прыналежны Язэпу Лёсіку, не ведае, што аўтар часопіса „Крывіч“ Алесь Матач — гэта Вацлаў Ластоўскі, што У.Дзяржынскі і Чаржынскі — гэта адна і тая ж асоба.

Многія месцы ў кнізе патрабавалі б каментароў. Папраў­дзе, расійскі лінгвіст Афанасій Сялішчаў ніколі не выкладаў у БДУ (Ib, 194). Укладзены Купалам тэрміналагічны выпуск „Практыка і тэорыя літаратурнага мастацтва“ выйшаў у 1923–м, а не ў 1926 г. (Ib, 210). Аблудная інфармацыя пра тое, што ў Беларускай Акадэміі навук сярод філолагаў „нікога па 1928 г. не асталося“ (Iа, 328), што Бузук пасля спробы самаспалення страціў здольнасць да навуковай працы (Iа, 333). Няпра­вільна, што дэкрэт СНК ад 28 жніўня 1933 г. „Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу“ „балей як у 2/3“ розніўся ад праекта Інстытута мовазнаўства ад 28 чэрвеня 1933 г. (Iа, 328), што згаданым праектам Інстытут мовазнаўства „станаўко выказаўся проці гатаванай рэформы“ (Iа, 331), што пісьменнікі Калюга, Таўбін, Хадыка, Віцьбіч, мовазнавец Мацюкевіч пераследваліся ў БССР за барацьбу з рэформаю правапісу (Iа, 332). Нельга згадзіцца з тым, што Лёсік у сваім артыкуле „Наш правапіс“ выклаў некаторыя правілы граматыкі Тарашкевіча (Iа, 18). Няпраўда, што Карскі ў сваёй карце вылучаў „цвёрдаэнны“ дыялект (Iа, 21). Папраўдзе артыкул А.Харэвіча меў назву „Беларуская мова як сацыяльна–класавы раздражняльнік“ (Ib, 199). Недакладная інфармацыя пра тое, што слоўнікавая камісія Інбелкульта мела ўкласці для тэрыторыі БССР 12 акруговых слоўнікаў (папраўдзе 10), а для тэрыторыі ўсёй этнаграфічнай Беларусі — больш за 40 (папраўдзе 16) (Ib, 191). Першы том кнігі заканчваецца „прычасанай“ згодна з моўнымі поглядамі Станкевіча васьміслоўнай цытатай з Максіма Багдановіча („рупная пчала ўмее ў наўзу мёд збіраць і з гаркіх красак“, Iа, 534), у якой палова слоў выпраўлены; ці ж не дарэчы тут быў бы прынамсі факталагічны каментар? Падобна, рэдактар кнігі згодзен са Станкевічам у тым, што ў беларускай мове няма гука [v] лабіяльнага (Iа, 55), што паймо нацыі „старое як сама гісторыя“ (Iа, 72), што ў 1926 г. у Інбелкульце не было беларускіх філолагаў (Iа, 82), што форма цукар паходзіць з цукр, і а тут — устаўное, „як у агонь“ (!) (Iа, 166), што ў беларускай мове ёсць 4 тыпы гука [l] (Iа, 105), што стараіндыйская мова — „малодшая сястра“ грэцкай і лацінскай (Iа, 71). Няма чаго казаць, што калі напісалася ў Станкевіча прозвішча славутага чэшскага гісторыка Ф.Палацкага як Polacky (Iа, 39), то пры перавыданні так і застанецца.

Каментары, якія паводле Булгакава „акрэсліваюць шырэйшы гуманітарны і, наагул, культурны кантэкст узнікнення публікацый“ (Iа, 9), папраўдзе звяліся да фіксацыі таго, у якой меры пры перапублікацыі ў Зборы твораў захаваны правапіс Станкевіча. Пры 18 змешчаных у першым томе працах у каментарах знаходзім шаблонную формулу пра тое, што „пры перадруку былі зроблены“ гэткія і гэткія змены, яшчэ пры 19 — што „пры перадруку не адлюстроўваюцца асобныя гра­фічныя і правапісныя асаблівасці арыгіналу“ (Iа, 535—543).  Ці не завузкі атрымліваецца „культурны кантэкст“?[32]

Абавязковай вымогай да навуковых выданняў спадчыны з’яўляецца грунтоўнасць змешчаных у іх спадарожных матэрыялаў: прадмоў, каментароў, хронік жыцця і дзейнасці, па­сляслоўяў і г.д. Прадмову да Збору твораў Станкевіча напісаў В.Булгакаў, сярод іншага сцвердзіўшы, што „Станкевічава «тэа­рэтычная лінгвістыка» мае пераважна прыкладны характар“, што беларуская літаратурная мова — гэта не што іншае як „каласальная перверсія“ і што мову трэба развіваць нават шляхам дэструкцыі (Iа, 12, 15). Як відаць, у прадмове Булгакаў меў намер выказвацца арыгінальна і быў схільны да постмадэрнісцкай інтэрпрэтацыі спадчыны Станкевіча; значыць, шукаць у прадмове строгай аналітычнасці было б не вельмі абачліва. Зрэшты, вартыя ўвагі думкі ў прадмове Булгакава ёсць — здаецца, акурат тады, калі аўтар прадмовы імкнецца ад іх дыстанцыявацца. Падобна, даволі трапнай з’яўляецца заўвага Яна Пятроўскага (Булгакаў называе яе пазбаўленай маралі), згодна з якой Станкевіч як выхадзец з вёскі меў „амбіцыі выкарыстання свайго культурна недаразвітага асяроддзя… Хітрасць была прыроджанаю прыкметаю яго“ (Iа, 11).  Або ці ж не адкрыццём з’яўляецца наступная характарыстыка Станкевіча, дадзеная Максімам Танкам (названая Булгакавым „рытуальнай інвектывай“): „Як філолаг [Янка Станкевіч] да таго глухі, што зусім не адчувае жывой беларускай мовы. Калі б дазволілі яму яе зрэфарміраваць па яго рэцэпту, пачалося б сапраўднае стоўпатварэнне…“ (Iа, 11). Але як у плане аналітычнасці выглядае пасляслоўе навуковага кансультанта?

Несумненнай вартасцю артыкула Бушлякова  з’яўляецца тое, што ў ім выкладзены даволі падрабязны жыццяпіс Станкевіча і згадваецца значная колькасць ягоных прац. Чытанню перашкаджае, аднак, тое, што Ю.Бушлякоў наперад ведае, што Станкевіч — вялікі вучоны, і глядзіць на аб’ект свайго даследавання толькі з замілаваннем[33]. Адпаведна свой выклад аўтар пасляслоўя будуе пераважна ў жанры хваласпеву: Станкевіч „актыўна аналізаваў грамадска–палітычную і куль­тур­ніц­кую праблематыку“ (535), „актыўна працаваў у Віленскай беларускай радзе“ (536), „актывізаваў даследніцкую працу“ (543), „працягваў актыўную лінгвістычную практыку“ (550), „плённа працаваў у навуцы“ (549), „плённа працягваў сваю навуковую дзейнасць“ (547), „на працягу ўсяго свайго жыцця заставаўся ў творчым пошуку“ (550), „засведчыў свой заўсёдны клопат“ (542), „усклаў на сябе місію“ (544), „выключны патэнцыял Станкевіча“ (538), „грунтоўная манаграфія“ (538), „панарамнае даследаванне“ (548)[34], „арыгінальны рэфармацыйна–наватарскай скіраванасцю падручнік“ (546), „нярэдка зведваў ігнараванні і недаацэнкі“ (552), „Станкевічавы сучаснікі часта не былі гатовыя (скажам, праз свае кансерватыўныя погляды) да пурыстычнага ажыўлення мовы“ (578) і г.д. У апошнім выпадку сімптаматычнае гэта „скажам“: чытач не павінен сумнявацца, што ў разе патрэбы навуковы кансультант можа прывесці яшчэ паўтузіна довадаў на карысць таго, што Станкевіч быў мадэрны і прагрэсіўны, а яго сучаснікі — адсталыя[35]. Пры такой устаноўцы складана чакаць цвярозага, аналітычнага погляду. Бушлякоў яўна перабольшвае навуковыя дасягненні Станкевіча, часам не могучы ад­дзяліць чыны Станкевіча ад здзяйсненняў іншых асоб, з якімі ён супрацоўнічаў. Напрыклад, пішучы пра брашуру „prosty sposab stacca u karotkim čase hramatnym“, аўтар пасляслоўя асабліва не мудруючы сцвярджае, што яна „прадстаўляла фактычна пэўную рэалізацыю пурыстычных поглядаў Станкевіча“ (Ib, 536). У дадзеным выпадку варта было б мець на ўвазе, што гэтая брашура была вынікам працы двух чалавек: 68–гадовага вопытнага нямецкага славіста Рудольфа Абіхта і 27–гадовага, без вышэйшай адукацыі, беларуса Станкевіча. Паводле Э.Смулковай, якая прысвяціла разгляду дадзенай брашуры спецыяльны артыкул, паходжанне гэтага праекта трэба шукаць „у адукацыі і мовазнаўчай традыцыі, да якой належаў Р.Абіхт“[36]. У прыватнасці, Смулкова тут бачыць уплыў млада­граматычнай школы.

Аўтар пасляслоўя сцвярджае, што „беручы ўвагу на даследаванні аўтарытэтных лінгвістаў (у прыватнасці, Я.Карскага і С.Некрашэвіча)“, Станкевіч уніфікаваў утварэнне прыметнікавых ступеняў параўнання тыпу хворшы, гарачшы, дарожшы (Ib, 567), але, відавочна, таго не ведае, што Станкевічавы спасылкі, прынамсі, на Некрашэвіча, былі некарэктнымі. Станкевіч пасылаецца на с. 105 працы Некрашэвіча „Мова кнігі Касьяна Рымляніна Ераміты“, але ў ёй Некрашэвіч пісаў: „канчаткі 2 ступені прыраўнання на –шый, досыць рэдкія ў жывых гаворках, але пашыраныя ў нашым помніку“ (III, 175—176). Ці ж не відаць, што Станкевічава спасылка на Некрашэвіча, згодна з якой такія канчаткі засведчаны ва „ўсіх“ прыкладах з старых помнікаў і „ў велізарнай большасці з цяперашняе мовы народнае“ (Iа, 273), была падтасоўкай, злоўжываннем?

А вось, пішучы пра выдаваны Станкевічам часопіс „Родная мова“, Бушлякоў „для паралелі“ згадвае, што практычна адначасова ў Чэхаславакіі быў заснаваны месячнік „Slove­nska reč“, рэкамендацыі якога „адыгралі вялікую ролю ва ўнармаванні славацкай літаратурнай мовы“ (Ib, 540). Паколькі часопіс „Родная мова“ быў заснаваны ў 1930–м, а „Slovenska reč“ — у 1932–м, то можна падумаць, што тут робіцца нейкі намёк аб уплыве беларускага чыну на славацкі. Вядома ж, гэта дэз­арыентацыя, бо славацкі часопіс узнік хутчэй пад уплывам чэшскага выдання „Naše reč“. З другога боку, нядрэнна было б паказаць, што Станкевічаў часопіс папраўдзе адыграў вялікую ролю ва ўнармаванні беларускай мовы. Нарэшце, больш дарэчы тут была б спасылка на ўжо названае чэшскае выданне. Паводле чэшскага лінгвіста Францішка Ціхага, Станкевіч рабіў свой часопіс паводле чэшскага ўзору[37], і гаворка пра славацкую паралель без згадвання чэшскай тут яўна недарэчы.

Паколькі ў прадмове да кнігі Лёсіка мовазнаўчыя праблемы зусім не абмяркоўваюцца (А.Жынкін піша толькі, што словы тыпу „апостал“, „волат“, „змагар“ былі б занадта банальнымі для характарыстыкі ягонага героя — II, 4), а каментары звычайна ўяўляюць сабой указанні на крыніцы публікацый, пра спосаб укладання гэтай кнігі няма патрэбы гаварыць па­драбязна. Кідаецца ў вочы, аднак, адсутнасць некаторых пуб­лі­кацый. Так, акрамя ўжо названага „Праекта рэформы і стабілізацыі…“ (дарэчы, згадванага ў артыкуле пра Лёсіка, змешчаным у энцыклапедыі „Беларуская мова“), у кнізе прапушчаны таксама наступныя працы:

Беларуская навуковая тэрміналогія. Вып.1. Граматычная тэрміналогія // Вестник народного комиссариата просвещения ССРБ. 1921. № 2. С. 13—18.

Тлумачэнне да рэцэнзіі на „Практычную граматыку. Курс першы“ Яз. Лёсіка // Вестник народного комиссариата просвещения ССРБ. 1922. №1 (3). С. 5—10.

Ліст у рэдакцыю // Савецкая Беларусь. 1926. № 242 (23 кас­трычніка). С.6.

Беларуская навуковая тэрміналогія. Вып. 15. Слоўнік граматычна–лінгвістычнае тэрміналогіі (праект). Менск, 1927.

Інструкцыя для складання тэрміналагічных праектаў (у су­аўтарстве з Л.Цвятковым) // Наш край. 1928. № 4. С. 44—46.

Ліст у рэдакцыю (разам з Л.Цвятковым, К.Міцкевічам, І.Лу­цэвічам, А.Гурло, М.Грамыкам) // Полымя. 1928. № 4. С.211.

З другога боку, уключэнне ў кнігу (у выглядзе аўтарскай працы Лёсіка) артыкула Я.Карскага „Белоруссы“, апублікаванага ў 1927 і 1930 г. у „Большой Советской Энциклопедии“ (II, 266—270), выглядае неабгрунтаваным. Укладальнік спа­слаўся на дакумент з архіва НАН Беларусі, згодна з якім Лёсік разам з Азбукіным „апрацаваў і дапоўніў“ названы артыкул; акрамя таго, згодна з тым жа дакументам, Лёсік і Азбукін прасілі пад­пісаць гэтую працу ініцыяламі „Л.А.“ (II, 266). Але ці дапаўненне (і асабліва „апрацоўка“) ёсць аўтарская праца? Верагодна, тут прынамсі пажадана было б паспрабаваць вы­значыць, наколькі названы артыкул адрозніваецца ад іншых публікацый Карскага, аўтарства якіх аспрэчванню не падлягае. Калі артыкул быў замоўлены рэдакцыяй БСЭ супрацоўнікам Інбелкульта, то незразумела, чаму ён з’явіўся ў друку без пазначэння іх укладу ў гэтую справу (хоць яны недвухсэнсоўна аб гэтым прасілі), затое пазначаны аўтар (Карскі), якому, магчыма, артыкул не заказваўся? Між іншым, Лёсік раней ужо рэдагаваў Карскага: у Мінску ў 1920 г. выходзіла брашура класіка „Беларускі народ і яго мова“ з пазнакай: „рэдактар тэксту — Я.Л.“. Праўда, ад гэтага Карскі не пераставаў быць Карскім.

Калі ўключэнне ў кнігу Лёсіка працы „Нацыянальнае пытанне і пралетарыят“ можна апраўдаць наяўнасцю колішняга (яшчэ 1923 г.) каментара аб тым, што артыкул напісаны „па кнізе Г.Сафронава «Национальный вопрос и пролетариат»“ (II, 71), то з працай „Культурны стан Беларусі к моманту Лютаўскае рэвалюцыі“ (II, 157—176), узноўленай паводле збор­ніка „Беларусь“ 1924 г.,  сітуацыя даволі казытлі­вая. У 1927 г. у хроніцы часопіса „Узвышша“ сярод іншага паведамлялася: „Літаратурная камісія запрасіла Я.Лёсіка, З.Бядулю і І.Сераду напісаць успаміны аб Гаруне, якога яны блізка і добра ведалі. У сакавіку–месяцы бяг[учага] г[ода] літ[аратурная] камісія ад Я.Лёсіка і Эпімах–Шыпілы атрымала шэраг аўтографаў Гаруна і Цёткі (А.Пашкевіч); з аўтографаў Гаруна вызначаецца аўтограф артыкула «Культурны стан Беларусі да Февральскай рэвалюцыі»“[38]. Здаецца, гэтай публікацыі ў кнізе не пашкодзіў бы каментар тыпу: „не выключана, што пры напісанні свайго артыкула Лёсік карыстаўся рукапісам артыкула Гаруна“. Увогуле, Лёсік нярэдка быў не асабліва далікатны з тэкстамі іншых аўтараў, таму пры сучасным узнаўленні ягоных твораў па­трэбны былі б адпаведныя заўвагі.

***

Асаблівая цікавасць апошняга часу да мовазнаўчай спадчыны 20–х і пазнейшых гадоў мінулага стагоддзя сведчыць, што гісторыя беларускага мовазнаўства ХХ ст. яшчэ як след не вывучана. Сімптаматычна, што да выданняў мовазнаўчай спадчыны далучаюцца не толькі прафесіяналы. Сам факт прыналежнасці да навуковай установы не гарантуе стараннасці ў працэсе падрыхтоўкі твораў выдатных асоб мінулага, а па­трыятычная, але не падтрыманая высокай ква­лі­фікацыяй скіраванасць не ў стане забяспечыць адпаведных навуковых стандартаў. Увагу прыцягваюць цяпер найперш пасіянарныя, складаныя для вытлумачэння лінг­вісты мінулага стагоддзя, якія няўдала імкнуліся рэфармаваць беларускую мову. Пра іх некаторыя сучасныя аўтары пішуць in extenso, узносячы ім хваласпевы. Працы лінгвістаў 1920–х г. аналізуюцца цяпер, як правіла, ізалявана ад развіцця беларускай мова­знаўчай думкі адпаведнага перыяду. Агляданыя выданні робяць да­ступнымі працы мала вядомых у лінг­вістыцы аўтараў і яны, несумненна, будуць спрыяць далейшаму самаўсведамленню беларускага мовазнаўства. Пытанне аб тым, наколькі заслужанай з’яўляецца сённяшняя гучная хвала ў дачыненні да некаторых лінгвістаў мінулага, вырашыць, як заўсёды, гісторыя.


[1] Пачалася артыкулам В.Шчэрбіна „Класавы дальтанізм. Каму патрэбна рэанімацыя «навуковых» поглядаў Язэпа Лёсіка“. Гл.: Звязда. 1987. 20 верасня. У гэтай дыскусіі „на баку Лёсіка“ браў удзел і аўтар гэтых радкоў. Гл.: Запрудский С. Человек из прошлого, или Почему трудно стирать „белые пятна“ в истории белорусского языкознания // Нёман. 1991. № 6. С. 180—190.
[2] Л.Шакун  сцвярджае, што Я.Лёсік разам з С.Некрашэвічам у сярэдзіне 1920–х належалі да кола асоб, якія выказваліся за „радыкальную рэформу графікі і правапісу, а таксама граматыкі“. Гл.: Шакун Л.М. Гісторыя беларускага мовазнаўства. Мінск, 1995. С. 135. У дачыненні да Некрашэвіча такое сцверджанне несправядлівае, падрабязней гл. ніжэй.
[3] Гл.: Працы Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Менск, 1927. С.8 (далей: Працы…).
[4] Лёсік, верагодна, цалкам шчыра  лічыў, што рэфармаванне правапісу павінна адбывацца зыходзячы з навуковых меркаванняў. Найбольш навуковыя падыходы ён бачыў ва ўласных прапановах. Папраўдзе рэфарматарскія прапановы ў сферы правапісу звычайна маюць толькі ўскоснае дачыненне да навукі, і толькі наіўныя, некампетэнтныя або не вельмі шчырыя людзі сцвярджаюць, што галоўнай матывацыяй пры рэфармаванні правапісу з’яўляецца навуковая.
[5] У артыкуле прыняты наступны спосаб пазначэння агляданых прац: першы том прац Станкевіча пазначаецца знакамі Ia, другі — Ib, працы Лёсіка — II, працы Некрашэвіча — III.
[6] Цікава заўважыць, што ініцыяваная Лёсікам і ўрэшце зацверджаная забарона на напісанні тыпу яна й ён, сястра й сын даволі няўхвальна ацэньвалася пазней патрыятычна скіраванымі дзеячамі правапісных дыскусій, а таксама незалежнымі назіральнікамі. Даволі сказаць, што лаяльнасць да такіх напісанняў была засведчана ў правапісных рэкамендацыях Таварыства беларускай мовы 1993 г. (гл.: Наша слова. 1993. № 15), а таксама ў меркаваннях адносна беларускага правапісу Пітэра Джона Мэё (гл.: Андэрсан Ж. Погляды Пітэра Джона Мэё на развіццё беларускага правапісу ў ХХ ст. // Роднае слова. 2001. № 9. С. 40). Рэалізаванае ў сучасным правапісе (і нярэдка крытыкаванае) выключэнне з агульнага правіла  адносна нескарачэння у пасля галосных у пачатку запазычаных слоў (ва ўладзе, але ва універсітэце) сягае таксама да ініцыятыў Лёсіка.
[7] Звяртае ўвагу эвалюцыя поглядаў 1926—1930 г. на прапановы Лёсіка з боку Янкі Купалы. На Акадэмічнай канферэнцыі ён, падобна, пад­трымліваў усе прапановы Лёсіка і, у прыватнасці, падпісаў разам з ім, Антонам Лёсікам і Якубам Коласам ліст пратэсту з нагоды зацвер­джання канферэнцыяй ініцыяваных Некрашэвічам правілаў аб напісанні я толькі ў першым складзе перад націскам і нязменным напісанні часціцы не і прыназоўніка без (II, 255). А ў 1930 г. ён адна­значна схіліўся на бок Некрашэвіча: калі выйшаў праект правапісу, то ў ім Купала выказаў сваю поўную  салідарнасць амаль з усімі заўвагамі да праекта Некрашэвіча. Гл.: Беларускі правапіс (Праект). Менск, 1930. С. 51.
[8] Колас Я. Ліст Л.М.Клейнбарту ад 25/Х 1927 г. // Колас Я. Збор твораў: У 14 т. Т. 13. Пісьмы 1908—1949. Мінск, 1977. С. 81.
[9] Гл.: Беларусізацыя: 1920–я гады: Дакументы і матэрыялы / Пад агульнай рэдакцыяй Р.П.Платонава і У.К.Коршака. Мінск, 2001. С. 104. Між іншым, вартасцю свайго падыходу ў правапісным рэфармаванні беларускай мовы Лёсік называў тое, што ён не сягае глыбока ў гісторыю пісьма, затое „ставіць пытанне практычна“ (II, 226).
[10] Wexler P. The Academic Conference on the Reform of Belorussian Orthography and Alphabet (Minsk 1926): A unique non–event? // Joshua A. Fishman (ed.). The Earliest Stage of Language Planning. The „First Congress“ Phenomenon. Mouton de Gruyter, 1993. P. 31.
[11] Жураўскі А.І. Мовазнаўства // Інстытут беларускай культуры. Мінск, 1993. С. 52.
[12] Працы… С. 395.
[13] Аж да канца 80–х г. навуковае значэнне Акадэмічнай канферэнцыі ўсяляк прымяншалася. Падобныя спробы сустракаюцца і ў нашы дні, параўн. наступную заўвагу Ігара Клімава: „У беларускай навуцы, як афіцыйнай, так і неафіцыйнай, канферэнцыя падаецца як вялізнае навуковае дасягненне беларускай лінгвістыкі, але гэта рэлятыўна. Шмат прапаноў ці выступленняў на ёй не мелі навуковай вартасці, а некаторыя з іх нават былі чыстай фантастыкай… Навуковыя задачы, якія ўлады ставілі перад канферэнцыяй, былі ў асноўным практычнага характару…“ Гл.: Клімаў I. Беларусізацыя ў дакументах // БГА. Том 8. Сшыткі 1—2. Снежань 2001. С. 283. Будзем, аднак, памятаць, што канферэнцыя адбылася ўсяго толькі праз некалькі гадоў пасля таго, як была апублікавана граматыка беларускай мовы. Вядома, амерыканскі нарвежац Эйнар Хаўген мог дапускаць, што славак Штур, правансалец Містраль, чэх Добраўскі, эстонец Аавік, літовец Яблонскіс былі „больш патрыётамі, чым лінг­вістамі“ (гл.: Хауген Э. Лингвистика и языковое планирование // Новое в лингвистике. Выпуск VII. Социолингвистика. Москва, 1975. С. 454), але ці згадзіліся б з такой ацэнкай, напрыклад, Добраўскага славісты? Кваліфікацыя І.Клімава не ўлічвае таксама той акалічнасці, што канферэнцыя яўна перарасла рамкі практычнага правапіснага мерапрыемства, і зацікаўлены чытач можа пазнаёміцца хоць бы з тымі старонкамі матэрыялаў канферэнцыі, на якіх выкладзена абмеркаванне дэлегатамі дакладаў Некрашэвіча „Сучасны стан вывучэння беларускай мовы“ або, асаб­ліва, Бузука „Становішча беларускай мовы сярод іншых славянскіх моў“.
[14] Кадыфікацыю Станкевічам запазычанай лексікі Ю.Бушлякоў са спасылкай на Поля Вэкслера кваліфікуе наступным чынам: Станкевіч „заставаўся ў цэлым у рэчышчы традыцыі новакласічнага перыяду развіцця беларускай літаратурнай мовы“ (Ib, 540). З прычыны прабелаў у адукацыі (яны, аднак, не пашыраюцца на беларусістычныя працы Вэкслера, які, дарэчы, ніколі не называў пурыстычны перыяд развіцця беларускай літаратурнай мовы „новакласічным“) я не бяруся хоць–колькі дакладна інтэрпрэтаваць гэты тэзіс Бушлякова. Заўважу толькі, што незразумела, чаму выкарыстанне літары j і перадача на пісьме пратэтычнага j залічаны да тых феноменаў, што складалі традыцыю „новакласічнага“ перыяду, а напісанні тыпу опэраца і бібля — да тых, якія былі інавацыямі.
[15] У сваёй спробе абараніць беларускі правапіс ад гучнай крытыкі Лёсіка А.Багдановіч у якасці выключна аўтарытэтнай крыніцы спасылаўся на „Беларускі правапіс“ 1925 г. … самога Лёсіка. Гл.: Багдановіч А. Аб неўстаноўленых выпадках нашага правапісу (Адказ на артыкул Я.Лёсіка. Часопіс „Полымя“. №2. 1925) // Полымя. 1925. №7. С. 153—154. Лёсік, аднак, не хацеў задаволіцца рэпутацыяй аўтара добрых падручнікаў і прагнуў славы „навуковага“ рэфарматара беларускай мовы.
[16] Шакун Л.М. Гісторыя… С. 134.
[17] Каб ацаніць значнасць дасягнення адзінства беларускага правапісу, варта мець на ўвазе, што, напрыклад, ва Ўкраіне сітуацыя была прынцыпова іншай: да 1928 г. ды й нават пазней у Заходняй Украіне, з аднаго боку, і ў наддняпроўскай, з другога, былі ва ўжытку неаднолькавыя правапісы.
[18] Працы… С.70.
[19] Тамсама. С. 50.
[20] Тамсама. Іначай думаў наконт пагоджанасці сваіх прапаноў з поглядамі навукоўцаў Заходняй Беларусі Лёсік. Паводле яго, у Заходняй Беларусі „бясспрэчна, згодзяцца з нашаю рэформаю“, а ўвогуле гэта не вельмі істотна, бо важней „зрабіць пачын, палажыць аснову ды ведаць, што рэформу зрабіць канечна трэба…“ (II, 106).
[21] На жаль, Станкевіч абмеркаваў у гэтай рэцэнзіі толькі праблемы алфавітнага рэфармавання так, як яны ставіліся на канферэнцыі, але нічога не напісаў пра арфаграфічныя.
[22] Насуперак выразнаму рэфарматарскаму імпэту, які можна ўбачыць у прыведзеным Станкевічам самым пачатку прамовы П.Растаргуева на Акадэмічнай канферэнцыі, апошні даволі стрымана ставіўся да неабходнасці рэфармаваць беларускую графіку і правапіс. Яшчэ ў сваім прывітальным слове на пачатку канферэнцыі Растаргуеў палічыў па­трэбным выказаць засцярогу з нагоды таго, што „справа рэформы правапісу і азбукі — складаная і трудная“ і папярэдзіць, што пры рэфармаванні „патрэбна вялікая асцярожнасць, каб не адтаўхнуць народныя масы ад праведзенай рэформы“. Звяртае на сябе ўвагу і тое, што далей ён адразу ж пераключыўся на іншую тэму і загаварыў пра неабходнасць для Інбелкульта засяродзіцца „на навуковым вывучэнні сучаснай беларускай літаратурнай мовы“, чым, на яго думку, практычныя заняткі правапісам і граматыкай не з’яўляліся. Гл.: Працы… С. 27—28. На адрозненне ад Лёсіка, які ў сваім заключным слове пасля дыскусіі з нагоды рэформы графікі толькі ў нязначнай меры пры­знаў недахопы свайго праекта і выказаў надзею, што з часам, „праз 10—15 гадоў“ яго праект будзе прызнаны, бо ў яго аснове ляжаць „жыццёвая патрэба і навука“ (II, 225), Растаргуеў яшчэ ў заканчэнні свайго даклада сказаў, што ён не спадзяецца і не настойвае на тым, каб ягоны праект быў прыняты і праведзены ў жыццё: „сама традыцыя, прывычка, боязь навіны і іншыя падобныя аргументы, на жаль, будуць гаварыць супроць паказанай тут рэформы; супроць яе будзе гаварыць і тая асцярожнасць у рэформе, аб якой я ўжо казаў у сваім прывітанні“. У заключным слове пасля завяршэння дыскусіі ён яшчэ раз цалкам паўтарыў вышэйпрыведзеныя ўласныя словы. Гл.: Працы… С. 131, 166.
[23] Залішне частая гаворка пра моўныя законы прымяняльна да права­пісу (які з’яўляецца пераважна канвенцыйным, а гэта значыць не абавязкова выснаваным з законаў мовы, у пэўным сэнсе „незаконным“) нярэдка можа прыводзіць да дэзарыентацыі неспецыялістаў з боку ініцыятараў моўнага рэфармавання. Логіка прыхільнікаў угрунтаванага на „навуковай“ аснове правапісу такая: 1) у мове існуюць аб’ектыўныя законы, 2) прыхільнікі „навуковага“ правапісу іх адкрываюць і паказваюць, 3) быўшы аб’ектыўнымі, выяўленыя прыхільнікамі „навуковага“ правапісу законы павінны ўкараняцца ў практыку. Падобны спосаб разважання даволі эфектыўна дзейнічае пры камуні­кацыі паміж мовазнаўцамі і неспецыялістамі. Ён, аднак, не спрацоў­вае, калі ініцыятары моўных рэформаў маюць справу з роўнымі сабе прафесіяналамі. Ведаючы гэта, ініцыятары рэформаў звычайна не любяць выступаць у аўдыторыях, дзе прысутнічаюць навукоўцы, затое шырока папулярызуюць свае ініцыятывы сярод дылетантаў–аматараў. У нашым выпадку паказальна, што Лёсік падмацоўваў свае прапановы ўяўнай падтрымкай з боку настаўніцтва і, падобна да Станкевіча, часта спасылаўся на моўныя законы.
[24] Даволі падобныя думкі выказваў у Савецкай Беларусі Я.Лёсік. У прыватнасці, ён наракаў на практыку „мала свядомага ў правапісе даўнейшага пісьменства“ (II, 201) і як вынік уносіў папраўкі ў правілы, якія, паводле іранічных слоў А.Багдановіча, былі „няправільна… умоўна прыняты“. Гл.: Багдановіч А. Аб неўстаноўленых… С. 153. На пытанне рэцэнзента аднаго з выданняў лёсікавага „Правапісу“ адносна таго, як адрозніць ужывальнасць / няўжывальнасць таго або іншага запазычанага слова ў масах народу, Лёсік не вагаючыся адказаў, што крытэрый гэтага адрознення ўстановяць „людзі навукі — мова­знаўцы, філолагі, хто знаецца на гэтай справе“ (II, 187).  А хто быў такім філолагам і знаўся на гэтай справе? Вядома, сам Лёсік, аўтар некалькіх падручнікаў з правапісу. (Пазней, праўда, высветлілася, што нават спецыяльна створаная з мэтай правесці адрозненне паміж абеларушанымі і неабеларушанымі запазычанымі словамі і ўзначальваная самім Лёсікам камісія не змагла зрабіць гэта.)
[25] Карский Е.Ф.  Рэц. на: Запіскі аддзела гуманітарных навук. Кн. 2. Т. 1 // Известия по русскому языку и словесности. 1929. Т. II. Кн. 1. Ленинград, 1929. С. 366.
[26] Тарашкевіч Б. Беларуская граматыка для школ. Выд. пятае, пераробленае і пашыранае. Вільня, 1929. С. 3.
[27] Складана меркаваць, які канкрэтны ўклад у падрыхтоўку выдання твораў Станкевіча за выняткам напісання пасляслоўя ўнёс былы вы­кладчык БДУ Ю.Бушлякоў, які выступіў таксама ў якасці навуковага кансультанта выдання. Што да твораў Лёсіка, то ў кнізе пазначана, што выданне падрыхтавана ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь, але А.Жынкін у названым архіве не працуе.
[28] У прадмове да твораў Некрашэвіча (але толькі ў ёй) пазначана, што „асноўную працу па падрыхтоўцы зборніка ажыццявілі кандыдаты філалагічных навук Л.Г.Хартановіч і А.М.Астапчук“ (III, 10).
[29] Выданнем апекавалася выдавецкая рада з 7 чалавек, якую склалі тры сыны Станкевіча і чатыры маладзейшыя навукоўцы. Кнігу ўклаў і адрэдагаваў адзін з сяброў выдавецкай рады, ініцыятар і выканавец многіх выдавецкіх праектаў апошняга часу Валер Булгакаў. У якасці „суўкладальнікаў“ у выходных дадзеных пазначаны таксама А.Антанян, Ю.Бушлякоў, Л.Юрэвіч; да ўкладання спрычыніліся таксама А.Санько і Л.Сільнова. Як ужо сказана, кніга мела і навуковага кансультанта.
[30] У прадмове да твораў Станкевіча В.Булгакаў спецыяльна агаварыў той факт, што прынятая ў Зборы твораў арфаграфія для выдавецкай рады была прадметам „заўзятых спрэчак“ (Iа, 9).
[31] Насуперак сцверджанню аб нарматыўным правапісе ў зборніку захаваны некаторыя старыя формы (што датыча — II, 22, 71, класа ‘клас’ — II, 36, Эўг.Барычэўскі — II, 56, пэрыяд — II, 59, у залі, дыалектах — II, 68). Укладальнікі замянілі слова адбіваць на адлюстроўваць (12), паверыць на праверыць (21), гардзіцца на ганарыцца (12), але не зрабілі падобных замен у іншых выпадках, пакінуўшы нязмененымі словы застанавіцца (22), адбіць ‘адлюстраваць’, адбіцца ‘адлюстравацца’ (37, 52, 57), насельнасць ‘насельніцтва’ (55), рачавістасць (62), гутарка тэрм. ‘гаворка’ (14). Можна ўсумніцца ў неабходнасці правядзення замены выразу даследчая праца спалучэннем даследчыцкая праца (14). Яўнай сваволяй з’яўляюцца замены слоў вывады на выданні (11), перанос на правапіс (12).
[32] З нагоды правядзення ў Мінску 3 студзеня 2001 г. зборкі пяцёх чалавек па пытаннях упарадкавання тарашкевіцы газета „Наша Ніва“ неяк паведаміла, што дадзеная нарада была „першай у гэтым тысячагоддзі“. Гл.: Мухін В. Правапісная нарада // Наша Ніва. 2001. 8 сту­дзеня. Здабыўшы сабе пэўны сімвалічны (падобна, і не толькі) капітал у справе барацьбы за „са­праўдны“ беларускі правапіс, некаторыя сучасныя рэфарматары беларускай мовы, падобна, хацелі б „гаварыць не пераставаючы“ пра правапісную рэформу яшчэ тысячу гадоў. Між тым мы жывем ужо ў ХХI ст., і перад беларускай мовай стаяць намнога больш важныя заданні, чымся змены адной умоўнай арфаграмы на другую.
[33] Ю.Бушлякоў меў намер абараніць сваю дысертацыю ў 2001 г. і выносіў на абарону палажэнне аб „прысутнасці ў беларускім мовазнаўстве ХХ ст. выдатнага вучонага–універсала“, г.зн. Янкі Станкевіча. Гл.: Бушлякоў Ю.С. Янка Станкевіч і пытанні нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы. Аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук. Мінск, 2001. С.3. Я не ўпэўнены, ці эпітэт „універсал“ ужываецца звычайна нават у дачыненні да такога рознабаковага лінгвіста як Карскі. У інтэрв’ю газеце „Наша Ніва“ з нагоды выхаду з друку Збору твораў Станкевіча Бушлякоў увогуле параўнаў Станкевіча з… Добраўскім і Караджычам. Але Добраўскі і Караджыч пакінулі даволі неаднолькавы след у гісторыі: калі для першага галоўнымі матывамі дзейнасці былі навуковыя, то для другога — у значнай ступені практычна–рэфарматарскія. На адрозненне, аднак, ад Станкевіча, Добраўскі меў незлічоную колькасць наступнікаў, а Караджыч быў выключна паспяховым рэфарматарам. Або навуковы кансультант не ведае, хто такія Добраўскі з Караджычам, або кепска сабе ўяўляе, хто такі Станкевіч.
[34] Ідзецца пра 19–старонкавую брашуру „Доля мовы беларускае ў розных перыядах гісторыі Беларусі“.
[35] Але сярод Станкевічавых апанентаў не ўсе былі непатрыёты і, больш за тое, сярод іх было нямала разумных людзей. Скажам, Юрка Віць­біч. На адрозненне ад Станкевіча, ён лічыў, што абагачэнне беларускай літаратурнай мовы не павінна ісці „па лініі фабрыкацыі ва ўласнай мовазнаўчай лабараторыі наватвораў або па лініі засмечвання яе слоўнікам пэўнага самотнага засценка, што знаходзіцца на нашых этнаграфічных паўзмежжах“. Гл.: Дзе–ка А. Юрка Віцьбіч // Спадчына. 1995. №1. С. 18. Ці, напрыклад, пляменнік Янкі Станкевіча Ста­ніслаў, які сцвярджаў, што яго дзядзька падыходзіў да працы ў галіне нармавання літаратурнай мовы „чыста тэарэтычна і фармальна, не звяртаючы належнай увагі на практычныя магчымасці і патрэбы нашае мовы, ды пры гэтым не лічачыся з псіхалагічнай рэакцыяй чытачоў“. Гл.: Ст.Станкевіч. Мае заўвагі да „Кутка мовы“ // Бацькаўшчына. 1955. № 37.
А вось меркаванні старонняга, але вельмі кваліфікаванага назіральніка, аўтара дзвюх грунтоўных прац пра развіццё беларускага правапісу ў ХХ ст. З пэўных канкрэтных нагодаў ангельскі беларусіст Пітэр Джон Мэё заўважаў, што Станкевіч часам рабіў свае вывады пры дапамозе няшчырай (tortuous) логікі, што ён „няправільна разумеў ролю арфаграфіі“. Самую канцэпцыю беларускай мовы Станкеві­ча Мэё ацаніў як „у многіх адносінах ідыясінкратычную“. Гл.: Mayo P.J. Byelorussian Orthography: from the 1933 Reform to the Present Day // The Journal of Byelorussian Studies. Vol. IV. 1978. No. 2. P. 46. Ён жа: The Alphabet and Orthography of Byelorussian in the 20th Century // The Journal of Byelorussian Studies. Vol. IV. 1977. No. 1. Р. 41, 40.
[36] Гл.: Smułkowa E. Informacja o mało znanej propozycji znormalizowania pisowni białoruskiej z 1918 r. // Studia polsko–litewsko–białoruskie. Warszawa, 1988. S. 308.
[37] Гл.: Tichý Fr. Spisovný jazyk beloruský // Slovanské spisovné jazyky v době přitomné. Praha, 1937. C. 293.
[38] У літаратурнай камісіі Інбелкульта // Узвышша. 1927. № 2. С.213.

