Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Гісторыя славянскіх краін'

Артыкулы па тэме ‘Гісторыя славянскіх краін’

Марцэлі Косман. Славіст, медыявіст, полігісторык: да 90-годдзя Герарда Лябуды

Снежня 22, 2005 |


Трыццаць гадоў таму вядомы познаньскі гісторык пісаў[1]: „Прафесар Герард Лябуда належыць да вядучых прадстаўнікоў квітнеючай у нас са стагоддзе медыявістыкі — той галіны гістарыяграфіі, якая, у змаганні з недахопам крыніц па Сярэднявеччы, асабліва ранейшым, далёка пайшла ва ўдасканальванні метадаў іх найбольш поўнага і дакладнага выкарыстання. Працягваючы адметныя крыніцазнаўчыя традыцыі айчыннай медыявістыкі, Лябуда дасягнуў вяршыні і ў другім метадалагічным падыходзе — суцэльным засваенні навуковай літаратуры, якую збірае з непараўнальным эўрыстычным майстэрствам, каб адшукваць там рашэнні, нярэдка забытыя, і праясняць такім чынам праблематыку. Пры гэтым адметнасць абранага ім метаду дазваляе змагацца з гістарыяграфічнымі легендамі і памылковымі поглядамі, падвяргаць іх знішчальнай крытыцы і, у выніку, выдаляць з поля аўтарытэтных ведаў меркаванні, не вартыя там заставацца. Толькі такім падрыхтаваным падмуркам аўтар імкнецца забяспечыць найбольш адэкватны вобраз мінулага, на ім узводзіць уласныя канструкцыі…“[2].

Далей Генрык Лаўмяньскі адзначае, што інтарэсы Лябуды сягаюць далёка за межы медыявістыкі і ў значнай ступені датычаць найноўшай гісторыі. Навуковыя даследаванні пры гэтым не перашкаджаюць дыдактычнай і арганізацыйнай працы — наадварот, усе тры віды дзейнасці крочаць поруч. Ужо ў 1976 г. публікацыйны даробак прафесара ўключаў 1059 пазіцый; у 1986 г. ён павялічыўся на 353 пункты; у 1996 — яшчэ на 308; чарговая сотня дадалася за апошняе, дзевятае, дзесяцігоддзе (in statu nascendi, а таму няпоўнае).

Першы вялікі юбілей прафесара адбыўся ў 1976 г. і быў ушанаваны 800–старонкавай памятнай кнігай[3]. Наступным гадавінам прысвячалі спецыяльныя выданні ўстановы, з якімі Герард Лябуда быў звязаны на працягу гадоў: Познаньскае таварыства сяброў навук (ПТСН), Курніцкая бібліятэка ПАН, Навуковае таварыства ў Торуні[4], Заходні інстытут[5], Вышэйшая школа кіравання і банкаў (ВШКБ) у Познані. Апрача таго, родны універсітэт Адама Міцкевіча (УАМ) парупіўся пра юбілейнае шанаванне Майстра друкаваннем яго выбраных і класічных твораў: 70–годдзю прысвечана дапоўненае перавыданне тады ўжо надзвычай рэдкага твора пра станаўленне польскай дзяржавы, якім у свой час быў закладзены пачатак новаму пасляваеннаму этапу даследаванняў дадзенай тэмы[6].

Усяго трыма гадамі пасля названай кнігі выйшлі — таксама выданнем познаньскай Акадэмічнай кнігарні Яна Яхоўскага — аналітычныя штудыі пра „першую славянскую дзяржаву“, крыніцай для якіх стала адзіная згадка ў хроніцы пра франкскага купца Самона (пам. каля 658). Той паўстаў супраць свайго ўладара, удзельнічаў у вайне славян з аварамі (623 г.); пасля перамогі быў абвешчаны ўладаром федэрацыі плямёнаў пратадзяржаўнага тыпу — куды ўвайшлі чэшскія, мараўскія, карынцкія і іншыя славянскія землі. Аб’яднанне, аднак, не выявіла трываласці і распалася пасля смерці Самона[7]. Аўтар, працягваючы разгляд станаўлення польскай дзяржавы, асцярожна вызначае героя даследавання як уладара „гіпатэтычнага“ дзяржаўнага арганізма эфемернага кшталту. Ён акрэслівае неабходнасць вывучэння пачаткаў трывалых дзяржаўнасцяў у славян[8] (праз некалькі дзесяцігоддзяў шматбаковае развязанне гэтай задачы здзейсніў іншы познаньскі гісторык[9]) адначасова са з’яўленнем твора вядомага чэшскага навукоўца[10]. Штудыі пра дзяржаву Самона, як і ранейшае даследаванне пра вытокі пястаўскай манархіі, — узор дасканалай медыявістычнай працы: на падставе рэшткаў крыніц аўтар з талентам сапраўднага дэтэктыва разгадвае таямніцы ранняга Сярэднявечча.

Завяршэнне восьмага дзесяцігоддзя Герарда Лябуды было ўшанавана выданнем вялікага тома гутарак пра польска–нямецкае мінулае. Туды, апрача новых тэкстаў, увайшлі і даўнія штудыі пяцідзесяцігадовай даўніны, прысвечаныя формам антаганізму паміж дзвюма нацыямі на працягу тысячагоддзя. Машынапіс 1946 г. значна апярэдзіў у высновах свой час і мусіў доўга чакаць спрыяльных умоваў для публікацыі[11]. Большасць ранейшых тэкстаў аўтар „асвяжыў“, забяспечыўшы іх пасляслоўем ці каментарамі.

Доўга чакаў друку (гэтым разам па волі аўтара: у 1973 г. першая версія кнігі магла быць скарыстана прапагандыстамі ў канфлікце паміж дзяржавай і касцёлам) аналітычны твор пра развіццё легенды кракаўскага біскупа св. Станіслава. Лябуда грунтоўна прааналізаваў корпус нешматлікіх крыніц, вызваліў іх ад налёту апрацовак мінулых стагоддзяў, выказаў сваё стаўленне да легендаў абодвух памазанцаў — чорнай караля і белай яго антаганіста[12].

У 2004 г. у Познаньскім выдавецтве выйшлі два творы ў аднолькавым афармленні: Szkice historyczne XI wieku Т. Вайцяхоўскага (пятае выданне, прысвечанае стагоддзю першадруку)[13] і доўгачаканы збор палемічных даследаванняў Лябуды[14]. Пад час прэзентацыі кнігі ў запоўненай Малой зале ўніверсітэта Майстар падараваў прысутным сапраўднае духоўнае свята, калі дзяліўся сакрэтамі амаль сямідзесяцігадовай працы над сваімі нарысамі. Згадваліся і вялікія дыскусіі, прысвечаныя нацыянальнай гісторыі — напрыклад, пра славутую максіму Цыцэрона[15].

Познаньскае таварыства сяброў навук зладзіла рэпрынтавае выданне трохтомавых Fragmentów dziejów Słowiańszczyzny zachodniej (1960—1975) з грунтоўным пасляслоўем, у якім прапануецца аўтарскі погляд на тэму праз чатыры дзесяцігоддзі[16].

***

Герард Лябуда нарадзіўся 28 снежня 1916 г. у Новай Гуце (Картузаўскі павет) у сям’і свядомага гаспадара. Заўважыўшы, што інтарэсы аднаго з сыноў не звязаны з зямлёй, бацька даў Герарду магчымасць вучыцца.

Першым крокам у свет і да самастойнасці стала класічная гімназія імя караля Яна III Сабескага ў Вайгерове. Калі ў 1936 г. пасля іспытаў юнак пакідаў Вайгерова, яго кнігазбор налічваў ужо больш за шэсцьсот асобнікаў. Пераважвала, вядома, паморская тэматыка. Малады Лябуда быў і самым старанным чытачом багатай гімназійнай бібліятэкі, якая, апрача іншага, выпісвала спецыяльную гістарычную літаратуру, у тым ліку навуковую перыёдыку. Яшчэ вучнем ён распачаў адважную палеміку з вядомым навуковым аўтарытэтам пра рэлігію даўніх славян. Крытычны артыкул быў дасланы ў Кракаў пад псеўданімам і ў траўні 1935 г. з’явіўся ў навуковым тыднёвым дадатку папулярнага па ўсёй краіне „Ilustrowanego Kuriera Codziennego“[17].

Перад матурай, вясной 1936 г., Лябуду захапіла хроніка вайгероўскага канвента XVII ст. Пры парадкаванні старога манастырскага кнігазбору ён знайшоў лацінскі рукапіс, які аказаўся каштоўным дакументам першых гадоў існавання горада і кляштара. Гэта быў другі, невядомы раней, варыянт тэксту, збераганага сярод архіўных збораў у Пэльпліне. Праз чатыры дзесяцігоддзі прафесар прааналізаваў помнік у друку[18], а яшчэ пазней паспрыяў яго публікацыі[19].

Пасля атрымання матуры[20] малады Лябуда вырушыў у бліжэйшы з шасці універсітэтаў II Рэчы Паспалітай — Познаньскі, вядомы багатай бібліятэкай і бліскучай прафесурай, да складу якой тады далучыліся Казімір Тымянецкі з Кракава, Казімір Хадыніцкі з Вільні, Адам Скалкоўскі з Львова. Лябуда наладзіў з імі кантакт, але ў першую чаргу бавіў час у кнігазборы гістарычнага семінара, заняткі ж наведваў пераважна з сацыёлагамі, географамі і псіхолагамі. Да некалькіх моваў, вывучаных у гімназіі, дадалася яшчэ і шведская — засвоіў яе на III курсе, пад час стажыроўкі ва універсітэце горада Лунд. Даследаваў там раннюю гісторыю Памор’я і праблематыку скандынаўскіх вікінгаў, вывучаў нешматлікія (але багата апісаныя) крыніцы. Знаёмства з арыгіналамі прац шведскіх і дацкіх навукоўцаў значна пашырыла яго даследчы кругагляд, які ў той час фармаваўся пад уплывам познаньскага асяродку, перадусім — Юзафа Відаевіча і Лявона Кочага.

Верасень 1939 г. абрынуўся на спадзевы маладога даследніка (была знішчана частка падрыхтаваных да друку артыкулаў), але не спыніў яго навуковага росту. Зладзілася публікацыя дзвюх манаграфій: Polska i krzyżacka misja w Prusach do połowy XIII wieku (пісалася яшчэ ў першы год студэнцтва, з меркаваных 10—20 старонак праца пашырылася да 235)[21] і Magdeburg i Poznań (атрымала высокую адзнаку такога патрабавальнага рэцэнзента, як Караль Бучак[22]). Тады ж пабачылі свет і 9 грунтоўных рэцэнзій Лябуды, пераважна на працы нямецкіх аўтараў ранняга Сярэднявечча. Кансультаваў Юзафа Кісялеўскага ў напісанні ягонай шчымліва–красамоўнай Ziemia gromadzi prochy, выкрываў бязлітасную германізатарскую барацьбу з этнічнымі жыхарамі земляў, далучаных да Прусіі[23]. У выніку на пачатку II сусветнай вайны Герард Лябуда трапіў у нямецкі вышук, мусіў хавацца далёка ад родных краёў, перад ад’ездам быў шарагоўцам у Легіі Акадэміцкай. Праз гады згадваў свой побыт у Хробжы (Chrobrz) на Келеччыне, дзе парадкаваў выдатную бібліятэку і апісваў архіў, а потым працаваў рахункаводам па студзень 1945 г.[24] Удзельнічаў у супраціўным руху Арміі Краёвай, выдаваў на капіявальніку Biuletyn для Піньчаўскага павету. Апрацаваў Codex Myszkovianae ordinationis diplomaticus, машынапіс якога пасля вайны быў аддадзены на захаванне кракаўскай бібліятэцы Польскай Акадэміі Ўмельстваў (ПАЎ). Абараніў магістарскую і доктарскую дысертацыі, выкладаў у падпольным Універсітэце заходніх земляў, рыхтаваў габілітацыйную працу пра станаўленне польскай дзяржавы. Канец знаходжання ў Хробжы, вызваленне ад немцаў пакінулі жахлівыя ўспаміны, сярод якіх варварскае знішчэнне шматвяковага кнігазбору.

Пасля вяртання ў Познань апынуўся разам са сваімі нядаўнімі настаўнікамі К. Тымянецкім і А. Скалкоўскім у шчыльным асяродку перадваенных даследчыкаў, намаганнямі якіх аднаўляўся гістарычны семінар. Alma Mater Posnaniensis залучыла да сябе некалькі высланых з Вільні навукоўцаў, у тым ліку — гісторыка Генрыка Лаўмяньскага. Пасля габілітацыі быў прадэканам. Як намеснік прафесара (1950 г. — прафесар надзвычайны, 1956 г. — прафесар звычайны) узначаліў Кафедру гісторыі заходніх славян, якая ў 1952 г. была далучана да перададзенай яму Кафедры гісторыі Польшчы. З 1969 г., пасля рэарганізацыі Інстытута гісторыі, кіраваў Аддзелам агульнай і польскай гісторыі па XV ст. Быў абраны на рэктарства ў Познаньскім універсітэце (кадэнцыя 1962/3, 1964/5 г.), прызнаны ганаровым членам–карэспандэнтам ПАУ (дзейнасць якой, аднак, была спынена ўрадам у наступным, 1952 г.) і створанай пасля ПАН (1964 г.), яшчэ праз два гады стаў сапраўдным членам ПАН.

Першы раз пагроза звальнення з працы паўстала перад Г. Лябудам у 1949 г. Тады прыйшло ратаванне ў выглядзе дзяржаўнай узнагароды III ступені: прыгнятаць лаўрэата не выпадала. „Дагналі мяне толькі ў 1970 г.“[25], — адзначае ён і распавядае, як быў без згоды перамешчаны ў штат ПАН, дзе з 1953 г. кіраваў Аддзелам гісторыі Памор’я ў Познані (у складзе Інстытута гісторыі)[26].

Ад імя ПАН Герард Лябуда выступіў арганізатарам комплексных даследаванняў так званага Вялікага Памор’я, прасцертага ад тагачаснай Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі да Інфлянтаў. Лабараторыі Аддзела гісторыі Памор’я знаходзіліся ў Торуні, Гданьску і нейкі час у Шчэціне. Склалася кола адмыслоўцаў, якія пачыналі яшчэ з магістарства — а дайшлі, збольшага, да прафесарскіх пасадаў. Паўсталі шматлікія манаграфіі ды фундаментальныя сінтэтычныя гісторыі Торуні, Гданьска і Шчэціна, а ў першую чаргу — шматтомавая Historia Pomorza. Spiritus movens усяго гэтага быў Герард Лябуда, які, сумесна з М. Біскупам, напісаў навацыйную працу Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach (перакладзена на нямецкую). „Гісторыяй Памор’я“, знакавым калектыўным творам, першы том якога выйшаў у 1969 г., прафесар займаўся да моманту абвяшчэння пра выхад апошняга з дзевяці грунтоўных тамоў — калі ўжо больш чым дзесяць гадоў фармальна знаходзіўся на пенсіі.

Навуковы плён юбіляра падрабязна апісаны ў бібліяграфіях ды рэцэнзіях[27]. Варта пералічыць найбольш значныя, апрача згаданых вышэй, аналітычныя працы па медыявістыцы: Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny (Warszawa 1961); Źródła, sagi i legendy do najdawniejszych dziejów Polski (Warszawa 1961); Zaginiona kronika w Rocznikach Jana Długosza (Poznań 1983); Mieszko II król Polski 1025—1034 (Kraków 1992), а таксама яе аблегчаная, без дакументаў, версія Mieszko Drugi król Polski w czasach przełomu 1025—1034 (Poznań 1994); два сінтэтычныя накіды серыі „Dzieje narodu i państwa polskiego“ — Pierwsze państwo polskie (Kraków 1989) ды Korona i infuła. Od monarchii do poliarchii (Kraków 1996).