Наверх

Гусева, Александра А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI в. (Ігар Клімаў)

Снежня 6, 2003 |


ГУСЕВА, АЛЕКСАНДРА А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI века: Сводный каталог; В 2–х кн./ Под общ. ред. Л. И. Сазоновой. Москва: Индрик, 2003. Кн 1: 648 с.; ил. Кн. 2: 708 с.; ил.

Гэты добра ілюстраваны двухтамовік вялікага фармату, складзены загадчыцай аддзела старадрукаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі (раней — імя У. Леніна) А. А. Гусевай, уяўляе сабой каталог старадрукаў. У такіх каталогах з рознай ступенню дэталізацыі апісваецца назва, змест, выгляд і пахо­джанне кнігі, а таксама яе цяперашняе знаходжанне. Паводле ахопу матэрыялу каталогі апісваюць альбо ўсю кніж­ную прадукцыю за пэўны  часу (звычайна ад пачатку друкавання да XIX ст.), альбо склад тых ці іншых кнігасховішчаў (царкоўных, дзяржаўных, публічных, прыватных), дзе зберагаюцца старадрукі, альбо даробак асобнай друкарні ці некалькіх друкарань пэўнага рэгіёну. Такія апісанні служаць нібы лоцыямі ў кніжным моры старадаўняй пары; без іх магчымасці пошукаў гісторыкаў і філолагаў былі б істотна абмежаваныя. Але каталог старадрукаў ужо сам па сабе з’яўляецца даследчай працай, паколькі акрэслівае рэпертуар і змест друкаванай прадукцыі пэўнай эпохі і/ці рэгіёну, дае яе дакладнае біб­ліяграфічнае апісанне і, па магчымасці, рэгіструе ацалелыя асобнікі. Гэты матэрыял дапамагае даследчыкам вывучаць не толькі кнігадрукарскую справу, але і культуру, літаратуру ці грамадства пэўнай эпохі альбо краіны, робіць крыніцазнаўчы пошук больш лёгкім і сістэматызаваным.

Каталогі кірылічных старадрукаў пачалі з’яўляцца з пачаткам XIX ст., а ў 2–й палове XIX — на пачатку XX ст. існавала ўжо шмат каталогаў, складзеных пераважна расійскімі да­следчыкамі. Менавіта ў межах Расійскай імперыі захавалася найбольшая колькасць кірылічных выданняў у свеце, а ра­сійскія манархі (а ўслед за імі і некаторыя вышэйшыя чыноўнікі і багатыя купцы) паводле еўрапейскай моды збіралі на працягу некалькіх пакаленняў розныя старажытнасці. Каштоўным сховішчам такіх збораў стала Імператарская публічная бібліятэка (у савецкі час яна мела назву Публічная бібліятэка імя Салтыкова–Шчадрына, цяпер называецца Ра­сійская нацыянальная бібліятэка). Апісанні, выкананыя з уласцівай для навукі XIX ст. грунтоўнасцю, акуратнасцю і ўважлівасцю, і дагэтуль не страцілі сваёй вартасці. Яны каштоўныя таксама і тым, што часам змяшчаюць звесткі пра кнігі, якія цяпер страчаныя, але яшчэ існавалі ў XIX ст. ці ў 1–й палове XX ст.

Аднак сацыяльныя і палітычныя катаклізмы 1–й паловы XX ст. (войны і рэвалюцыі) пераразмеркавалі кніжныя фонды ў Еўропе. У Савецкім Саюзе ў часы барацьбы з царквой (1920—30–я г. і на пачатку 1960–х г.) у дзяржаўныя бібліятэкі была перавезена вялікая колькасць старадрукаў; некаторую частку кірылічных кніг вывезлі з пасляваеннай Нямеччыны ў якасці рэпарацыі. Так узніклі буйныя кнігасховішчы, дзе ў адным месцы канцэнтраваліся кніжныя багацці ці не за ўсю гісторыю кірылічнага друку. Самым буйным у свеце сховішчам кірылічных старадрукаў стала Расійская дзяржаўная бібліятэка. Гэта стварыла добрую магчымасць для вывучэння кірылічнай кнігі ў сукупнасці і дэталях, нават паводле кожнага паасобніка.

Праца сп. Гусевай — частка амбітнага праекта па стварэнні Зводнага каталога кірылічных (і глагалічных) старадрукаў, які апісаў бы ўсе, у т. л. і страчаныя кірылічныя кнігі да XVIII ст. Гэтая задума ўзнікла яшчэ ў 1960–х г. у двух вядомых кнігазнаўцаў — расійскага Я. Неміроўскага і англійскага Дж. Сіманса. Пасля распрацаванай у 1970—80–я г. методыкі і публікацыі некалькіх папярэдніх і прыватных прац гэты праект пачаў рэалізоўвацца. З 1996 г. у Бадэн–Бадэне (Нямеччына) Я. Неміроўскі пачаў выдаваць Зводны каталог кірылічных старадрукаў канца XV — 1–й паловы XVI ст. Гэты каталог выходзіць (у серыі Bibliotheca bibliographica Aure­liana) выпускамі, прысвечанымі асобным друкарням ці выдаўцам (пакуль выйшла шэсць выпускаў, сярод якіх два апісваюць усе выданні Скарыны). Працягам гэтай серыі і з’яўляецца праца сп. Гусевай, якая апісвае выданні ў храналагічным парадку іх выхаду ў свет (з 1551 да 1600 г.).

Бібліяграфічнае апісанне ў каталогу вядзецца паводле вялікай колькасці параметраў, што робіць яго, напэўна, самым дэталізаваным і падрабязным кірылічным каталогам свету. Назва кнігі падаецца пад імем яе аўтара ці пад уніфікаваным загалоўкам, пасля чаго прыводзіцца загаловак першакрыніцы, потым указваецца дата выхаду ў свет, аркушавая формула (колькасць аркушаў і сшыткаў), фармат, памер шрыфту. Дадаткова паведамляюцца мова асноўнага тэксту і мова іншых тэкстаў выдання, звесткі пра перакладчыка(ў) і звесткі з гісторыі выдання (першая і наступныя публікацыі). Асаблівая ўвага аддадзена раскрыццю зместу выдання: у каталогу падаецца пааркушавы ці пастаронкавы інціпітарум усіх частак выдання, часта ў суправаджэнні неабходных тлумачэнняў гістарычна–культурнага характару. Падрабязна апісваюцца такія паказчыкі старадрукаванай кнігі, як сігнатуры, нумарацыя, калантытулы, кустоды, параметры набору і друку, арнамент і ілюстрацыі. У каталогу прыводзяцца звесткі пра наклад кожнага выдання, адзначаюцца паасобнікі асаблівай каштоўнасці (карэктурныя, з рукапісанымі прадмовамі, з аўтографамі гістарычных асоб і да т. п.), указваюцца факсімільныя выданні кнігі, падаецца літаратура, дзе згадваецца дадзенае выданне, і нарэшце пералічваецца колькасць ацалелых паасоб­нікаў з указаннем кнігасховішчаў і месцаў іх знаходжання.

Пераважная большасць (162) выданняў была апісана да­следчыцай de visu, і толькі рэшта — паводле факсімільных выданняў, фотакопій ці звестак іншых бібліяграфій (I, 15). У самы апошні момант падрыхтоўкі каталога да друку даследчыца даведалася пра яшчэ адно выданне, да таго невядомае. Гэта недатаваны буквар з друкарні Мамонічаў (I, 21—22), падобныя буквары з тымсамым загалоўкам і зместам Мамонічы выпускалі пазней.

Каталог сп. Гусевай з прычыны свайго аб’ёму падзелены на два тамы (мяжа прыпадае на 1582 г., у абодвух тамах апісана прыкладна роўная колькасць выданняў: у т. I — 88, у т. II — 87) і мае адзіную нумарацыю старонак (усяго іх у каталогу 1356). У I томе змешчаны толькі адзін дадатковы тэкст — уводзіны (I, 8—22), дзе выкладаюцца прынцыпы і метады апі­сання выданняў, а таксама розныя статыстычныя звесткі наконт жанраў, аўтарства, складу, захавання апісаных кніг, тады як II том залучае шмат дадаткаў: 1) пералік фрагментаў кірылічнага тэксту ў выданнях лацінкай (іх даследчыца налічыла ўсяго 4, гл.: II, 1203); 2) ксілаграфічны друк (г. зв. Абагар — сербскі малітоўнік–амулет, ад якога захавалася толькі дзве цэльнагравіраваныя з абодвух бакоў дошкі з тэкстам, гл.: II, 1203—1204); 3) спіс не знойдзеных выданняў (іх вядома 39), пра якія ёсць згадкі ў розных крыніцах або іх бачылі яшчэ ў XIX ст. ці нават да II сусветнай вайны (II, 1204—1208); 4) спіс памылковых ці недакладных звестак пра тыя ці іншыя выданні (II, 1208—1217); 5) табліца месцаў, дзе адбываўся друк кірылічных выданняў (іх выяўлена 27), у т. л. неадшуканых, з указаннем колькасці ацалелых паасобнікаў (II, 1271), 6) зводная табліца элементаў выдавецка–рэдактарскага афармлення (г. зн. дадатковых тэкстаў: тытульных лістоў, прадмоў, дэдыкацый, вершаў, зместаў, малітваў тых, хто працаваў над выданнем, пасляслоўяў, выходных звестак і інш.), пры гэтым для кожнага выдання (за выключэннем дэфектных ананімных і адналістовых) указана, на якіх лістах гэтыя тэксты знаходзяцца (II, 1272—1282). У якасці дадатку змешчаны і вялікі артыкул рэдактара ўсяго каталога Л. Сазонавай „Кнігі кірылічнага друку ў другой палове XVI стагоддзя паміж Масквой і Рымам“ (II, 1242—1270), у якім разглядаюцца выданні і іх прадмовы, дэдыкацыі, вершы ў кантэксце літаратуры таго часу. Каталог завяршае цэлая серыя паказчыкаў: храналагічны, геаграфічны, іканаграфічны, паказчык загалоўкаў выданняў, спіс іх сучаснага месцазнаходжання, паказчык імёнаў, спіс скарачэнняў і цытаванай літаратуры. Адны гэтыя дадаткі робяць каталог сп. Гусевай надзвычай цікавай і каштоўнай крыніцай, карыснай для любога даследчыка пісьменства і літаратуры XVI ст. Дадзеныя адной толькі Зводнай табліцы дадатковых тэкстаў могуць паслужыць падмуркам для некалькіх манаграфій.

Дарэчы, у каталогу як у ніводным з ранейшых аддадзена значная ўвага дадатковым тэкстам апісаных выданняў. Усе такія тэксты, дасяжныя даследчыцы, цалкам апублікаваныя факсімільна ці ў наборным выглядзе (калі яны маюць дробны шрыфт ці паасобнік быў складальніцы недасяжны), што робіць каталог каштоўнай крыніцай для любога да­следчыка літаратуры і мовы. Праўда, сп. Гусева імкнулася змясціць публікацыю дадатковых тэкстаў у склад бібліягра­фіч­нага апісання, таму здымкі старадрукаў, устаўленыя ў сам каталог, перамяжаюцца з тэкстам апісанняў і чамусьці не маюць нумарацыі старонак. Гэта ўскладняе карыстанне каталогам і складае галоўную яго нязручнасць. У практычных мэтах лепш было б вынесці альбом з такімі публікацыямі ў канец выдання, у якасці II тома.

За перыяд, разгледжаны ў каталогу, у свет выйшла больш за дзве сотні кірылічных кніг (цяпер адшукана толькі 175 выданняў), надрукаваных на Балканах (у Румыніі — 41, у Сербіі — 4) і Венецыі (22) з Рымам (4), на землях Беларусі (69) і Ўкраіны (35), а таксама ў Масковіі (25) і Нямеччыне (10). Як бачна, аб’ёмы кнігавыдання былі няроўныя ад рэгіёну. Каталог сведчыць, што ў гэты час у свеце існавалі два асноўныя цэнтры кірылічнага кнігадруку: ВКЛ і Балканы. Траціна ўсіх апісаных у каталогу друкаў (64 кнігі) выйшла толькі ў адной Вільні, а ўсяго на Беларусі і Ўкраіне з’явілася 104 выданні — амаль палова з апісаных у каталогу (I, 9). Цікава, што ўсе яны пабачылі свет у заходніх землях Беларусі (Вільня, Заблудаў, Нясвіж, друкарня Цяпінскага) і Ўкраіны (Астрог, Львоў). Таму артыкул сп. Сазонавай з большым правам можна было б назваць „паміж Беларуссю і Балканамі“.

2–я палова XVI ст. у Цэнтральнай Еўропе — час культурнага ўздыму і вострай рэлігійнай барацьбы, і тагачаснае грамадства патрабавала друкаванай кнігі. Друкі станавіліся важным сродкам распаўсюджання новых ідэй і новых літаратурных жанраў. Разам з тым у сферы традыцыйных тэкстаў яны пачалі канкураваць з рукапісанай кнігай. Каталог добра адлюстроўвае апошнюю тэндэнцыю, якая праявілася ва ўсім рэгіёне. Пераважная частка кірылічных кніг, выдадзеная ў 2–й палове XVI ст. — гэта царкоўна–рэлігійныя, а таксама навучальныя (буквары і граматыкі) тэксты (I, 10). Так, усе маскоўскія, балканскія, італьянскія і нямецкія выданні гэтага часу — амаль выключна рэлігійныя тэксты: кнігі для набажэнства альбо публікацыі Св. Пісьма ці катэхізісы. Усе яны прызначаліся для духавенства ці рэлігійнай прапаганды. Толькі ў Цю­бін­гене пратэстанты выпусцілі ў 1561 г. двойчы азбуку і буквар, у 1564 г. азбуку глаголіцай, кірыліцай і лацінкай, а ў Венецыі ў 1597 г. былі выдадзены буквар і азбука. Аднак на Беларусі і Ўкраіне з 1580–х г. актывізавалася першая тэндэнцыя: жанравы рэпертуар кірылічных выданняў зрабіўся нашмат больш разнастайны. Апрача царкоўна–рэлігійных і катэхізічных твораў на Беларусі і Ўкраіне ў гэты час выдаваліся:

а) экзэгетычныя творы: у Вільні: „Дыялог“ Генадзя Скалярыса (1585), „Аб крыжовым знаку“ Максіма Грэка (1585/95), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1588), „Пандэкты“ Нікана Чарнагорца (каля 1592) — усё Мамонічы; „Казанне Св. Кірылы, патрыярха ерусалімскага“ ў перакладзе Стафана Зізанія (1596), „Кніга аб веры“ (1596) — Брацкая друк.; у Астрогу: „Кніга пра посніцтва“ Васіля Вялікага (1594), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1595);

б) палемічныя творы: „Ключ царства нябеснага“ Герасіма Сматрыцкага (1587), „Пра адзіную ісцінную праваслаўную веру“ Васіля Суражскага (1588), „Апакрысіс“ Хрыстафора Філалета (1597) — астрожская друк., „Унія“ (1595), „Справядлівае апісанне Берасцейскага сабору“ (1597) і „Антырызіс“ (1599) Іпата Пацея, а таксама яго пераклад памфлета Пятра Скаргі „Апісанне сабору Берасцейскага“ (1597) — Мамонічы ў Вільні;

в) царкоўна–рэлігійныя пасланні і граматы: грамата караля Жыгімонта III патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589), пасланні патрыярха Ераміі II (1583, 1584), зборнік розных лістоў і пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (1598), „Водпіс на ліст Іпата Пацея“ (1598) — астрожская друк.; па­сланні патрыярха Ераміі II (1591) і патрыярха Мялета Пігаса (1593) — львоўская Брацкая друк.;

г) навучальная і філалагічная літаратура: апрача буквароў і азбук выходзілі граматыкі: граматыка Псеўда–Дамаскіна (Вільня: Мамонічы, 1586), граматыка Лаўрэна Зізанія (Віль­ня: Брацкая друк., 1596), азбука са слоўнікам братоў Зізаніяў (Вільня: Брацкая друк., 1596), падручнік па логіцы „Дыялектыка“ Ёгана Спангенберга (Вільня: Мамонічы, каля 1586), славяна–грэцкая граматыка (Львоў: Брацкая друк., 1591), канкарданц да Новага Запавету „Кніжка, збор рэчаў найпа­трэбных“ (Астрог: Іван Фёдараў, 1580);

д) вершы: „Храналогія“ Андрэя Рымшы (Астрог: Іван Фёдараў, 1581), „Прасфоніма“ (Львоў: Брацкая друк., 1591);

е) юрыдычныя кодэксы: „Трыбунал“ (1586), „Статут ВКЛ“ (1588, 1592/3, 1594/5) — Мамонічы ў Вільні.

Такая жанрава–тэматычная разнастайнасць беларускіх і ўкраінскіх старадрукаў сведчыць аб значным культурным патэнцыяле рэгіёну і актыўных працэсах у яго грамадскім жыц­ці, аб складзе чытацкай аўдыторыі і росце яе духоўных запа­трабаванняў з 1580–х г. Увогуле, 2–я палова XVI ст. атрым­ліваецца надзвычай важнай эпохай для беларускай культуры. За выключэннем выданняў Францішка Скарыны, што з’яві­ліся на пачатку XVI ст., кірылічны друк Беларусі і Літвы, а таксама Ўкраіны распачаўся менавіта ў той час. Гэта абумоўлівае значную цікавасць і актуальнасць працы сп. Гусевай для беларускіх даследчыкаў.

Геаграфія з’яўлення кірылічнай кнігі ў цэлым залежыць ад арэалаў выкарыстання кірыліцы. Кірыліца ў XVI ст. ужывалася пераважна ў праваслаўных асяродках. Таму большасць кніг, апісаных у каталогу, выходзіла на царкоўнаславянскай мове (133), але некаторая іх частка з’явілася на старабеларускай (20) і румынскай (11) мовах. Толькі ў некаторых раёнах Далмацыі кірыліца выкарыстоўвалася і каталікамі, для іх выдаваліся кнігі ў Венецыі і Рыме на харвацкай мове. Да кірыліцы звярталіся і пратэстанты, што ў мэтах рэлігійнай прапаганды выпускалі кірыліцай кнігі — на харвацкай мове ў Цюбінгене і старабеларускай мове ў Нясвіжы ды ў друкарні Цяпінскага. Такім чынам, кірылічную кнігу выдавалі таксама на Захадзе, але гэта былі тэксты на харвацкай мове (11).

Заўваг патрабуюць кваліфікацыі мовы старадрукаў, дадзеныя ў каталогу. Звычайна ранейшыя складальнікі абыходзіліся без гэтага параметра, аднак сп. Гусева, імкнучыся да мак­сімальнай поўніцы свайго бібліяграфічнага апісання, адважна вырашыла падаваць яго для кожнага выдання. У гэтай працы яна карысталася парадамі прафесійных лінгвістаў, пераважна маскоўскіх (I, 11). Такую спробу даследчыцы трэба ўсяляк вітаць, аднак яе нельга прызнаць удалай. Некаторыя кваліфікацыі выклікаюць пытанне ці з’яўляюцца проста памылковымі і трапілі, відаць, па недаглядзе.

Чамусьці выданне Цяпінскага, дзе тэкст надрукаваны на царкоўнаславянскай і старабеларускай мовах, не пазначана як дыглота (хоць іншыя выданні такога кшталту адзначаны, гл.: I, 11). Больш за тое, мова гэтага выдання чамусьці кваліфікаваная як „царкоўнаславянская гібрыдная“ (I, 569), хоць яго царкоўнаславянская частка адлюстроўвае тэкст маскоўскага паходжання, толькі набраны з улікам нормаў старабеларускай арфаграфіі. Гібрыднай царкоўнаславянскай мовай таксама акрэсленая мова граматы караля Жыгімонта III, дадзеная патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589) і „Апа­крысіса“ Хрыстафора Філалета (Астрог, 1597/9). Гэтыя творы напісаныя тыпова старабеларускай мовай, нагэтулькі тыповай, што яе прыклады нават прыводзяцца ў хрэстаматыях па гісторыі беларускай ці ўкраінскай мовы. У іншых выпадках да гібрыднай царкоўнаславянскай мовы у каталогу аднесены беларускія выданні, у складзе якіх знаходзяцца тэксты або толь­кі на царкоўнаславянскай мове, або разам з тэкстамі на старабеларускай мове; тытульныя лісты, прадмовы і пасляслоўі такіх выданняў аформленыя на старабеларускай мове. Гэта: „Дыялог Генадзя Скалярыса“ (Вільня: Мамонічы, 1585), „Катэхізіс“ (Вільня: Мамонічы, 1585), які раней лічыўся перакладам катэхізіса Пятра Канізія (так — і ў каталогу), але ён не можа ўзыходзіць да Канізія, „Граматыка“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), „Навука да чытання і разумення пісьма славенскага“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), дзе змешчаны яго царкоўна­славянска–старабеларускі слоўнік „Лексіс“ і кароткі катэхізіс Стафана Зізанія. Таксама наўрад ці апраўдана называць гіб­рыднай царкоўна­славянскую мову кнігі Васіля Суражскага „Аб адзінай ісціннай праваслаўнай веры“ (Астрог, каля 1588 г.), граматы патрыярха Ераміі II, дадзенай мітрапаліту Міхалу Рагозу (Львоў: Брацкая друк., 1591), вершаванай „Прасфанімы“ (Львоў: Брацкая друк., 1591), перакладу (і прадмовы) „Маргарыта“ Іаана Залатавуснага (Астрог, 1595), зборнік пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (Астрог, 1598). Мова ніводнага з гэтых выданняў спецыяльна не даследавалася, а асобныя запазычанні ці марфалагічныя варыянты і тым больш арфаграфічныя непа­слядоўнасці яшчэ не азначаюць гібрыдызацыі.

З’яўленне тэрміна „гібрыдная царкоўнаславянская мова“ ў каталогу абавязана поглядам некаторых расійскіх лінгвістаў, што кансультавалі сп. Гусеву па моўных пытаннях. Такі тэр­мін не агульнапрыняты, а яго дачыненне да беларускіх і ўкраінскіх выданняў XVI ст. спрэчнае, таму варта было б яго пазбегнуць. Пра гібрыдную мову звычайна гавораць у дачыненні да тэкстаў больш позняга часу — 2–й паловы XVII — XVIII ст., калі царкоўнаславянская мова зазнала моцны ўплыў з боку польскай і старабеларускай моў. Але нават тады гэта адбылося толькі ў некаторых жанрах, арыентаваных на простых вернікаў (казанні, жыцці, малітвы, духоўныя вершы). Дарэчы, гэтую мову ў тыя часы называлі славенароскай

Парадамі расійскіх лінгвістаў народжаны і іншы тэрмін каталога — „канцылярская мова ВКЛ“, якой акрэслена мова „Трыбунала“ і „Статута ВКЛ“. Хоць такі тэрмін у пэўных адносінах карэктны, аднак на фоне іншага тэрміна „простая мова“ (таксама ў некаторых адносінах карэктнага), якім кваліфікавана агульная літаратурна–пісьмовая мова беларусаў і ўкраінцаў, ён стварае ў чытача хібнае ўражанне, быццам гэта дзве розныя мовы. Нажаль, менавіта такіх поглядаў трымаюцца асобныя маскоўскія лінгвісты, для якіх мова Беларусі і Ўкраіны XVI ст. —  заўжды нейкая недалугая макаранічная, гібрыдная ці „простая мова“, існаванне якой часам наогул не пры­знаецца.

Можна адзначыць таксама некаторыя хібы ў афармленні спіса бібліяграфіі, напрыклад, недакладна зацытавана кніга: Лабынцев Ю. Православная Академия Ходкевичей и её издания, Минск, 1996 (прамінута слова Ходкевичей), не ўсе артыкулы ў спісе маюць указанні старонак. Пры бібліяграфічным апісанні не заўжды абраныя самыя ўдалыя уніфікаваныя назвы выданняў. Так, кніга, вядомая ў навуковым свеце як Казанне Кірылы, патрыярха ерусалімскага (№ 95), падаецца пад назвай Зборнік павучэнняў.

Аднак гэтыя дробныя недахопы аніяк не памяншаюць значэння той велізарнай працы, што была зроблена адным чалавекам для сістэматызацыі і дэталёвага апісання кірылічнай кнігі 2–й паловы XVI ст. Гэтая манументальная праца стане карысным дапаможнікам для ўсіх даследчыкаў славянскай кнігі і культуры, для гісторыкаў і мовазнаўцаў.
Мінск

Ігар Клімаў

Наверх

Zoltán András. Oláh Miklos Athila című munkájának XVI. századi lengyel és fehérorosz fordítása (Алесь Бразгуноў)

Снежня 5, 2003 |


ZOLTÁN, ANDRÁS. Oláh Miklos Athila című munkájának XVI.századi lengyel és fehérorosz fordítása /Dimensiones Culturales et Urbariales Regni Hungariae 6/Nyíregyháza, 2004. 554 p. («Атыла» Міклаша Олаха ў польскім і беларускім перакладах XVI ст.).

Грунтоўная манаграфія венгерскага славіста і даўняга сябра Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў доктара Андраша Золтана з’яўляецца плёнам амаль 14–гадовага даследавання занядбанага помніка даўняй беларускай перакладной літаратуры XVI ст. — «Исторыи о Атыли, короли Угорском». Мовазнаўчае на першы погляд, гэтае даследаванне, тым не менш, дадасць нямала карысці й таму, хто вывучае гісторыю, культуру і літаратурны працэс Беларусі эпохі Адраджэння.

Праца складаецца з дзвюх частак — самога даследавання (9—104) і дадатку, які змяшчае: а) факсіміле і транслітарацыю старабеларускага тэксту па рукапісе Бібліятэкі Рычыньскіх у Познані (105—211), б) факсіміле і транслітарацыю польскага старадруку па унікальным экзэмпляры кракаўскага выдання 1574 г. (212—454), в) польскі й беларускі тэксты ў паралельным размяшчэнні з указаннем значных разыходжанняў з лацінскім арыгіналам (455—538), г) падсумаванне на рускай мове (539—554).

Найбольшую цікавасць уяўляе для нас, безумоўна, старабеларускі тэкст, які недаравальна працяглы час заставаўся па–за абсягам навуковых інтарэсаў беларускіх мова– і літаратуразнаўцаў. Слабым суцяшэннем паслужыць хіба тое, што матэрыял помніка ўвайшоў у спіс крыніц «Гістарычнага слоўніка беларускай мовы», дзвюх прац А. М. Булыкі пра лексічныя запазычанні ў беларускай мове XVI—XVII ст., а сам твор заслужыў на асобныя артыкулы ў «Гісторыі беларускай літарытуры: Старажытны перыяд» (1997), у ЭГБ (т. 3) ды БелЭн (т. 5). На вялікі жаль для беларускіх даследчыкаў даўніны, чарговая праца, прысвечаная аднаму з твораў Пазнанскага зборніка (у 1983 г. у Фларэнцыі італьянскай даследчыцай Эмануэлай Згамбаці выдадзена манаграфія «Il Tristano Biancorusso» з дадаткам старабеларускага тэксту і яго пера­кладу на італьянскую мову), напісана не айчыннымі спецыя­лі­стамі і з’явілася па–за межамі Беларусі. Як зазначае др. А. Золтан, у яго складваецца ўражанне, што беларускія навукоўцы ўважаюць «Гісторыю пра Атылу» якімсьці другасным, малахарактэрным помнікам старабеларускай мовы XVI ст. (44). Нельга не пагадзіцца з шаноўным даследчыкам у гэтай ацэнцы, дадаўшы ў апраўданне, што «Исторыя о Атыли» з выхадам пры канцы 2003 г. «Анталогіі даўняй беларускай літаратуры: XI — першая палова XVIII стагоддзя» атрымала належнае прызнанне. Такім чынам, на сёння можна весці гаворку толькі пра кадыфікацыю лексікі помніка ў ГСБМ і частковую публікацыю тэксту–перакладу, але ніяк не пра ацэнку яго якасці, што магчыма выключна шляхам лексіка–стылістычнага і граматычнага параўнання «Исторыи о Атыли» (1580?) з яе польскай крыніцай «Historia spraw Atyle» (1574) і іх супольным пратографам — папулярызаванай хронікай «Athila» (1538) прымаса Венгрыі Міклаша Олаха (1493—1568).

Ствараючы сваё псеўдагістарычнае апісанне подзвігаў венгерскага народнага героя, М. Олах абапіраўся на творы шэрагу гісторыкаў Сярэднявечча і Адраджэння — Экхардa з Аўры («Cronica miscella»), Марка Антонія Кокцыя–Сабэліка («Rhapsodiae historiarum» і «Historia Veneta in decades»), Піліпа Буонакорзі–Калімаха («Attila»), вядомую ў пачатку XVI ст. сусветную Хроніку Сігіберта (ахоплівае падзеі 381—1111 г.) з манастыра Жамблу (Бельгія). Шырока выкарыстоў­вае М. Олах і старажытныя мадзьярскія летапісы і хронікі —найбольш верагодна, былі гэта Хроніка Сімана Кезы (1282), што згадваецца ў Будзінскім летапісе і ў вытворнай ад яго За­грабскай хроніцы, а таксама дапоўнены і выдадзены Я. Турачам у 1464 г. Ілюмінаваны летапіс (1358), у якіх знітаваныя гістарычная праўда і створаныя ў народнай свядомасці міфы пра паходжанне венграў і жыццё Атылы як цэнтральнага героя іх гісторыі. М. Олах старанна пазбягаў фантастычных матываў, якія не стасаваліся з вобразам народнага героя (накшталт распаўсюджанага ў тыя часы ў многіх народаў уяўлення пра Атылу–сабакагалова), аднак пазбегнуць пэўных белетрыстычных элементаў цалкам яму ўсё ж не ўдалося, што дае нам падставы разглядаць хроніку «Athila» не толькі як гістарыяграфічную крыніцу, але і як твор мастацкай літаратуры.

Імкнучыся да стварэння ідэальнага, прыхарошанага вобраза правадыра заваёўнікаў, М. Олах (а ўслед за ім тое ж робяць Ц. Базылік і беларускі перакладчык) амаль пазбаўляе яго адмоўных якасцяў і ўсялякім чынам падкрэслівае мужнасць, разважлівасць, міласэрнасць і мудрасць героя. Дзякуючы гэтаму Атыла паўстае перад чытачом як асоба рэнесансавая, якая больш спадзяецца на ўласныя сілы, чым на божую дапамогу. Высока ацэньваючы асабістыя якасці галоўнага героя, аўтар разам з тым надзвычай стрымана апісвае тыя дзеянні гунаў, дзе гаворыцца пра іх жорсткасць і бязлітаснасць да паняволеных народаў.