Акурат на восьмым дзесяцігоддзі паўсталі тэмы, звязаныя з „малой бацькаўшчынай“ — з якой Лябуда нястомна трымае шчыльную сувязь. За гэты час, апрача шматлікіх артыкулаў, з’явіліся тры кнігі: O Kaszubach, ich nazwie i ziemi zamieszkania (Gdańsk 1991), Dzieje wsi Luzino do schyłku XIX wieku (Gdańsk 1995), Kaszubi i ich dzieje (Gdańsk 1996). Таксама неабходна згадаць пра рэдагаванне такіх выданняў, як „Roczniki Historyczne“ і „Studia Źródłoznawcze“ (з I па XXVI тамы, сумесна з Аляксандрам Гейштарам i Брыгідай Кюрбіс), фундаментальнага Słownika Starożytności Słowiańskich (у якім актыўна ўдзельнічаў і ў якасці аўтара).

***

Герард Лябуда выконваў рэктарскія абавязкі на працягу 1962/3—1964/5 г. Рэктарства было надзвычайным і па сваёй праграме, і з улікам таго факта, што, апрача кароткага прадэканства у Гуманітарным факультэце (1950/1 акадэмічны год), прафесар ніколі не спрычыняўся да універсітэцкай адміністрацыйнай працы. Свае погляды на навачасны універсітэт і яго функцыі новы рэктар выявіў у інаўгурацыйнай лекцыі, прысвечанай месцу навучальнай установы ў сістэме навукі і дыдактыкі[28]. Тыповы медыявіст — гэта, у агульным разуменні, гісторык, заглыблены ў нешматлікія выпрацаваныя дакументы сярэднявечнай дыпламатыкі (у той час як даследчык сучаснай гісторыі звычайна ўспрымаецца як асоба, бліжэйшая да жыццёвых рэаліяў). У дадзеным выпадку вядзецца пра дазнанага даследчыка рэчаіснасці — не толькі полігісторыка, але і навукоўца, які цэласна падыходзіць да навукі і яе цывілізацыйнай ролі. Сярод яго ініцыятываў 1962 — 1965 г. належнае месца займаюць Рэктарская калегія УАМ ды Калегія рэктараў вышэйшых школ Познані (на інаўгурацыйным паседжанні 20 снежня 1962 г. Лябуда быў абраны першым старшынём).

Калі б Герард Лябуда быў толькі адміністратарам — ён усё роўна трапіў бы ва універсітэцкую гісторыю як вялікі дойлід. Пры ім упершыню паўстала і пачала ўвасабляцца ідэя навачаснага універсітэта, што рашуча перарос як свае будынкі 1914 г., так і сядзібы міжваеннага часу. Рэктар Лябуда стаў вядомы дзякуючы паспяховай дзейнасці, патрэба ў якой надзвычай пільна паўстала перад ягонай кадэнцыяй: універсітэцкія планы, распрацаваныя папярэднікам, былі пад пагрозай. Яшчэ раней у Познані ён выявіў майстэрства ўладжваць складаныя справы — дзякуючы як таленту дыпламата, так і цяжкім высілкам. Перадусім гэта датычыла ПТСН, галоўным сакратаром якога Лябуда стаў у час пагрозы знішчэння (1961), а пасля ў якасці прэзідэнта (1972—1975) паспрыяў дасягненню стабільнасці Таварыства. Тое ж датычыла Заходняга інстытута (віцэ–прэзідэнт, пасля прэзідэнт), перад якім, пасля першых гадоў інтэнсіўнай і эфектыўнай пасляваеннай дзейнасці, узнік прывід ліквідацыі. Анджэй Квілецкі акрэслівае час здзяйсненняў Лябуды як другі залаты перыяд у гісторыі ўстановы. Другі даследчык, згадваючы крызіс так званай сталінскай эпохі, нагадвае, як у тыя часы была скарочана значная частка супрацоўнікаў, некаторыя былі кінуты ў турму, панавалі абвінавачванні ў нацыяналізме і клерыкалізме, пахіснулася становішча першага дырэктара Зыгмунта Вайцяхоўскага, пасля ж смерці таго ў 1955 г. „рэальную пагрозу ліквідацыі Інстытута прадухілілі толькі звышчалавечыя намаганні яго членаў–заснавальнікаў на чале з Герардам Лябудам“[29].

Найвышэйшую пасаду ў ПТСН ён спалучыў са стварэннем познаньскага аддзялення ПАН (1972—1981 г.) і прэзідэнцтвам у ім. Гэта паспрыяла ўвасабленню канцэпцыі гарманічнай (можна сказаць — узорнай) супрацы ПАН з заслужанай вялікапольскай навуковай пляцоўкай. Разгарнуў маштабную дзейнасць як старшыня Рады папулярызацыі навукі (1980—1989), а таксама Рады навуковых таварыстваў (1984—1989) пры Прэзідыуме ПАН, віцэ–прэзідэнтам якой быў на працягу дзвюх кадэнцый (1984—1989).

На канец гэтага перыяду прыпадае яшчэ адна вялікая перамога — вяртанне з небыцця Польскай Акадэміі Ўмельстваў у Кракаве, дзейнасць якой некалі была перапынена на дзесяцігоддзі. Шлях да гэтай падзеі ішоў праз удзел у падрыхтоўцы радыкальных грамадскіх зменаў у краіне. Горкі жыццёвы досвед не пакінуў Майстру асаблівых нагодаў быць удзячным сістэме. У канцы 1986 г., калі апошні правадыр заняпалага ладу Войцэх Ярузэльскі прапанаваў прафесару ўдзел у Кансультацыйнай радзе пры старшыні Дзяржаўнай рады[30], Лябуда (тагачасны віцэ–прэзідэнт ПАН), разам з Аляксандрам Гейштарам (прэзідэнтам ПАН), выказаў згоду.

Яго выступы на сустрэчах у Бэльведэры адзначаліся рэфлексійнасцю. На першым пасяджэнні, 6 снежня 1986 г., Лябуда браў слова пяць разоў[31]. Закранаў прынцыповыя для нацыі рэчы, асэнсоўваў вялікія змены, архітэктарам якіх быў тагачасны правадыр дзяржавы. Дыскусіі, якія вяліся ў сядзібе, адыгрывалі значную ролю ў прыняцці рашэнняў.

У першым выступленні прафесар засяродзіўся на метадалогіі нарадаў, адзначыў небяспеку рэвалюцыйных зменаў, заклікаў да эвалюцыйных — працаёмістых, але больш трывалых, — здзяйсненняў. Звярнуў увагу на марнасць пустых абяцанняў, якія спустошваюць псіхіку людзей, што ім вераць і чакаюць, калі міфічны „нехта“ (дадамо: „яны“ з часоў рэальнага сацыялізму) пачне ўвасабляць усё гэта ў жыццё[32]. У кастpычніку 1987 г., калі вялася дыскусія пра г. зв. другі этап эканамічнай рэформы, Лябуда прысвяціў свой разгорнуты выступ ролі навукі ў дадзеным працэсе: дайшоў да задачаў, пастаўленых перад даследчыкамі мінулага, коратка закрануў далікатную праблему „белых плямаў“[33]. Прамова стала дыпламатычным адказам на ранейшыя гарачыя дыскусіі, ліццём, так мовіць, алею на бурлівыя хвалі. Калі на адной з чарговых сустрэчаў трэба было неяк суняць паважнага мецэната Уладыслава Сіла–Навіцкага і яго апанентаў, прафесар вытанчана акрэсліў іх палеміку як „доўгае інтэрмецца“, пасля якога неабходна вярнуцца да „акрэсленай абвесткай тэмы“. Ёю была даўняя эміграцыя і найноўшыя высяленцы: закранаючы балючую праблему аўтахтонаў у Варміі, Мазурах і Верхнім Шлёнску, Лябуда заўважыў: „Можа, не варта вяртацца да гісторыі — бо ў гісторыі, як кажуць філосафы, можна навучыцца толькі таму, што яе навукай ніхто не карыстаецца[34]. Таму лепш звярнуцца да досведу ўчорашняга дня“[35]. 28 студзеня 1989 г., калі праца Рады набліжалася да канца ды вымалёўвалася (хоць і пасля не было нястачы ў драматычных момантах) паразуменне з апазіцыяй і завяршэнне „круглага стала“, познаньскі гісторык выказаўся наконт больш чым двух гадоў дзейнасці:

„Карыснасць нашых дзеянняў у тым, што мы паслужылі трансмісійным пасам паміж грамадскімі думкамі ды поглядамі — і вышэйшымі коламі дзяржавы. <…> Нашы выказванні былі збольшага аналітычнымі, фактаграфічнымі, часам шматматыўнымі і даволі раздробленымі, але хапала таксама адкрыццяў і сінтэтычных дыскусій. <…> Апошнім часам робімся сведкамі ўзрастання адкрытасці і свабоды абмеркавання праблемаў, дагэтуль недапушчальных для публічнага абгаворвання. Гэта слушны кірунак дзейнасці — калі толькі грамадзянін, усвядоміўшы наяўныя праблемы (як пераадолення мінулай спадчыны, так і будучых перспектываў) захоча далучыцца да актыўнай дзейнасці. Кансультацыйная рада не можа заставацца адасобленай выспай, дзе не ўздымаюцца найбольш вострыя тэмы.“.

Прамоўца не застаўся ў коле агульных выказванняў. Асабліва блізкімі для Лябуды сталі пытанні новай канстытуцыі, нацыянальнай адукацыі і арганізацыі навукі. Так, была выразна агучана праблема фізічнага здароўя нацыі (хутчэй — яго нястачы): „Да асабліва значных для грамадства тэмаў залічваю пытанне элітарнага спорту, цяперашняга закладніка рэкордаманіі і сумнеўнага прэстыжу на міжнароднай арэне. І масавага спорту, перадусім школьнага, занядбанасць і адсутнасць якога абарочваецца шкодай для развіцця фізічнай культуры і здароўя ўсёй нацыі. Рада не можа заставацца абыякавай да выраджэння, што апаноўвае такую важную галіну калектыўнага жыцця“[36].

Калі пасля 1990 г. Ярузэльскі зрабіўся аб’ектам прапагандысцкіх нападкаў, прафесар у сваёй анкеце залічыў яго да дзесяці найбольш выдатных публічных асобаў. У сваю чаргу, былы прэзідэнт Польскай Рэспублікі захаваў удзячную памяць пра навукоўца з тых самых часоў вялікіх зменаў. На яго 85–годдзе Ярузэльскі даслаў арганізатарам урачыстасці ліст, у якім называў Лябуду вялікай постаццю польскай навукі.

Ужо на пенсіі Майстар прыступіў да рэалізацыі такой вялікай працы, як узнаўленне дзейнасці Польскай Акадэміі Ўмельстваў у Кракаве. Набліжалася саракавая гадавіна апошняга Агульнага сходу ПАЎ (21 чэрвеня 1951 г., адразу пасля таго, як Лябуда зрабіўся яе сапраўдным членам). Па ініцыятыве членаў кракаўскага аддзялення ПАН, пры падтрымцы з боку яе Прэзідыума і Агульнага сходу, 30 мая 1989 г. была склікана арганізацыйная камісія. Было выяўлена, што засталося толькі дзевяць членаў ПАЎ. Найстарэйшы, 97–гадовы Конрад Гурскі, неўзабаве таксама адышоў (7 красавіка 1990 г.), большасць ужо была не ў стане выязджаць на паседжанні — таму ў „адраджэнскім“ сходзе ў Варшаве (16 красавіка 1990 г.) удзельнічалі пяцёра членаў. Было выбрана статутнае прадстаўніцтва, якое ўзначаліў наймалодшы член ПАЎ — Герард Лябуда. Яны далучыліся да карпарацыі ўсіх кракаўскіх членаў ПАН і з таго моманту пачалі дамагацца прызнання сваіх пастановаў прэзідэнтам Польскай Рэспублікі, згодна са статутам 1927 г. На жаль, не было недахопу і ў галасах, якія спрабавалі разладзіць ці, прынамсі, ускладніць аднаўленне гэтай гістарычнай установы. Хапала іх і ў цэнтральным кіраўніцтве ПАН у Варшаве — яе віцэ–прэзідэнт, аднак, меў уласны досвед гадоў суіснавання Познаньскага аддзялення і ПТСН. 28 лістапада Лябуда наведаў Бэльведэр: прэзідэнт краіны з разуменнем паставіўся да ініцыятывы навукоўцаў і 22 лютага наступнага года прыняў адпаведнае рашэнне, якое было абвешчана 6 сакавіка 1990 г. У гістарычныя нацыянальныя ўгодкі, 3 траўня таго ж года, адбылося ўрачыстае паседжанне ПАЎ у Кракаве. Яе прэзідэнт сказаў памятную прамову, у якой абвясціў праграму працы пасля, паводле ягонага азначэння, саракагадовага каранціну[37]. Быў згаданы апошні Агульны сход у чэрвені 1951 г., які праходзіў у злавеснай атмасферы, „з прадчуваннем блізкай навальніцы — але ніхто з яго ўдзельнікаў тады нават не ўяўляў, што Акадэмію чакае шматгадовы сон. Сёння мы ведаем, у які каранцін трапілі людзі і як установа павінна была сканаць, так бы мовіць, натуральнай смерцю. З гэтым намерам, аднак, не замірыўся кракаўскі навуковы асяродак. На мяжы 1956/7 г. адбылася спроба скарыстацца тагачаснай палітычнай адлігай і абудзіць Акадэмію Ўмельстваў, але чаканні не спраўдзіліся. Кракаў мусіў задаволіцца іншай установай у выглядзе Аддзялення ПАН <…> Палітычная вясна 1989 г., якая абудзіла ў нацыі столькі спадзеваў, стварыла спрыяльны клімат і для адраджэння ПАЎ. Кракаў такі моцны і вялікі навукова–культурны цэнтр, што не можа быць проста філіялам, нават найшаноўнейшай навуковай установы. Ён патрабуе сабе ўласнага інстытута, які забяспечыў бы яму самастойнае месца на навуковай і культурнай карце краіны“.

У 1994 г. Герард Лябуда быў выбраны ганаровым прэзідэнтам ПАЎ.

Паступова ён адышоў ад працаёмістых рэдактарскіх абавязкаў, перадаў у маладзейшыя рукі „Roczniki Historyczne“ і „Studia Źrуdłoznawcze“. Гэта дазволіла яму засяродзіцца над давядзеннем да ладу фундаментальных калектыўных твораў, адметнае месца сярод якіх заняла шматтомавая Historia dyplomacji polskiej. Яе паходжанне звязана з г. зв. дэкадай Герэка і нават часамі „позняга Гамулкі“. Пачатак быў закладзены вялікай сінтэтычнай працай Polska granica zachodnia, напісанай для Познаньскага выдавецтва па грамадскай замове: з меркаванага эсэ ў некалькі аркушаў кніга пашырылася да 450 старонак, напісаных усяго за тры месяцы. Вядома, гэта толькі час фіксавання на паперы тэксту, што выношваўся аўтарам на працягу амаль чатырох дзесяцігоддзяў. Аўтар аднак (пра гэта згадвалася вышэй) пасля двух выданняў наважыўся і на трэцюю рэдакцыю твора.

Нічога дзіўнага, што ў 1972 г. тагачасны міністр замежных спраў Стэфан Альшоўскі прапанаваў аўтару Polskich granic zachodnich пасаду галоўнага рэдактара Historii dyplomacji polskiej, якая мусіла ахапіць часы з сярэдзіны X ст. да сучаснасці. Планаваліся тры тамы: першы прысвячаўся перыяду перад падзеламі, другі — падзелам, трэці — часу ад вяртання незалежнасці. Згодна з чаканнямі, праца над першым томам — ён пераўтварыўся ў вялікія два, якімі кіравалі Мар’ян Біскуп і Збігнеў Вуйцік, — рухалася спраўна. Як і над трэцім, прысвечаным падзелам, пад кіраўніцтвам Людвіка Базылёва, — хоць тут ужо спатрэбілася пэўная дыпламатыя ў дачыненні да цэнзуры, якая стварала перашкоды, непераадольныя для сур’ёзных даследчыкаў. Часавая мяжа чацвёртага тома была перанесена з 1945 г. на пачатак II сусветнай вайны — тым не менш, усё роўна паўстала праблема асвятлення пакта Молатава–Рыбентропа і падзеяў 17 верасня 1939 г. Падзеям вайны меркавалася прысвяціць пяты том, падрыхтоўка якога прыпадала на чаканыя лепшыя часы. Галоўны рэдактар вёў далікатныя перамовы, у тым ліку з новым міністрам замежных спраў Мар’янам Ажахоўскім (не толькі членам Палітычнага бюро Польскай аб’яднанай рабочай партыі, але і дазнаным гісторыкам найноўшых часоў). Выданне гэтага надзвычай складанага тома неаднаразова адкладалася, пакуль не надышлі палітычныя змены ў краіне, а Герард Лябуда, пасля выхаду першых трох тамоў[38], не знайшоў галоўнага сурэдактара ў асобе Вальдэмара Міховіча з Лодзі. Дзякуючы іх гарманічнай супрацы, ужо ў лепшыя часы, да канца былі даведзены чацвёрты і пяты том[39], дзе (за выключэннем падзей, звязаных з „ветрам з усходу“) стала магчымым праўдзіва напісаць пра Катынь і Ялту.

Гэты знакавы твор, адзін з найзначнейшых у еўрапейскім маштабе, і цяпер знаходзіцца in statu nascendi. Працягваецца праца над апошнім томам, што мусіць ахапіць найноўшыя часы да сёння. У сувязі з адсутнасцю часавай дыстанцыі паўстаюць такія праблемы, як празмерная эмацыйнасць ацэнак і неабходнасць акрэслення ролі яшчэ дзейных персанажаў палітычнай сцэны. Адсюль затрымка — паспешлівасць у дадзенай сітуацыі была б недарэчы. У падобных выпадках замест тлумачэнняў мэтазгодна даваць храналогію падзей — што, уласна, і зрабілі абодва рэдактары ў даведзенай да канца XX ст. аднатомавай сінтэзе.

Тая, аднак, адносіцца ўжо да дзевятага дзесяцігоддзя.

***

Генрык Лаўмяньскі больш чым сорак гадоў таму вылучыў пяць галоўных тэматычных плыняў: 1) вытокі польскай дзяржавы; 2) заходнія славяне ў раннім Сярэднявеччы; 3) гісторыя польскага і „крыжацкага“ Памор’я; 4) крыніцазнаўчыя працы, 5) гісторыя польскай заходняй мяжы[40]. Па сутнасці, усё апублікаванае да 1996 г. і даследаванае Майстрам трапляе ў гэты абсяг. Тым не менш, асабліва трэба адзначыць даследаванне „малой бацькаўшчыны“: працу над вялікай, першай у Польшчы, сінтэтычнай гісторыяй Кашубшчыны (том I: час да XVI ст.).

Вось дасягненні, яшчэ не зафіксаваныя ў чарговай бібліяграфіі[41]:

Вынік 1997 г. — амаль трыццаць пунктаў, сярод якіх выдатна выдадзеная, на 455 старонак, анталогія тэкстаў з грунтоўнымі каментарамі Święty Wojciech w polskiej tradycji historiograficznej (біяграфія заступніка Гнезненскай мітраполіі). Далей — дзве кнігі[42], шэсць артыкулаў (у тым ліку два пра першага польскага пакутніка), а таксама чацвёрты, прысвечаны найноўшым часам, том Dziejów Szczecina пад галоўнай рэдакцыяй Г. Лябуды. У апошнім годзе мінулага тысячагоддзя выйшла пяць кніг і сем невялікіх распрацовак. Сярод іх — два даследаванні паморска–кашубскай тэмы[43], пераклад на нямецкую напісанага сумесна з М. Біскупам твора пра Крыжацкі ордэн у Прусіі[44] і дзве манаграфіі, прысвечаныя святым біскупам Пражскаму Войцэху ды Кракаўскаму Станіславу[45]. Плёнам першага года новага тысячагоддзя сталі 12 артыкулаў, а таксама завяршэнне працяглага калектыўнага даследавання гісторыі Памор’я, увасобленага ў васьмі тамах (агульны аб’ём 5500 старонак). Наступны год адзначыўся даследаваннямі, рэцэнзіямі і дзвюма кнігамі: Mieszko I. (Wrocław 2002) і ўжо згаданае перавыданне Fragmentów dziejów Słowiańszczyzny zachodniej. У 2003 г. пабачылі свет, апрача тузіна драбнейшых тэкстаў, навацыйныя гістарыяграфічныя штудыі, падрыхтаваныя ў межах даследніцкага плана Інстытута палітычнай гісторыі ВШКБ у Познані (Rozwój metod dziejopisarskich od starożytności do wspуіczesności. Cz. 1: do schyłku XIX w.). Сярод публікацый 2004 г. назавем ужо згаданыя Szkice historyczne z X i XI wieku, разгорнуты (больш за сто старонак) агляд 10–томавай гісторыі Польшчы і новай „кракаўскай“ сінтэзы Ягелонскага універсітэта[46] ды другое выданне кнігі пра св. Войцэха (хоць прайшло няпоўныя чатыры гады пасля першага выдання, аўтар „асвяжыў“ палеміку найноўшымі поглядамі і значна пашырыў бібліяграфічную частку).

Праца рухаецца наперад: як кажа прафесар, друкарская машынка — яго галоўны цяперашні суразмоўца. На першым плане, сярод іншых: сінтэтычная гісторыя Кашубшчыны; працяг Rozwoju metod dziejopisarskich; вонкава драбнейшыя — але таксама неадкладныя і працаёмістыя — тэмы, што паўстаюць па ходзе працы. Дом гісторыка з’яўляецца вялікай бібліятэкай, майстэрняй для тытанічнай працы. Не дзіва, што Томаш Агатоўскі, пад час гутаркі з Лябудам пра напісаныя кнігі (5 ліпеня 2001 г.), быў зачараваны надзвычайнымі памерамі ды якасцю кнігазбору і яго месцам у лёсе гаспадара, які з 1945 г. сістэматычна аднаўляе і пашырае свае запасы. Некалькімі гадамі раней перадаў частку кніг у Вайгерова. Апрача большасці вузкаспецыяльных назваў, тут ёсць Dzienniki Мячыслава Ф. Ракоўскага, творы Марыі Дамброўскай, Зоф’і Налкоўскай, паэзія Галіны Пасьвятоўскай.

Прафесар каментуе: „Рэч у тым, што калі б не меў у запасе шмат кніг, калі б не меў гэтага кнігазбору, мусіў бы няспынна хадзіць у бібліятэку, у тым ліку ва універсітэцкую. І там бы праца іншым разам доўжылася тыдзень, два тыдні. А я мушу спраўдзіць пытанне неадкладна! Таму лічу за лепшае купіць кнігу, мець яе — тады ашчаджаю шмат часу і без клопатаў здзяйсняю тое, што запланаваў“[47].

Сярод збераганых матэрыялаў адметнае месца займае ліст з Ватыкана ад 22 студзеня 2001 г., у якім Ян Павал II дзякаваў за дасланыя праз кашубскага земляка, Гнезненскага мітрапаліта, кнігі[48].