Пазней, як дарэчы адзначае ў раздзеле VIII («Атыла» Міклаша Олаха і Хроніка Мацея Стрыйкоўскага) сваёй працы А. Золтан, падобнае разуменне вобраза Атылы было інтэрпалявана на асобу Стафана Баторыя і зафіксавана ў адпаведным раздзеле Хронікі Марціна Бельскага (1597). Дзякуючы венгерскаму паходжанню Стафана Баторыя ў гістарыяграфіі Рэчы Паспалітай з канца XVI ст. знаходзіць сваё новае ідэалагічнае абгрунтаванне ідэя вяртання адабраных маскавітамі «ўсходніх земляў». Так, паводле М. Стрыйкоўскага (1582), Атыла «wyszedł od Rzeki Juhri, a Juhra i teraz iest w ziemi Iwaka [Iвана Жахлівага. — А. Б.] Cara» (56), таму цалкам лагічнай падаецца Стрыйкоўскаму думка, што «y teras Krol Stephan słusznie iako Węgrzyn Oyczyzny swei Juhariey [Угорскай. —А. Б.], pod Moskiewskim może dochodzić, którą on sam Węgrom przyznawa» (69). Паказальнае ў гэтым плане супастаўленне лацінскага, польскага і беларускага тэкстаў: так, лацінскае «Hunni» (у Олаха) ператвараецца ў «Hunnowie, abo iak ich dzisiai pospolicie zową, Węgrowie» (у Базыліка), беларускі ж перакладчык ідзе яшчэ далей — «гуннове, або як их нине посполите зовуть, угрове». Дарэчы, як мяжу паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай называе ў сваёй паэме «Дзесяцігадовая аповесць пра вайсковыя справы пана Мікалая Крыштофа Радзівіла» (1585) раку Угру Андрэй Рымша, які ў падмацаванне сваёй думкі спасылаецца на аўтарытэт вялікага князя Вітаўта:

Co, jeśliby prawdziwie było powiedziano,
Za rubież miedzy Moskwą i Litwą by miano… (1341|42)
Brodził też Uhrę rzekę, kiedy jeno raczył,
Bo granicę litewską po niej był naznaczył. (1353|54)

У выніку ў паэме Рымшы Стафан Баторы ў вачах ліцвіна робіцца прадаўжальнікам справы Вітаўта гэтак жа, як для венграў (уграў) той самы Баторы застаецца прадаўжальнікам справы Атылы.

Паколькі беларускі пераклад твора з’яўляецца ананімным, цалкам зразумела, што А. Золтан акцэнтуе ўвагу на асобах М. Олаха (раздзел I.1. — Усходнееўрапейскі «Athila» Міклаша Олаха) і Цыпрыяна Базыліка (раздзел I.2. — Польскае выданне) у кантэксце польска–венгерскага культурнага ўзаемадзеяння. Між тым, у выпадку з Базылікам больш дарэчнай была б гаворка пра яго ўклад у развіццё культурнай сітуацыі ў Беларусі, на тэрыторыі якой ён жыў і працаваў з 1558 да 1570 г.  Яшчэ ў час навучання ў Кракаўскай акадэміі Базылік прыняў кальвінства і навязаў стасункі з аднадумцамі ў ВКЛ, у прыватнасці, з Мікалаем Радзівілам Чорным, на службе ў якога ў 1558—1560 г. будзе знаходзіцца ў якасці прыдворнага музыкі і друкара. У 1560 г. Базылік узначаліў берасцейскую друкарню, уласнікам якой зрабіўся пазней, у 1566 г., пасля смерці свайго патрона М. Радзівіла (1565). Друкарня Базыліка была найбольш паспяховай з вядомых берасцейскіх друкарняў: за дзесяцігоддзе тут пабачылі свет блізу 40 выданняў рознага зместу на польскай і лацінскай мовах, сярод якіх знакамітая Берасцейская Біблія (1563) і напісаныя або перакладзеныя самім друкаром «Размова паляка з ліцвінам» і «Пратэй, або Пярэварацень» (1564), «Гісторыя жорсткіх пераследаў Царквы Божай» (1567), «Гісторыя пра Юрыя Кастрыёта, званага Скандэрбегам» (1569). У 1570 г. з выхадам «Працэсу чарцей су­праць людскога роду» дзейнасць брэсцкай друкарні спыняецца праз тое, што Базылік атрымлівае прызначэнне на пасаду войта м. Мельнік на Падляшшы. Наступны пераклад — «Гісторыя справаў Атылы, караля Венгерскага» — з’яўляецца толькі ў 1574 г., але ўжо ў Кракаве. Тым не менш, Базылік, па ўсёй верагоднасці, і надалей падтрымліваў шчыльныя стасункі з «літоўскімі» друкарамі, пра што сведчыць выдадзены ў Лоску ў яго перакладзе трактат А. Фрыча–Маджэўскага «Пра ўладкаванне Рэчы Паспалітай» (з прадмовай Сымона Буднага). З вышэйадзначаных прычын не павінна падацца нацяжкай і думка, што беларускі пераклад «Атылы» зрабіў калі не адзін з былых супрацоўнікаў берасцейскай друкарні Базыліка, то  напэўна што асоба, добра знаёмая з самім Базылікам. На карысць падобнага меркавання сведчыць не толькі мова беларускага перакладу, але найперш той факт, што ў ім, у параў­нанні з выданнем Базыліка, адсутнічае прадмова–прысвячэнне сцяпанскаму старосту Станіславу Граеўскаму і ёсць разыходжанні ў колькасці і змесце маргіналій. Магчыма, такім чынам, што беларускі пераклад быў зроблены не з друкаванага польскага выдання «Historia spraw Atyle», а з яго рукапіснага «чарнавіка»; ужо на стадыі друкавання свайго перакладу Базылік мог унесці нязначныя карэктывы, дзякуючы чаму з’явіліся пэўныя разыходжанні з беларускім рукапісным «перакладам з Базыліка».

У гэтай сувязі паўстае пытанне пра якасць беларускага перакладу адносна польскай крыніцы, а таксама польскай адносна лацінскай. Трэба адзначыць, што пераклад Ц. Базыліка быў даволі прафесійны і сумленны, у чымсьці блізкі да сучаснага т.зв. «тэхнічнага» перакладу з яго максімальна поўнай перадачай асаблівасцяў арыгіналу: унесеныя Ц. Базылікам змены не былі істотнымі і ў асноўным заключаліся ў нешматлікіх спрашчэннях лацінскіх сказаў, усячэнні канчаткаў асабовых імёнаў і іх замене на займеннікі або польскія адпаведнікі. Згаданыя асаблівасці захоўвае і старабеларускі пера­клад, найбольш характэрная рыса якога — надзвычайная залежнасць ад польскага тэксту: пераклад зроблены літаральна слова ў слова, з захаваннем таго ж стылю аповеду і тых жа сінтаксічных структур, што і ў Ц. Базыліка. Не кажучы пра разнастайныя памылкі, беларускі перакладчык часам прапускае незразумелыя для яго польскія словы, утвараючы ў гэтых месцах беларускага тэксту лакуны. Так, не здолеў ён пера­класці такіх словаў, як fortel ‘зручны спосаб’, jałoszka ‘ялавіца’, cofnać ‘адкінуць, занядбаць’, wieś ‘паселішча’, motłoch ‘грамада, тлум, зграя, банда’ і многіх іншых (што добра сведчыць пра тагачасны ўзровень паланізаванасці беларускага насельніц­тва).

У сувязі з вышэйсказаным надзвычай важным у структуры манаграфічнага даследавання Андраша Золтана з’яўляецца VI раздзел («Кароткія высновы па польскім і беларускім тэкстах»). Як вынікае з даследавання, некаторыя паланізмы (накшталт twarz і trwaćтвар і трываць), звычныя ў сучаснай беларускай мове, пры канцы ХVI ст. былі нехарактэрныя для старабеларускай мовы. На жаль, аўтар не падмацоўвае сваёй высновы спасылкамі на астатнія творы Пазнанскага зборніка, у тым ліку і «Летапіс Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага» (спіс Рачынскага), або іншыя тагачасныя помнікі (напрыклад, Статуты ВКЛ 1566 і 1588). Між тым у названых помніках слова твар сустракаецца толькі аднойчы («Аповесць пра Баву»), а трываць можна знайсці хіба толькі ў «Аповесці пра Трышчана». Адзін з найбольш значных у раздзеле мана­графіі  — параграф 2.1. (60—65). Тут аўтар, канстатуючы па­слядоўнасць замены ў «Исторыи о Атыли» і звязаных з ёй старабеларускіх перакладах польскіх лексем з коранем trzym– усходнеславянскім держ–, паказвае, як польскі ідыяматычны выраз otrzymać zwycięstwo — калька з лац. victoriam obtineo — праз заходнерускія тэксты (одержати звитяжство) з канца ХVII ст. трапляе ў Масковію, дзе паланізм звитяжство замяняецца царкоўнаславянізмам победа.

Старабеларуская «Исторыя о Атыли» вызначаецца яшчэ і тым, што менавіта ў ёй упершыню зафіксавана добра вядомае сёння беларускае слова бусел (52). Характэрна таксама, як адзначае А. Золтан (59), што польскі выраз Kapitolium Rzymskie (рымскі Капітолій) беларускі перакладчык замяніў выразам Глава Рымская (дадамо таксама, што тым самым выразам перакладзены ў беларускім тэксце і Senat Rzymski, хоць Rada Rzymska заўсёды перадаецца адпаведна — Рада Рымская).

Прызнаючы высокі навуковы ўзровень падрыхтоўкі А. Золтанам змешчаных у дадатку старапольскага і старабеларускага тэкстаў, хацелася б даць пералік непазбежных, на жаль, у такой карпатлівай працы памылак расшыфроўкі беларускага тэксту (у пары першае слова адпавядае выданню А. Золтана, другое — рукапісу; у дужках падаецца старонка і, праз двукроп’е, нумар адпаведнага радка ў выданні А. Золтана): умеретиумереть (113:30), жытижыть (123:19), възрушативзрушать (131:28), отягнувшыоттягнувшы (133:27), пустелниковопустэлниково (139:4), эцысовоюэцыусовою (157:28), боятисябояться (163:4) і облежэнемоблежэньем (163:18), доконченэньемъдокончэньемъ (167:16), пославшы посла до Валентыняна — пославшы посла своего до Валентыняна (203:19). Зразумела, што падобныя памылкі не маюць вызначальнага характару пры ацэнцы ўсёй значнасці і каштоўнасці праведзенай венгерскім славістам працы. Больш за тое, відавочна, што манаграфія Андраша Золтана «„Атыла“ Міклаша Олаха ў польскім і беларускім перакладах XVI ст.» для беларускіх лінгвістаў павінна паслужыць узорам для пераймання.
Мінск

Алесь Бразгуноў

Наверх

Stern, Dieter Hubert. Die Liederhandschrift F 19–233 (15) der Bibliothek der Litauischen Akademie der Wissenschaften (Ігар Клімаў)

Снежня 4, 2003 |


Stern, Dieter Hubert. Die Liederhandschrift F 19—233 (15) der Bibliothek der Litauischen Akademie der Wissenschaften: Eine kommentierte Edition. Köln; Weimar; Wien: Böhlau Verlag, 2000. 767 S. (Bausteine zur slavischen Philologie und Kulturgeschichte, Reihe B: Editionen, Neue Folge, Bd. 16)

Кніга маладога нямецкага даследчыка Дытара Губерта Штэрна ўяўляе сабой каментаваную публікацыю зборніка 213 сілабічных духоўных песняў, г. зв. псальмаў. Такія песні ўваходзілі ў склад уніяцкіх ненатаваных спеўнікаў, вядомых пад назвай багагласнік. Рукапіс, даследаваны сп. Штэрнам, — практычна адзіны пакуль вядомы беларускі варыянт багагласніка, усе іншыя паходзяць з паўднёвага захаду Ўкраіны (19). Рукапіс быў створаны ў Супрасльскім кляштары, паводле аб­грунтаваных датаванняў даследчыка (з улікам філіграняў і згадак гістарычных асоб ды падзей), у 1740–х г., хоць праца па збіранні тэкстаў распачалася ў 1720–я г. (40—48). У XIX ст. пасля скасавання уніяцкай царквы ў Расійскай імперыі рукапіс трапіў у Вільню і цяпер захоўваецца ў бібліятэцы АН Літоўскай Рэспублікі (былой Віленскай Публічнай).

Рукапіс складаецца з чатырох няроўных частак, пазначаных даследчыкам A, B, C і D (17), якія адрозніваюцца складам і почыркам. Частка A ўтрымлівае 184 песні, што падзяляюцца на 4 раздзелы (песні Хрыстовыя, песні на багародзічныя святы, песні святым, агульныя песні), такі падзел адлюстраваны і ў першым друкаваным багагласніку (Пачаеў, 1790). Паводле свайго складу гэтая частка адпавядае зместу і парадку каталіцкага спеўніка, якому паслядоўнічаюць таксама польскія і чэшскія канцыяналы (19). Аднак парадак царкоўных святаў года ў гэтай частцы адпавядае праваслаўнай традыцыі, што адрознівае рукапіс ад пачаеўскага выдання (25). У адной з песняў гэтай часткі згадваецца нейкі ярэй Радыён, што святарыць у храме Св. Міколы. Частка B утрымлівае 11 песняў, прысвечаных асобным святам царкоўнага года і дакладна датаваных у маргіналіях з кастрычніка 1741 да кастрычніка 1742 г. (26—27); першая песня гэтай часткі ўтварае акраверш з імем Дымітрыя Твардзіевіча, пад апошняй песняй ёсць запісы лацінкаю Ян Аліневіч і Ян Алінеў, праўда, іншым, пазнейшым почыркам (28—29). Тры песні з гэтай часткі маюць свае варыянты ў частцы A і, на думку сп. Штэрна, перанесены туды з часткі B (27). Частка C утрымлівае лацінскія гімны і малітвы разам з іх царкоўнаславянскімі перакладамі (усяго 6 тэкстаў) у дзвюх версіях, некаторыя з якіх нясуць сляды карэгавання; у адным месцы пазначана, што пераклад выкананы святаром базыліянскага чыну Спірыдонам Яхімовічам (27—28, 29). Частка D утрымлівае выкананы ў Супраслі царкоўнаславянскі вершаваны пераклад некаторых гімнаў лацінскіх афіцый на свята непарочнага зачынання багародзіцы (7 тэкстаў). Увесь зборнік напісаны скорапісам, прычым часткі C і D напісаны почыркам, аднолькавым з першай часткай (27, 49—50), таму яны, магчыма, належаць менавіта Спірыдону Яхімовічу (28).

Пра асобу Дымітрыя Твардзіевіча і Яна Аліневіча нічога невядома, а вось нейкі Спірыдон Яхімовіч, як высветліў сп. Штэрн, каля 1728 г. быў рэктарам біскупскай школы ва Ўла­дзіміры–Валынскім, якая паўстала яшчэ ў XVI ст. і з 1670 г. знаходзіліся пад кіраўніцтвам базыльян. Яго брат Язафат Яхімовіч быў архімандрытам базыльянскага кляштара ў Гo­рaднi, і Спірыдон наведваў яго, а значыць, мог бываць у Су­праслі (29). Даследчык выводзіць, што зборнік быў складзены ў Супраслі (31—32), на што паказваюць таксама і філіграні паперы (32, 41), хоць яго творы ды пераклады маглі паўстаць у іншых рэгіёнах. Дзеля высвятлення гэтага пытання ён аналізуе тапаніміку культаў мясцовых святых і ікон, што згадваюцца ў песнях (34—40). Толькі адзін тапонім паходзіць з Беларусі: Ятвеск пад Ваўкавыскам, астатнія звязаныя з Падоллем і Валынню: Камянец–Падольскі, Трэмбоўля, Насташаў пад Тарнопалем, вёскі Галубіца, Плеснічка і Падгорацкі базыльянскі кляштар у Золачэве пад Львовам, Пачаеў на Валыні, Падкамень каля Бродаў, Трасцянец пад Брацлавам, няяснай застаецца лакалізацыя такіх назваў, як Палганаў, вёска Лінкова, Махнацін. Рэаліі і гістарычныя падзеі, згаданыя ў паасобных песнях, адсылаюць да часоў Патопу і турэцкіх набегаў, што мае, аднак, хутчэй фальклорны характар, тады як розныя пераносы св. рэліквій, г. зв. translatio, і паралелі ў іншых рукапісаных багагласніках указваюць на 2–ю палову XVII — першую чвэрць XVIII ст. (42—45).

З мэтай высветліць месца ўзнікнення рукапісу і дачыненне да іншых зборнікаў (49) даследчык прааналізаваў яго дыялектныя асаблівасці (64—81). Мове пісца зборніка ўласцівыя наступныя дыялектныя рысы: вымаўленне гука, блізкага да [і], на месцы былой <ѣ> (вира, владитель, возвестилесь), зацвярдзeнне <r’> (зора, горача, цара), лабіялізацыя <ł> у формах былых дзеепрыметнікаў (проказовавъ, обецявъ), за­цвярдзенне шыпячых і <c’> (конецъ), а таксама канцавых губных (збавъ). З іншых рысаў у помніку адзначаны толькі сляды укання (пугубитель), фарынгальнага вымаўлення г і г. зв. мазурэнне (напісанні кшталту ждз, якія могуць ад­люс­троў­ваць вымаўленне мяккіх свісцячых замест шыпячых; 72—73), такая яскравая рыса, як супадзенне ў адным гуку <і> і <y> (возвеститы), адлюстравана толькі ў частцы B. Менш паказальны марфалагічны матэрыял, паколькі марфалогія, асаб­ліва вершаваных тэкстаў, сведчыць хутчэй пра дыялект аўтараў твораў, чым пра гаворку іх перапісчыкаў (79). У марфалогіі помніка ў розных суадносінах мяшаюцца царкоўнаславянскія, польскія і ўсходнеславянскія формы (73—78). Сп. Штэрн абмяркоўвае ўвесь гэты матэрыял (79—81) і адзначае, што «кожную з названых ізаглосаў можна таксама знайсці ва ўкраінска–беларускіх пераходных гаворках Падляшша» (80), а большасць гэтых рысаў — і на Валыні ды Падоллі. Тым не менш ён прыходзіць да нечаканай высновы, што матэрыял адлюстроўвае дыялект каля р. Сан (з цэнтрам у Перамышлі) на захадзе Галіцыі (31, 79—80) і блізкі да дыялектнага кайнэ паўднёвага захаду Ўкраіны, хоць і адрозніваецца ад яго некалькімі рысамі (81). Пагадзіцца з такой высновай немагчыма — навошта радзіму перапісчыка змяшчаць у Прыкарпацці, калі яго дыялект без усялякага нацягнення добра лакалізуецца на Падляшшы? Для канчатковага вырашэння гэтага пытання варта абследаваць іншыя рукапісы з Су­прасльскага кляштара, прычым больш ранняга паходжання (а яны вядомыя з XVI ст.).

Мова большасці твораў Супрасльскага рукапіса неаднародная, адны творы паводле кваліфікацыі даследчыка напісаныя на г. зв. простай мове (так у навуковай літаратуры часам называецца старабеларуская / стараўкраінская мова), тады як іншыя — на г. зв. славянароскай мове, мяшанай (гібрыднай) мове з царкоўнаславянскай асновай і дадаткам польскіх ды ўсходнеславянскіх элементаў (61—64). У генетычных адносінах лексіка песняў уяўляе сабой мяшанку царкоўнаславянскіх і польскіх элементаў, а колькасць рутэнізмаў на іх фоне нязначная (82—83), пры гэтым матэрыял не дазваляе дыферэнцаваць апошнія на ўкраінізмы ці беларусізмы (82, спас. 128). Суадносіны іншамоўных элементаў не аднолькавыя ў розных песнях часткі А, якія распадаюцца на некалькі цыклаў (Хрыстовыя, багародзічныя і да т. п.), а мова трох апошніх частак, што ўтрымліваюць пераклады з лаціны, амаль чыстая царкоўнаславянская (83—84). Значная колькасць паланізмаў у некаторых песнях сведчыць пра іх запазычанне з польскіх крыніц (87—88).

Два наступныя раздзелы кнігі носяць уласна літаратура­знаўчы характар. У першым з іх сп. Штэрн абмяркоўвае вер­сіфікацыю зборніка, а ў другім аналізуе змест і тэматыку песняў.

Даследчык пачынае з кароткага нарысу пра пашырэннне сілабічнай паэзіі сярод усходніх славян, якая з 1580–х г. з’яўляецца ў беларускіх і ўкраінскіх друках, а ў XVII ст. пранікае і ў Масковію (89—92). Аднак сілабічныя паэзія была слаба рытмізаваная і патрабавала штучнай тэхнікі дэкламацыі — слібізавання. Узорам для такога чытання паслужылі царкоўныя спевы — псальмы і канты. Паколькі іх музычная рытміка канфліктавала з нерытмічнай структурай верша, то на дапамогу прыходзіў рухомы націск, які ў сярэдзіне радка расстаўляўся ў словах адпаведна музычнаму рытму. Так узнікла сілабатанічнае вершаскладанне, прадстаўленае напачатку творамі ў галіне царкоўных хваласпеваў, такімі як псальмы і канты (92—100). Пры гэтым і сілабічная паэзія і духоўная песні аднолькава паходзілі з кляштараў і царкоўных школ (101). Сп. Штэрн дае кароткі нарыс тэарэтычных ведаў па сілабiчным вершы, пададзеных у граматыках і паэтыках XVII—XVIII ст. (101—103). Пасля такіх уводзін у тэму даследчык пераходзіць да разгляду структуры песняў зборніка. Толькі 70 з іх дэманструе строгі сілабізм, тады як струкутра астатніх больш вольная, а асобныя песні выяўляюць моцную нерэгулярнасць (104—106). У адносінах памеру песні прадстаўленыя пераважна двувершам аднолькавай даўжыні, што налічвае 6—8 ці 10—15 складоў, зрэдку сустракаюцца двувершы з няроўнай даўжынёй (106—110). Даследчык таксама разглядае строфіку і рыфму песняў (110—125). У наступным раздзеле ён даследуе вобразнасць песняў зборніка, адзначаючы іх залежнасць ад новазапаветнай і агіяграфічнай літаратуры (у т. л. лацінскага паходжання), а таксама прысутнасць у песнях шматлікіх цытат і рэмінісцэнцый з літургічнай, радзей апакрыфічнай літаратуры, але амаль поўную адсутнасць фальклорных ці антычных матываў (126—132). Падрабязна даследчык разгледзеў калядную і марыянскую тэматыку песняў і зрабіў дэталёвы літаратуразнаўчы аналіз вобразных сродкаў апошніх — багародзічных песняў (132—168).

Перадапошні раздзел даследавання сп. Штэрна — самы вялікі ў кнізе і паводле аб’ёму (169—303) амаль роўны ўсім папярэднім раздзелам. Ён называецца «Гісторыя духоўнай сілабічнай песні ў люстэрку рукапіса F 19—233» і мае крыніцазнаўчы характар. У ім даследчык спрабуе высветліць крыні­цы, аналагічныя супрасльскаму зборніку паводле структуры і зместу (169). Ён адзначае, што гісторыя перадачы духоўных спеўнікаў сярод усходніх славян заставалася практычна недаследаванай у навуцы. Зборнікі псальмаў і кантаў на Беларусі і Ўкраіне атрымалі распаўсюджанне толькі пасля 1680 г., да таго калі песні такога кшталту і сустракаліся (з пачатку XVII ст.), то ў складзе зборнікаў іншага зместу і ў колькасці не больш за тузін (170—173). Найбольш ранні з такіх зборнікаў, верагодна, з 1660–х г., мае беларускае паходжанне, хоць сістэматычная практыка збіраць падобныя песні ў зборнік, прычым амаль заўжды ненатаваны і малафарматны, прыпадае на пачатак XVIII ст. У сваім складзе такія рукапісы змяшчаюць некаторы дамешак песняў свецкай тэматыкі і пахо­дзяць амаль выключна з заходніх рэгіёнаў Беларусі і Ўкраіны, што звязана, відаць, з дзейнасцю базыльян (180—181).

У Масковіі з’яўленне зборнікаў духоўных песняў, прычым звычайна натаваных, звязанае з Новаерусалімскім кляштарам пад Масквой, заснаваным патрыяхам Ніканам, і прыпадае на 1660–я г. Гэтаму папярэднічаў прыезд у сярэдзіне XVII ст. першых царкоўных эмігрантаў з Украіны і Беларусі, якія прынеслі новыя для Масковіі партэсныя спевы і духоўныя вершы, заснаваныя на польскіх ці рутэнскіх узорах, пра што сведчаць паланізмы і рутэнізмы ў мове песняў маскоўскіх зборнікаў (182). Далей даследчык указвае песні Супрасльскага зборніка, што знаходзяць сабе адпаведнікі ў маскоўскіх рукапісах (173—176, 183), хоць рэпертуар расійскіх зборнікаў больш позніх часоў, XVIII ст., захоўвае мала пераймальнасці з раннім рэпертуарам XVII ст. (183—184). Усходнеславянскія духоўныя песні пранікалі таксама да старавераў (188—189), а з сярэдзіны XVIII ст. — на Балканы, да сербаў, дзякуючы сувязям з Ра­сіяй і перасяленню русінаў у Ваяводзіну (189—191).

Духоўная песня распаўсюджвалася пераважна ў рукапісах і на працягу XVIII ст. амаль не трапляла ў друк. За гэты час толькі асобныя песні былі надрукаваныя базыльянамі ў складе польскамоўных малітоўнікаў ці кірылічных лісткоў з выявамі багародзіцы. Толькі ў 1790 г. у Пачаеве выйшаў друкам зборнік песняў пад назвай Багагласнік, а ў Вене ў тымсамым годзе ваяводзінскі кнігагандляр Дыміян Каўліцыя з Новы Сад таксама выдаў падобны зборнік песняў, нарэшце, у Маскве купец Якаў Дабрынін у 1799 г. надрукаваў зборнік духоўных і панегірычных песняў (184—188).

Даследчык указвае адпаведнікі некаторых песняў Су­прасльскага зборніка ў іншых беларускіх і ўкраінскіх рукапісах (181—182) і нават знаходзіць крыніцы асобных песняў у расійскіх зборніках XVIII ст. (184). Ён дэталёва разглядае ўсе супадзенні тэкстаў песняў з часткі А, што пазначаны як «вы­пісаныя са старажытных песняпісцаў», з іншымі вядомымі крыніцамі, якія паўсталі да 1750–х г. (192—225). Асобна да­следчык спыняецца на тых песнях Супрасльскага зборніка, што сустрэліся ў іншых крыніцах толькі аднойчы, і спрабуе вы­светліць іх дачыненне да зборніка (225—232). Ён канстатуе складанасць тэксталагічных адносін паміж імі, што не да­зваляе высветліць з усёй пэўнасцю залежнасць адной крыніцы ад іншай. Нарэшце, ён разглядае рэмінісцэнцыі і цытаты з іншых песняў, што паслужылі падмуркам для стварэння новых песняў зборніка (233—236).

Аналіз перакладаў заходніх гімнаграфічных твораў, размешчаных у частках C і D, пачынаецца з агляду духоўнай паэзіі на народных мовах заходніх славян, чэхаў і палякаў, якая ўзнікае не пазней за XII ст. (236—239). Іх усходнеславянскія наследаванні, якія паўстаюць толькі з надыходам эпохі барока, рэдка ўяўляюць сабой непасрэдныя пераклады, а збольшага пераймаюць толькі заходнюю версіфікацыйную тэхніку і грунтуюцца на матэрыяле царкоўнаславянскіх духоўных вершаў літургічнага паходжання (239—240). Даследчык разглядае тыя песні Супрасльскага зборніка, што перакладзены з польскай мовы (241—245) і лацінскай, прычым у апошнім выпадку гэта не толькі песні частак C і D, але таксама і некалькі песняў у частцы A (245—253).

Далей сп. Штэрн спрабуе вызначыць аўтараў і носьбітаў псальмаў. Толькі для асобных песняў можна ўказаць аўтарства, і ў Супрасльскім зборніку даследчык налічвае каля дзесятка твораў, што належаць вядомым аўтарам — Змітру Растоўскаму, Япіфану Славінецкаму і некаторым іншым гістарычным асобам, а таксама адзначае групу невядомых аўтараў, чые імёны засталіся ў акравершах (253—262, гл. таксама 316—317). На думку сп. Штэрна, ананімнасць духоўных песняў не ў апошнюю чаргу звязана з тым, што яны паўставалі як вынік школьнага практыкавання ў вершаскладанні (262—266). Перапісчыкамі і ўладальнікамі зборнікаў псальмаў у XVII ст. былі манахі кляштараў, якія мелі іх у прыватнай уласнасці. Яны не імкнуліся да паўнаты збору, але ім удавалася сабраць часам вершы з далёкіх кляштараў, што было лёгка зрабіць пры падарожжах, у якія браліся з сабой рукапісы–спеўнікі (232—233). Аднак у XVIII ст. зборнікі выйшлі за муры кляштараў і трапілі праз набожных вернікаў (пеўчых і інш.) і кляштарныя школы ў свецкае асяроддзе (266—268). Разам з тым сілабічная духоўная песня, кніжная паводле свайго генезіса, у XVII і XVIII ст. пранікла і ў вусную традыцыю, што прывяло да пэўнай вульгарызацыі жанру і склала прыкмету народнага барока. Такое пранікненне адбывалася праз вучняў (часта недавучак) духоўных семінарыяў (бурсакоў, спудзеяў, дзякаў), а таксама праз недысцыплінаваных манахаў, якія жабравалі па ваколіцах ці вандравалі па рэгіёну (гэта знаходзіць паралелі з заходнееўрапейскімі вагантамі XII—XIII ст.). Ад іх кніжная духоўная песня перайшла да вандроўных інвалідаў ці бедных сялян, якія стала альбо часова жабравалі, спяваючы па дварах песні — г. зв. старцаў, сляпцоў, лірнікаў, кабзароў, калік перахожых. Такія вандроўныя спевакі існавалі на Ўкраіне, Беларусі, у Расіі, Польшчы. Яны самі песняў не стваралі, а пераймалі ўзоры кніжнай паэзіі. Апрача таго, у іх рэпертуар уваходзілі таксама народныя танічныя песні, сярод якіх часам сустракаліся і гістарычныя, як, напрыклад, ва Ўсходняй Украіне (там гістарычныя песні называліся думамі, ці інакш казацкімі альбо нявольніцкімі песнямі). Сп. Штэрн указвае фальклорныя варыянты некаторых песняў Супрасль­скага зборніка, адзначаныя ў запісах з розных рэгіёнаў; падобныя варыянты вядомыя і для іншых рукапісаў (274—276). Некаторыя песні зборніка знаходзяць аналогіі і ў калядных спевах (280), у сувязі з чым даследчык разглядае ролю спеваў у школьнай драме каляднай тэматыкі і ў творах батлейкі (276—279).

Напрыканцы раздзела сп. Штэрн разглядае дачыненне духоўнай песні да царквы. Ён аргументавана адвяргае ранейшы погляд, нібы з дапамогай духоўнай песні уніяты імкнуліся індактрынаваць народ у каталіцкім духу. Місіянерскія памкненні ва уніятаў становяцца адметнымі толькі ў 2–й палове XVIII ст., тады як духоўная песня квітнее на працягу ўсяго XVIII ст. Друк зборнікаў такіх песняў распачаўся толькі ў апошняе дзесяцігоддзе XVIII ст. (дарэчы, у Супраслі выходзілі спеўнікі выключна на польскай мове), а вядомыя кірылічныя рукапісы з такімі песнямі належалі прыватным асобам і толькі зрэдку паходзілі з уніяцкіх кляштараў. Больш за тое, у духоўных песнях не заўважаецца аніякай канфесійнай палемікі, а шэраг песняў Супрасльскага зборніка нават былі запазычаны з праваслаўных крыніц, без усялякай рэдакцыйнай працы ў бок набліжэння да каталіцкай дагматыкі, а часам — і без змены некаторых дактрынальных фармулёвак праваслаўя (281—282). У некаторых песнях выступаюць алюзіі да апа­крыфічных твораў (283—284). Наогул, у духоўных песнях у вельмі слабой ступені прысутнічаюць сляды дагматычных формул таго ці іншага вызнання, хоць даследчык указвае шэраг рысаў, абавязаных каталіцкаму ўплыву, але яны займаюць у песнях зусім нязначнае месца (285—288).

Нягледзячы на пэўную папулярнасць духоўнай песні сярод праваслаўных і старавераў, яна ніколі не мела ў права­слаўі літургічнага ці нават калялітургічнага ўжытку, тады як ва уніяцкай царкве ўжывалася пад уплывам літургічнай практыкі каталіцтва. Пры гэтым духоўныя песні на народнай мове як у каталіцызме, так і ва уніятаў спяваліся не пад час набажэнства, а ў дадатак да яго: пасля заканчэння аднаго чына набажэнства і перад пачаткам іншага, у г. зв. секвенцыях. Сп. Штэрн прыходзіць да высновы, што Супрасльскі зборнік якраз і можа ўяўляць сабой кнігу такога калялітургічнага ўжытку. Яго частка A мае назву Кнѣга пѣснопѣній сирѣчь Ірмологіонъ, што ўказвае на яе адпаведнасць каталіцкаму і праваслаўнаму спеўнікам. Даследчык таксама прыводзіць некаторыя ўскосныя сведчанні выкарыстання зборніка ў царкоўным ужытку, хоць адзначае, што падобныя зборнікі маглі выкарыстоўвацца і для хатніх спеваў, пад час святаў (289—291, 298—303). Пад уніяцкім і каталіцкім уплывам духоўная песня магла знаходзіць калялітургічны ўжытак і ў праваслаўнай царкве на Беларусі і Ўкраіне, хоць доказаў гэтаму бракуе (298). На Масковіі некаторыя віды нецаркоўных народных спеваў (кшталту скамарохаў) пераследавалася ўладамі, а любыя заходнія ўплывы сустракалі варожасць з боку кансерватараў (291—294). У сувязі з гэтым нечаканасцю выглядае вялікая колькасць рукапісаў псальмаў, што паходзяць з Новаерусалімскага манастыра пад Масквой з 1680–х г. На думку сп. Штэрна, гэта звязана з дзейнасцю прыхільнікаў патрыярха Нікана і абумоўлена патрэбамі як прыдворнага тэатра маскоўскага цара, дзе спяваліся розныя песні, так і царскага ды патрыяршага хароў, якія па–за царквой спявалі на тыя ці іншыя святы ды ўрачыстаці, у іх рэпертуары і маглі гучаць псальмы (294—298).

У апошнім раздзеле даследчык вызначае месца духоўнай сілабічнай песні ў жанравай сістэме ўсходнеславянскіх літаратур. Усе песні Супрасльскага зборніка належаць да аднаго жанру, які сп. Штэрн азначае як духоўная сілабічная кніжная песня. Тэматычна такая песня была звязаная з рэлігійнай сферай, узнікала ў асяроддзі аўтараў, што атрымалі школьную адукацыю і былі звязаныя з кляштарам. Хоць пазней яна набыла пэўнае распаўсюджанне ў народзе і пачала набліжацца да фальклору, аднак мела выключна кніжную форму — сіла­біч­ны верш. У XVII—XVIII ст. такія песні азначалі як песня, псальма і кант, аднак даследчык аддае перавагу сярэдняму тэрміну (304—307). У музычным аспекце псальме адпавядаў партэсны спеў (308—311). У адрозненне ад віршаў, што ўзнікалі ў школьным, вучоным асяроддзі і заставаліся там, псальма пранікала ў народнае асяроддзе, уяўляючы сабой пераходную форму паміж літаратурай адукаваных колаў грамадства і народнай літаратурай. Адсюль вынікае і некаторая варыятыўнасць ды няўстойлівасць тэкстаў песняў, падобная да фальклорных твораў, хоць напачатку псальма распаўсюджвалася выключна пісьмовым шляхам (312—317). Напрыканцы даследчык разглядае стасунак псальмаў да літургічнай паэзіі (318—322), свецкай сілабічнай песні (кахальнай, лірычнай, панегірычнай, застольнай і да т. п.; 322—330), кніжнай паэзіі (віршы рознай тэматыкі; 330–335), дасілабічнай духоўнай паэзіі (335—339) і нарэшце, да фальклорных жанраў (народныя танічныя песні; 339—347).