Арцыбіскуп Генрык Мушыньскі, таксама родам з Кашубшчыны, ушанаваў земляка лістом з Гнезна ад 3 снежня 2001 г., з нагоды святкавання яго 85–годдзя, якое ў будынку Вышэйшай школы кіравання і банкаў у Познані сабрала гісторыкаў усёй краіны. Ён падкрэсліў значнасць урачыстасці, у сувязі з чым звярнуў увагу на „доўгі тэрмін ціхай, сумленнай, плённай ды руплівай навуковай і дыдактычнай працы <…> неаспрэчнага аўтарытэта і выхавальніка некалькіх пакаленняў гісторыкаў“, што, „як вядомы знаўца гісторыі пачаткаў польскай дзяржаўнасці — непадзельна звязанай з гісторыяй касцёла на нашых землях — здабыў сабе <…> адметнае месца сярод навуковых даследчыкаў нашай мінуўшчыны“. Не забыўся і пра заслугі юбіляра перад Гнезненскай мітраполіяй — перадусім шматгадовыя штудыі, прысвечаныя яе апекуну. Фотакопія віншавальнага ліста змешчана ва ўступе да апошняй памятнай кнігі Aere Perennius, у тлумачэнні ўводных словаў — „Exegi monumentum“ Гарацыя[49].

У Інстытуце палітычнай гісторыі ВШКБ Герард Лябуда з 2000 г. Там у якасці штатнага звычайнага прафесара ён ажыццяўляе праграму даследаванняў па гісторыі ды метадалогіі гісторыі гістарыяграфіі і яе ролі ў палітычных навуках.

Майстар ушанаваны дзяржаўнымі ўзнагародамі (1949, 1951, 1971) і адзнакамі: Рыцарскі Крыж, Вялікі Крыж Ордэна Polonia Restituta (1996), Штандар Працы I Ступені (1976). У Нью–Ёрку ён атрымаў прэстыжную ўзнагароду імя Южыкоўскага (1983). Шырокім рэхам прагучалі чарговыя юбілеі, аднаўленне доктарства ў родным універсітэце (1996) і медаль Palmae Universitatis Studiorum Posnaniensis (2000). З’яўляецца — апрача абедзвюх айчынных Акадэмій — членам замежных[50] і айчынных навуковых таварыстваў у галоўных асяродках заходніх і паўночных земляў (Торунь, Гданьск, Шчэцін), якія таксама прэзентавалі яму доктарства honoris causa. Паслядоўнасць прызнання супала з размяшчэннем гэтых гарадоў па цячэнні дзвюх вялікіх рэк — Віслы і Одры: пачаў Гданьск (1985), пасля Торунь (1993), Кракаў (1995), Варшава (1997), Вроцлаў (1999) і Шчэцін (2003).

Шчэцінскі універсітэт паўставаў за рэктарствам Герарда Лябуды, які не забываецца апекавацца маладым навуковым асяродкам Вялікага Памор’я. Адметнай стала перадача 24 сакавіка 2003 г. у рукі Майстру дыплома ганаровага доктара і прыняцце яго тым самым у асяродак універсітэта, які вырас пры значным удзеле Almae Matris Posnaniensis. У сардэчнай атмасферы вучні, шмат хто ўжо з прафесарскімі званнямі, згадвалі яго заслугі. Ініцыятар імпрэзы казаў пра выгоды „пазнейшага нараджэння“, у сувязі з чым прамовіў:

„Такой ласкі не зведаў Герард Лябуда. Яго найпекныя студэнцкія гады былі жорстка перарваны нямецкім нападам на Польшчу <…> Прафесар падзяліў трагічны лёс свайго пакалення і пакалення сваіх вучняў, якіх выбух вайны і акупацыі прымусіў да роспачнай і гераічнай барацьбы за захаванне навуковых варштатаў і чалавечай годнасці. Калі перад вайной ён выяўляў надзвычайную навуковую спеласць, то акупацыйная ноч паставіла яго перад выключнымі выклікамі лёсу <…> Акупацыйныя перажыванні ўзмацнілі яго пазітывісцкія погляды — у якіх этас працы, абавязку і палітычнага рэалізму, большы за паўстанніцкія памкненні і схільнасць да даніны крыві, вызначаў ерархію задачаў у перыяд акупацыі і пасля“[51].

Асабліва „пасля“ — гэта значыць пад час складанага, але поўнага магчымасцяў для аднаўлення і пашырэння польскай навукі шасцідзесяцігоддзя пасля заканчэння вайны. Герард Лябуда, як прызнаўся ў адным з інтэрв’ю, не злаваўся на гісторыю.

З польскай пераклала Вольга Мазурава


[1] Пасля II сусветнай вайны познаньскі гістарычны асяродак вызначаўся трыма выдатнымі медыявістамі: Казімежам Тымянецкім (1887—1968), Генрыкам Лаўмяньскім (1898—1984), які прыехаў з Вільні ў 1945 г., і Герардам Лябудам (нар. 1916). У Познані мясцілася і рэдакцыя фундаментальнага Słownika Starożytności Słowiańskich, які ствараўся ў лабараторыі Інстытута cлавяназнаўства Польскай Акадэміі Навук (ПАН).
[2] Łowmiański H. Gerard Labuda // Nauka Polska. Nr 1. 1975. S. 58.
[3] Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski. Poznań, 1976.
[4] Zapiski Historyczne. T. LII. 1987. Zeszyt 4 (плён паўстагоддзя навуковай працы); T. LXI. 1996. Zeszyt 4.
[5] Заходні Інстытут 70–годдзю свайго былога дырэктара прысвяціў падвойны сшытак Przeglądu Zachodniego: Nr 5/6. 1986. S. 390.
[6] Labuda G. Studia nad początkami państwa polskiego. T. I—II. Poznań, 1987—1988 (першадрук у адным томе: Poznań, 1946).
[7] У энцыклапедычным артыкуле, напісаным больш чым праз 30 гадоў, аўтар падае ў двукоссі азначэнне „кароль“ і нагадвае, што Самон трымаўся паганскага жыцця, меў, відаць, 12 жонак і 37 дзяцей. Асноўнай і, пэўна, адзінай крыніцай з’яўляецца датаваная тымі часамі Хроніка Фрэдэгара. Гл.: Labuda G. Samo (Samon) kupiec frankoński z okręgu Sens // Słownik Starożytności Słowiańskich. T. 5. Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk, 1975. У заключэнні аўтар сцвярджае, што ўжыванае азначэнне „першая славянская дзяржава“ мае выключна канвенцыйны характар — паколькі, верагодна, ужо раней на славянскіх землях існавалі аналагічныя дзяржаўныя ўтварэнні тыпу ваеннай дэмакратыі.
[8] Labuda G. Pierwsze państwo słowiańskie — państwo Samona. Poznań, 1949. Прадмова аўтара: s. V—VII.
[9] Вядзецца, вядома, пра фундаментальны твор Г. Лаўмяньскага: Łowmiański H. Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e. T. I—VI. Сz. 1—2. Warszawa, 1963 — 1984). Яго „анэксам“ з’яўляецца даследаванне: Religia Słowian i jej upadek (w. VI—XII). Warszawa, 1979.
[10] Dvornik Fr. The making of Central and Eastern Europe. London, 1949.
[11] Labuda G. Polsko–niemieckie rozmowy o przeszłości. Zbiór rozpraw i artykułów. Poznań: Instytut Historii UAM, 1996. S. 553.
[12] Labuda G. Św. Stanisław biskup krakowski, patron Polski. Śladami zabójstwa — męczeństwa — kanonizacji. Poznań, 2000.
[13] Wojciechowski T. Szkice historyczne jedynastego wieku. Poznań, 2004. Рэпрынт першадруку, з уступам Г. Лябуды O piątym wydaniu Tadeusza Wojciechowskiego „Szkiców historycznych“ słów kilka (S. 7—11).
[14] Labuda G. Szkice historyczne X—XI wieku. Z dziejów organizacji Kościoła w Polsce we wczesnym średniowieczu. Poznań, 2004.
[15] Гл.: Labuda G. Historia magistra vitae? // Gdańskie Zeszyty Humanistyczne. R. XXVI. Nr 30. S. 7—18; Labuda G. O pewnej zapomnianej niezapomnianej dyskusji (Maksyma Cycerona „Historia magistra vitae“ przed trybunałem historyków // Historyka. T. XVIII. 1988. S. 3—22.
[16] Labuda G. Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej. Poznań, 2002. S. 965; ibidem. Posłowie. S. 913—938.
[17] Gerla H. Na marginesie „Wierzeс religijnych naszych praojców Słowian“ (Stefana Noska) // Kurier Literacko–Naukowy. Nr 18 ад 6.V.1935. S. XII—XIII.
[18] Labuda G. Kronika franciszkanów wejherowskich — zapoznany zabytek historiografii klasztornej z połowy XVII wieku // Studia Polonistyczne. T. V. 1977. S. 49—65.
[19] O. Grzegorza Gdańskiego Kronika klasztoru Franciszkanów Ściślejszej Obserwancji w Wejherowie w latach 1633—1676. Wejherowo, 1996.
[20] Гімназійныя часы Герарда Лябуды не абмежаваліся знаёмствам толькі з літаратурай — свядомыя педагогі ладзілі вучням і шматлікія падарожжы ў гістарычныя мясціны: Вільню, Валынь, Крамянец, Збараж…
[21] Выйшла ў серыі „Annales Missiologicae“: R. IX. 1937. S. 201—435. Напісана ў адказ на прапанову Лявона Кочага, у 1943 г. стала фармальнай падставай магістарскай ступені ў канспірацыйных універсітэцкіх умовах.
[22] Magdeburg i Poznań (Założenie arcybiskupstwa magdeburskiego i biskupstwa poznańskiego na tle wschodniej polityki misyjnej Ottona Wielkiego) // Roczniki Historyczne. R. XIV. 1938. Zeszyt 2. S. 185—238 (рэцэнзію Караля Бучка гл. у: Kwartalnik Historyczny. R. LIII. 1939. Nr 1. S. 81—84). Гэтае даследаванне стала падставай доктарскай ступені, таксама ў падпольным Універсітэце заходніх земляў.
[23] Kisielewski J. Ziemia gromadzi prochy. Poznań, 1939; гл. таксама: Labuda G. Jak powstawaіa książka Józefa Kisielewskiego „Ziemia gromadzi prochy“ // Zapiski kaszubskie, morskie i pomorskie. Wybór pism. Gdańsk, 2000. S. 425—440.
[24] Labuda G. Tygodnik konspiracyjny Armii Krajowej Ziemi Pińczowskiej // Kubin J. Powstańcze reportaże z Żoliborza ze wspomnieniami K. Dunin–Wąsowicza i G. Labudy. Warszawa, 2004. S. 8.
[25] Гэта было звязана з удзелам яго сыноў у студэнцкіх хваляваннях 1968 г. Яшчэ пазней, пад час ваеннага становішча, калі сыны былі пазбаўлены волі, улады раілі Лябуду згадзіцца на высокую пасаду ў Патрыятычным руху нацыянальнага адраджэння, прапануючы ўзамен „абаліцыю“. Лябуда не прыняў прапановы.
[26] Займаў гэтую пасаду на працягу 33 гадоў, да самага выхаду на пенсію ў канцы 1986 г.
[27] Гл.: Kronika Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu za lata akademickie 1962/63—1964/65 za rektoratu prof. dra Gerarda Labudy. Poznań, 1967; Kosman M. Historyk i organizator życia naukowego. W 60–lecie urodzin i w 40–lecie pracy naukowej profesora Gerarda Labudy // Kronika Wielkopolski. 1976. Nr ѕ. S. 97—104; Kwilecki A. Instytut Zachodni w pięćdziesięcioleciu 1944—1994. Sprawy i ludzie // Przegląd Zachodni. 1994. Nr 3. S. 1—26; Gerard Labuda — Doctor Honoris Causa Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin, 2003.
[28] Labuda G. Rola i zadania uniwersytetu w nowoczesnej organizacji nauki. Poznań, 1962. Апублікавана, распачынае дзейную і сёння серыю УАМ „Wykłady inauguracyjne“.
[29] Olszewski H. Między nauką a polityką: Instytut Zachodni w latach 1944—2004 // Przegląd Zachodni. R. LX. 2004. Nr 2(311). S. 16.
[30] Гл. пра гэта: Kosman M. Z rozważań nad kulturą polityczną w Polsce. Część druga. Poznań, 2001. S. 69—84; idem. Wojciech Jaruzelski wobec wyzwań swoich czasów. O kulturze politycznej w Polsce przełomu tysiącleci. Poznań, 2003; Kwiatkowski S. Przy półokrągłom stole z g enerałem Wojciechem Jaruzelskim. Tyczyn, 2003.
[31] Rada Konsultacyjna przy Przewodniczącym Rady Państwa 1986—1987 (далей: RK I). Warszawa, 1988. S. 31—33.
[32] RK I. S. 32.
[33] RK I. S. 387.
[34] Тая самая тэма была закранута больш чым дзесяццю гадамі пазней — калі ўжо Польшча „здабыла незалежнасць“, як абвяшчаюць прадстаўнікі новага палітычнага „класа“, — у вобразным апісанні шматлікіх прыхільнікаў Кліа ў ролі настаўнікаў пры адсутнасці слухачоў (класы з пустымі лавамі): Janusz Tazbir. Silva rerum historicarum. Warszawa, 2002. S. 341 nn.
[35] RK II. S. 161.
[36] RK II. S. 455.
[37] Labuda G. Polska Akademia Umiejętności po czterdziestoletniej kwarantannie — program pracy // Nauka Polska. 1990. Nr 3—4. S. 33—48.
[38] Historia dyplomacji polskiej (połowa X— XX w.). Naczelna redakcja G. Labudy. T. I: połowa X w. — 1572. Pod red. M. Biskupa. Warszawa, 1980. (Wyd. 2: 1982); T. II: 1572—1795. Pod red. Z. Wójcika. Warszawa, 1982; T. III: 1795—1918. Pod red. L. Bazylowa. Warszawa, 1982.
[39] Historia dyplomacji polskiej (połowa X— XX w.). Naczelna redakcja G. Labudy i W. Michowicza. T. IV: 1918—1939. Pod red. P. Јossowskiego. Warszawa, 1995; T. V: 1939—1945. Pod red. W. Michowicza. Warszawa, 1999.
[40] Гл.: сп. 2.
[41] Бібліяграфія публікацый да 1996 г.: сп. 3, 4.
[42] Nauka, nauczanie, upowszechnianie nauki. Warszawa, 1998. S. 239; Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych. Poznań, 1999. S. 275.
[43] Zapiski kaszubskie, pomorskie i morskie. Wybór pism. Gdańsk, 2000. S. 503; Kaszubi i ich dzieje. Wyd. 2. Gdańsk, 2000. S. 325.
[44] Die Geschichte des Deutschen Ordens in Preussen. Wirtschaft — Gesellschaft — Staat — Ideologie. Warszawa, 2000. S. 15—290.
[45] Święty Wojciech. Biskup Mкczennik, Patron Polski, Czech i Węgier. Wrocław, 2000. S. 337; Święty Stanisіaw — Biskup Krakowski, Patron Polski. Poznań, 2000. S. 181.
[46] Labuda G. Zadania i cele poznawcze syntezy historii Polski od prawieku do współczesności // Forum Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości w Poznaniu. Prace Historyczno–Politologiczne Instytutu Historii Politycznej. R. IX. Nr 4 (19). 2004. S. 9—109.
[47] Wśród ksiąg. S. 349.
[48] Ibidem. S. 356 n.
[49] Aere perennius. Profesorowi Gerardowi Labudzie dnia 28 XII 2001 roku w hołdzie. Poznań, 2001. S. 358. Гл.: Kosman M. Profesorowi Gerardowi Labudzie w 65–lecie pracy naukowej // Forum Naukowe WSZiB w Poznaniu. Prace Historyczno–Politologiczne. R. VII. 2003. Nr 2(15). S. 255—273; ibidem: O historii i współczesności. Z profesorem Gerardem Labudą rozmawia Jan Zaіubski. S. 276 — 291. Гл. таксама: Stępiński W. Twardszy niż ze spiżu // Przegląd Uniwersytecki. Szczecin, 2002. Nr 4—6 (117—119). S. 32 nn.
[50] Societe Europeenne de Culture we Francji (1961), Historische Kommission у Берліне (1981), New York Acadeny of Science (1993).
[51] Stępiński W. Wniosek promotorski w sprawie nadania Gerardowi Labudzie godności doktora honoris causa Uniwersytetu Szczecińskiego // Gerard Labuda — Doctor honoris causa Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin, 2003. S. 12.