Астатнюю частку кнігі займае публікацыя песняў Су­прасльскага зборніка ў наборным выглядзе (405—761). Гэта дазволіла даследчыку кампактна падаць усе розначытанні з вядомымі крыніцамі, прывесці эмендацыі ці кан’ектуры да сапсаваных месцаў, а ў некаторых выпадках зрабіць рэканструкцыю асобных пераблытаных элементаў тэксту, схематычна паказаць страфічную структуру песняў. Тэксты падаюцца з усімі надрадковымі і пунктуацыйнымі знакамі, скарачэнні захоўваюцца. Спіс крыніц, прыцягнутых даследчыкам для па­раў­нання, налічвае 93 рукапісы XVII—XIX ст. і 6 друкаваных выданняў XVIII ст. (391—402). Публікацыю завяршае алфавіт­ны паказнік пачатковых радкоў песняў.

Праца сп. Штэрна выходзіць далёка за межы звычайнага каментара да публікацыі старажытнага тэксту. Гэта грунтоўнае шматаспектнае даследаванне не толькі аднаго помніка, а цэлага жанру даўняй літаратуры. У навуковым пошуку да­следчык выяўляе глыбокае знаёмства не толькі з прадметам і спецыяльнай літаратурай, але і з сумежнымі галінамі, — ад царкоўнай гісторыі і да фальклору. На працягу ўсёй працы падаецца вялікая колькасць спасылак на падставовую літаратуру; частацытаваныя крыніцы змешчаны ў выглядзе спіса літаратуры ў канцы даследавання, і гэты спіс налічвае больш за 450 пазіцый. Таму асобныя хібы ў яго афармленні даравальныя. Так, у кнізе цытуецца праца Калугіна 1994 г. (60, спас. 51, 52), але ў бібліяграфічным спісе яна адсутнічае. Першапачаткова праца сп. Штэрна, напэўна, насіла больш сціплы характар, паколькі раздзел 4 памылкова названы як 3 (101). Часам трапляюцца некаторыя дробныя памылкі, напрыклад, што Ваўкавыск ляжыць у сучаснай Літве (35).

Заўваг патрабуць погляды даследчыка на моўныя аб’екты старажытнай эпохі. Ён правільна вызначае існаванне агульнай пісьмова–літаратурнай мовы беларусаў і ўкраінцаў, акрэсліваючы яе тэрмінам «рутэнская мова» (49 і інш.), аднак у іншых месцах карыстаецца тэрмінамі «паўднёвазаходнеруская» (82, спас. 128), «руськая» (89), «украінская» (83). Тым не менш, у «Польска–літоўскай дзяржаве» сп. Штэрн налічвае толькі тры мовы: польскую, царкоўнаславянскую і гутарковы ўсходнеславянскі дыялект. Мадыфікаванай формай апошняга, на яго думку, з’яўляецца міжрэгіянальная канцылярская мова ВКЛ (59), што гістарычна няправільна і метадалагічна хібна. Гэтая «мадыфікаваная форма» нават у канцылярскім ужытку выступала ў вельмі далёкім ад дыялекту вы­глядзе і, больш за тое, ужывалася таксама ў літаратурнай ды рэлігійнай сферы. Мову, што выкарыстоўвалася ў гэтых сферах з XVI ст., даследчык акрэслівае тэрмінам «проста мова» і лічыць яе гіб­рыдным утварэннем, якое ўзнікла ў выніку насычэння канцылярскай мовы паланізмамі і царкоўнаславянізмамі (59—60). На яго думку, гэтая мова паўстала ў царкоўнай сферы з практыкі казання і павучання вернікаў і адрозніваецца ад канцылярскай мовы; разам яны ўтвараюць функцыянальна–стылёвыя варыянты рутэн­скай мовы. Такі погляд уласцівы некаторым украінскім да­следчыкам (упершыню ён быў выказаны ўкpаінскім мова­знаўцам П. Плюшчом)[1], хоць яго нельга пры­знаць абгрунтаваным, што ўсведамляе і сам сп. Штэрн (60, спас. 51).

Кніга сп. Штэрна будзе надзвычай цікавая і карысная для беларускіх гуманітарыяў. Яна не толькі ўводзіць у навуковы ўжытак важны рукапісаны помнік, але і абвяргае распаўсю­джаны сярод навукоўцаў погляд на 2–ю палову XVII ст. і ўсё XVIII ст. як эпоху літаратурнай пустэчы, час заняпаду і дэградацыі літаратуры ды культуры. Згодна з такім поглядам, духоўная песневая паэзія знаходзілася на перыферыі тагачаснага жыцця і недаацэньвалася ні гісторыкамі літаратуры, ні фалькларыстамі ды этнографамі. Даследаванне сп. Штэрна не толькі разбурае навуковыя міфы, але і раскрывае новыя гарызонты для далейшага пошуку.
Мінск

Ігар Клімаў


[1] Плющ П. П. Нариси з історії української літературної мови. Київ, 1958. С. 36, 130, 137, 142—143; Плющ П. П. Iсторія української літературної мови. Київ, 1971. С. 140 і інш., аналагічна: Shevelov G. Y. A historical phology of the Ukrainian language. Heildelberg, 1979. P. 701.

Наверх

Кавалёў, Сяргей. Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу (Альбіна Семянчук)

Снежня 14, 2002 |


Кавалёў, Сяргей В. Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полі­лінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу. Мінск, 2002. 218.

Гiстарычнае літаратуразнаўства ўзбагацілася яшчэ адной працай, прысвечанай мала даследаванай тэматыцы польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу — манаграфіяй доктара філалагічных навук Сяргея Кавалёва. Аўтар даўно і плённа займаецца вывучэннем полілінгвістычнага кантэксту беларускай літаратуры эпохі Рэнесансу і Барока. Яго папярэдняя кніга была пры­свечана героіка–эпічнай паэзіі канца ХVI ст.[1], а менавіта даследаванню твораў Францішка Градоўскага, Андрэя Рымшы, Яна Радвана і тым канкрэтным гістарычна–культурным умовам, у якіх яны паўставалі. Ужо ў першай кнізе было бачна імкненне аўтара змясціць дадзеныя творы ў канкрэтную часава–прасторавую сітуацыю, паказаць рэаліі грамадска–палітычнага жыцця, у якіх яны ўзнікалі, наблізіць да нас постаці аўтараў і герояў іх твораў.

У новай кнізе відавочна пашыраныя інтэлектуальна–эрудыцыйныя далягляды аўтара. Застаючыся ў той самай эпосе Рэнесансу, ён значна паглыбляе і пашырае кола сваіх даследаванняў; распрацоўвае новыя культурныя пласты, у якіх знаходзіць россыпы бліскучых імёнаў і твораў напаўзабытых сёння пісь­меннікаў.

Для ХVI ст. вельмі адметнай з’явай было мецэнацтва. Які б помнік культуры ці твор мастацтва, літаратуры і гісторыі таго часу мы не ўзялі, побач з імем яго аўтара стаіць імя фундатара, апекуна або хлебадаўцы, які часам не толькі матэрыяльна забяспечваў аўтара, але натхняў яго духоўна, даваў сюжэты для твораў. Дзякуючы мецэнацтву магутнага роду Радзівілаў мы маем сёння цэлую плеяду паэтаў, гісторыкаў, друкароў, мастакоў, архітэктараў і іншых творцаў. З Нясвіжам былі звязаны Сымон Будны, Цыпрыян Базылік  і інш. З Біржамі (а пачаткова Любчай — ранейшай рэзідэнцыяй другой лініі Радзівілаў) — Беняш Будны, Альбрыхт Карманоўскі, Пётра Кахлеўскі, Збігнеў Морштын, Даніэль Набароўскі, Саламон Рысінскі, Францішак Градоўскі, Андрэй Рымша, Ян Радван.

Мецэнацтва Радзівілаў не было выклікана іх вялікадушшам, а мела цалкам прагматычны характар, часта было звязана з палі­тычнымі перспектывамі або іх рэлігійнымі прэферэнцыямі. Спачатку пры двары пратэктара кальвінізму ў Вялікім Княстве Літоўскім Мікалая Радзівіла Чорнага, а потым Крыштафа Радзіві­ла Пeруна і яго сына, таксама Крыштафа, знайшлі сабе прытулак шматлікія прыхільнікі Рэфармацыі.

Зразумела цяпер, чаму першы раздзел манаграфіі „На хвалі рэфармацыйнага руху: польскамоўная паэзія ў берасцейскіх і нясвіжскіх выданнях 50—60–х г. ХVI ст.“ С.Кавалёў пачынае з аналізу прадукцыі друкарняў, заснаваных Мікалаем Радзівілам Чорным. Аўтар кнігі адзначае, што на сённяшні дзень вядома больш за сорак берасцейскіх старадрукаў ХVI ст., сярод якіх ёсць некалькі паэтычных кніжак, напрыклад, каль­вінскі канцыянал Яна Зарэмбы, выдадзены ў 1558 г. Аўтар аналізуе толькі некаторыя, на яго думку, найбольш цікавыя вершы з гэтага зборніка, а таксама верш Андрэя Воляна „Да Палякаў і да Літвы“ з трактата Аўгустына Ратундуса „Размова Паляка з Ліцвінам“ (1564/1565), ананімную паэму „Пратэй, або Пярэварацень“ (1564), паэму „Апі­санне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл“ (1562) Цыпрыяна Базыліка.

Аналізуючы ўступныя словы канцыянала Яна Зарэмбы, Кавалёў заўважае, што „ў першым паэтычна–музычным збор­ніку, выдадзеным на тэрыторыі Беларусі, мы сустракаем нараканні на засілле любоўных песняў пры дварах беларуска–літоўскіх магнатаў“ (с.17), з чым актыўна змагаўся Я.Зарэмба, друкуючы духоўныя спевы. Гэтая заўвага датычыцца не толькі літаратурнага працэсу, але дадае штрых да характарыстыкі маральна–этычнай сітуацыі ў грамадстве ў сярэдзіне ХVI ст.

Вельмі важнай акалічнасцю, на наш погляд, з’яўляецца і тое, што ў берасцейскі канцыянал увайшлі каля 140 песняў на словы ледзь не самых выдатных польскіх паэтаў ХVI ст. — Мікалая Рэя, Анджэя Тшэцескага, Сымона Зацыюса і іншых, а музыку напісалі Вацлаў з Шаматул і Цыпрыян Базылік. Гэта значыць, што Мікалай Радзівіл Чорны актыўна прапагандаваў польскую культуру на беларускіх землях, хоць С.Кавалёў адзначае, што віленскі ваявода і берасцейскі стараста „наўрад ці сам… быў ініцыятарам выдання канцыянала: кніга прысвечана не Радзі­вілу, а яго пад­скарбію Пякарскаму“ (18—19), але далей пага­джаецца, што віленскі ваявода паспрыяў „актыўнаму пранікненню ў Княства польскай культуры“ (66).

Аўтар манаграфіі аналізуе таксама і нясвіжскі канцыянал 1563 г., што захоўваецца ў бібліятэцы Упсальскага універсітэта, а таксама знаходзіць у дададзеным спеўніку да яго 1564 г. вершаваны тэкст пад назвай „Pieśń nowa w ktorej się zamyka prośba ludzi wiernych, aby ich Pan od Moskwicina uchować raczył“, які, на яго думку, можна лічыць правобразам свецкай палітычнай паэзіі (21).

Развівае гэтую тэму С.Кавалёў у раздзеле, прысвечаным першаму ўзору палітычнай паэзіі ў Беларусі — вершу Андрэя Воляна „Да Палякаў і да Літвы“, які быў змешчаны ў „Размове Паляка з Ліцвінам“, аўтарства якой прыпісваецца Аўгустыну Ратундусу. Палеміка, што разгарнулася ў Вялікім Княстве Літоў­скім пасля выхаду ў свет трактата С.Ажахоўскага „Quincunx, гэта значыць узор Кароны Польскай“, на жаль, яшчэ не знайшла належнага адлюстравання ў беларускай гістарыяграфіі і літаратуразнаўстве, да яе рэдка звяртаюцца даследчыкі грамадска–палітычнай думкі[2]. Але ж яна мела шырокі розгалас па ўсім Княстве і напярэдадні Люблінскай уніі набыла яскрава выражаны палітычны характар. Супраць Ажахоўскага выступілі і каталік Аўгустын Ратундус, і кальвініст Андрэй Волян. Закрануўшы ў сваім творы патрыятычныя пачуцці жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, скандальна вядомы ксёндз С.Ажахоўскі свядома справакаваў бурлівую палеміку ў тагачасным грамадстве, прымусіў спажыўцоў інтэлектуальнай прадукцыі акрэсліць свае палітычныя погляды. На нашу думку, пад уплывам гэтай палемікі знаходзіліся ўсе тагачасныя творцы. Яна прымусіла Мацея Стрыйкоўскага ў „Польскай Хроні­цы“ аформіць у пэўную канцэпцыю погляды прыхільнікаў палітычнай уніі Літвы і Кароны. Падобныя ідэі выказваў і Андрэй Волян: каб „адна галава кіравала ўсімі членамі“ (25). Аднак аўтар манаграфіі падкрэс­лівае дыпламатычную пазіцыю Воляна ў спрэчцы паміж ліцві­намі і палякамі і адначасова яго прынцыповы ліцвінскі патрыятызм (26—27).

На жаль, С.Кавалёў не аналізуе іншых узораў палітычнай паэзіі ХVI ст., абмяжоўваючыся пералікам назваў некаторых з іх. Таму выбраны для аналізу верш А.Воляна як бы „павісае ў паветры“. Аўтар манаграфіі падкрэслівае, што верш „цікавы перадусім сваім актуальным зместам, а не мастацкай формай. Гэта не толькі першы ўзор польскамоўнай палітычнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу, але ўвогуле першы палітычны верш у гісторыі беларускай літаратуры“ (28). Варта было б даць яшчэ хоць бы некалькі прыкладаў твораў гэтага жанру, каб мець магчымаць гаварыць пра пэўны літаратурна–гістарычны дыскурс. Тут, на жаль, С.Кавалёў працягвае заганную традыцыю айчынных літаратуразнаўцаў — выхопліваць з літаратурнага і гістарычнага кантэксту асобны твор і брацца за яго крытычны аналіз з дапамогай чыста літаратуразнаўчага інструментарыя, не ўлічваючы (або толькі фармальна ўлічваючы) гістарычныя рэаліі. Хоць С.Кавалёў у пэўнай ступені пераадольвае гэтую традыцыю сваёй спробай ахапіць новыя пласты гістарычнага пісьменства і прасачыць генезіс твораў, аднак ён робіць гэта яшчэ непаслядоўна, як бы навобмацак. Тут яму прыдаліся б сумежныя гістарычныя, крыніцазнаўчыя і нават археаграфічныя метады даследавання.

Далей аўтар манаграфіі пераходзіць да сатырычных твораў, што існавалі ў Вялікім Княстве Літоўскім у ХVI ст., і аналізуе ананімную паэму „Пратэй, або Пярэварацень“, якая была наследаваннем „Сатыра, або дзікага мужа“ Яна Каханоўскага (Кракаў, 1564). Наш „Пратэй…“ быў выдадзены ў Берасці, у тым жа 1564 г. Аўтар манаграфіі робіць смелую спробу вярнуць аўтарства ананімнаму дагэтуль твору. Ён лічыць, што аўтарам яго быў французскі эмігрант Пётр Статорыус (Стаенскі) разам з Цыпрыянам Базылікам, які выпраўляў мову і стыль сатыры (32). У гэтым меркаванні ён ідзе ўслед за польскімі даследчыкамі Т.Грабоўскім і Т.Вітчакам.

Цыпрыяну Базыліку (каля 1535 — пасля 1591) спрыяў Мікалай Радзівіл Чорны. Гэтая постаць яшчэ таксама не даследавана айчыннымі гісторыкамі. Акрамя вершапісання ён займаўся музыкай, перакладамі гістарычных твораў на польскую мову. У прыватнасці, здзейсніў польскі пераклад выдатнага лацінамоўнага твора А.Фрыча Маджэўскага „Аб направе Рэчы Па­спалітай“, які выдаў у Лоску у 1577 г.

Сяргей Кавалёў падрабязна аналізуе змест паэмы „Пратэй, або Пярэварацень“, яе сатырычную накіраванасць супраць магнацкага і шляхецкага свавольства, іншых заган і хвароб грамадства. Падобныя палітычныя памфлеты, у якіх сурова асуджаліся некаторыя сацыяльна–палітычныя з’явы ў Вялікім Княстве Літоўскім і маральныя недахопы суграмадзянаў, былі вельмі папулярныя у ХVI ст. Да падобных твораў з пэўнымі агаворкамі можна аднесці і знакаміты трактат „Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў“ Міхалона Літвіна, у якім аўтар так бязлітасна крытыкуе сваіх суайчыннікаў, што побач з імі нават адвечныя непрыяцелі татары і маскавіты падаюцца ўзорам для пераймання. Аўтар манаграфіі адзначае, што Пярэварацень таксама выступае з прамовай, „нібы пасол на сойме“, „паказваючы невясёлы малюнак грамадска–палітычнага жыцця ў Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім…, звяртае ўвагу на няўдачы ў вайне з Масковіяй (з–за нежадання шляхты выконваць свае вайсковыя абавязкі перад Айчынай), асуджае рэлігійные міжусобіцы і праявы неталеранцыі ў краіне“ і да т.п. (с.39).

На жаль, зноў жа С.Кавалёў не супастаўляе ананімны твор „Пратэй“ з трактатам Міхалона Літвіна або іншымі падобнымі, а толькі ўзгадвае, што „такія самыя або блізкія ідэі сустракаюцца ў публіцыстычных трактатах А.Фрыча Маджэўскага, С.Буднага, у паэтычных творах М.Рэя, М.Бельскага і ў „Сатыры…“ Я.Каханоўскага“ (39). Аўтар манаграфіі пайшоў шляхам падрабязнага, амаль парадковага аналізу тэксту паэмы, падкрэсліваючы яго літаратурныя вартасці або недахопы. Хоць сучаснага чытача, безумоўна, больш хвалююць не яго літаратурныя вартасці, а пуб­ліцыстычная завостранасць супраць канкрэтных грамадскіх і палітычных з’яў, якія ўжо сталі фактамі нашай гісторыі. Таму гістарычны і крыніцазнаўчы аспект усіх твораў, разгледжаных С.Кавалёвым у манаграфіі, значна больш важны, чым проста літаратурны аналіз. Аднак трэба сказаць „дзякуй“ калегам–літаратуразнаўцам за тое, што яны знаходзяць і звяртаюць увагу на старажытныя творы пісьменства. Так было ў нас у выпадку з беларуска–літоўскімі летапісамі, пра якія спачатку напісаў літаратуразнаўца В.А.Чамярыцкі[3], а ўжо потым гісторыкі прысвяцілі ім спецыяльныя даследаванні (зрэшты, гэты корпус айчынных крыніц застаецца не даследаваным да канца).

Пасля ананімнай паэмы „Пратэй“ Кавалёў пераходзіць да іншага жанру вершаў, які называецца ars bene moriendi. Тут ён таксама падрабязна аналізуе толькі адзін верш названага жанру — „Krótkie wypisanie sprawy przy śmierci i pogrzebie Oświeconej Księźny Paniej Halźbiety z Szydłowca Radziwiłłowej, wojewodzinej wileńskiej. Roku 1562“, што налічвае 654 радкі. Гэтая паэма, як адзначае С.Кавалёў, — „першы вядомы нам фунеральны твор у польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу“ (48).

Дастаткова шмат месца даследчык прысвячае постаці аўтара твора Цыпрыяну Базыліку. Гэты культурны і рэлігійны дзеяч ХVI ст. мала вядомы ў Беларусі, хоць, будучы палякам, амаль усё жыццё аддаў нашай краіне. „Перакладныя творы Ц.Базыліка карысталіся вялікай папулярнасцю ў Вялікім Княстве Літоў­скім, некаторыя з іх былі перакладзены пазней на старабеларускую мову („Аповесць пра Скандэрбега“, „Гісторыя Атылы“) (47). „Апі­санне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл“, жонкі Мікалая Радзівіла Чорнага, было напісана Цыпрыянам Базілікам яшчэ і таму, што першы быў мецэнатам апошняга. Некалькі вершаў былі прысвечаны гэтай княгіні, памерлай ва ўзросце 29 гадоў (паэма Я.Каханоўскага „Зузана“, эпітафія Пятра Ройзіўша), менавіта таму, што віленскі ваявода быў вядомым прыхільнікам творцаў.

Верш на смерць Альжбеты Радзівіл можна па–рознаму ацэньваць з літаратурнага пункту гледжання, але ён нікога не пакідае абыякавым як адбітак глыбокай чалавечай трагедыі і шляхетных пачуццяў, як дакумент сваёй эпохі, калі людзі жылі са штохвілінным адчуваннем „memento mori“. Аўтару мана­графіі ўдалося ўсё гэта вельмі дакладна перадаць у дадзеным раздзеле, ледзь не самым удалым ва ўсёй манаграфіі. Тут жа мы знаходзім і іншыя ўзоры фунеральнай паэзіі, прыкладам, „Napis na grobie zacnego szlachcica Pawіa Secygniowskiego“ (1570) таго ж Цыпрыяна Базыліка. Трэба адзначыць, што менавіта С.Кавалёў першым уводзіць у гісторыю беларускай культуры напаўзабытае імя Цыпрыяна Базыліка і дае аналіз яго арыгінальных літаратурных твораў.

Да фунеральнай паэзіі належыць і твор С.Кулакоўскага, які аналізуецца С.Кавалёвым у адпаведным раздзеле, прысвечаным творчасці гэтага выдатнага паэта. Ягоны „Cathamerinon Księstwa Słuckiego z żałobliwym lamentem na pośpieszną śmierć sławnej pamięci książąt słuckich: Jerzego, Jana Siemiona y Aleksandra, ostatnich dziedziców“ (Вільня, 1593) — „самы грандыёзны па задуме фунеральны твор у шматмоўнай паэзіі Вялікага Княства Літоўскага ХVI ст“ (121), які таксама можа служыць гістарычнай і генеалагічнай крыніцай.

Усе вышэйзгаданыя літаратары былі палякамі і „ў сваіх творах рэпрэзентавалі польскую самасвядомасць, хоць пісалі і выдавалі іх на тэрыторыі Беларусі“ (64). Аднак у аўтара мана­графіі не ўзнікае сумнення,  што аб’ектыўна яны спрычыніліся да развіцця шматнацыянальнай культуры і полілінгвістычнай літаратуры Вялікага Княства Літоўскага, „таксама як крыху раней гуманісты з Італіі і Нямеччыны ўзбагацілі сваёй творчасцю рэнесансавую культуру Польшчы“ (64).

Далейшым зместам сваёй кнігі аўтар манаграфіі пераконвае нас, што польскамоўная (як, зрэшты, і новалацінская) паэзія лоскіх і віленскіх выданняў 70—80–х г. ХVI ст. таксама ёсць фактам беларускай культуры. Мы ўжо звыкліся залічваць да беларускай культуры Сымона Буднага і яго брата Беняша, палякаў з паходжання. Ёсць меркаванні, што палякам з Падляшша быў і Мікола Гусоўскі, Андрэй Волян, кола прыдворных паэтаў біржанскіх (любчанскіх) Радзівілаў, якія спрэс пісалі па–польску, але выказвалі ідэі ліцвінскага патрыятызму і, магчыма, пачувалі­ся як Саламон Рысінскі „леўкарусамі“ (leucorussus), г.зн. беларусамі. Ёсць пераканаўчыя падставы меркаваць, што да нашай гістарыяграфіі належыць і творчасць Мацея Стрыйкоўскага, якому С.Кавалёў прысвяціў даволі вялікі раздзел, дзе разглядае феномен гэтага творцы ў сукупнасці яго жыцця, літаратурнай і гістарычнай спадчыны.

Для гісторыкаў, бадай, найбольшую цікавасць уяўляе аналіз ліра–эпічнай паэмы С.Лаўрэнція „Лямант няшчаснага Рыгора Осціка“, „прысвечанай не подзвігам герояў у славу Айчыны, а гісторыі здрады радавітага беларускага шляхціча Рыгора Осціка на карысць Маскоўскай дзяржавы“ (89). Гэта адна з найбольш цьмяных і мала даследаваных старонак гісторыі Беларусі. У задачу літаратуразнаўцы не ўваходзіла вырашаць за­блытаныя палітычныя калізіі гэтай справы, але аналіз літаратурнага твора, які насіў маральна–палітычны характар, можа праліць пэўнае святло на гісторыю падзеі і звязаных з ёю ака­лічнасцяў. Да гонару даследчыка трэба сказаць, што ён спрабуе высветліць сапраўдныя матывы напісання паэмы С.Лаўрэнціем і ўчынкаў Рыгора Осціка, звяртаючыся да прац польскіх гісторыкаў, у выніку чаго ён сцвярджае, што „трэба прызнаць слушнай выснову М.Лаўмяньскай: „Сюжэту «Ляманту…» можна ўвогуле верыць“ (99).

Далейшы разгляд рэлігійна–палемічнай паэзіі Вялікага Княства Літоўскага яшчэ больш прымушае аўтара засяродзіцца на драматычных грамадска–палітычных і рэлігійных рэаліях тагачаснага беларуска–літоўскага грамадства. Ім прысвечаны ананімны твор „Апалагетык, гэта ёсць Абарона канфедэрацыі“ (Вільня, 1582). Калі гаварыць больш канкрэтна, то штуршком да напісання гэтага рэлігійна–палемічнага твора паслужыла першае спаленне пратэстанцкіх кніг у Вільні ў 1581 г. па зага­дзе біскупа Юрыя Радзівіла (101) і „мініварфаламееўская ноч“, якую Вільня перажыла ў жніўні таго ж года. Як і „Лямант няшчаснага Рыгора Осціка“, „Апалагетык“ можна лічыць гістарычнай крыніцай. Нявысветленая асоба аўтара, які, па словах С.Кавалёва, дэманструе „зайздросную эрудыцыю і глыбокае веданне Бібліі“ (103), патрабуе ад гісторыкаў больш грунтоўна заняцца тагачаснымі культурнымі і духоўнымі элітамі ВКЛ. Сам факт ананімнасці многіх паэтычных твораў, якія зыходзілі з лагера пратэстантаў, прымушае задумацца над рэлігійнай сітуацыяй у краіне. Ці існавала талеранцыя ў дадзены момант? У той жа час адкрыта падпісваліся сваімі імёнамі паэты, якія мелі моцную падтрымку ў асобе ўплывовага пратэктара.

З Радзівіламі біржанскімі былі звязаны шматлікія паэты, як вельмі таленавітыя, так і шараговыя. Kрыштаф II Радзівіл быў самаадданым апекуном евангелістаў у Вялікім Княстве, фундаваў стыпендыі для студэнтаў, якія выязджалі на вучобу ў пратэстанцкія вучэльні за мяжой. Ён фундаваў пратэстанцкія гімназіі ў Kейданах (1625) i Слуцку (1632). Адначасова падтрымліваў добрыя кантакты з прадстаўнікамі іншых канфесій, у тым ліку з езуітамі. Крыштаф II быў мецэнатам шматлікіх пісьменнікаў пры яго двары: Беняша Буднага, Альбрыхта Карманоўскага, Пятра Кахлеўскага, Збігнева Морштына, Даніэля Набароўскага, Саламона Рысінскага ды iншых, сярод якіх асобнае месца займае паэт–панегірыст і аматар гісторыі Самуэль Доўгірд, які ў 1626 г. у Любчы выдаў „Genealogia, albo krótkie opisanie Wielkich Książąt Litewskich y ich wielkich a mężnych spraw wojennych. Uczynione Niegdy przez Matysa Stryjkowskiego, a teraz odnowione, y znowu na świat wydane: Przez Samuela Dowgirda z Pogowia“.

Асобнай галіной культурнай дзейнасці біржанскіх Радзівілаў было калекцыянерства. У любчанскіх і біржанскіх інвентарах, некаторыя з якіх захоўваюцца ў Варшаве, можна знайсці звесткі пра мастацкія калекцыі Радзівілаў (а ім належала каля 700—900 твораў), дзе фігуруюць імёны Лукаса Кранаха, Альбрэхта Дзюрэра, Клода Кало, Паола Веранэзэ.

Радзівілы–мецэнаты былі і вялікімі военачальнікамі, чые бліскучыя перамогі апяваліся ў шматлікіх панегірычных і эпічных творах. У манаграфіі С.Кавалёў звяртаецца да славутай паэмы Андрэя Рымшы „Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштофа Радзівіла“ (1585). Для нас гэтая надзвычай цікавая праца важная, у першую чаргу, як крыніца па гісторыі апошняга дзесяцігоддзя (1572—1582) Інфлянцкай вайны, калі „непасрэдна праявіў свае военачальніцкія здольнасці палявы гетман літоўскі Крыштоф Радзівіл Пярун“ (127), а сведкам усіх ягоных перамог быў непасрэдны ўдзельнік паходу Андрэй Рымша. Паводле твора А.Рымшы аўтар працы дае цудоўную характарыстыку галоўнаму герою паэмы гетману К.Радзівілу. На жаль, у паэме не так падрабязна акрэслены постаці ягоных па­плечнікаў — Міхала Гарабурды, Гальяша Пельгрымоўскага, Кашпара Бекеша, Філона Кміты–Чарнабыльскага. Кавалёў адзначае, што А.Рымша — „майстар дэталі, і гэта ў першую чаргу абумоўлена яго чалавечай назіральнасцю і глыбокім веданнем жаўнерскага рамяства“ (129). „Дзесяцігадовая аповесць…“ — рыцарская, жаўнерская паэма, якая па дакладнасці апісанняў і гістарычнасці пераўзыходзіць усе іншыя гераічна–эпічныя творы паэтаў Беларусі і Літвы ХVI ст.“ — сцвярджае аўтар (127).

Напрыканцы раздзела С.Кавалёў адзначае, што ў 70—80–я г. ХVI ст. у Лоску і Вільні выдавалася няшмат польскамоўнай паэзіі: яму вядомыя імёны „пяці аўтараў, чатыры асобна выда­дзеныя паэмы і каля трох дзесяткаў вершаў“ (132). Аднак ён справядліва падкрэслівае, што „дасягненні польскамоўнай паэзіі гэтага перыяду заключаюцца не ў колькасці выдадзеных твораў, засвоеных жанраў і новых аўтараў, а ў адметным адлюстраванні важнейшых падзей тагачаснага жыцця, у ідэйна–мастацкай значнасці такіх паэм, як „Чалавечы век, „Лямант няшчаснага Рыгора Осціка“, „Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштофа Радзівіла“, у станаўленні творчай індывідуальнасці такіх паэтаў, як М.Стрыйкоўскі, С.Кулакоўскі, А.Рымша“ (133). З эпохай Рэнесансу мы звязваем звычайна імёны выдатных творцаў, пакідаючы па–за ўвагай шматлікія творы менш вядомых ці ананімных аўтараў, якімі поўняцца зборнікі таго часу, т.зв. „silva rerum“. Аднак без іх няпоўнай была б карціна рэнесансавай культуры. Не выключана, што сярод іх знойдуцца яшчэ згубленыя або забытыя шэдэўры.

У апошнім, трэцім, раздзеле манаграфіі, названым „На сутыку эпох: польскамоўная паэзія канца ХVI— пачатку ХVII ст.“, С.Кавалёў пераходзіць да характарыстыкі наступнай эпохі і мастацкага стылю — барока. Мяжа паміж Рэнесансам і Барока, як падкрэслівае аўтар манаграфіі, — паняцце вельмі эфемернае. Аднак ён спрабуе акрэсліць верхнюю мяжу Адраджэння ў ВКЛ: „калі Е.Зёмак умоўна пазначыў канец эпохі Рэнесансу ў Поль­шчы 1629 г., годам смерці Шымона Шымановіча, то для Вялікага княс­тва Літоўскага такой умоўнай датай можа быць 1611 г. — год смерці Яна Карцана“ (144). Ён, праўда, падрабязна не аб­грун­тоўвае свайго меркавання, але з прыкладнай датай, думаю, па­годзяц­ца многія даследчыкі рэнесансавай літаратуры і культуры.

На нашу думку, графаманства і эпігонства, якія развіліся пасля адкрыцця Віленскай езуіцкай акадэміі і шырокіх поспехаў адукацыі ды асветы ў Вялікім Княстве Літоўскім, гэта ўжо з’ява чыста барочная. Невыпадкова С.Кавалёў пачынае свой агляд пераходнай эпохі з творчасці „пасрэднага вершапісца“ Я.Казаковіча. „Верш у кнізе А.Рымшы і чатыры вершы ў кнізе Я.Радвана — такі сціплы творчы даробак Я.Казаковіча ў 80–я г. ХVI ст.“ (147). „На працягу 90–х г. Я.Казаковіч апублікаваў каля пятнаццаці вершаў у сямі кнігах іншых аўтараў. Але найбольшую вядомасць прынёс яму выдадзены Я.Карцанам пераклад на поль­скую мову кнігі Іосіфа Флавія „Woyna żydowska“ (Вільня, 1595)“ (150). Гэта значыць, што пасрэдны паэт усё ж такі зрабіў важкі ўнёсак у развіццё культуры ВКЛ і ўсёй Рэчы Паспалітай. Падобнае можна сказаць і пра іншых творцаў той эпохі. Напрыклад, Ян Пратасовіч — аўтар шасці кніг, якія дайшлі да нас, — развіваў маральна–дыдактычны і рэлігійна–філасофскі жанры.

Зусім нельга назваць графаманам Гальяша Пельгрымоўскага, творчасць якога С.Кавалёў разглядае ў апошнім раздзеле, але галоўныя творы якога храналагічна належаць да перыяду Інфлянцкай вайны. Аўтар у папярэдняй кнізе ўжо звяртаўся да постаці гэтага выдатнага пісьменніка. У гэтай жа працы ён вы­праўляе шматлікія памылкі і недакладнасці, якімі абраслі бія­графія і творчасць Пельгрымоўскага ў беларускім і літоўскім літаратуразнаўстве, а таксама разглядае надзвычай важны з пункту гледжання гісторыка твор „Дыялог літоўскага шляхціча праўдзівы пра Інфлянцкую вайну караля Стэфана з князем маскоўскім“ і інш. Каралеўскі сакратар, дыпламат, Г.Пельгрымоўскі сам у „1583 г. па даручэнні Стэфана Баторыя ездзіў да князя маскоўскага з лістом і падарункамі“ (160), таму ў сваім творы ён выступае як жывы сведка гістарычных падзей. „Водгукі па­дзей Інфлянцкай вайны чуваць і ў ананімна выдадзеным збор­ніку вершаў на лацінскай і польскай мовах „Патрыёт Айчыны да сената і дзяржавы Літоўскай (1597)“ (161), які аўтар манаграфіі называе „уні­кальнай гістарычнай геаграфіяй Вялікага Княства Літоўскага, створанай у паэтычнай форме“ (164).

У кнізе С.Кавалёва пададзены творы амаль усіх жанраў і плыняў літаратуры Рэнесансу ў Беларусі, якія даюць магчымасць меркаваць аб сапраўдным культурным кантэксце гэтай эпохі. Аўтар упершыню выканаў глыбокі аналіз творчасці малавядомых пісьменнікаў, такіх як Ц.Базылік, С.Кулакоўскі, С.Лаўрэнцій, ці ананімных твораў, такіх як „Апалагетык“ або „Румяны для аздобы дзявочага твару“, паказаўшы іх розны мастацкі ўзровень і жанравую разнастайнасць.

Бясспрэчнай заслугай аўтара манаграфіі з’яўляецца спалучэнне цудоўнай літаратурнай формы і жывой манеры апавядання са зграбнай кампазіцыйнай структурай і абгрунтаванай навуковай аргументацыяй.
Горадня

Альбіна Семянчук


[1] Кавалёў С.В. Героіка–эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца ХVI ст. Мінск, 1993.
[2] Найбольш поўна з пункту гледжання зместу нядаўна разгледзеў „Размову Паляка з Ліцвінам“ пецярбургскі даследчык А.С.Мыльнікаў у сваёй кнізе „Картина славянского мира“ (С.–Петербург, 1999).
[3] Чамярыцкі В.А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. Мінск, 1969.

Наверх

Moser, Michael. Die polnische, ukrainische und weißrussische Interferenzenschicht im russische Satzbau des 16. und 17. Jahrhunderts (Ігар Клімаў)

Снежня 12, 2002 |


Moser, Michael. Die polnische, ukrainische und weißrussische Interferenzenschicht im russische Satzbau des 16. und 17. Jahrhunderts. Frankfurt am Main u. a.: Peter Lang, 1998. 398 (Schriften uber Sprachen und Texte, Bd. 3).

Доктарская дысертацыя аўстрыйскага мовазнаўца Міхаэля Мозара, прысвечаная лінгвістычнай тэматыцы, закранае і шэраг актуальных гістарычных пытанняў. Аўтар даследуе праявы іншамоўнай інтэрферэнцыі ў сінтаксісе пісьмовых помнікаў Масковіі XVI—XVII ст. Гэтая інтэрферэнцыя выявілася перш за ўсё ў творах, перакладзеных з польскай ці старабеларускай/стараўкраінскай моў або напісаных выхадцамі з Беларусі ці Ўкраіны. У сувязі з гэтым аўтар разглядае культурнае жыццё Масковіі таго часу, перш за ўсё ў аспекце кантактаў з Захадам.

Праца складаецца з дзвюх прэлімінарных частак і вялізнай асноўнай часткі. У першых даецца агляд культурных і сацыяльных умоў, у якіх развіваліся кантакты Масковіі з Захадам у XV—XVII ст., апісваецца склад даследаваных помнікаў, раскрываюцца мэты і задачы працы. У асноўнай частцы аўтар падрабязна аналізуе сінтаксічныя канструкцыі, якія ён прызнаў запазычанымі.

У першай частцы аўтар разглядае культурна–гістарычныя ўмовы, што спрыялі заходняму ўплыву, формы і кірункі, якія набываў гэты ўплыў, а таксама спрабуе вызначыць асяроддзе яго носьбітаў. З прычыны важнай ролі, што належала Беларусі і Ўкраі­не ў гэтым працэсе, даследчык дае сціслы агляд моўнай і культурнай сітуацыі ў гэтых краінах, адзначаючы яе непадабенства да маскоўскай і нават супрацьлегласць[1] (20). Дзеля больш кароткага наймення тагачаснай літаратурна–пісьмовай мовы Беларусі і Ўкраіны аўтар ужывае назву паўднёвазаходнеруская мова (sьdwestrussisch), але агаворваецца (11, спас. 3), што гэта — толькі ўмоўны тэрмін, і ні гэтая мова, ні беларускія ды ўкраін­скія дыялекты, што ляжалі ў яе падмурку, ні ў якім разе не разглядаюцца як залежныя ад рускай мовы.

Аўтар канстатуе, што да Пятроўскай эпохі расійская культура вызначалася моцнай ксенафобіяй і закрытасцю для заходніх уплываў. Тым не менш, Масковія падтрымлівала з Захадам гаспадачыя зносіны, пераважна дзеля імпарту новых тэхналогій у вайсковай галіне. Але яна доўгі час упарта ізалявалася ад яго культурных і рэлігійных уплываў, што маглі паслабіць яе рэлігійнасць і формы самаўладства ды змяніць традыцыйны побыт і грамадскі лад. Пэўныя кантакты з заходнім светам некаторы час існавалі дзякуючы наўгародскаму гандлю з ганзейскімі гарадамі, а потым забяспечваліся гаспадарчымі, культурнымі і палітычнымі зносінамі з ВКЛ (потым з Рэччу Паспалі­тай), бліжэйшым суседам Масковіі на захадзе, роднасным ёй паводле мовы і культуры[2]. Аднак гэтыя зносіны развіваліся на фоне перманентных вайсковых і рэлігійных кафліктаў паміж абедзвюма дзяржавамі, якія прэтэндавалі на аднолькавыя абшары былой Кіеўскай Русі. Нягледзячы на такую канфрантацыю, менавіта Рэч Паспалітая і стала галоўнай крыніцай культурных і моўных навацый для Масковіі, якія паступова падрыхтоўвалі глебу для правядзення пятроўскіх рэформаў.

Гэтыя кантакты знаходзілі свой адбітак і ў літаратуры[3]. З XVI ст. шмат беларускіх і ўкраінскіх, а таксама польскіх твораў перакладалася ў Масковіі на тагачасную яе літаратурна–пісьмовую мову. Таму даследчык падрабязна спыняецца на моўных кантактах XVII ст., якія ў гэты час набылі больш маштабны характар, чым у папярэдняе стагоддзе (22—38), і сцісла разглядае існуючыя ў славістыцы працы па даследаванні запазычанняў (38—46).

Захапленне Захадам пачынаецца ў асяроддзі маскоўскай арыстакратыі ўжо на пачатку XVII ст.[4]. Моўныя кантакты, як гутарковыя, так і ў пісьмовай галіне, што мелі месца ў час інтэрвенцыі войскаў Рэчы Паспалітай у Маскву (1605—1612 г.), спрычыніліся да паланафільства пэўнай часткі маскоўскага дваранства. Менавіта тады польская мова і культура на доўгі час (аж да пятроўскай эпохі) зрабіліся модай у іх асяроддзі. Нават маскоўскія цары Аляксей Міхайлавіч і яго сын Фёдар Аляксеевіч былі паланафіламі і выяўлялі прыхільнасць да тагачаснай беларуска–ўкраінскай культуры і адукаванасці (28, 29). З гэтай з’явай цікава параўнаць татальную спаланізаванасць эліты беларускай і ўкраінскай шляхты, уніяцкага і нават праваслаўнага духавенства ў Рэчы Паспалітай, што якраз прыпадае на гэты час.

Але асноўная частка рутэнізмаў[5] і паланізмаў пранікла ў маскоўскія літаратурныя помнікі XVII ст. дзякуючы перакладчыцкай дзейнасці службоўцаў пасольскага прыказу, якія разам з дыпламатычнымі тэкстамі перакладалі таксама і спецыяльную ды мастацкую літаратуру. Большасць з іх паходзіла з Беларусі ці Ўкраі­ны і не заўжды добра валодала пісьмовай мовай, што ўжывалася на Маскве (23, 47, 49). Таму за рэдкім выключэннем іх пераклады ўяўляюць сабой транслітарацыі польскага тэксту (з ладным дамешкам беларускіх або ўкраінскіх элементаў, 39) ці падаюць узор старабеларускай/стараўкраінскай мовы; іх царкоўнаславянскія пераклады цьмяныя без рэдактуры вопытнага маскавіта. Рутэнізмы часта выступаюць і ў перакладах, зробленых духоўнымі асобамі, што паходзілі з Беларусі ці Ўкраіны (23—24).

Пераважная колькасць польскіх перакладаў на Маскве прыпадае на 2–ю палову XVII ст., а ў XVI ст. і 1–й палове XVII ст. яны яшчэ параўнальна рэдкія. У гэты час часцей перакладаюцца творы з Беларусі і Ўкраіны, часта вершаваныя (яны сталі першымі спробамі вершаскладання на расійскай глебе). У 1640–я г. на Маскве выходзяць друкам некалькі беларускіх і ўкраінскіх царкоўных выданняў, прысвечаных дагматычным пытанням, а таксама русіфікаваны варыянт граматыкі Мялета Сматрыцкага.

Затое ў 2–й палове XVII ст. у Маскве перакладаецца з поль­скай мовы вялізная колькасць твораў, ад спецыяльных (геаграфічныя, гістарычныя і палітычныя трактаты, творы па гаспадарцы і медыцыне) да літаратурных (навелістыка, казкі, анекдоты, рыцарскія аповеды, пераклады антычнай класікі). Яны былі ва ўжытку на працягу ўсяго наступнага XVIII ст. і, на думку розных даследчыкаў, значна паўплывалі на ўзнікненне асобных жанраў рускай літаратуры.

З 2–й паловы XVII ст. у Маскву мігруе (добраахвотна ці прымусова) вялікая колькасць беларусаў і ўкраінцаў, якія займаюць адказныя пасады ў пасольскім прыказе, у адукацыйных і выдавецкіх установах, а таксама ў бліжэйшым атачэнні цара[6]. Пад іх уплывам, а потым і кіраўніцтвам на Маскве з’яўляюцца вучэльні, пабудаваныя на ўзор адукацыйных устаноў Рэчы Паспалітай. З імі прыходзіць у Масковію выкладанне лацінскай мовы, школьная драма, сілабічная паэзія і панегірычныя вершы. Змяняецца выгляд друкаваных кніг, у рукапісы пранікаюць украінскія рысы, навацыі зазнаюць іканапіс і царкоўныя спевы, у царкоўную практыку (пакуль толькі для ерархаў) уводзіц­ца казанне, якога Масковія не ведала з XV ст. Вядомая рэформа па­трыярха Нікана таксама была інспіраваная гэтымі заходнімі ўплывамі. Сэнс яго рэформы палягаў у набліжэнні маскоўскага рытуалу да рытуалу канстанцінопальскага патрыярхата, у юрысдыкцыі якога знаходзіліся Беларусь і Ўкраіна. Напачатку рэформы ўзорам Ніканавым рэдактарам служылі беларускія і ўкраінскія літургічныя тэксты, і толькі пазней — непасрэдна грэцкія. Хоць напрыканцы XVII ст. сярод царкоўных колаў Масковіі абу­джаецца адмоўная рэакцыя на беларускія і ўкраінскія ўплывы, аднак дзейнасць Пятра Вялікага, які абапіраўся на падтрымку выхадцаў з Беларусі і Ўкраіны, надала ім новыя імпульсы[7].

Рутэнізацыя культурнага жыцця Масковіі ў XVII— пачатку XVIII ст. уяўляла сабой форму еўрапеізацыі краіны. Аднак пры ўсёй буйнамаштабнасці змен навацыі закранулі толькі вузкае кола сталічнай эліты і выявіліся ў асноўным у кніжнай культуры і рэлігійным жыцці. У шырокія колы насельніцтва нават толькі Масквы, не кажучы ўжо пра жыхарства іншых гарадоў краіны, яны ў XVII ст. амаль не трапілі. Спатрэбіліся пятроўскія рэформы, каб зрабіць вестэрнізацыю краіны больш адчувальнай.

Вынікам інтэнсіўных кантактаў з суседзямі на Захадзе сталі лексічныя, фразелагічныя і сінтаксічныя запазычанні, а таксама семантычныя навацыі ў літаратурнай мове Масковіі, перш за ўсё ў яе актавым пісьменстве і свецкай літаратуры. Тут памер запазычанняў, напрыклад, у галіне сінтаксісу, быў нагэтулькі моцным, што Мозар кажа пра шырокую інтэрферэнцыю. Такая інтэрферэнцыя выявілася не толькі ў перакладных, але таксама і ў некаторых арыгінальных творах, якія, аднак, як падкрэслівае даследчык, былі напісаныя двух– ці шматмоўнымі аўтарамі. Разам з гэтымі інтэрфераванымі творамі на Маскве адначасова існавалі ды ствараліся іншыя помнікі, якія абсалютна не мелі такіх чужынных рысаў (47). Многія з інтэрферэнцыйных асаблівасцяў, што з’явіліся ў сінтаксісе маскоўскіх помнікаў той пары, ніколі не былі засвоеныя рускай мовай, што сведчыць пра абмежаванасць заходняга ўплыву ў XVII ст. і яго пераважна кніжны характар.

Запазычанні ў рускую мову рабіліся з польскай і старабеларускай/стараўкраінскай моў, якія часта ў такім выпадку вы­ступалі і пасярэднікамі ў перадачы заходнееўрапейскіх элементаў. Памер і характар лексічных запазычанняў у рускую мову той эпохі ўжо добра даследаваны ў навуцы (40), тады як прац па сінтаксічным ўздзеянні няма, што і абумовіла ўвагу даследчыка менавіта да сінтаксісу (43).

Падкрэсліваючы апрацаванасць гістарычнага сінтаксісу польскай і рускай мовы, Мозар канстатуе нераспрацаванасць гэтай тэматыкі ў беларускім і ўкраінскім мовазнаўстве. Ён ад­значае агульнасць ды фактаграфічнасць сінтаксічных прац беларускіх і ўкраінскіх даследчыкаў, якія часам хібяць на змяшэнне розных храналагічных шыхтоў і застаюцца беднымі ў прывя­дзенні адпаведных прыкладаў (42). Да таго ж у гэтых працах не рэдкасць адметная адкрыта рускацэнтрычныя перспектыва, што часам вядзе да поўнага ўнікнення старабеларускіх і стара­ўкраінскіх асаблівасцяў, а факты іншаславянскіх уплываў, як і наогул улік моўных кантактаў у ВКЛ ці Рэчы Паспалітай, набываюць у такіх працах недастатковае асвятленне (42—43). З гэтай прычыны, на думку М. Мозара, том Карскага, прысвечаны сінтак­сісу (1912), у складзе серыі „Беларусы“, застаецца каштоўнай крыніцай і дагэтуль. Разам з тым, аўтар адзначае (46) таксама і тэндэнцыю расійскіх навукоўцаў разглядаць усе тэксты, створаныя беларусамі або ўкраінцамі на Маскве або маскавітамі ў Рэчы Паспалітай, як аўтахтонна рускія, ігнаруючы іх відавочную гетэрагенную, полілінгвальную прыроду[8]. На погляд даследчыка, такія помнікі трэба адасабляць ад уласна рускіх тэкстаў (50—51).

Даследаванне сінтаксічных запазычанняў палягчаецца тым, што сінтаксічныя з’явы пранікаюць пад уплывам тэксту–арыгінала. Лексічныя запазычанні ў гэтых адносінах менш прывязаныя да тэксту, яны маглі трапіць у твор і не з літаратурнага твора, ва ўсялякім выпадку, гэта часта цяжка даказаць. Затое даследаванне сінтаксічных запазычанняў патрабуе дэталёвага адбору крыніц і ўважлівых адносін да храналогіі і пашырэння прыкладаў.

Мозар дае сціслы агляд інтэрфераваных помнікаў, што паслужылі матэрыялам для яго працы. Для XVI— 1–й паловы XVII ст. ён налічвае больш за 20 перакладаў літаратурных твораў розных жанраў (51—56) і больш за два дзесяткі арыгінальных твораў. Сярод апошніх — тэксты Івана Перасветава, беларуса на царскай службе, цара Івана Жахлівага, кн. Андрэя Курбскага, кн. Хварасцініна, Каташыхіна, Аўрама Фірсава і іншых аўтараў XVI—XVII ст. (56—60). Пазней, у 2–й палове XVII ст. — пачатку XVIII ст. у Масковіі паўстала больш за дзесятак розных твораў пад пяром выхадцаў з Беларусі, Украіны ці Малдовы: Сімяона Полацкага, Феафана Пракаповіча, Зміцера Растоўскага, Стафана Яворскага, Міколы Спафарыя і інш. (60—61). Разам з тым даследчык пераліч­вае (64—69) каля сотні невялікіх маскоўскіх пісьмовых помнікаў (пачынаючы з XIII ст., але пераважна XVI—XVII ст.), узятых з самых розных жанраў і сфер ужытку. Гэтыя помнікі цалкам пазбаўленыя праяваў сінтаксічнай інтэрферэнцыі (аўтар падае ў каментарах да гэтых тэкстаў цікавыя назіранні адносна выкарыстання імі тых ці іншых сінтаксічных навацый).

Такі вялікі абсяг маскоўскіх помнікаў спатрэбіўся даследчыку ў якасці фону, на якім можна вызначыць спрадвечнасць ці запазычанасць той ці іншай сінтаксічнай канструкцыі (69—70). Вучоны зыходзіць з таго, што лічыць пэўную канструкцыю аўтахтоннай, пакуль не будзе несумненна засведчана першая навацыя; амаль заўжды такія сведчанні пачынаюцца з інтэрфераваных тэкстаў (71). Таму вялікая ўвага ў працы аддадзена разгляду сінтаксічных асаблівасцяў у ранніх царкоўнаславянскіх і ўсходнеславянскіх помніках (74—76), а таксама ў старабеларускіх крыніцах. Менавіта апошнім даследаванне Мозара карыснае для беларускіх вучоных.

Вядзенне даследавання і разгляд матэрыялу ў працы Мозара вытрыманы ў лепшых традыцыях нямецкамоўнай філа­лагіч­най навукі і вызначаецца падрабязнасцю і яснасцю. Даследчык адзначае прысутнасць сінтаксічнай канструкцыі ў стараславянскай/царкоўнаславянскай мове, у польскім і старабеларускім пісьменстве, а потым паслядоўна разглядае кожны з маскоўскіх інтэрфераваных помнікаў на прадмет наяўнасці ў ім гэтай рысы. Гэта дазваляе аўтару не толькі добра абгрунтаваць свае высновы, але і абвергнуць некаторыя далёкасяжныя за­ключэнні гістарычнага сінтаксісу наконт храналогіі і пашыранасці той ці іншай навацыі, зробленых на недастатковым ці памылковым матэрыяле (366). У гэтым плане паказальныя два выпадкі з ужываннем у рускай мове формы будучага часу як буду + інфінітыў і злучніка если.

Для апісальнага выражэння будучага часу ў рускай мове першапачаткова ўжывалася форма имамь / начну / хочу + інфінітыў, а канструкцыя буду + інфінітыў з’явілася пазней. Шэраг заходніх даследчыкаў лічыць, што гэтая канструкцыя была перанятая рускай мовай са старабеларускай і польскай моў. Але некаторыя расійскія аўтары працягваюць бачыць у ёй самастойную навацыю рускай мовы і прыводзяць розныя прыклады ўжывання гэтай канструкцыі ў ранніх усходнеславянскіх помніках. Мозар падрабязна разбірае (308—310, 312—319) такія прыклады і адхіляе іх як памылковыя (асабліва для ранніх помнікаў эпохі Кіеўскай Русі) ці некарэктныя (для ўзятых з беларускіх ці ўкраінскіх помнікаў) або непаказальныя (паходзяць з пскоўскіх крыніц канца XV ст., у мове якіх нярэдка трапляюцца рутэнізмы). Ён канстатуе, што надзейныя выпадкі выкарыстання гэтай канструкцыі ў маскоўскіх помніках адзначаны толькі ў тэкстах беларуса Івана Перасветава і ў перакладных творах сярэдзіны XVI ст.[9]. Яшчэ для пачатку XVII ст. гэтая мадэль застаецца рэдкай для рускай гутаркі і інтэгруецца ў рускую мову толькі напрыканцы XVII ст. (320—322, гл. таксама с. 65, зн. 70, і с. 67, зн. 76, 77, 78).

Гэтаксама злучнік ес(ть)ли добра вядомы ў заходнеславянскіх мовах ужо ў XV і XVI ст., тады як у рускіх помніках ён з’яўляецца толькі з XVI ст. і выключна ў інтэрфераваных тэкстах. Тым не менш некаторыя даследчыкі, як заходнія, так і расійскія, сцвярджаюць, што гэты злучнік самастойна развіўся ў рускай мове, незалежна ад заходнеславянскіх уплываў. Мозар падрабязна разбірае (345—346) такія прыклады і адхіляе іх як памылковыя (асабліва для ранніх помнікаў эпохі Кіеўскай Русі) ці некарэктныя (для ўзятых з беларускіх ці ўкраінскіх помнікаў або з маскоўскіх інтэрфераваных крыніц, часам аж XVIII ст.!). Хоць гэтая мадэль злучніка, сапраўды, патэнцыйна магчымая для ўсіх славянскіх моў, аднак Мозар прыходзіць да цвёрдай высновы, што гэты злучнік у рускай мове ўяўляе сабой паланізм або рутэнізм (347), і хутчэй паланізм, паколькі ў сучасных беларускіх і ўкраінскіх дыялектах гэты злучнік вельмі рэдкі (349). А для рускай гутаркі яшчэ ў другой палове XVII ст. гэты злучнік застаецца рэдкі (344).

Інтэрфераваныя помнікі, разгледжаныя ў працы Мозара, былі ўласцівыя рускай мове толькі ў пэўны перыяд, калі Масковія паступова адкрывалася перад Захадам і назапашвала крытычную масу ведаў і ідэй, неабходных для ўспрыняцця заходняй культуры. З Пятроўскай эпохі пачынаецца фармаванне расій­скай мовы ў новых умовах. Яна звяртаецца да непасрэдных кантактаў з заходнімі мовамі і бярэ з іх запазычанні напрасткі. З 1720–х г. уплыў старабеларускай/стараўкраінскай мовы, а пазней і польскай паступова занікае, таксама як і веданне польскай мовы ў расійскім грамадстве (37—38). Тым не менш, шмат якія навацыі, прынесеныя інтэрфераванымі тэкстамі, замацоўваюцца ў рускай мове і з пятроўскіх часоў становяцца яе інтэгральнай часткай (366, 368) ды нават выцясняюць некаторыя ранейшыя сродкі выражэння. Гэта яшчэ раз падкрэслівае важнасць запазычання для развіцця любой мовы і ролю беларускай ды ўкраінскай моў у развіцці суседняй рускай мовы.
Мінск

Ігар Клімаў


[1] Аўтар абапіраецца (15, 19—20) на вядомую канцэпцыю маскоўскага вучонага Б. Успенскага аб дыгласіі на Русі, якая, на думку Успенскага, існавала ў кіеўскі перыяд і ўтрымалася ў Масковіі аж да сярэдзіны XVII ст. Ва ўмовах дыгласіі ў Масковіі пісьмовы тэкст, асабліва звязаны з „высокай“, літаратурнай ці канфесійнай сферай, мусіў стварацца на царкоўнаславянскай мове, тады як для „нізкіх“ утылітарных мэтаў (акты дзяржаўнага кіравання і суда) выкарыстоўвалася маскоўская актавая мова (г. зв. „прыказная“). Новай тэндэнцыяй з канца XVI ст. у складзе гэтай царкоўнаславянскай мовы Масковіі стала стварэнне (за кошт стылістычнай дыферэнцыяцыі элементаў) „простай кніжнай мовы“ — больш спрошчанага варыянта царкоўнаславянскай (20). Як мяркуе Успенскі (32, 33), у Маскве другой паловы XVII ст. ды­гласія замяняецца дзвюхмоўем менавіта на ўзор моўнай сітуацыі Беларусі і Ўкраіны, а маскоўская „простая кніжная мова“ ўспрымаецца эмігрантамі з Кіева як аналаг старабеларускай/стараўкраінскай мовы.
[2] Крыху пазней, з 2–й паловы XVII ст., да гэтага фактару дадаліся і непасрэдныя кантакты беларусаў і ўкраінцаў з маскавітамі, у выніку эміграцыі права­слаўных дысідэнтаў з Рэчы Паспалітай і часткова гвалтоўнай дэпатрыяцыі беларускага мяшчанства пад час маскоўскай агрэсіі на Беларусь у 1654—67 г.
[3] На жаль, у спецыяльнай працы (Нарысы па гісторыі беларуска–рускіх літаратурных сувязей: У 4–х кн. Кн. 1: Старажытны перыяд — XIX ст. Мінск, 1993) гэтаму пытанню аддадзена мала ўвагі. Для перыяду XVI—XVII ст. яе аўтары абмежаваліся апісаннем падзей і плыняў у грамадскім і культурным жыцці Беларусі, якія так ці інакш атрымалі ўвагу ў Масковіі, разгледзелі старабеларускія творы, тэматычна звязаныя з Масковіяй, і адзначылі асобныя маскоўскія помнікі, прысвечаныя ВКЛ. Але сапраўдны ўнёсак Беларусі ў маскоўскую літаратуру XVII ст. застаўся ў гэтай кнізе, па сутнасці, неацэнены, хіба што за выключэннем творчасці Сімяона Полацкага.
[4] Яшчэ раней маскоўскі цар Іван IV Жахлівы таксама валодаў польскай мовай, а ў мове яго лістоў прысутнічае адметная колькасць паланізмаў, украінізмаў і беларусізмаў. Гэта тлумачыцца ўплывам на цара яго маці Алены Глінскай і яго дзядзькі ды выхавацеля Міхаіла Глінскага, якія паходзілі з ВКЛ (21).
[5] Так далей у рэцэнзіі называюцца тыя запазычанні са старабеларускай/стараўкраінскай мовы, у дачыненні да якіх нельга вызначыць, на якой моўнай ці дыялектнай базе (беларускай ці ўкраінскай) яны ўзніклі ці праніклі ў іншую мову. У тым жа выпадку, калі фанетычная абалонка запазычанняў выразна сведчыць пра іх беларускае або ўкраінскае паходжанне, іх можна называць, адпаведна, беларусізмамі ці ўкраінізмамі.
[6] Абапіраючыся на працы ўкраінскіх вучоных, Мозар (29—30, 31—33) паўтарае вядомую думку пра ўкраінізацыю культурнага і царкоўнага жыцця Масквы ў 2–й палове XVII ст. Сапраўды, пад уплывам эмігрантаў з Кіева ў царкоўным вымаўленні Масковіі XVII — пачатку XVIII ст. нават з’яўляюцца рысы ўкраінскай гутаркі (36). Тым не менш, больш карэктна было б казаць пра „рутэнізацыю“ некаторых галін маскоўскай культуры таго часу, паколькі яе асаблівасці вызначалі выхадцы не толькі з Украіны, але і з Беларусі. У гэтых адносінах каштоўнай застаецца праца Абэцэдарскага (Абецедарский Л. С. Белорусы в Москве XVII в. Минск, 1957), дзе, напэўна, упершыню ў савецкі час падкрэсліваўся ўнёсак беларусаў у культуру Масковіі XVII ст.
[7] Аўтар, услед за дасяжнай яму літаратурай, называе сярод іх пераважна ўкраінцаў (Ст. Яворскі, Ф. Пракаповіч, Дз. Растоўскі (Туптала) і інш.), але тут можна згадаць таксама беларусаў, напрыклад, пратэстанта І. Капіевіча (ці Капіеўскага), які ў Галандыі друкаваў на замову цара Пятра кнігі для Масковіі, а пазней некаторы час служыў перакладчыкам у Пасольскім прыказе. Як мяркуюць, менавіта ён спрычыніўся да распрацоўкі новага кірылічнага шрыфту свецкіх выданняў Масковіі, які атрымаў назву „грама­дзянкі“. Яна была створана на падставе галандскай антыквы, але з улікам некаторых рашэнняў Скарынавага шрыфту.
[8] У якасці прыкладу даследчык прыводзіць тэксты Андрэя Курбскага (маскоўскага эмігранта ў ВКЛ) і Івана Перасветава (выхадца з ВКЛ, які каля 1538 г. перайшоў на царскую службу), што лічацца ўзорамі рускай мовы, хоць яны насычаныя паланізмамі і рутэнізмамі (21—22, 50). На думку даследчыкаў, вядомы пераклад Цыцэрона, які прыпісваецца Курбскаму, на самай справе быў выкананы нейкім беларусам, які вучыўся ў Польшчы (50, 57). Мозар указвае, што некаторыя лісты Курбскага, якія таксама лічацца ўзорамі рускай мовы, у сапраўднасці напісаны на старабеларускай мове з дамешкам царкоўнаславянскіх элементаў (57).
[9] Першыя рэлевантныя натацыі апісальнага будучага з буду з’яўляюцца ў асобных маскоўскіх актах канца XV ст., што ствараліся для дыпламатычных зносін з нямецкай імперыяй. Аднак гэтая форма выступае там толькі ў скла­дзе этыкетнай формулы, а ў мове гэтых актаў прысутнічаюць паланізмы і рутэнізмы. Таму Мозар акрэслівае мову гэтых актаў як інтэрфераваную і лічыць з’яўленне ў іх формаў апісальнага будучага вынікам запазычання, а не самастойнага развіцця (317—318). Складальнікі гэтых актаў або былі добра знаёмыя са старабеларускай мовай, або былі беларусамі паводле паходжання.

Наверх

Чарота, Іван. Беларуская мова і царква (Ігар Клімаў)

Снежня 3, 2002 |


Чарота, Іван А. Беларуская мова і царква. Мінск: БДУ, 2000. 119.

Аўтарам кнігі пад такой шматабяцальнай назвай з’яўляецца філолаг–літаратуразнавец, які загадвае кафедрай славянскіх літаратур Беларускага дзяржаўнага універсітэта; рэцэнзентам кнігі выступіў Павел Шуба, вядомы мовазнавец з той жа ўстановы, якога ўжо няма сярод жывых. Хоць жанр выдання ў выхадных звестках не пазначаны, у анатацыі гаворыцца, што кніга разглядаецца выдаўцамі як навуковая праца: „манаграфія доктара філалагічных навук прафесара Чароты Івана Аляксеевіча — першая ў айчыннай і замежнай філалогіі спроба комплексна прааналізаваць праблему «Беларуская мова і Царква»“ (3). На карысць прафесійнай падрыхтоўкі аўтара мусіць сведчыць і той факт, што ён узначальвае секцыю мастацкага пера­кладу Саюза беларускіх пісьменнікаў і з’яўляецца сакратаром беларускай біблійнай камісіі беларускага экзархата Рускай Права­слаўнай Царквы (далей РПЦ), якая існуе пры мітрапаліце Філарэце з 1989 г. ды займаецца перакладам Св. Пісьма на сучасную беларускую мову (на жаль, плён яе працы пакуль сціплы, за 10 гадоў дзейнасці перакладзена толькі тры Евангеллі). Аўтар пад­крэслівае, што ў напісанні сваёй кнігі абапіраўся на вопыт перакладчыцкай і да­следчыцкай працы гэтай камісіі (5). Нарэшце, дадатным бокам кнігі з’яўляецца даволі прадстаўнічая бібліяграфія (152—174), якая налічвае больш за 300 пазіцый.

Аднак знаёмства з кнігай расчароўвае: значная частка манаграфіі ўяўляе сабой публіцыстычны памфлет, а дакладней, нізку памфлетаў, досыць тэндэнцыйных паводле зместу і слаба сістэматызаваных паводле формы і выкладу. Чытач не знойдзе тут спадзяванай навуковай грунтоўнасці і аб’ектыўнасці. Аўтар не разглядае ступень і характар выкарыстання беларускай мовы ў царкве — ні ў праваслаўнай, ні наогул у хрысціянскай, ні ў мінуласці, ні ў сучаснасці, ні на падставе дакументаў, ні на падставе прац іншых вучоных. Першыя пяць раздзелаў манаграфіі ўяўляюць сабой нізку нарысаў, у якіх аўтар вядзе палеміку са сваімі апанентамі.

У першым раздзеле кнігі, прысвечаным гістарычным аспектам выкарыстання беларускай мовы ў рэлігійнай сферы (6—25), аўтар спрабуе абараніць Праваслаўную Царкву ад абвінавачанняў у русіфікацыі Беларусі i ігнараванні ёю беларускай мовы (8, 12, 15), гэтая тэма знаходзіць свой працяг і ў заключным раздзеле (гл. 139—147). Нешматлікія аргументы аўтара суправа­джаюцца фрагментарнымі звесткамі з гісторыі выкарыстання беларускай мовы ў царкве, пераважна праваслаўнай. У другім раздзеле ён вядзе гаворку пра значэнне кірыла–мяфо­дзіеўскай спадчыны для беларусаў (26—42), разумеючы пад такой спадчынай перш за ўсё кірылічны алфавіт і царкоўнаславянскую мову. Дзеля гэтага аўтар гларыфікуе кірыліцу і даказвае яе большую перавагу перад лацінкай (28—30), адстойвае вартасць царкоўнаславянскай мовы і правамернасць выкарыстання паняцця „старажытнаруская мова“ (32—33), абмяркоўвае праблематыку царкоўнага пера­кладу (37—39). Для аўтара не падлягае сумневу, што ў сакральнай функцыі (для праваслаўнага абраду) павінна выкарыстоўвацца толькі царкоўнаславянская мова (35—36, 39—41). Трэці раздзел паводле назвы нібы прысвечаны сучаснай моўнай сітуацыі на Беларусі (43—56), аднак гаворка ў ім ідзе пра самыя розныя рэчы, толькі не пра ролю і функцыі моў на Беларусі. Гэтай тэме якраз прысвечаны пяты раздзел (57—65), названы „Неаднамоўе з розных пунктаў гледжання“, у якім даво­дзіцца карысць для беларусаў ад захавання сітуа­цыі дзвюхмоўя.

Наступныя раздзелы кнігі больш спецыяльныя, у іх увага засяроджана ў асноўным на лінгвістычных пытаннях, перад усім у галіне рэлігійнай тэрміналогіі. Аўтар абгрунтоўвае ўвядзенне царкоўнаславянізмаў у мову беларускіх перакладаў Св. Пісьма (асабліва гл. 93—95, 99—111, 145—146, 149) і разглядае варыятыўнасць беларускамоўнай рэлігійнай тэрміналогіі (119—136). Ён распавядае пра арганізацыю і працу беларускай біблійнай камісіі (113—118, 150) і дае крытычны агляд папярэдніх біблійных перакладаў на беларускую мову (71—93, 148). Параў­нальна з папярэдняй часткай кнігі гэтыя раздзелы выглядаюць лепш з–за канкрэтнасці і падставовасці палемікі, хоць як і раней, аўтар хутчэй абгрунтоўвае свае погляды, чымся аналізуе моўныя праблемы ў комплексе з патрэбнай для навукоўца аб’ектыўнасцю. Большасць спрэчных пытанняў, што закранаюцца ў гэтых раздзелах, тычацца праблем біблійнага перакладу на беларускую мову, г. зн. маюць практычную значнасць, але аўтар вядзе палеміку не столькі з мэтай знайсці прымальную форму ці выраз, колькі навязаць чытачу свой пункт гледжання.

Цікава паглядзець, з кім палемізуе аўтар. У лік яго апанентаў трапілі: „некаторыя сучасныя публіцысты“ (8), „ангажаваныя публіцысты“ (4), проста журналісты і публіцысты (17, 27, 63), „сучасная публіцыстыка“ (31), „публіцысты–прагрэсісты“ (38), нарэшце ўся „сучасная беларуская публіцыстыка“ (44) і „матэрыя­лы рэспубліканскага друку“ (53), „носьбіты антыправаслаўнай ідэалогіі“ (47) ды „прадстаўнікі інтэлектуальных і творчых колаў“ (137). Гэтыя апаненты пераважна безасабовыя, але часам Чарота называе аўтараў і артыкулы, з якімі палемізуе (гл. 38, сп. 44; 44, сп. 48; 46, сп. 50; 53, сп. 53—55, 69, сп. 60; 125, сп. 141). Апаненты Чароты абвінавачваюцца ў бястактнасці і няверстве (38), абыякавасці ці варожасці да Царквы, у „радыкалізме, светапогляднай павярхоўнасці і безадказнасці“ (136). Аўтар пада­зрае іх у наўмысных спробах „увесці ў зман недасведчаных“ (63), у „ідэалагічнай апрацоўцы сучаснага грамадства пэўнымі сродкамі СМІ“ (68), у „апантанасці павярхоўна за­своенымі ідэямі асветніцтва і прагрэсу“ (69). Калі прасачыць за стылістыкай аўтара, то можна заўважыць, што ў кнізе апаненты проста дэманізаваныя: яны эксплуатуюць праблемы і стэрэа­тыпы, ствараюць міфалогіі, прыкрываюцца стэрэатыпамі і залежаць ад іх, ігнаруюць (ды яшчэ ўпарта) факты, злоўжываюць медыямі і штучна навязваюць праблемы. Цікава, што сам аўтар абураецца, калі знаходзіць падобныя прыёмы палемікі ў сваіх апанентаў (125 і наст.).

Але часам прэтэнзіі да апанентаў набываюць палітычную афарбоўку. Яны не толькі „павярхоўна дасведчаныя“, але і гатовыя сцвярджаць нешта „адпаведна кан’юнктуры“ (27) ці падпарадкоўваючыся „надзённа–палітычным фактарам“ (44). Апаненты ператвараюцца ў „пэўныя сілы“ (53), што імкнуцца да „дыс­крэдытацыі Праваслаўнай Царквы“ (43, 139), а абвінавачанні гэтай царквы — хоць стэрэатыпныя (15) і беспадстаўныя (53), — з’яўляюцца „асабліва небяспечнымі“ (45), бо яны „ўмешваюцца ў чужыя для іх справы“ (137), „падрыхтоўваюць глебу“ (46), „правакуюць дэзарыентацыю масавай свядомасці, блытаніну і нават відавочную падмену паняццяў“ (44, таксама 139) і імкнуцца „стымуляваць «паварот» назад“ (54). Ну чым не фармулёўкі ў „сумнавядомыя часы“ (27) ці „змрочнай памяці часы“ (53—54), пра якія згадвае аўтар?

З першых старонак кнігі бачна, што ўся палеміка вядзецца аўтарам на карысць і славу праваслаўя, у прыватнасці, РПЦ. Варта ўвагі, што кніга выдадзена з „благаславення Яго Высо­капра­свяшчэнства“ мітрапаліта Філарэта коштам некалькіх царкоўных інстытуцый РПЦ у Мінску. Гэта значыць, што погляд аўтара супадае з пазіцыяй РПЦ, а яго кніга выконвае пэўны заказ. Аўтар не хавае гэтага і адкрыта выступае ў абарону пазіцый РПЦ амаль на кожнай старонцы кнігі. Ён замілавана гларыфікуе маскоўскае праваслаўе, ледзьве заўважаючы іншыя права­слаўныя цэрквы, і негатывуе іншыя хрысціянскія канфесіі, якія канкуруюць з РПЦ у Беларусі. Раздражненне ў яго выклікае місіянерства інша­слаўных і сектантаў, а таксама уніяцтва (46, 68), але асабліва непрыхільна ён ставіцца да аўтакефалістаў, г. зн. тых самых праваслаўных, якія толькі выходзяць з юрыдычнай падпарадкаванасці РПЦ. Аўтар дакарае аўтакефалістаў за іх адрыў ад мацярынскай царквы (20, 140) і кваліфікуе іх дзейнасць як шкодную: „разгортваецца небяспечная дзейнасць … прадстаўнікоў так званай Беларускай аўтакефальнай царквы, у справах якіх цяжка знайсці і сапраўдную беларускасць, і царкоўнасць“ (46). Нават захады праваслаўных ерархаў у часы міжваеннай Польшчы па здабыцці аўтакефаліі ён лічыць „супярэчлівай“ ды „неабачлівай“ палітыкай (18).

Увогуле аўтар выступае супраць усіх тых, хто наракае на неадпаведнасць сучаснасці царкоўнай практыкі ды інстытутаў і патрабуе зменаў у царкве. Паказальна, што сваіх апанентаў ён абзывае прагрэсістамі і называе сучаснымі. Захапленне прагрэсам і „актуальнай тэндэнцыяй“ Чарота лічыць грахом (39) і з піетэтам цытуе Пабеданосцава (40—41), вядомага рэакцыянера і цемрашала эпохі царызму.

Погляды, якія выкладае ў сваёй кнізе Чарота, не новыя, а прыведзеныя ім аргументы выкарыстоўваліся яшчэ ў XIX ст. Але ў Беларусі яны ўсё яшчэ ўжываюцца прыхільнікамі г. зв. славянафільскай ідэі, а дакладней вялікадзяржаўнага шаві­нізму. Таму варта больш дэталёва разгледзець некаторыя з галоўных тэзісаў аўтара, перш за ўсё тыя, што трактуюць стасункі беларускай мовы і царквы (праваслаўнай) у гістарычным аспекце.

Аўтар лічыць, што ўсе абвінавачанні РПЦ у русіфікацыі Беларусі здымаюць некалькі простых аргументаў: 1) царкоўнаславянская мова істотна не адрознівалася ад мовы пісьменства беларусаў і была зразумелая ім; 2) прыходскае духавенства было, як правіла, мясцовага паходжання, а значыць, не магло карыстацца іншай мовай, апрача мясцовай гаворкі; 3) мовай казання і катэхізацыі была мясцовая мова, зразумелая насель­ніц­тву (12). Але факты якраз пярэчаць гэтым тэзісам.

Тэзіс пра зразумеласць царкоўнаславянскай мовы беларусам і „нязначнасць“ яе адрознення ад мясцовага пісьменства даволі рэлятыўны. І структурна, і функцыянальна царкоўнаславянская мова ад самых сваіх пачаткаў адрознівалася ад народных славянскіх моў, вынікам чаго была моцная інтэрферэнцыя мясцовых гутарковых элементаў нават у літургічныя тэксты (на с. 32 аўтар і сам гэта прызнае). Гэтая з’ява адзначаецца ў пом­ніках Кіеўскай Русі і Балгарыі з XII ст., Сербіі з XIII ст., а ў XIV ст. становіцца ўсеагульнай. Ва ўсіх гэтых краінах ўзнікае мясцовае пісьменства, хоць і на падмурку царкоўнаславяншчыны, але структурна і функцыянальна супрацьпастаўленае ёй. З цягам часу гэтыя пісьменствы ўсё больш разыходзіліся з царкоўнаславянскім і ўрэшце далі пачатак нацыянальным літаратурна–пісьмовым мовам.

Неразуменне насельніцтвам Беларусі царкоўнаславян­скай мовы — не толькі простым народам, але нават праваслаўным духавенствам — адзначалася назіральнікамі ўжо ў XVI ст. (хоць, зразумела, яно не тады ўзнікла, а нашмат раней, проста згадкі дайшлі з таго часу). Таму і з’яўляюцца пераклады з царкоўна­славянскай мовы на старабеларускую (напрыклад, Перасопніцкае Евангелле 1556—61 г.) і нават выходзяць паралельныя выданні на дзвюх мовах (напрыклад, Евангелле Ця­пінскага каля 1580 г.). А ў XVII ст. няведанне нават кірылічнага пісьма сярод уніяцкага духавенства Беларусі дасягнула такого ўзроўню, што запатрабавала выдання літургіі польскім пісьмом. Досьвед іх грэка–праваслаўных калег у тыя часы быў не лепшы.

Наступны тэзіс, пра мясцовае паходжанне праваслаўнага духавенства, справядлівы толькі для часоў ВКЛ і Рэчы Паспалітай, калі на землях Беларусі не было ўлады маскоўскага права­слаўя. Але ён аніяк не можа быць стасаваны да XIX і XX ст., калі значная частка праваслаўнага духавенства ў Беларусь дасылалася з Расіі (асабліва пасля задушэння паўстання 1861–– 63 г.), а тая частка, што рэкрутавалася з мясцовага насельніцтва, выхоў­валася ў расійскім духу і на расійскай мове, у атмасферы варожасці да беларускай мовы і культуры. Таму аб’ектыўна ацаніць „канкрэтна значэнне“ (так!) маскоўскага праваслаўя „ў асвеце беларусаў“ (52), як намагаецца аўтар, можна толькі ў тым выпадку, калі прыгадаць, што гэтая „асвета“ вялася на рускай мове і з русіфікацыйным зместам, адмаўляла беларусам у нацыянальнай і культурнай самастойнасці.

Нарэшце, апошні тэзіс Чароты, пра выкарыстанне мясцовай мовы ў катэхізацыі і казанні, нічога не даказвае, паколькі такая практыка ад самых пачаткаў вядомая ўсім хрысціянскім цэрквам, але яна сама па сабе яшчэ не вядзе да паўстання пісьменства на роднай мове. Напрыклад, каталіцкая царква ў свой час хрысціянізавала галаў, саксаў, бургундаў, лангабардаў, вест– і остготаў на мовах гэтых народаў, але з таго ў іх яшчэ не выраслі літаратура і пісьменства на роднай мове. Таксама хрысціянізацыя Поль­шчы пачынаецца з канца Х ст. і вядзецца на славянскай мове, пра што сведчыць ранняе ўзнікненне польскай хрысціянскай тэр­міналогіі, але польская літаратура і пісьмовая мова паўстаюць толькі ў ХVI ст., а да таго часу ў пісьменстве пануе лаці­на.

У іншым месцы аўтар сцвярджае, што „асвета на землі беларускія прыходзіла дзякуючы амаль выключна праваслаўнаму манаству, сістэме брацкіх школ і друкарань“ (47). Але асвета гэтая была абмежаваная (напрыклад, яна амаль не залучала антычную спадчыну) і сціплая (напрыклад, у ёй не было універ­сітэтаў і доўгі час нават сярэдняй адукацыі). Ён сам прызнае, што веданне сакральнай мовы ў праваслаўным асяроддзі стаяла „далёка не ў той меры, як у асяроддзі каталіцкім“ (64).

Гаворачы пра выкарыстанне беларускай мовы ў набажэнстве РПЦ, аўтар падкрэслівае, што на памесным саборы 1917—18 г. гэтае пытанне афіцыйна не ўздымалася, у адрозненне ад пытання з мовамі рускай і ўкраінскай (13, 142). Разам з тым ён цытуе вядомы ліст патрыярха Ціхана да старшыні Рады мініс­траў БНР з 1922 г., дзе патрыярх дазваляе выкарыстанне беларускай мовы ў дадатковым набажэнстве і пры перакладзе Бібліі (14). На падставе аднаго толькі гэтага ліста крыху паспешліва лічыць усе абвінавачанні РПЦ у русіфікацыі Беларусі і ігнараванні беларускай мовы „недастаткова абгрунтаванымі“ (15).

Асобнай увагі заслугоўваюць лінгвістычныя прыхільнасці аўтара. Ужо першы раздзел кнігі, прысвечаны гістарычным аспектам выкарыстання беларускай мовы ў рэлігійнай сферы, ён пачынае сціслым пераказам гісторыі царкоўнаславянскага пера­кладу Св. Пісьма (і выключна ва ўсходніх славян) і стварэння рускага перакладу (6—8). Згадкам жа пра беларускія пераклады тут не знаходзіцца месца. Тым не менш, аўтар сцвярджае, што праваслаўе не ігнаравала жывую народную мову, і ў доказ прыводзіць (9—10) выданні ці пераклады Св. Пісьма, што здзяйсняліся „сярод нашых продкаў“. Цікава, што ён згадвае тут … пратэстантаў Цяпінскага і Буднага (!), а да перакладаў чамусьці залічвае і царкоўнаславянскія кодэксы і выданні: Генадзіеўскую біблію, кодэкс Мацвея Дзесятага (дарэчы, спісаны Мацвеем зусім не ў Вільні, як памылкова лічыць Чарота, а ў Супрасльскім манастыры, спіс толькі захоўваецца ў Вільні), Заблудаўскае евангелле, маскоўскі катэхезіс Лаўрэна Зізанія, „Псалтыр рыфматворны“ Сімяона Полацкага і яшчэ шмат іншых, часам зусім няўцямных кніг і крыніц. У гэтым пераліку факты царкоўнаславянскай кніжнасці аднесены да жывой народнай мовы, а да праваслаўных залічаны пера­клады пратэстантаў. Але гэта не перашкодзіла аўтару заключыць, што ўсе „прыведзеныя факты адлюстроўваюць … працэс фарміравання … агульнай для ўсходніх славян, унармаванай паводле царкоўнаславянскай традыцыі“ рускай мовы (10). Ён нават спрабуе абгрунтаваць і даказаць тэзіс, што „праваслаўны — значыць рускі“ (17, 18).

Яшчэ большы піетэт аўтар выказвае да царкоўнаславянскай мовы, якой карыстаецца РПЦ. Ён імкнецца ўсяляк давесці, што замяніць яе ў царкоўным дыскурсе гутарковай мовай ніяк немагчыма (36—37, 39—42, 141—144), паколькі яна лепш перадае самыя разнастайныя містычныя моманты, недасяжныя звычайнай логіцы (40—41). Хіба здольная справіцца з усімі гэтымі функцыямі беларуская мова? — задаецца пытаннем аўтар (35). Ідэалам для Чароты з’яўляецца вернік, „навучаны ад роду маліцца па–царкоўнаславянску … пры любых умовах“ (40). На яго думку, якраз масавасць выкарыстання царкоўнаславянскай мовы (у РПЦ) і служыць сведчаннем жывучасці гэтай мовы. Для беларусаў, сцвярджае Чарота, матчынай мовай „у дачыненні да Царквы [была] царкоўнаславянская“, гэтая мова ім больш зразумелая і родная „ў рэлігійным жыцці параўнальна з сучаснай беларускай“ (54). Але тады чаму нават праваслаўныя святары вучаць гэтую „матчыну“ і „зразумелую“ ды „родную“ мову ў сваіх вучэльнях? Сам аўтар прызнае, што „змест Пісання … не заўжды зразумелы па–царкоўнаславянску“ (66). Чарота рашуча абвяргае погляд, што царкоўнаславяншчына — мёртвая, застылая ў сваіх формах мова (31—32, 34) і даводзіць, што яна „свая“ для беларусаў (28), „свая“ для праваслаўных славян (8), і наогул — для ўсіх славян (33), „фактар веравызнаўчага яднання праваслаўных славян у пра­сторы і часе“ (39, гл. таксама 41). Менавіта гэты тэзіс, хутчэй палітычны, чымся лінгвістычны, выклікае асаблівы энтузіязм у аўтара.

Зусім інакшае стаўленне аўтара да беларускай мовы. Ён дакарае гэтую мову за камунікацыйную слабасць (54), канстатуе незапатрабаванасць мастацкай літаратуры на нацыянальнай мове (60—63), у сувязі з чым і пераклады Св. Пісьма на беларускую мову мала запатрабаваныя карыстальнікамі (36—37, 146). Гэта сапраўды ненармальна, як адзначае Чарота (54), але хто стварыў гэтую ненармальнасць, адказу ён не падае (хоць прызнае, што „цяперашняя сітуацыя ў значнай ступені прадвы­значаецца папярэднім развіццём“, 58).

Аўтар настойвае, што найменне беларуская мова „з поўнай правамернасцю і карэктнасцю можа ўжывацца толькі ў дачыненні да перыяду, калі беларусы самаўсведамляюцца і звонку прызнаюцца як асобная нацыя“ (10—11). Цікава, а да якой тады нацыі адносіцца царкоўнаславянская мова? Чамусьці аўтар нічога не гаворыць пра гэтую нацыю, хоць на працягу ўсёй кнігі ён не шкадуе эпітэтаў, аргументаў і высілкаў для гларыфікацыі царкоўнаславяншчыны, а адносна беларускай мовы заклікае да стрыманасці і карэктнасці. Але і гэтага мала для беднай беларускай мовы: каб атрымаць права звацца беларускаю, ёй трэба яшчэ мець нейкую няўцямную „канвергенцыю гаворак як складнікоў (так!) агульнай сістэмы“, і „здзяйсненне адметнай кадыфікацыі, стварэнне і прыняцце ўласнай граматыкі, якая становіцца абавязковай для ўсіх“ (11), ды й больш таго, апрача „наяўнасці кадыфікацыі“ і „агульнапрынятай граматыкі“ ёй трэба мець яшчэ і „грунтоўную лексікаграфію“ (45). Няўжо каб быць мовай, па­трэбныя кадыфікацыі, граматыкі і лексікаграфіі, ды яшчэ грунтоўныя? У такім выпадку вельмі мала моў у свеце могуць адпавядаць крытэрыю Чароты. А калі быць паслядоўным, то трэба адмовіць у самастойнасці і царкоўнаславянскай мове, паколькі яе першыя граматыкі і лексіконы (далёка не грунтоўныя) з’явілі­ся толькі ў канцы XVI ст. (дарэчы, у Беларусі), і яшчэ пазней яны сталіся абавязковымі ці агульнапрынятымі для тых, хто пісаў на гэтай мове (нават ва Ўсходняй Славіі, не кажучы ўжо пра Балканы). Ці пагодзіцца аўтар прызнаць, што да таго часу любая яго сэрцу мова Кірылы і Мяфодзія яшчэ не была асобнай мовай?

Аўтару спатрэбілася гэтак зацугляць беларускую мову толькі для таго, каб заявіць, што „беларуская мова — мова XX стагоддзя“ (11), а стасаваць яе да XVIII––XIX ст., не кажучы ўжо пра ранейшыя часы — легкадумна і антыгістарычна (45). На яго думку, да ХХ ст. беларускай мовы ўвогуле не было, а быў „варыянт“ ці „рэдакцыя“ (г. зн. нешта другаснае, залежнае ад) мовы „(усходне)славянскай“, „стара(бела)рускай“ (11). Тут аўтар, прыдумляючы двусэнсоўныя тэрміны і настойваючы на іх выкарыстанні, чамусьці зусім не клапоціцца ні пра іх правамернасць, ні пра карэктнасць.

Навошта гэта, калі сам пратаярэй Плакід Янкоўскі ў „Літоў­скіх Епархіяльных ведамасцях“ за 1864 г. засведчыў: беларуская гаворка Пружаншчыны — гэта „чырвона–руская ці галіцкая“ (11). Г. зн., канвергенцыя, прадпісаная Чаротам, яшчэ не адбылася, беларуская мова яшчэ не склалася. Праўда, Чарота дапускае, што „можна, бадай, ставіць пад сумненне абгрунтаванасць прыватных момантаў менавіта такой высновы“ пратаярэя (але не саму выснову!), можна нешта ўдакладняць, „абапіраючыся на вынікі пазнейшых дыялекталагічных даследаванняў“ (11—12), але не аспрэчваць „у цэлым“ падыход пратаярэя (12). Вось так, мімаходнай заўвагай вынесены прысуд цэлай мове!

Тое, што было ад­крыццём і навіной у часы пратаярэя, цяпер напісана ў кожным падручніку беларускай дыялекталогіі: на Пружаншчыну заходзіць пас палескіх гаворак, пераходных паміж беларускай і ўкраінскай мовамі, а ў складзе гэтых гаворак прысутнічае шмат рысаў, аднолькавых з украінскай мовай; ва ўсялякім выпадку аўтару, які паходзіць з Кобрыншчыны, гэта мусіць быць вядома. Той факт, што на Беларусі ёсць дыялекты з асаблівасцямі ўкраінскай мовы, ані не прыніжае самастойнасці беларускай мовы і не адмаўляе ёй у праве на існаванне. На тэрыторыі Расіі ёсць нярускія дыялекты, аднак гэта не перашкаджае расійскім вучоным адносіць такія тэрыторыі да абшараў рускай мовы. Напрыклад, на пачатку ХХ ст. расійскія дыя­лектолагі адносілі да беларускай мовы ўвесь абшар на захад ад лініі Старадуб — Бранск — Масальск — Вязьма — Ржоў — Тарапец — Себеж, што засведчана на карце Маскоўскай дыялекталагічнай камісіі 1914 г. Але цяпер увесь гэты абшар (да мяжы з Беларуссю) у Расіі лічыцца заходняй групай рускіх народных гаворак ці заходнерускім дыялектам. Чаму ж на тэрыторыі Беларусі не можа быць „чырвонарускіх гаворак“? Калі ж не, то дзеля паслядоўнасці варта прызнаць, што і канвергенцыя рускіх гаворак таксама не адбылася, і, значыць, „фарміраванне“ рускай мовы трэба лічыць не даведзеным да канца.

У такой жа ступені своеасаблівыя і погляды аўтара на этнагенез беларусаў. Ён упэўнены, што да XX ст. беларусаў не было, а замест іх існавала „(агульна)руская супольнасць“, ад якой і дагэтуль захваліся „выразна фіксаваныя … шматлікія прыкметы“ (45); праўда, пераліку гэтых прыкмет ён чамусьці не падае. Беларусы для Чароты — з „катэгорыі запозненых нацый“ (54) і хутчэй казус этнагенезу, чымся самастойны этнас ці нацыя. Для жыхароў даўняй Беларусі (XI ст. і пазней) у яго не знаходзіцца іншага тэрміна, апрача назваў „прабеларусы“ (6), „(пра)беларускасць“ (31), хоць ён сам адзначае, што беларусы мелі з палякамі агульную дзяржаву, у якой квітнела лаціна, а мову Беларусі таго перыяду называе беларускай (64). Пры такім эклектызме аўтар, аднак, вельмі строгі да поглядаў іншых. Ён папярэджвае чытача, што „працэс фарміравання беларускай нацыі такі складаны і супярэчлівы аж па сённяшні дзень“ (45), і таму ў разважаннях на гэтую тэму патрабуе „максімальнай адказнасці і сумленнасці“, прычым не толькі ад даследчыкаў, але і ад інтэрпрэтатараў–публіцыстаў (45).

Увогуле, метадалагічныя падмуркі аўтарскай аргументацыі выглядаюць вельмі хістка. Замест дакладных высноваў ці кваліфікацый, усталяваных навукай на падставе сур’ёзнага аналізу фактаў за доўгі час, ён паклікаецца на меркаванні розных аўтарытэтаў, пераважна царкоўных. Пры гэтым багатая навуковая біблія­графія, прыведзеная ў канцы кнігі, аўтарам у першых раздзелах амаль не выкарыстоўваецца. Падыходы свецкіх вучоных ён часам ацэньвае з царкоўных пазіцый (гл. 44), а з рытарычных разважанняў робіць далёкасяжныя высновы (гл. напры­клад, 54—56).

У некаторых выпадках у аўтара можна заўважыць спробы падмяніць паняцці, хоць ён змагаецца менавіта з гэтым (44). Самы адметны прыклад звязаны з праваслаўнай царквой. Хоць у кантэксце ідзецца толькі пра маскоўскае праваслаўе, а дакладней, РПЦ, Чарота амаль нідзе гэтага не ўдакладняе. Чытачу падсвядома накідаецца думка, быццам усё праваслаўе тоеснае маскоўскаму і іншых праваслаўных цэркваў не існуе. Гэта праяўляецца і ў графіцы: маючы на ўвазе РПЦ, аўтар піша з вялікай літары Праваслаўе, Праваслаўная Царква, тады як назваў іншых хрысціянскіх канфесій ён з вялікай літары не піша.

Іншы выпадак падмены паняццяў можна назіраць, калі аўтар, адстойваючы захаванне царкоўнаславянскай мовы ў набажэнстве за кошт унікання беларускай, параўноўвае „малітоўнае слова“, якое лепш перадае стан душы і максімальную змястоўнасць, з побытавым словам (40). Фактычна тут параўноўваюцца розныя стылі мовы, але не самі мовы. Параўнанне моў аўтар непрыкметна падмяніў параўнаннем стыляў, пры гэтым маўк­ліва адвёўшы беларускай мове ролю нізкага, побытавага ўтварэння. Але кожная жывая мова мае гэткія побытавыя словы, якія, зразумела, не ў стане перадаць узнёслы стыль, аднак самая „вясковая“ мова здольная развіць у сабе і высокі стыль, калі ў гэтым стане патрэба.

Часам у кнізе адно выдаецца за іншае. Так, ён падае спіс розных праваслаўных святароў і выкладчыкаў царкоўных уста­ноў (досыць механічна складзены, бо сюды трапіў марксіст Ус. Ігнатоўскі) XIX — пачатку XX ст. (48—52), каб нагадаць іх „гістарычныя заслугі … у сцвярджэнні беларускасці, развіцці беларусазнаўства і асветы нашага люду…“ (48). Але большасць іх прац або мела этнаграфічны характар або была напісаная з пазіцый вялікадзяржаўнага шавінізму. Трапна пра гэта сказаў сам аўтар (хоць меў на ўвазе адваротнае): „тады і фалькларыстыка, і этна­графія, і лінгвістыка падпарадкоўваліся задачам русіфікацыі, прысваення нашых скарбаў рускімі“ (53).

Такое вольнае абыходжанне з матэрыялам кантрастуе з дэкларацыямі самога аўтара, які любіць спасылацца „на паўнату фактаграфіі“. Ён шчыра лічыць, што „элементарная праўда факталогіі … пераканаўча паказвае беспадстаўнасць антыправаслаўных стэрэатыпаў–ідэалагем“ (45). Гэта выкрывае ў ім пазітывіста, што тыпова для гуманітарыяў Беларусі. Але яго нешматлікія факты, наспех сабраныя і дрэнна прэпараваныя, наўрад ці здольныя каго‑небудзь пераканаць.

Пра вартасць гэтых фактаў красамоўна сведчаць некалькі прыкладаў. Каб абвергнуць тэзіс, што беларуская мова знітаваная з уніяцтвам, Чарота звяртаецца „да сведчанняў больш годных веры ўжо таму, што яны даюць жывыя, непасрэдныя адлюстраванні таго часу і належаць асобам, не падлеглым … гарачцы [ідэалагічных баталій]“ (46). Крыніца Чароты сцвярджае, што аж да 1855 г. сяляне–уніяты Гарадзеншчыны нават у праваслаўнай царкве „молитвы и песни церковные там читали и пели все польские, и в тоже время не в состоянии были пропеть по русски даже «Господи, помилуй»“ (46). Аўтар радасна выдае гэта за „аўтэнтычныя матэрыялы пра рэальную моўную сітуацыю“ ў асяроддзі уніятаў, але не паведамляе, што яны належаць права­слаўнаму святару[1], якога аніяк нельга прызнаць асобай, аб’ектыўнай у характарыстыцы уніяцтва[2]. І тое, што права­слаўна­му свя­тару сярэдзіны XIX ст. здавалася польскай мовай, у рэаль­насці магло быць беларускай (ці польска–беларускай трасянкай)[3]: „рускі“ выраз Господи, помилуй на самай справе ўяўляе сабой царкоўнаславянізм[4]. Суб’ектыўнае ўспрыняцце рэальнасці яшчэ не тоеснае самой рэальнасці, таму любы факт патрабуе пэўнай апрацоўкі і асэнсавання.

Не вытрымліваюць крытыкі і іншыя „паказальныя факты“ аўтара (12): у 1832 г. расійскі цар Мікалай I заўважыў царкоўным уладам, каб уніяцкія святары ў казанні і катэхізацыі не выкарыстоў­валі лаціны, а прыстасоўваліся да гаворкі мясцовага насельніцтва. На думку Чароты, гэта мусіць сведчыць пра панаванне чужынных моў у неправаслаўных цэрквах. Але лаціну ў катэхізацыі мясцовага насельніцтва не ўжывалі нідзе ў Еўропе і заўвагу цар зрабіў дарэмна. Другі „факт“: мінскі паліцмайстар у 1905 г. жадаў, каб у пінскім касцёле пры дадатковым набажэнстве выкарыстоўвалася беларуская мова парафіянаў. Але, як вымушана дадае Чарота, паліцмайстар гэтага прагнуў „у мэтах разаблачэння паланізму“; можна не сумнявацца, што ён наўрад ці зга­дзіўся з выкарыстаннем беларускай мовы парафіянаў у царкве права­слаўнай.

У тэксце кнігі шмат царкоўнаславянізмаў: багахульствы, святатацтвы, кашчунствы (39), прападобныя (7), свяшчэнна­служыцелі, царкоўнаслужыцелі (12, 48) і інш. Часам трапляюцца ненарматыўныя ці памылковыя напісанні: Кімвар (47), Сцяфан (47), дзвюхмоўе (57 і наст.), беларскай мовы (110, сп. 120), хоць аўтар выступае супраць „ігнаравання агульнапрынятых норм, правіл існуючай акадэмічнай граматыкі“ (55). Імкненне выказвацца квяціста часам замінае яснаму выразуменню: „нельга асэнсаваць без уліку сукупнасці ўсіх умоў, нам пакуль што вядомых недастаткова“ (16), „нельга прымаць як тэндэнцыю сцвяр­джэнні…“ (27), „прыведзены факт усёй супярэчлівасці рэчаў не адлюстроўвае“ (17) — навошта ж яго тады прыводзіць? У некаторых месцах (напрыклад, на с. 31) аўтар забіраецца ў такія эмпірэі, дзе цяжка зразумець, пра што ідзе размова.

Кніга Чароты — гэта палемічная праца, напісаная свецкай (хоць і „ўцаркоўленай“) асобай з клерыкальных пазіцый. Таму адчуваецца пэўны дысананс паміж высокім ды складаным прадметам і палемічнымі прыёмамі ды публіцыстычнай тэхнікай яго раскрыцця. Пра сакральныя рэчы трэба гаварыць не так. Шкада, што ўзважанай і ўдумлівай размовы не атрымалася. Аўтару можна адрасаваць той папрок, які ён закідае сваім апанентам: „не зважаць на сутнасць праблемы ў яе развіцці, у заканамернай эвалюцыі ад старажытных часоў да савецкіх, а таксама пост­савецкіх, цяперашніх — гэта парушэнне элементарных прынцыпаў гістарызму“ (17).
Мінск

Ігар Клімаў


[1] І.А.Карскаму. Чарота спасылаецца проста на матэрыял П.Шэйна, 1902 г.
[2] Хоць І.А.Карскі досыць аб’ектыўна характарызуе уніяцкіх святароў, гл.: Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо–Западного края / Собр. П.В.Шейн. С.–Петербург, 1902. Т.3 (Тое самае: Сб. ОРЯС. Т.72). С. 90—91.
[3] Што гэта сапраўды было так, адзначыў (магчыма, не зусім акрэслена), сам І.А.Карскі: сяляне „всегда молились по–польски, и то коверкая слова на свой лад. <…> Одни только дворовые люди, которые научались польской грамоте при дворах своих панов, произносили молитвы правильно“, г.зн. па–польску (гл. цытаваныя „Материалы для изучения быта…“, с.87). Чамусьці Чарота абмінуў увагай гэтыя істотныя сведчанні сваёй крыніцы.
[4] Параўн. прыклады маўлення гэтых сялян, што падае І.А.Карскі: „Мы не москалé, кап спеваць «Господзи помилуй!»“  (гл. цытаваныя „Материалы для изучения быта…“, с.86, а таксама іншыя прыклады на с. 92).

Наверх

Беларускія слоўнікі й энцыкляпэдыі. Бібліяграфія. Складальнікі Вітаўт Кіпель і Зьміцер Саўка (Сяргей Запрудскі)

Снежня 2, 2002 |


Беларускія слоўнікі й энцыкляпэдыі. Бібліяграфія. Складальнікі Вітаўт Кіпель і Зьміцер Саўка. Нью Ёрк—Менск: Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва, [2002]. ХХХVIII, 568.

У 1932 г., у перыяд гучных „класавых баёў“ крытык Сымон Куніцкі быў надрукаваў артыкул з характэрнай для свайго часу назвай — „Ці ўсё спакойна на бібліяграфічным фронце?“ На пачатку 30–х, напярэдадні блізкай калектывізацыі пісьменніцкіх сілаў нават такая руцінная „навукова–практычная дзейнасць“ (БелЭн, 3, 141) як бібліяграфічная станавілася не абы–якім фронтам барацьбы. Сёння можна толькі з усмешкай згадваць колішніх пераўтваральнікаў грамадства, якія ўсё імкнуліся ідэа­лагізаваць, зрэшты, маючы на ўвазе фатальныя наступствы іх дзейнасці. Сённяшнія „класавыя баі“, бадай, у нязначнай ступені ўплываюць на змест бібліяграфічнай працы, затое больш выпадае гаварыць пра заняпад некаторых колішніх інстытуцый, якія яшчэ нядаўна больш ці менш паспяхова займаліся ўкладаннем бібліяграфій. Што да беларускай лінгвістычнай бібліяграфіі, то, несумненна, цэлую эпоху ў ёй склалі тры бібліяграфічныя паказальнікі „Беларускае мовазнаўства“ 1967, 1980 і 1993 г., укладзеныя з удзелам або непасрэдна А.Васілеўскай і Я.Ра­мановіч. Гэтыя працы на доўгі час сталі незаменнай крыні­цай інфармацыі аб розных напрамках беларускай лінг­вістыкі ХIХ — ХХ ст., настольнымі кнігамі для многіх беларускіх мовазнаўцаў[1]. Я.Рамановіч доўгі час працавала ў Інстытуце мова­знаўства Акадэміі навук, і гэта дазваляла ёй займацца зборам бібліяграфічнага матэрыялу ў межах выканання „планавых заданняў“. У параўнанні з 60—80–мі г. цяпер у Інстытуце мова­знаўства намнога горшая кадравая і фінансавая сітуацыя, і, падобна, заснаваную бібліяграфічную традыцыю проста няма каму пераняць.

Зыходзячы з гэтых акалічнасцяў трэба прызнаць, што падрыхтаваная В.Кіпелем і З.Саўкам бібліяграфія ўдала запаўняе лакуну, якая ўжо стала была ўтварацца пад час структурных перабудоваў у сістэме беларускай гуманітарнай навукі і яе дапаможных падраздзяленняў. Укладальнікі добра адчулі кан’юнктуру, асаблівы попыт на беларускія слоўнікі, уласцівы апошнім дзесяцігоддзям, і падрыхтавалі кнігу, якая, несумненна, будзе вельмі карыснай многім. Ля вытокаў гэтай працы ляжалі, падобна, бібліяграфічныя запісы В.Кіпеля, якія ён рабіў цягам 40 гадоў. Некалькі дзесяцігоддзяў таму В.Кіпель браў удзел у падрыхтоўцы „Бібліяграфіі славянскіх слоўнікаў“ („A Bibliography of Slavic Dictionaries“), пазней укладаў некаторыя іншыя, нефілалагічныя бібліяграфіі. Актыўнасць З.Саўкі да апошняга часу рэалізоўвалася на іншым, не звязаным з бібліяграфіяй полі. Можна меркаваць, што раздзяленне працы паміж рознаўзроставымі і рознадосведнымі аўтарамі было наступным: В.Кіпель прапанаваў у агульную скарбонку свае бібліяграфічныя нататкі, магчыма, неяк уплываў на прыняты ў кнізе спосаб апісання слоўнікаў, у той час як Саўка ўзяў на сябе асноўны клопат па фармаванні паўнаты бібліяграфіі, праверцы наяўных дадзеных, выпрацоўцы канцэпцыі бібліяграфічнага апісання і г.д. Гэтая нераўнамернасць укладу двух аўтараў відаць і з змешчаных у кнізе уступных матэрыялаў. Калі В.Кіпель надрукаваў ва ўступе толькі кароткую „напутную“ нататку у значнай меры мемуарнага характару (VII—VIII), то Саўкаваму пяру належыць „уласна“ прадмова, зрэшты, сціпла названая „Асноўныя заўвагі для карыстальнікаў“ (IX—XXVI). У прадмове ахарактарызаваны мэта складання бібліяграфіі, аб’ект бібліяграфічнага апісання, будова выдання, будова каталогаў, будова артыкула і пазіцыі. У дапаможную частку кнігі ўключаны спіс скаротаў і ўмоўных знакаў (XXVII—XXXVIII) і сем паказнікаў: паводле тыпаў слоўнікаў (467—474), тэматычны (475—489), моўны (490—495), асабовы (496—536), геаграфічны (537—553), паводле месца выдання (554—558) і паводле года выдання (559—568).

Асноўная частка кнігі складаецца з трох розных па велічыні раздзелаў: „Каталогу выданняў і публікацый“ (1—442), „Каталогу рукапісаў і картатэк“ (443—464) і „Каталогу электронных слоўнікаў“ (465—466). У ёй (асабліва ў першым раздзеле, які налічвае 2181 пазіцыю) даволі поўна прадстаўленая разнастайная інфармацыя, датычная лексікаграфічнай літаратуры пачынаючы ад 1596 г. (першым беларускім слоўнікам лічыцца выдадзены ў Вільні „Лексіс“ Лаўрэнція Зізанія). Несумненнай вартасцю бібліяграфіі з’яўляецца ўвага да літаратуры, апублікаванай за межамі Беларусі. Аднак выказаная Мячкоўскай заўвага ў дачыненні да бібліяграфій Я.Рамановіч адносна няўліку небеларускамоўнай літаратуры была б справядлівай і ў гэтым выпадку. У сваёй прадмове да кнігі З.Саўка піша, што рэцэнзаваная праца ёсць „першая спроба складання бібліяграфіі беларускіх слоўнікаў [...] без тэматычнага, часавага, прасторавага ці якога іншага абмежавання“ і спасылаецца як на прыклады такіх „абмежавальных“ бібліяграфій на бібліяграфіі сваіх папярэднікаў (IX). Папраўдзе гэткае абмежаванне ў кнізе ёсць: беларускім (імпліцытна, бо гэтае пытанне ў прадмове ніяк не абмяркоўваецца) не лічыцца слоўнік, у якім зусім няма беларускай мовы[2]. З прычыны такога падыходу па–за межамі бібліяграфіі аказаліся даволі шматлікія двухмоўныя ангельска–, нямецка–, французска–, іспанска–, польска–расійскія і іншыя перакладныя (з удзелам расійскай мовы) слоўнікі, што друкаваліся і друкуюцца ў Беларусі пераважна дзеля навучальных мэтаў. Між тым некаторыя з гэтых слоўнікаў (напрыклад, „Slownik wojskowy rosyjsko–polski i polsko–rosyjski“ 1917 г., „Новейший русско–немецко–польский карманный словарь“ 1920 г. і інш.) уяўляюць цікавасць як мінімум з гістарычнага гледзішча. Іншыя ж (напры­клад, „Jidiš–rusišer verterbuch“ С.Рохкінд і Г.Шкляр 1940 г.) важныя як помнікі, у якіх засведчаны ўплыў беларускай мовы на нейкую іншую мову (у дадзеным выпадку на ідыш), не кажучы ўжо пра тое, што яны былі падрыхтаваны людзьмі, якія адначасова займаліся і беларускім мовазнаўствам. З другога боку, у бібліяграфію ўключаны толькі расійскамоўныя працы, калі ў іх ёсць біяграфіі людзей, якія нарадзіліся (або жывуць) у Беларусі, а таксама працы, якія змяшчаюць інфармацыю пра беларускія населеныя пункты. Так, напрыклад, у працы чытач знойдзе інфармацыю пра кнігі аб начальніках службы барацьбы з эканамічнымі злачынствамі МУС Беларусі „Есть такая служба: Воспоминания, очерки, публицистика“ (Мінск, 2002) і матэрыялы другога Ўсебеларускага народнага сходу „За сильную процветающую Беларусь“ (Мінск, 2001), зборнік „Милиция Гродненщины: Страницы истории“ (Гародня, 2002), трохстаронкавы артыкул Н.Міцковіча „Топонимические этюды Жабинковщины с источниковедческими экскурсами“ (2001), выдаваную „для служебного пользования“ брашуру „Список улиц и переулков гор. Могилева“ (1962) і інш.

Укладальнікі лічаць слоўнікам „спіс з як найменш 10–ці тыпалагічна аднародных моўных адзінак…, што як сукупнасць нясуць лексікаграфічную і/або энцыклапедычную інфармацыю, у якім выконваецца хоць бы адзін з наступных прынцыпаў: 1) альфабэтны парадак размяшчэння адзінак; 2) калі такі спіс мае больш за адно поле…, слоўнікавая адзінка мусіць знаходзіцца ў першым полі, а дэфініцыя павінна ўтрымлівацца ў другім і наступным палях…; 3) афармленне кожнай адзінкі асобным абзацам“ (XIII). Такое, відавочна, шырокае разуменне тэрміна слоўнік[3] дазволіла ўключыць у бібліяграфію шэраг спісаў (параўн., напрыклад, „списки лесных дач“, змешчаныя ў кнізе „Сведения о лесах Гродненской губернии…“; толькі пад літарай „С“ розныя спісы займаюць у кнізе 12 старонак), каталогаў, кадастраў (параўн., напрыклад, „Кадастр карысных выкапняў Магілёўскай вобласці“) і іншых (пераважна навуковых) прац, якія ў іншай сітуацыі, падобна, не маглі б быць залічаны ні да слоўні­каў, ні да энцыклапедый. Акрамя таго, што падобныя пазіцыі часам выглядаюць у кнізе даволі чужародна, іх улучэнне ставіць пытанне паўнаты прадстаўленага матэрыялу. Можна сумнявацца, што ў бібліяграфію ўвайшлі ўсе спісы, якія папраў­дзе друкаваліся ў Беларусі. Так, зварот да летапісаў друку за 1917—1925 г. паказвае, што ў бібліяграфіі не ўлічаны, напрыклад, наступныя пазіцыі: Кнігаспіс [Дзяржаўнае выдавецтва БССР]. Мінск, 1925. 55 с.; Кнігапіс кнігарні Беларускага выдавецтва „Савецкая Беларусь“. Мінск, 1924.13+[2] с. Тое ж датычыцца і даволі выпадкова падабраных навуковых артыкулаў, якія, можна меркаваць, уключаны ў бібліяграфію таму, што яны „нясуць лексікаграфічную і/або энцыклапедычную інфармацыю“. Скажам, у біблія­графію ўключаны ў якасці паралексічнага слоўніка тэзісы этымалагічнага па сваёй прыродзе даклада Р.М.Казловай „Да пытання беларуска–паўднёваславянскіх лексічных паралеляў“ (у арыгінале: „паралелей“), прачытанага ў 1973 г. у Гомелі на канферэнцыі „Рэгіянальныя асаблівасці беларускай мовы, літаратуры, фальклору“ (у арыгінале: „літаратуры і фальклору“). Але ці не трэба было б тады знайсці лексікаграфічны фермент і ў больш позніх і больш грунтоўных працах Р.Казловай „Характарыстыка некаторых усходнеславянска–сербскахарвацкіх ізалекс“ (зборнік „Беларуская мова“. Вып. 7. 1980) і „Беларуска–паўднёваславянскія ізалексы праславянскага паходжання“ (Беларуская лінг­вістыка. Вып. 21. 1982)? Выклікае сумненне аб­грунтаванасць уключэння ў бібліяграфію артыкулаў М.Паўленкі „Жаночыя асабовыя намінацыі на –к–а ў беларускай мове савецкага часу“ (без іншых яго падобных публікацый), А.Лапкоўскай (у кнізе памылкова дадзена: Папкоўскай) „Сістэмнасць тэрмінаў беларускай батанічнай тэрміналогіі“ (без іншых яе падобных публікацый), Г.Семяньковай „Адыменныя прозвішчы ў антрапанімічнай сістэме Віцебшчыны“ (без іншых падобных публікацый іншых аўтараў) і г.д. і да т.п. У кнізе можна знайсці артыкул К.Панюціч „З лексікі гаворак Ушаччыны“ з пазнакай, што ў ім пададзены словы, якіх няма ў „Тлумачальным слоўніку беларускай мовы“ або якія прыведзены ў ім з паметай „абл.“ — але няма славутага артыкула П.Садоўскага „Час одуму“, у якім пропускі „Тлумачальнага“ слоўніка ахарактарызаваны, бадай, найбольш грунтоўна. У бібліяграфіі ёсць праца П.Сцяцко „Народная лексіка і словаўтварэнне“, але няма ягонай жа кнігі „Беларускае народнае слова­ўтварэнне“ — нягледзячы на тое, што яна цалкам магла сыйсці за „слоўнік афіксаў“, і, па–другое, у даведніку Марліна Кручара (Murlin Croucher) „Slavic Studies. A Guide to Biblio­graphies, Encyclopedias, and Handbooks“ (том 2, Вілмінгтон, 1993) яна кваліфікуецца акурат як „a dictionary of written and spoken Byelorussian“.  У кнігу ўлучаны ў якасці бія­графічнага слоўніка артыкул Р.Платонава „Агляд настрояў: Гартаючы старонкі дакладаў «сакрэтнага супрацоўніка»“ — верагодна, таму, што, як сведчыць рэмарка ўкладальнікаў, у ім „упамінаюцца імёны“. Але ці ўсе іншыя працы (ці хоць бы іх большасць), у якіх фігуруюць імёны, увайшлі ў бібліяграфію? Пытанне, вядома, рытарычнае.

Пры тым, што ў кнізе Кіпеля і Саўкі знайшлі месца некаторыя публікацыі, якія, мне здаецца, не ёсць ні слоўнікі, ні энцыклапедыі, трохі нечакана не ўбачыць у даведніку фактычна ніякіх звестак аб слоўнікавых матэрыялах, што публікаваліся ў складзе каментароў у зборах твораў або й нават у асобных творах Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Гарэцкага і многіх іншых пісьменнікаў. Каментатары шматлікіх беларускіх тэкстаў мусілі і мусяць мець пэўныя навыкі лексікаграфічна–тлумачальнай дзейнасці, і гэты пласт літаратуры, на маю думку, мог знайсці адлюстраванне ў даведніку.

Ніжэй прывядзем спіс некаторых прапушчаных у кнізе слоўнічкаў.

Азбукін М. Геаграфія Еўропы. Масква—Ленінград, 1924. С. 390—393: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас.; тэрміналагічны: геа­графія.
Гліннік, Вадзім. Матэрыялы да англа–беларускага тэрміналагічнага слоўніка „Захаванне культурнага набытку“ // Тэрміналагічны бюлетэнь. Вып. 1. Мінск, 1997. С. 24—28. (Акрамя гэтага слоўніка, у бібліяграфіі не пазначаны яшчэ 4 тэрміналагічныя слоўнічкі з апублікаваных у 1997 і 1999 г. у двух выпусках „Тэрміналагічнага бюлетэня“; у нашым пераліку не прыводзяцца.)
Круталевіч А. Элементарная алгебра. Ч. II. Масква—Ленін­град, 1924. С. 173—176: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас.; тэрміналагічны: матэматыка. (У бібліяграфіі, аднак, пададзена першая частка гэтага падручніка, надрукаваная ў 1922 г.).
Круталевіч А.; Міцкевіч А. Трыганаметрыя. Мінск, 1927. С. 201—202: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас.; тэрміналагічны: трыганаметрыя.
Круталевіч А.; Сагаловіч Г. Методыка матэматыкі. Ч. 1. Мінск, 1930. С. 203—204: Слоўнік тэрмінаў: Тлумачальны: тэрміналагічны: матэматыка.
Лёсік, Антон. У справе беларускае навуковае тэрміналогіі // Полымя. 1926. № 1. С. 142—151. (На сс. 148—151 прыведзены некалькі маленькіх слоўнічкаў).
Маскалевіч С. Лес на службе чалавеку. Мінск, 1930. С. 132—133: Слоўнік тэрмінаў і малазразумелых слоў: Тэрміналагічны: лясная гаспадарка.
Мікельсар Ф.Г. Пачатковая геаметрыя. Масква—Ленін­град, 1924. С. 105—106: Слоўнік тэрмінаў: Перакладны: бел.–рас., тэрміналагічны: геаметрыя.
Мікуліч Т.М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мінск, 1996. С. 136—146: Слоўнік тэрмінаў: Тлумачальны: перакладны: бел.–рас.: тэрміналагічны: этналогія.
Памятныя медалі Савецкай Беларусі. Мінск. Беларусь, 1971. [Энц. даведнік.] (Фігуруе ў бібліяграфіі Кручара.)
Шимкевич Ф.С. Словник білоруської мови // Галас Б.К. Ф.С.Шимкевич як лексикограф і українське словникарство: кінець XVII— початок ХХ ст. Ужгород, 1995. С. 145—180: Перакладны: бел.–рас. Галас Б.К. Покажчик білоруської лексики в „Корнеслове русского языка“ Ф.С.Шимкевича (1842) // Тамсама. С. 211—235. (Рэцэнзіі на кнігу Б.Галаса друкаваліся двойчы ў беларускім друку ў 1997 г. — у „Весніку БДУ“ і „Кантактах і дыялогах“.)
Bosak V.; Bosak A. Russisch–Belorussisches Würterbuch der Bodenkunde und Agrochemie. Мінск, 1999. Слоўнік тэрмінаў: перакладны.
Marples, David R. Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe. Edmonton. The University Alberta Press. C. 170—171: Glossary. Тлумачальны.

Арыгінальнай уяўляецца спроба ўкладальнікаў бібліяграфічна апісаць не толькі апублікаваныя слоўнікі й энцыклапедыі, але й нявыдадзеныя крыніцы: рукапісы й картатэкі. Тут В.Кіпель і З.Саўка сутыкнуліся з большымі праблемамі, чым гэта было пры камплектаванні першага раздзела кнігі. Калі пераважная частка слоўнікаў і энцыклапедый увогуле даступная, гэтыя працы можна патрымаць у руках, калі слоўнікі й энцыклапедыі звычайна раней рэгістраваліся ў нейкіх іншых бібліяграфіях, то гэтага нельга сказаць пра лексікаграфічныя рукапісы і картатэкі[4]. Інфармацыю пра іх можна сабраць хіба на падставе нейкіх пісьмовых звестак, дакументаў, навуковых прац або вусных сведчанняў канкрэтных асобаў. Вось жа ў другім раздзеле пры большасці з 129 пазіцый змешчаны і звесткі пра крыніцы інфармацыі, выкладзеныя пасля скарачэння „пвд.“ (‘паводле’) або нейкім іншым спосабам. Так, згодна з вусным паведамленнем З.Санькі, у прыродзе існуе рукапіс беларуска–нямецкага слоўніка на 50 тысяч слоў. Паводле перакладчыка і выдаўца Змітра Коласа, Мікола Бусел уклаў 15–тысячны італьянска–беларускі слоўнік. Паводле сведчання, знойдзенага ўкладальнікамі ў „Этымалагічным слоўніку беларускай мовы“, ёсць картатэка „Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа“ і г.д. Укладальнікам аказаліся невядомымі брашуры 1932—1935 г. „Вытворчы план Беларускай Акадэміі навук на 1932…5 год“, у якіх зафіксаваны факты (у некаторых выпадках, магчыма, больш намеры) падрыхтоўкі некалькіх слоўнікаў (беларуска–латышскага, беларуска–польскага, руска–літоўска–беларускага па сацыялістычным будаўніцтве,  арфаграфічнага, тэрміналагічных па арганічнай і неарганічнай хіміі, выяўленчым мастацтве, палітэканоміі і філасофіі, лінгвістыцы і інш.). У бібліяграфіі прапушчана праца В.Ластоўскага 1917 г. „Niamiecki dla pačynajučych: hutarki bielaruska–niamieckije“ (пра яе пісала ў 2001 г. у „Кантактах і дыялогах“ К.Любецкая). З спецыяльнай публікацыі А.Гурло 1932 г. „Інстытут мовы на шляхох перабудовы“ („За пралетарскую навуку“, 6 ліс­тапада) вядома, што ў Інстытуце мовы быў складзены слоўнік сельскагаспадарчай тэрміналогіі на ідыш, які, аднак, меў і беларускі тэкст (быў хутчэй за ўсё ідыш–беларускім). Да сярэдзіны 1935 г. у Беларусі быў падрыхтаваны і латышска–беларускі слоўнік (гл.: „Звязда“, 16 кастрычніка 1935 г.). Падобна, укладальнікі не давалі сабе клопату з верыфікацыяй выяўленых звестак аб рукапісах і ўключылі ў біблія­графію ледзь не ўсялякі слоўнік, інфармацыю пра які яны знайшлі ў друку. Скажам, на падставе публікацыі А.Луцкевіча ў віленскіх „Запісах Беларускага навуковага таварыства“ за 1938 г. (дарэчы, перадрукаванай ў №1—2 за 2001 г. у „Спадчыне“) паведамляецца, што Ф.Багушэвіч рыхтаваў „слоўнік беларускай мовы“.  Ці не пісалі пра гэты факт з канкрэтнымі спасылкамі якія–небудзь сучасныя даследчыкі творчасці Ф.Багушэвіча? На падставе сведчання ковенскай „Часопісі“ ад 1920 г. у бібліяграфію ўключаны рукапіс „Беларускага Нацыянальнага Слоўніка“, пра які толькі й вядома было тое, што ён „рыхтуецца“. Чаму ж тады ў біблія­графіі абмінуты слоўнікі па заалогіі, антрапалогіі, садоўніцтве і агародніцтве, ветэрынарыі, электратэхніцы, фінансавай справе, этна­графіі, таваразнаўстве, гандлёвай справе, жывёлагадоўлі, археалогіі, мікрабіялогіі, гідраўліцы і інш., якія мелі быць выда­дзенымі ў 1931—1933 г.? (Гл.: Беларуская мова. Энцыклапедыя. Мінск, 1994. С. 87).

У каталогу рукапісаў і картатэк фігуруюць лексікаграфічныя дадаткі да кандыдацкіх дысертацый М.Бірылы і Л.Выгоннай, але ж падобных дадаткаў існуе намнога больш. Сярод картатэк адсутнічае самая вялікая з існуючых — фундаментальная лексічная картатэка Інстытута мовазнаўства. Уласныя картатэкі маюць, бадай, усе хоць колькі сур’ёзныя лінгвісты, між тым у бібліяграфіі адзначаны толькі асобныя з такіх картатэк.

Нягледзячы на адзначаныя заўвагі (абумоўленыя, відаць, тым, што ўкладальнікі кваліфікавалі сваю дзейнасць найперш як практычную і, у меншай ступені, як навуковую) рэцэнзаваная бібліяграфія уяўляе сабой выдатны практычны (і вельмі зручны ў карыстанні) дапаможнік не толькі для лексікографаў і энцыклапедыстаў, але й для шырэйшага кола спецыялістаў. Можна не сумнявацца, што старанна падрыхтаванай кнізе В.Кіпеля і З.Саўкі наканавана вельмі доўгае (мінімум некалькі дзесяцігоддзяў) і актыўнае жыццё.
Мінск

Сяргей Запрудзкі


[1] Пра тое, наколькі важнымі былі гэтыя працы для славістаў, можа сведчыць той факт, што, напрыклад, бібліяграфія 1967 г. рэцэнзавалася ў нямецкім часопісе „Zeitschrift für Slawistik“. Трохі нечакана даведнікі 1980 і 1993 г. нядаўна падлеглі даволі рэзкай крытыцы пад пяром доктара філалагічных навук Ніны Мячкоўскай. Гл.: Мячкоўская Н. Сацыялінгвістычны погляд на чыннікі, тармазы і прыярытэты нацыянальнага адраджэння // Беларуская мова: шляхі развіцця, кантакты, перспектывы. Мінск, 2001. С. 178—179; Nina Mechkovskaia. Чем Белорусы Отличаются от Русских // New Zealand Slavonic Journal. 2002. C. 166—167. Прэтэнзіі Н.Мячкоўскай да названых даведнікаў тычацца няўліку ў іх прац пра мовы, іншыя, чым беларуская, напісаных на мовах, іншых, чым беларуская, расійская і ўкраінская, нарэшце, прац, выдадзеных за межамі колішняга Савецкага Саюза. Незразумела, чаму гэтая крытыка не з’явілася адразу пасля выхаду з друку гэтых прац?..
[2] Гэты падыход, аднак, не пашыраны на выдадзеныя ў Беларусі расійскамоўныя энцыклапедыі: яны, здаецца, у любым выпадку лічацца беларускімі.
[3] Укладальнікі напісалі, што яно мае „выключна ўжытковы характар, закліканы абслугоўваць патрэбы гэтае працы“ (XIII), тым самым аўтаматычна знізіўшы навуковую вартасць сваёй кнігі.
[4] Паколькі рэцэнзаваная бібліяграфія была б, бадай, немагчымай у цяперашнім яе выглядзе, калі б не існавалі бібліяграфіі Я.Рамановіч, то чакалася, каб укладальнікі ў прадмове замест таго, каб крытыкаваць працы сваіх папярэднікаў (акрамя бібліяграфій Я.Рамановіч, да іх ліку належыць і даведнік „Тэрміналагічныя слоўнікі (асобныя выданні): 1918—1998“; згадваецца ў кнізе як праца, якая адлюстроўвае „толькі адзін сегмент акрэсленай намі сукупнасці крыніцаў“), зусім выразна сказалі, у якой меры яны іх выкарысталі. Відаць, няўдалым, ці, прынамсі, неэканомным трэба прызнаць прыняты ў біблія­графіі спосаб пазначэння крыніцы інфармацыі аб шэрагу тэрмінала­гічных слоўнікаў, пры якім даведнік „Тэрміналагічныя слоўнікі…“ ў поўным яго апі­санні фігуруе ў кнізе ці не з дзесятак разоў. Верагодна, лепш было б прыняць для яго нейкае адмысловае скарачэнне.

Наверх

Język a tożsamość na pograniczu kultur (Ігар Клімаў)

Снежня 12, 2001 |


Język a tożsamość na pograniczu kultur / Pod red. E. Smułkowej i A. Engelking. Białystok, 2000. 257 s. (Prace katedry kultury białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku, 1)

Праца ўяўляе сабой зборнік матэрыялаў аднайменнай канферэнцыі, якая праводзілася ў канцы лістапада 1998 г. на кафедры беларускай культуры універсітэта ў Бела­стоку. У канферэнцыі прынялі ўдзел навукоўцы з Польшчы і Беларусі: у зборніку прадстаўлена 6 аўтараў з Беластоцкага універсітэта і 6 з кафедры беларускай культуры Гарадзенскага універсітэта, 5 аўтараў з Польскай Акадэміі Навук (пераважна з Інстытута славістыкі) і 5 з Варшаўскага універсітэта; апрача таго, удзельнічалі навукоўцы з Мінска (5 аўтараў з розных інстытутаў Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі і 3 даклады ад БДУ, а таксама 3 аўтары з іншых устаноў Мінска), 2 аўтары з Апольскага універсітэта (Верхняя Сілезія), па адным аўтары з універсітэтаў Берасця, Гданьска і Любліна. Канферэнцыя аб’яднала сацыёлагаў, этнографаў (спецыялістаў па культурнай антрапалогіі), мовазнаўцаў, гісторыкаў, якія засяродзілі сваю ўвагу пераважна на часах ад XIX ст. да сучаснасці.

Зборнік складаецца з трох тэматычных раздзелаў. Два першыя: «Беларусь і памежжа» і «Параўнальныя і тэарэтычныя кантэксты» змяшчаюць рэфераты (г.зн. тэзісы) і даклады ўдзельнікаў канферэнцыі. У трэцім раздзеле друкуюцца матэрыялы дыскусіі, якія ўдакладняюць пазіцыі аўтараў. Напрыканцы выдання пададзены кароткія заўвагі пра аўтараў, з якіх можна даведацца таксама і пра кола іх навуковых зацікаўленняў.

У першы раздзел увайшлі працы, прысвечаныя моўнай ды этнакультурнай асіміляцыі беларусаў і кшталтаванню сярод іх нацыянальнай самасвядомасці і нацыяналізму. У фокусе даследчыкаў знаходзіцца ўся Беларусь ці асобныя яе заходнія рэгіёны, перш за ўсё Падляшша / Беласточчына. Другая частка зборніка месціць у асноўным тэарэтычныя даклады пераважна лінгвістычнага ці сацыялінгвістычнага характару, непасрэдна не звязаныя з Беларуссю.

У шэрагу прац падаюцца вынікі сацыялагічных абследаванняў на Беларусі. С. Яцкевіч (23—26) аналізуе да­дзеныя розных апытанняў 1990–х г. сярод студэнцтва і настаўніцтва Берасцейшчыны, Гарадзеншчыны і Беласточчыны, у якіх рэспандэнтаў прасілі вызначыць фактары страты ці захавання роднай мовы беларусамі. Л. Навуменка (60–70) даследавала ўяўленні беларусаў аб значэнні ўласнай этнічнай прыналежнасці і месца роднай мовы сярод іх. Яна прыйшла да высновы, што беларуская мова займае ў такіх уяўленнях зусім не вядучае месца (за выключэннем прафесіяналаў–беларусістаў) і не абумоўлівае кшталтаванне пазітыўнай этнічнай ідэнтычнасці. Гэтая тэма знаходзіць развіццё ў дакладзе С. Запрудскага і Г. Лаўжаля (129—133), дзе аналізуюцца матэрыялы апытання мінскіх студэнтаў па праблеме жыццёвасці беларускай і расійскай супольнасцяў і іх моў на Беларусі. Вынікі гэтага апытання ўжо публікаваліся аўтарамі ў 1998 г., цяпер падаецца іх наступная частка.

Этнастатыстыка заўжды з’яўляецца важным чыннікам фармавання нацыянальнай свядомасці, што робіць яе аб’ектам маніпуляцый і злоўжыванняў з боку ўлад. Таму нядзіва, што рэпрэзентацыя беларускай этнічнасці ў даўнейшых статыстычных крыніцах цікавіць даследчыкаў. П. Церашковіч (11—16) аналізуе этнамоўнае і канфесійнае самакрэсленне стракатага насельніцтва Падляшша (трох паветаў Гарадзенскай губерні) у другой палове XIX— пачатку XX ст. Крыніцай яму служаць парафіяльныя спісы, сабраныя ў 2–й палове 1850–х г. з ініцыятывы П. Кепена, а таксама матэрыялы вядомага агульнарасійскага перапісу 1897 г. Даволі высокі ўзровень самасвядомасці беларусаў Падляшша (каля 35—32% ад усяго насельніцтва) аўтар тлумачыць як параўнальна высокім узроўнем пісьменнасці, так і эфектам памежжа, калі ў кантакце з іншым этнасам уласная этнічная прыналежнасць адчувалася мацней. Шырэй гэтая тэма раскрываецца ў дакладзе С. Токця (101—114), які дае падрабязны агляд шырокага кола этнастатыстычных матэрыялаў па Гарадзенскай губерні за XIX— пачатак XX ст. Да сярэдзіны XIX ст. улады былі не ў стане прафесійна вызначыць этнаструктуру насельніцтва і не мелі дзеля гэтага ясных і дакладных крытэрыяў (103). Звычайна, арыенцірам служыла веравызнанне, аднак з сярэдзіны 1860–х г. погляды царскага ўрада на прыроду этнічнасці мяняюцца. Крытэрыем вызначэння беларусаў становіцца іх моўная і этнаграфічная спецыфіка. Таму пачынаючы з 1860–х г. у афіцыйнай статыстыцы фігуруе тэрмін «беларусы» (108), а губернскія чыноўнікі нават выкрэсліваюць тэрмін «заходнерусы» ў справаздачах сваіх мясцовых падначаленых і замяняюць яго тэрмінам «беларусы» (107). Такім чынам, з канца 1860–х г. гэты тэрмін свядома ўкараняецца царскімі ўладамі ў заходніх губернях, дзе перад тым ён быў амаль невядомы. Аўтар адзначае, што афіцыйная акцэптацыя беларусаў зрабілася фактарам станаўлення нацыянальнай ідэі і ўзростам самасвядомасці сярод беларусаў (108).

Увага шэрагу аўтараў засяродзілася на кірунках і чынніках фармавання беларускай этнічнасці. Я. Мірановіч (51—55) разглядае працэс кшталтавання нацыянальнай свядомасці праваслаўных жыхароў Беласточчыны з пасляваенных часоў. Ён падкрэслівае ролю ў гэтым працэсе праваслаўнага вызнання, якое ў каталіцкай Польшчы захавала асобнасць беларусаў і перашкаджала іх поўнай асіміляцыі. Аднак аўтар сумняецца, ці далучаў гэты фактар да беларускай свядомасці, і мяркуе, што ён спрыяў хутчэй тварэнню «палякаў праваслаўных», г. зн. часткова асіміляванай (паводле мовы) супольнасці. Праваслаўная царква на Падляшшы засталася цалкам індыферэнтнай да беларускай ідэі, а мова (мясцовы беларускі дыялект) у пасляваенны час страціла сваё значэнне як сродак нацыянальнай ідэнтыфікацыі. В. Лабачэўская (32—37) даследуе стан нацыянальнай свядомасці ў асяроддзі гуманітарнай інтэлігенцыі Беларусі, найбольш заангажаванай на мяжы 1980–х — 90–х г. у працэсы нацыянальнага адраджэння. Яе ўвагу прыцягнула этнічна небеларуская частка гэтага асяроддзя, якая ў тыя часы перайшла, вымушана ці свядома, да карыстання (поўнага ці частковага) беларускай мовай і ўтрымала яе нават і пры лукашэнкаўскім рэжыме. Аўтарка тлумачыць гэты пераход разбурэннем імперскай савецкай свядомасці, досыць эфемернай і абстрактнай, і фармаваннем замест яе нацыянальнай свядомасці, больш устойлівай і індывідуальнай. Гэта дазваляе ёй разглядаць нацыятворчы працэс як інтэграцыю рознаэтнічных элементаў вакол аднаэтнічнага ядра ў этнакультурную супольнасць праз мову і іншыя фактары нацыянальнай свядомасці (34). Высновы аўтаркі супадаюць і меркаваннем В. Вярэніча (115), які на прыкладзе „крэсовай пальшчызны“ паказвае кшталтаванне польскай нацыянальнай свядомасці не толькі сярод этнічных палякаў, але таксама літоўцаў і ўсходніх славян, што на працягу некалькіх апошніх стагоддзяў служылі крыніцай папаўнення польскай нацыі за межамі Польшчы (115—128). У адрозненне ад Украіны, дзе супольнасць крэсовых палякаў складвалася пераважна за кошт міграцыі з карэннай Польшчы (118—122), на Беларусі яе фармаванне (122—125) ішло амаль выключна шляхам паланізацыі беларускай і літоўскай шляхты ды мяшчанства (124). Гэтая тэма знаходзіць далейшае развіццё ў другой частцы зборніка, дзе А. Садоўскі (186—201) аналізуе моўныя прыхільнасці палякаў, што жывуць за межамі Польшчы — на Беларусі, Украіне, Румыніі і ў Казахстане. Шмат іншых аўтараў у зборніку таксама даследуюць ступень захвання польскай мовы ў асяродках палякаў на Украіне (К. Фяляшка, 142—151; У. Галяхоўска, 152—154; С. Рудніцкі, 177—179) і Беларусі (Г. Энгелькінг, 17—22).

Асабліва пільна, з улікам падставовай навуковай літаратуры Беларусі і Польшчы, працэс фармавання ў беларусаў нацыянальнай самасвядомасці разгледжаны Р. Радзікам (71—82). Ён канстатуе: нацыянальная свядомасць у беларускага сялянства напачатку не была сфармаванай, што тыпова для аграрных этнасаў, чыя салідарнасць і пачуццё еднасці не працягваецца далей за вёску ці парафію (73—74). Сваю родную мову беларусы трактавалі толькі як інструмент, сродак зносін, а не як сімвал этнічнасці, нацыянальную вартасць. Таму пры змене сацыяльнага асяроддзя яны з лёгкасцю паддаваліся асіміляцыі і пры пераездзе ў горад ахвотна пераймалі мову горада, паколькі яна мела больш прэстыжу, палягчала інтэракцыю ў новым асяроддзі і спрыяла сацыяльнаму ўздыму. Аўтар падкрэслівае, што такі пераход адбываўся негвалтоўна (73), пры сацыяльных зменах. Змена мовы заўжды адбываецца пры міграцыі вяскоўцаў у горад, аднак спецыфіка Беларусі палягае ў тым, што мова вёскі і мова горада былі розныя. Але гарадская мова не ўспрымалася беларускім селянінам як нацыянальна чужынная яму. Расійская мова ў савецкія часы мела для яго інакшы сацыяльны і культурны статус, але не нацыянальны. Таму і змена мовы з беларускай на расійскую не трактавалася ім у катэгорыях здрады сваёй этнічнасці (74). Расійская мова ўспрымалася беларускім сялянствам як сродак шырэйшай, супралакальнай камунікацыі, сродак, які далучаў яго да больш высокай культуры — культуры горада і савецкай дзяржавы, да багатай расійскай літаратуры (77).

Фактычна, мадэрнізацыя, як заўважае Р. Радзік, прыйшла на Беларусь не разам з нацыяналізмам, які фармаваў нацыю на грунце адзінай нацыянальнай мовы, а замест яго, праз бальшавіцкую ідэалогію і савецкую дзяржаўнасць, носьбітам чаго выступала расійская мова (76). У выніку, менавіта савецкасць (а не нацыяналізм) сфармавала мадэрнізаванае грамадства на Беларусі, што, як слушна мяркуе аўтар, і адрознівае беларусаў ад іншых еўрапейскіх нацый (76). Адпаведна гэтаму, у савецкі час склалася дэфармаванае адчуванне беларускім селянінам і ўласнай этнічнасці. Беларускасць і Беларусь у яго светаадчуванні ўваходзіла ніжэйшым і менш каштоўным складнікам у пачуццё вялікай савецкай айчыны, якая і была ўласна айчынай беларускага сялянства (74). Беларуская мова зрабілася ў такім разе прыкметай лакалізму і адсталасці (76), ніжэйшай мовай, якой не варта размаўляць (78). Савецкасць пераадолела лакалізм сялянскай самаідэнтыфікацыі і замкнёнасць традыцыйнай сялянскай культуры (74—75), а расій­ская мова адкрыла перад ім магчымасці для сацыяльнага ўздыму і руху па неабсяжнай савецкай імперыі (77). Гэта тлумачыць тую моцную настальгію па савецкіх часах, якая праявілася пасля разбурэння СССР (75), а таксама і моцную прыхільнасць да расійскай мовы, што выявілася ў беларусаў (як вясковых, так і гарадскіх) у 1990–я г. Разрыў сувязяў з Расіяй і абніжэнне статусу расійскай мовы адсякала масы ад гэтых вартасцяў, а ўздым беларускай мовы здаваўся вяртаннем да ізаляванасці і прымітывізму вясковага жыцця. Расійская мова зрабілася мовай настальгіі збяднелых саветызаваных масаў па былым камуністычным дабрабыце і парадку (77), а беларуская мова — мовай дэмакратаў і незалежнасці, што прынесла ім збядненне, мовай вартасцяў, канфліктных з савецкасцю (78). Гэта выклікала негатыўнае стаўленне да беларускай мовы ў часы нядаўняй беларусізацыі і ўхвалу лукашэнкаўскіх захадаў супраць беларускай мовы (у т. л. і рэферэндума па мове). Такая выснова відавочна вынікае з матэрыялаў аўтара.

Разам з тым Р. Радзік адзначае і павярхоўнае засваенне расійскай мовы на Беларусі, сведчаннем чаго можа служыць трасянка — мяшаная мова з рускіх слоў на глебе беларускай фанетыкі і часткова марфалогіі (75—76). Ра­сійская мова не зрабілася для беларусаў мовай нацыянальнага самавыяўлення, а засталася толькі сродкам здабыцця матэрыяльна–цывілізацыйных вартасцяў, транслятарам культурных, інтэрнацыянальных здабыткаў (77). Найбольш вартая літаратура, што ствараецца на Беларусі, паўстае на беларускай мове (79), тады як мясцовая расійскамоўная літаратура не знаходзіць цікавасці на Беларусі і наогул не заўважаецца ў Расіі. Аўтар падкрэслівае, што расійская мова нясе вартасці, якія падпарадкоўваюць Беларусь Расіі. Яна адлучае беларусаў ад іх шматвяковай гісторыі ў рамках ВКЛ і РП, супрацьпастаўляе палякам як чужым і яднае з расійцамі як сваімі, але ў апошнім выпадку пакідае Беларусі ролю расійскамоўнай правінцыі (77). Сучасныя беларусы паводле сваёй культуры належаць больш да Ўсходу, чым да Захаду, таму беларуская літаратура, што натхняецца празаходнімі вартасцямі і творыцца вузкім колам інтэлектуалаў–нонканфармістаў, застаецца незапатрабаванай шырокімі масамі (79). Для цяперашняй гарадской моладзі заходнія ўплывы ідуць з Усходу, з Масквы і Пецярбургу, што тым самым пашырае базу расійскага моладзевага слэнгу на Беларусі (76).

Тэма, закранутая Р. Радзікам, знаходзіць працяг у да­кладзе Э. Смулковай (90—100), дзе разглядаецца моўная сітуацыя на Беларусі. Ёй уласцівы рысы білінгвізму і дыгласіі, што ў культурным плане прадугледжвае не столькі бікультуральнасць, колькі дыэтнію (тэрмін Дж. Фішмана), пры якой дзве культуры зліты ў гарманічны сімбіёз. Аўтарка адзначае глыбокае і даўняе пранікненне ў беларускую культуру элементаў польскай і расійскай культуры, што прывяло да ўтварэння супольнай дыэтнійнай культуры (96—97). Беларусы рознымі спосабамі ўцягваюцца ў лінгвакультурную сферу расейшчыны: ад праваслаўнай царквы да амерыканскай масавай культуры, транслятарам якой на Беларусь выступае расійская мова (97—98). Родная мова ўсё больш і больш губляе сваю функцыю ідэнтыфікацыі беларускай этнічнасці, паколькі ўсё большая частка беларусаў страчвае здольнасць эфектыўна валодаць ёю і пераходзіць на расійскую мову ці на яе сурагат — трасянку. Таму чыннікі, інакшыя за мову, пачынаюць служыць крытэрыямі вызначэння беларускай этнічнасці (98—99). Беларуская сітуацыя знаходзіць шмат агульнага з кашубамі і лужычанамі (гэта адзначыў у дыскусіі Я. Мірановіч, 227—228) — двума малалікімі заходнеславянскімі этнасамі, што развіваюцца ў сферы дамінацыі іншых моў: кашубы — польскай, лужычане — нямецкай. Аднак тэндэнцыі развіцця гэтых этнасаў цяпер розныя, як указваюць у сваіх дакладах Г. Папоўска–Таборска (171—176) аб кашубах і Е. Жатэльска–Фяляшка (180—185) аб лужычанах. Вартасць захавання і развіцця мінарытарных моваў і мясцовых дыялектаў для творчай самарэалізацыі носьбітаў гэтых моў падкрэслівае ў сваім дакладзе Г. Цыхун (134—141).

Некалькі рэфератаў у зборніку прысвечаны старабеларускаму перыяду, аднак яны напісаны, на жаль, спехам і павярхоўна, таму прымаць іх да сур’ёзнага разгляду не выпадае. А. Краўцэвіч (27—31) эскізна абмалёўвае асноўныя фактары і кірункі развіцця беларускага этнасу за паўтара тысячагоддзя, аднак фармулёўкі яго негрунтоўныя і стылістычна неахайныя. А. Семянчук (83—89) разглядае самасвядомасць аўтараў пісьмовых твораў Беларусі ХVI—ХVII ст. Ужо напачатку XVI ст. яна знаходзіць праявы дэнацыяналізацыі беларускай шляхты і інтэлектуальнай эліты (84) і тлумачыць гэта ўзрастаннем у ВКЛ ролі жамойцкай (балцкай) шляхты (яна лічыць гэта літуанізацыяй) і распаўсюджаннем лацінскай ды польскай мовы і культуры. На яе думку, сапраўдная нацыянальная і гістарычная свядомасць існавала ў беларусаў у XIV—XV ст., калі ў краіне панавала праваслаўна–візантыйская культура (84) і ішоў «натуральны» працэс «рутэнізацыі этнічна літоўскай шляхты» (85). Аўтарка заяўляе, што яна аналізуе сярэднявечныя навуковыя легенды як крыніцу інтэгруючага нацыянальнага міфа (83—84), але здаецца, што яна хутчэй творыць новы міф, пераносячы сучасныя ўяўленні аб нацыянальнасці на старажытную эпоху. Ва ўсялякім выпадку, матэрыял для сваіх аргументаў яна бярэ часта з выпадковых і другаступенных крыніц.

Некаторыя рэфераты ў зборніку маюць публіцыстычны характар ці напісаны наспех або павярхоўна. Як гэта зрабілася тыпова для падобных канферэнцыйных выданняў, у тэксце многіх дакладаў шмат дробных памылак і хібаў, большасць з якіх застаецца на сумленні аўтараў, што прыслалі неахайны ці неадрэдагаваны матэрыял. Часам чытач можа сутыкнуцца з адкрытай непісьменнасцю, як напрыклад: больш часта стустракаючыяся … значэнні (62); этнадыфірынцыруючых прыкмет (67) — і гэтак піша кандыдатка навук з НАНБ! І пра што — пра шанаванне роднай мовы! Але ў цэлым зборнік атрымаўся цікавы. Ён бу­дзе карысны перш за ўсё тым, хто даследуе этнанацыянальныя працэсы ў славянскім свеце і сацыялінгвістычныя аспекты функцыянавання і ўзаемадзеяння славянскіх моў.

Ігар Клімаў

Мінск

Наверх

Listy polskie XVI wieku / pod red. K. Rymuta. T. 1. Listy z lat 1525—1548 (Анастасія Скеп’ян)

Снежня 8, 2001 |

Listy polskie XVI wieku / pod red. K. Rymuta. T. 1. Listy z lat 1525—1548 ze zbiorów Władyslawa Pociechi, Witolda Taszyckiego i Adama Turasiewicza. — Kraków, 1998. XII, 504.”

Увагу любога даследчыка i эпохі Сярэдневечча, і Новага часу асабліва прыцягваюць лісты, аўтарамі якіх былі і розныя дзяржаўныя асобы, і простыя людзі, бо такія крыні­цы  могуць значна ўзбагаціць веды пра побыт, менталітэт, сістэмы каштоўнасцяў грамадства ў пэўную гістарычную эпоху і, вядома, даць вельмі каштоўную факталагічную інфармацыю. Даследаванне перапіскі дазваляе ўдасканаліць свае веды па шэрагу невядомых ці спрэчных пытанняў гісторыі, і не варта пераконваць гісторыкаў, філолагаў у неабходнасці новых навуковых выданняў крыніц.

Цікавасць да эпісталярнай спадчыны XVI ст. не згасла і цяпер. І справа не толькі ў страце ці цяжкадаступнасці арыгіналаў, раскіданых па розных рукапісных аддзелах бібліятэк і архіваў Еўропы і Амерыкі (так, напрыклад, частка сямейных архіваў шляхты ВКЛ, у тым ліку і Сапегаў, была набыта мармонамі і цяпер захоўваецца ў Солк–Лейк–Сіці), але і ў невялікай колькасці выданняў лістоў, што паходзяць з названага перыяду. Большасць эпісталярнай спадчыны, калі і выдавалася, то ў ХIХ ст., а частка гэтых выданняў ужо бібліяграфічная рэдкасць і амаль недаступная для гісторыкаў. Тым больш важнай варта лічыць працу, што ў апошнія гады проводзяць польскія даследчыкі, якія ўзяліся за перавыданне ці выданне новых крыніц.

Патрэба ў новым выданні адчувалася ўжо даўно, і не толькі па названых вышэй прычынах, але і з-за вялікай колькасці памылак, абдруковак ці пропускаў у тэксце, недакладнасцяў у гістарычных каментарах пры ранейшых публікацыях, зробленых М. Балінскім, Ю. Нямцэвічам, А. Пшэздзецкім. На жаль, названых хібаў не пазбеглі і сучасныя выдаўцы, як польскія, так і айчынныя, пра што могуць сведчыць крытычныя артыкулы на выданне Ірэнай Канеўскай лістоў Жыгімонта Аўгуста да Радзівілаў[1].

Хацелася б пазнаёміць беларускіх даследчыкаў з выданнем польскіх лістоў ХVI ст., падрыхтаваным ў Кракаве. Само выданне складаецца з двух тамоў, што выйшлі ў 1998 і 2002 г. Мы разгледзім першы том, які ўтрымлівае лісты да сярэдзіны ХVI ст. Не робячы аналізу дакладнасці выдання самога тэксту, бо гэта патрабуе параўнання пададзеных лістоў з арыгіналамі ці ранейшымі іх выданнямі, што дастаткова цяжка з-за іх раскіданасці па розных сховішчах, паспрабуем пазнаёміць чытача з гэтым карысным выданнем крыніц ХVI ст.

На мэце выдання «Listów polskich ХVI wieku» было абвяржэнне міфа пра недастатковае распаўсюджванне і ўжыванне польскай мовы прадстаўнікамі розных слаёў грамадства ў Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім у канцы ХV—ХVI ст. не толькі ў афіцыйнай, але і ў прыватнай перапісцы. Падыходы польскіх навукоўцаў, якія спрабуюць паказаць шматаблічнасць і разнастайнасць тэм надрукаваных лістоў, будуць цікавымі не толькі для да­следчыкаў агульных пытанняў айчыннай гісторыі, але і для спецыялістаў па мове канцылярыі ВКЛ, пытаннях этнічнай самасвядомасці жыхароў ВКЛ у ХVI ст., для філолагаў, якія вывучаюць працэсы фармавання і функцыянавання славянскіх моваў.

Значная частка лістоў была надрукавана раней у розных зборніках, але разам яны сабраны ўпершыню. Кожны ліст (а іх 185) суправаджаецца кароткай анатацыяй, дзе ўказаны паходжанне, аўтар, адрасат і месца захавання арыгінала (калі ён ёсць), а таксама папярэднія выданні крыніцы. Кніга таксама цікавая і тым, што дакументы пада­дзены ў транслітарацыі і транскрыпцыі, прычым у апошняй улічаныя асаблівасці напісання і вымаўлення ў ХVI ст. Асаблівую цікавасць уяўляюць каментары да тэкстаў. Гэта пераважна тлумачэнне слоў са старапольскай, якія могуць быць не зразумелыя чытачу, а таксама палеаграфічная інфармацыя пра пашкоджанні тэксту, паперы, почырку таго ці іншага аўтара ці пісара. Успрыманне тэксту і карыстанне названым выданнем значна аблегчана наяўнасцю спісаў скарачэнняў, бібліяграфіі, скарочанага азначэння моваў і прынцыпаў транслітарацыі.

Цікавасць уяўляюць і самі лісты. Тут можна спаткаць і афіцыйныя паперы, што датычацца міжнароднай і ўнутранай палітыкі Польшчы і ВКЛ, і невялікія «цыдулкі», што  перадаюць гутарковую мову. Частка тлумачэнняў нехарактэрных для польскай мовы слоў утрымлівае т.зв. састарэлыя ці «сапсутыя» формы. Аднак пры бліжэйшым аналізе мы можам заўважыць, што да іх залічаны словы ці агульнаславянскія, ці, магчыма, т.зв. «старарускія», напрыклад, «raczej», «przyczyna», «karalewa», «zapisać się» (грошы, землі), «wyszej», «bratski», «walny» і г.д. Асабліва часта такія «памылкі» сустракаюцца ў лістах карэспандэнтаў з зямель ВКЛ — Альбрэхта Гаштаўта,  прадстаўнікоў роду Радзівілаў. Хоць асабістая перапіска не нясе значнай палітычнай ці сацыяльнай інфармацыі, яна, несумненна, яскрава сведчыць пра штодзённае жыццё шляхты і заможнага мяшчанства, асабліва калі ўлічыць, што не менш чвэрці ўсіх лістоў належыць жыхарам Вялікага Княства Літоўскага. Прыкладам менавіта асабістай перапіскі такога кшталту можа быць шэраг лістоў Барбары Радзівіл да мужа Жыгімонта Аўгуста, лісты Мікалая Радзівіла Чорнага да польскіх сенатараў. Шмат цікавага можна даведацца з самога стылю паслання, асабліва калі яно звернута да асобы, што стаяла ніжэй па сацыяльнай лесвіцы, напрыклад, ліст Жыгімонта Аўгуста да свайго набліжанага.

Анастасія Скеп’ян

Мінск


[1]Janicki M., Jaworski R. Nad nową edycją listów Zygmunta Augusta do Radziwiłłó // Przegląd Historyczny. T. XC (1999). Z. 3. S. 347–356.

Turonek, Jerzy. Książka białoruska w II Rzeczy­pospolitej (1921—1939); Туронак, Юры. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (Юрась Лаўрык)

Снежня 5, 2001 |

Turonek, Jerzy. Książka białoruska w II Rzeczy­pospolitej (1921—1939) / Instytut Sławistyki PAN. Warszawa, 2000. 79 s.;

Туронак, Юры. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939–1944). Мінск, 2002. 142 с. (Б–ка часопіса БГА, Серыя «Матэрыялы да беларускай гісторыі»).

Дзве новыя працы беларускага гісторыка з Польшчы Юрыя Туронка, прысвечаныя гісторыі кнігі найноўшага перыяду, асвятляюць тэмы, якія дагэтуль былі вельмі мала даследаваны, i не непасрэдна ў бібліялагічным плане, а хутчэй y сувязі з іншымі дысцыплінамі. Аўтар, стала жывучы ў Польшчы, мае пэўную перавагу перад навукоўцамі з Беларусі ў магчымасцях доступу як да саміх выданняў, якія ён вывучае (асабліва гэта датычыць заходнебеларускіх), так i да звязаных з імі матэрыялаў. Напэўна гэта, а таксама яго прафесійныя якасці гісторыка дазволілі Туронку стварыць два выключныя па сваім характары даследаванні i закласці падмурак гістарыяграфіі названых тэмаў.

Першая праца прысвечана гісторыі беларускай кнігі ў міжваеннай Польшчы. Адна з падставовых задачаў аўтара — складанне магчыма поўнага каталогу беларускіх выданняў y II Рэчы Паспалітай, што i было выканана. Гэты каталог, пададзены ў Aneksie напрыканцы кнігі, прадстаўляе 446 пазіцый (складальнік, аднак, не ўлічвае календары, улёткі, выданні, меншыя аб’ёмам за 4 старонкі, выдавецкія каталогі i да т.п.). Кнігі i брашуры размешчаны паводле года выдання i з указаннем падставовых характарыстык: аўтара, загалоўка, выкарыстанага алфавіта, жанравае прыналежнасці, выдавецтва і друкарні, аб’ёму i накладу.

Асноўны тэкст кнігі складае апісанне беларускага кнігавыдавецтва ў міжваеннай Польшчы як з’явы, з паданнем выдаўнічага i тэматычнага аналізу публікаванае літаратуры. Гісторыя беларускай кнігі паказана дынамічна, y сваім развіцці i ў лагічнай сувязі са зменнай палітыкай польскага ўраду ў адносінах да беларускае нацменшасці; шмат увагі аддадзена канфіскацыям накладаў, чаму ўласна прысвечаны асобны раздзел. Несумненнай заслугай аўтара трэба лічыць тое, што ён не толькі звярнуў адмысловую ўвагу на колькасць выдаваных асобнікаў, але і знайшоў спосаб вызначыць яе для вялікага шэрагу выданняў (наклад з’яўляецца, бадай, найскладанейшай для вывучэння характарыстыкай кнігі ў большасці перыядаў ейнае гісторыі).

Д–р Туронак дапаўняе свой тэкст паказаннем фактаграфічнага матэрыялу ў форме табліцаў, што, безумоўна, да­зваляе падаць матэрыял y сціслай і, разам з тым, больш «празрыстай» форме. Аднак y такім падыходзе часам крыецца небяспека разбежнасці паміж тэкстам i табліцамі, асабліва калі апошнія складаліся не ў адзін час з пісаннем кнігі. На жаль, гэтае небяспекі не ўнікнуў i спадар Туронак, i ў яго падобныя разбежнасці можна сустрэць некалькі разоў. Як прыклад прывяду крыптанім кс. Яна Семашкевіча «J.S.», які Туронак y табліцы псеўданімаў і крыптанімаў не падае, хоць, несумненна, ведае, бо на с.35 сярод іншых выданняў Семашкевіча пералічае i перакладзены ім Rużaniec Najśviaciejśaj Dziewy Мarуі, які быў менавіта так падпісаны.

Яшчэ адна рэч, якую можна закінуць рэцэнзаванай кнізе (тым разам, аднак, ужо не ейнаму аўтару, a выдаўцам) — гэта часам сустраканая друкарская нядбаласць выдання. У шэрагу месцаў (пр., на с.18) неапраўдана ўжыты розныя памеры шрыфту: абзац пачынаецца адным шрыфтам, a праз некалькі радкоў, часам нават пры пераносе слова, працягваецца буйнейшым. У некалькіх месцах таксама (25, 38) замест паслядоўных парадкавых нумароў y дачыненні да розных катэгорый літаратуры прастаўлены толькі рымскія адзінкі.

У цэлым жа кніга пакідае вельмі станоўчае ўражанне. Хацелася б бачыць яе выдадзенай па–беларуску з увагі як яе неаспрэчнай навуковай каштоўнасці, так i дзеля таго, каб яна служыла ўзорам, як пішуцца «традыцыйныя» працы ў галіне бібліялогіі.

Для другой працы даследчыку ўдалося знайсці нетрадыцыйную і вельмі ўдалую назву: тытулам канкрэтна i дакладна паведамляецца, пра што напісана кніга (тое, што не вельмі характэрна для назваў беларускіх навуковых выданняў апошняга часу).

Сама кніга напісана даволі жыва, чым розніцца ад сухога, «акадэмічнага» стылю папярэдняга даследавання. Відавочна, яна ад пачатку рыхтавалася для больш шырокага чытача; ёсць ілюстрацыі i біяграмы дзеячоў кнігадруку, a табліцы зведзены да мінімуму. Жывасць аповеду, аднак, ніякім чынам не адбіваецца на навуковым узроўні: матэрыял пададзены лагічна i дакладна, з паказаннем крыніцаў інфармацыі. Часам аўтар, не маючы пэўных дадзеных пра тыя ці іншыя характарыстыкі даследаванага выдання, спрабуе ix «пралічыць», абапіраючыся на ўнутраную i знешнюю крытыку тэксту (напрыклад, на с.23), — і робіць гэта абгрунтавана i пераканаўча. А такі аналіз, трэба адзначыць, вымагае немалога ведання як палітычнае гісторыі Еўропы ў цэлым, так i тагачаснае кніжнае справы ў прыватнасці.

На жаль, аднак, i ў гэтай кнізе часам сустракаюцца пэўныя недакладнасці, хай, можа, i не заўсёды звязаныя з галоўнай тэмай. Напрыклад, словы Туронка  ва Ўступе, што ён купіў усю кніжную калекцыю Пятра Ластаўкі, «блізу 20 беларускіх кніг», могуць ўвесці ў зман будучых даследчыкаў гісторыі беларускіх бібліятэк. Бо, напрыклад, толькі ў лонданскай Скарынаўскай Бібліятэцы захоўваецца, прынамсі, з дзесятак кніжак са збору варшаўскага бібліяфіла, a на адной з ix (акурат, на асобніку Як правільна гаварыць і пісаць пабеларуску, Прага, 1941), побач з подпісам Ластаўкі, знаходзіцца надпіс ягонай жа рукой: «Nr катал. 117», які сведчыць, што выданняў y калекцыі было прынамсі не менш за гэтую лічбу.

Інфармацыю, пададзеную ва ўспамінах Язэпа Найдзюка пра Беларускую друкарню імя Францішка Скарыны, варта было б узгадніць са звесткамі ў мемуарах іншых працаўнікоў друкарні (напрыклад, Янкі Багдановіча), што дазволіла б пазбегнуць некаторых прыкрых хібаў y біяграмах. Дарэчы, пры чытанні біяграмаў y мяне нярэдка з’яўлялася вялікае жаданне ix дапоўніць. Я разумею, што аўтар адмыслова выбраў кароткую форму, падаючы толькі асноўныя факты біяграфіяў, але, з другога боку, хіба тое, напрыклад, што ксёндз Адам Станкевіч быў адным са стваральнікаў Друкарні ім. Францішка Скарыны i Беларускага Каталіцкага Выдавецтва, фактычна заснавальнікам i рэдактарам віленскай Крыніцы, да такіх фактаў не належыць? Не маю найменшага сумнення, што д–р Туронак гэта ўсё ведае, але чаму б было не падзяліцца сваёй ведай з чытачом?

Яшчэ адзін негатыўны момант — гэта непаслядоўнае паданне інфармацыі пра месцазнаходжанне кніг. Бо ў некаторых выпадках аўтар пазначае ўсе вядомыя яму месцы захавання, як, напрыклад, пры апісанні 10–й пазіцыі каталога (Верес У. Шляхам барацьбы Беларусі з Масквой): «Месца захавання — НАРБ, калекцыя аўтара»; тады як y іншых выпадках пададзена толькі месцазнаходжанне асобніка, з якім аўтар працаваў, як гэта, напрыклад, відаць з апісання пазіцыі 1 (Аляхновіч Ф. Круці, ня круці — трэба памярці), дзе паказана толькі, што кніга захоўваецца ў БДАЛіМ, хоць яна, зноў жа, ёсць i ў лонданскай Скарынаўцы. Д–ру Туронку, які быў y кантакце з ББФС, варта было б звярнуць увагу на такога роду інфармацыю.

На заканчэнне хацелася б яшчэ раз падкрэсліць, што мая крытыка не змяншае вартасці аналізаваных працаў i датычыць, пераважна, момантаў другасных. Зазначаю гэта адмыслова, бо рэцэнзаваныя кнігі з’яўляюцца сапраўды значным дасягненнем беларускага гістарычнага кнігазнаўства i вартасць абедзвюх яўна перавышае тыя недахопы, якія ў ix можна адшукаць. Маю смеласць спадзявацца, што мае заўвагі, як i заўвагі іншых рэцэнзентаў (гл. беластоцкую Ніву №12 за 25.03.01), будуць улічаны пры далейшых перавыданнях. Згадайма таксама, што доктару Ю.Туронку належаць навуковыя публікацыі па іншых перыядах новай i найноўшай гісторыі беларускай кнігі; перакладзеныя на беларускую мову ды выдадзеныя пад адной вокладкай разам з разгляданымі вышэй працамі, яны б склалі цэласнае даследаванне ды маглі б стаць важнай дапамогай як для навукоўцаў, так і для выкладчыкаў i студэнтаў.

Юрась Лаўрык

Лондан

Nyomárkay István. Kroatističke studije (Сяргей Запрудскі)

Лістапада 30, 2001 |

Nyomárkay István. Kroatističke studije. Zagreb, Matica hrvatska, 2000. 303 S.

Кніга вядомага венгерскага харватыста, загадчыка кафедры славістыкі і балтыстыкі універсітэта імя Лоранда Этвеша ў Будапешце Іштвана Нёмаркаі «Харватыстычныя даследаванні» выйшла ў Заграбе ў серыі «Бібліятэка замежных харватыстаў». У 1961 г. І.Нёмаркаі скончыў філасофскі факультэт Будапешцкага універсітэта па спецыяльнасці «славістыка і венгерыстыка» і з таго часу займаецца вывучэннем (сербска)харвацкай мовы, асаблівую ўвагу аддаючы яе кантактам з венгерскай мовай. На рахунку навукоўца манаграфіі «Замежныя словы ў харвацкасербскай (сербскахарвацкай) мове» (1984), «Венгерскія ўзоры харвацкага моўнага абнаўлення» (1989), «Моўна–гістарычны слоўнік градзішчанскіх харватаў» (1996) і шматлікія публікацыі ў навуковай перыёдыцы. У зборнік «Харватыстычныя даследаванні» ўключаны працы розных гадоў, якія даюць уяўленне пра кола навуковых інтарэсаў І.Нёмаркаі.

Найбольш месца ў кнізе займаюць працы, прысвечаныя вывучэнню рукапіснай малітоўнай літаратуры на градзішчанска–харвацкай мове. Уласна, такога тыпу даследаванняў у кнізе змешчана толькі тры, але адна з іх («Першы рукапісны малітоўнік градзішчанскіх харватаў 1728 г.») даволі вялікая. У 1983 г. І.Нёмаркаі надрукаваў нямецкамоўны артыкул пра гэты малітоўнік; у зборніку колішняя публікацыя ўзноўлена па–харвацку, пры гэтым яе мэтай было апублікаваць харвацкую частку рукапісу «Libellus infirmorum desеrviens Patri Hungaro Croatae, conscriptus industria P.Fratris Seraphini Gyivkovics» — з прывядзеннем паралельных частак з венгерскіх і іншых харвацкіх помнікаў. Пры вывучэнні рукапісных малітоўнікаў удзячнай справай з’яўляецца пошук іх патэнцыяльных крыніц, і І.Нёмаркаі прыводзіць чатыры венгерскамоўныя і тры харвацка–кайкаўскія малітоўнікі, якія ў рознай ступені паслужылі ўзорамі  малітоўніка С.Дзіўкавіча. Акрамя таго, даследчык падае аналіз правапісу, фанетыкі, марфалогіі і сінтаксісу помніка.

Нёмаркаі знаходзіць вельмі значнае падабенства паміж рознымі фрагментамі малітоўніка і яго крыніцамі. Што да мовы, то даследчык паказвае вялікую тоеснасць, уключна да сінтаксісу; увогуле ж, І.Нёмаркаі сцвярджае, што ў пачатку XVIII ст. многія венгерскія запазычанні былі цалкам засвоены марфалогіяй і сінтаксісам таго тыпу харвацкай літаратурнай мовы, на якой быў напісаны малітоўнік. У выніку такія запазычанні не ўспрымаліся тады як элементы чужой мовы. На гэта паказваюць выпадкі, калі ў харвацкім тэксце ўжываюцца запазычанні з венгерскай мовы, якія адсутнічаюць у адпаведных фрагментах венгерскіх узораў. Напрыклад, у харвацкіх частках рукапісу ўжываюцца словы венгерскага паходжання valuvati ’спавядацца’, morguvanje ’мармытанне’, harc ’барацьба, бойка’, у той час як у венгерскіх прататыпах–узорах ужываюцца іншыя венгерскія словы (gyónni, zúgolós, bajvís).

Важнае месца сярод зацікаўленняў І.Нёмаркаі займаюць даследаванні, прысвечаныя харвацкім граматычным працам другой паловы XVIII — першай паловы XIX ст. Марыя Тэрэзія лічыла, што асвета з’яўляецца неад’емнай часткай палітыкі, і дзеля падрыхтоўкі уніфікаванай адукацыйнай праграмы запрасіла ў Аўстрыю вядомага нямецкага педагога Ёгана Ігнаца фон Фэльбігера. Фэльбігер выпрацаваў рэгламент школьнага навучання, у тым ліку падрабязна разгледзеў праблемы выкладання роднай і чужых моў. Ён сцвярджаў, што школьнікі найперш павінны засвоіць родную мову, бо толькі яе добрае веданне дазволіць у будучыні паспяхова вывучыць чужую мову. Для вывучэння роднай мовы патрэбны былі адпаведныя вымогам свайго часу падручнікі, і неўзабаве яны з’явіліся. Спачатку ў 1774 г. згодна з законам Ratio educationis у якасці абавязковых дапаможнікаў па нямецкай мове былі прыняты падручнікі пад рэдакцыяй Фэльбігера, пазней гэтыя падручнікі былі перакладзены на венгерскую, харвацкую, славенскую і іншыя мовы манархіі.

Да апошняга часу недастаткова ўвагі звярталася на тую акалічнасць, што часта харвацкія граматыкі XVIII—XIX ст. мелі прататыпы сярод прац, прысвечаных венгерскай або нямецкай мовам. І.Нёмаркаі лічыць, што харвацкія граматычныя дапаможнікі канца XVIII ст. трэба разглядаць у шырокім кантэксце, і дэманструе гэты падыход на прыкладзе аналізу выдадзенага ў Будзе ў 1795 г. нямецкамоўнага падручніка „славонскай“ мовы Марыяна Ланосавіча „Anleitung zur slavonischen Sprachlehre“. І.Нёмаркаі параўноўвае граматыку Ланосавіча з працай Фэльбігера „Verbesserte Anleitung zur deutschen Sprachlehre“ (Вена, 1785), з заснаванымі на працах І.Готшэда лацінамоўных дапаможніках „Compendiosa Linguae Germanicae Gramatica“ (Клуж, 1769) і „Grammatica Germanica“ (Эгер, 1780), з працай І.Готшэда „Kern der Deutschen Sprachkunst“ (1753, 1773), з венгерскамоўнай граматыкай Янаша Кратцэра (Браціслава, 1787) і трыма нямецкамоўнымі граматыкамі венгерскай мовы Мацяша Бэла, Ёгана Фаркаша і Георга Салера. І.Нёмаркаі прыходзіць да высновы, што ў працэсе падрыхтоўкі сваёй працы Ланосавіч у рознай ступені абапіраўся на падыходы, структуру, дэфініцыі названых нямецкіх і венгерскіх граматык. Напрыклад, першая, „падрыхтоўчая“ частка граматыкі Ланосавіча сягае да працы „Сутнасць мастацтва нямецкай мовы“ Готшэда. Уплыў гэтай жа працы І.Нёмаркаі бачыць у апісанні Ланосавічам часоў і ладу дзеяслова. На падставе таго, што Ланосавіч, на адрозненне ад галоўнага аб’екта параўнання (працы Фэльбігера) вылучаў не шэсць, а восем склонаў (гэта супадала з спісам склонаў у граматыцы Бэла), даследчык робіць асцярожную здагадку, што, магчыма, Ланосавіч ведаў гэтую граматыку. Сінтаксічная частка працы Ланосавіча адпавядае пятаму раздзелу граматыкі Фэльбігера, а пачатак яе даслоўна супадае з адпаведным фрагментам з працы нямецкага педагога. Грунтоўнае вывучэнне магчымых крыніц граматыкі Ланосавіча дае магчымасць І.Нёмаркаі гаварыць пра „глыбокія цэнтральна–еўрапейскія культурныя ўзаемасувязі, якія, аднак, без іх даследавання былі б зусім не відавочныя“ (162). (У 2001 г. у „Studia Slavica“ з’явілася чарговая праца І.Нёмаркаі наконт харвацкіх граматык XVIII—XIX ст., гэтым разам увагу даследчыка прыцягнула выдадзеная ў Заграбе ў 1837 г. кайкаўская граматыка Крысціянавіча. І.Нёмаркаі падрабязна параўнаў яе — найперш сінтаксічную частку — з выдадзеным у Будзе ў 1799 г. двухмоўным харвацка–нямецкім дапаможнікам па нямецкай мове і паказаў шматлікія элементы пераймання.)

Два артыкулы ў кнізе прысвечаны ўплыву венгерскіх моўных узораў на харвацкія перыяду харвацкага моўнага абнаўлення другой паловы XIX ст. У першым з іх І.Нёмаркаі разглядае факты венгерскага ўздзеяння на прыкладзе тэрміналагічнага матэрыялу, выбранага з шэрагу слоўнікаў, у тым ліку нямецка–харвацка–сербска–славенскага слоўніка юрыдычна–палітычнай тэрміналогіі (Вена, 1853), „Слоўніка нямецкай і ілірыйскай моў“ (Вена, 1854), „Новага слоўніка харвацкай і нямецкай моў“ (Заграб, 1869), „Малога слоўніка харвацкай і нямецкай моў“ (Заграб, 1900). З канца 60–х г. XIX ст. значная частка харвацкіх вайсковых дапаможнікаў была падрыхтавана на аснове венгерскамоўнай літаратуры; артыкул „Венгерскія ўзоры харвацкага моўнага абнаўлення. Вайсковыя назвы“ прысвечаны асэнсаванню венгерскага ўздзеяння ў сферы вайсковай тэрміналогіі. І.Нёмаркаі прыходзіць да высновы, што ў апошняй трэці XIX ст. паводле венгерскіх узораў у харвацкай мове былі створаны сотні слоў  (у тым ліку і такія, „славянская“ структура якіх, здавалася б, не павінна выклікаць сумнення — напрыклад, razvodnik ‘яфрэйтар’ і desetnik ‘капрал’). У перыяд пачатковага фармавання харвацкай мовы ў ёй мела месца полінайменнасць, і ў шэрагу выпадкаў І.Нёмаркаі дэманструе, што для адных назваў (напрыклад, pravno sredstvo ‘абскарджанне’) можна ўстанавіць нямецкую мадэль (Rechtsmittel), а для іншых (pravni lijek ‘тс’) — венгерскую (jogorvoslat). У шэрагу выпадкаў складана вызначыць, якая, нямецкая ці венгерская, мова ўплывала на харвацкую больш. Часам І.Нёмаркаі задавольваецца тым, што да ўжо вядомых нямецкіх прататыпаў харвацкіх слоў  (Rechnungsführer як узор для računovoda, Exzeß як мадэль для izgred) дадае такія ж верагодныя венгерскія прататыпы  (számvezeto, kihás). Паколькі развіццю венгерскай і харвацкай моў быў уласцівы скіраваны супраць інтэрнацыяналізмаў пурызм, то часам венгерскі ўплыў на харвацкую можна канстатаваць ужо ў самым факце выкарыстання ў харвацкай мове свайго слова замест інтэрнацыянальнага. Даследаванне харвацкага моўнага абнаўлення другой паловы XIX ст. дазваляе І.Нёмаркаі гаварыць у тым ліку пра тое, што чэшскае ўздзеянне на харвацкую мову ў гэты час было меншае, чым дагэтуль прынята лічыць. Змешчаныя ў зборніку артыкулы пра харвацкае моўнае абнаўленне другой паловы ХIХ ст. уяўляюць сабой вытрымкі (часам „мікраскапічныя“) з апублікаванай у 1989 г. на нямецкай мове габілітацыйнай працы І.Нёмаркаі, і чытачы, якія жадаюць атрымаць больш поўнае ўяўленне пра гэтую тэму, павінны будуць звярнуцца да ранейшай публікацыі.

У іншых артыкулах зборніка даследуюцца венгерска–харвацкія кантакты на прыкладзе падобных біблейскіх прыпавесцяў XVI і XIX ст. („Да вывучэння літаратурных і моўных кантактаў“) і перакладзенага ў XVIII ст. з венгерскай мовы Ералімам Ліпаўчычам барокавага твора „Наведванне, якое ахоўвае душу“ біскупа Марціна Біро дэ Паданьі. Артыкул „Стратэгіі ветлівасці ў камунікацыі“ прысвечаны вывучэнню з пункту гледжання прагматыкі і глотадыдактыкі катэгорыі моўнай ветлівасці, пры гэтым значная ўвага аддаецца вяртанню ў венгерскую мову ў апошнія гады пачцівага звароту úr ’спадар, пан’, фактычна выцесненага за часамі сацыялізму. У артыкуле „Культура і ідэнтычнасць“ І.Нёмаркаі асэнсоўвае складаныя праблемы суадносінаў культуры з нацыянальнай свядомасцю ў сітуацыі новага грамадска–палітычнага ўкладу ў Цэнтральнай Еўропе апошніх гадоў.

Сяргей Запрудскі

Мінск

Галоўная » Запісы па тэме 'Гісторыя мовы'