Наверх

Нарыс гісторыі Польскай Дзяржавы і Народа. Х—ХХI ст. / Рэдакцыя і ўклад. тэксту Мар’ян Семаковіч (Любоў Козік)

Снежня 19, 2005 |


Нарыс гісторыі Польскай Дзяржавы і Народа. Х—ХХI ст. / Рэдакцыя і ўкладанне тэксту: МАР’ЯН СЕМАКОВІЧ. Пераклад тэксту з польскай: ГАННА ЦІШУК. Варшава: Demart, 2005. 312 c.

Прапанаваная шырокаму колу чытачоў кніга „Нарыс Польскай Дзяржавы і Народа. Х—ХХI ст.“, несумненна, доўгачаканая, яна будзе запатрабаваная ў Беларусі, тым больш што гэта першая гісторыя Польшчы па–беларуску. Шмат агульнага звязвае беларускі народ з польскім, з яго гісторыяй, традыцыямі і культурай, многія дзеячы лічылі сябе сынамі і дочкамі двух, а то і трох — польскага, беларускага і літоўскага — народаў. Але, на жаль, у беларускай гістарыяграфіі дагэтуль так і не была зроблена спроба напісаць абагульняльную працу па гісторыі суседняга народа, а гэта магло б стаць добрым крокам у развіцці не толькі нацыянальнай, але і польскай гістарычнай навукі.

У аснову нарысаў пакладзены храналагічны прынцып, у рамках якога можна вылучыць праблемны падыход. Так, разглядаючы падзеі Х — канца ХVIII ст., аўтар засяроджвае ўвагу на фармаванні дзяржаўных межаў і знешнепалітычнай дзейнасці кіраўнікоў польскай дзяржавы. Пытанні, якія датычацца дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай, вынесены ў асобны раздзел. Гэта, на наш погляд, выклікае пэўныя нязручнасці пры чытанні тэксту не знаёмым ці мала знаёмым з гісторыяй Польшчы чытачом. Так, напрыклад, на с. 42 апісана знешнепалітычная дзейнасць Аляксандра Ягелончыка, у той час як асноўныя ўнутрыпалітычныя змены пад час яго кіравання (Мельніцкі прывілей, пастановы Пётркаўскага і Радамскага соймаў, канстытуцыя Nihil Novi, Статут Ласкага) прыводзяцца толькі на с. 106. Выдатна выкананыя карты дазваляюць зарыентавацца ў самых розных пытаннях палітычнай, сацыяльнай, эканамічнай гісторыі і культуры.

Характарызуючы развіццё польскіх земляў у канцы XVIII — пачатку XIX ст., аўтар прыходзіць да высновы, што становішча ў складзе Расіі было лепшым у параўнанні з Прусіяй і Аўстрыяй. Пра гэта сведчыць аднаўленне пры Паўлу I шляхецкага самакіравання і вяртанне прававой сілы Статуту ВКЛ, прысутнасць польскіх саветнікаў пры расійскім цары Аляксандры I і г. д. (116—117).

Важным фактарам развіцця нацыянальнага руху стаў удзел польскіх узброеных фармаванняў у напалеонаўскіх паходах і стварэнне Варшаўскага княства (1807––1815). У тэксце адзначаецца, што сам факт існавання княства паўплываў на пазіцыю Расіі, Прусіі і Аўстрыі ў польскім пытанні і „паспрыяў таму, што ў 1815 г. на Венскім кангрэсе трактаты аб падзелах Рэчы Паспалітай былі ануляваныя“ (122). Але на гэтым жа Кангрэсе адбыўся фактычна чацвёрты раздзел польскіх земляў, у выніку якога пад уладай Расіі было створана Каралеўства Польскае, пад Прусіяй — Познаньскае вялікае княства, і пад апекай трох дзяржаваў — Кракаўская Рэч Паспалітая (122).

У кнізе дастаткова падрабязна разглядаецца палітычнае і эканамічнае становішча Каралеўства Польскага ў складзе Расійскай імперыі. Аўтар правільна адзначае, што нягледзячы на развіццё эканомікі і культуры, на польскіх землях расло грамадскае незадавальненне, выкліканае парушэннем законаў, увядзеннем цэнзуры, рэпрэсіямі супраць падпольных арганізацый, навязваннем князем Канстанцінам сваёй волі ўраду. Вынікам такіх настрояў стала паўстанне 1830––1831 г., якое ў кнізе падзяляецца на два перыяды — непасрэдна Лістападаўскае паўстанне (29/30.11.1830 — 25.05.1831) і польска–расійскую вайну (26.05 — 21.10.1831).

Параўноўваючы становішча польскіх земляў у складзе трох імперый у першай палове XIX ст., аўтар адзначае, што найбольш цяжкім яно было ў Аўстрыі, дзе адбывалася паслядоўная германізацыя насельніцтва (136), у той час як найбольш спрыяльныя ўмовы эканамічнага развіцця склаліся ў Познаньскім вялікім княстве (1815––1848), але і тут палітычная сітуацыя пагоршылася пасля паразы паўстання 1830—1831 г.

З сярэдзіны XIX ст. да пачатку Першай сусветнай вайны вылучаецца асобны этап у гісторыі польскага народа. Тут звяртаецца ўвага на важную ролю „севастопальскай адлігі“ (1853—1861) для развіцця Каралеўства Польскага, узнікнення і дзейнасці падпольных арганізацый, аналізуецца праграма „белых“ і „чырвоных“ напярэдадні і пад час паўстання 1863—1864 г., палітыка расійскіх уладаў пасля падаўлення выступленняў і да пачатку Першай сусветнай вайны. Ацэньваючы змены ў становішчы польскіх земляў, аўтар адзначае, што ў апошняй трэці XIX ст. Расія і Прусія пачалі праводзіць адпаведна палітыку русіфікацыі і германізацыі, у той час як аўстрыйскія ўлады пасля 1866 г. пайшлі на шэраг уступак шматнацыянальнаму насельніцтву. Адной з іх стала наданне Галіцыі статусу аўтаноміі, але той факт, што вышэйшыя пасады тут займалі палякі, прывёў да росту польска–ўкраінскага антаганізму, які выкарыстоўвала ў сваіх мэтах Аўстрыя (159—160).

Сярод зменаў, якія адбываліся ў грамадстве ў канцы XIX ст., вылучаецца стварэнне польскіх палітычных партый і аб’яднанняў сацыялістычнай, сялянскай, нацыяналістычнай скіраванасці і адзначаецца, што адны з іх ставілі на мэце ўзброеную барацьбу за незалежнасць, другія пайшлі па шляху перамоваў з кіраўніцтвам дзяржаваў–захопніц. Асноўныя дыскусіі напярэдадні вайны пра шляхі да незалежнасці перанесены ў наступны раздзел, прысвечаны Першай сусветнай вайне і аднаўленню Польскай дзяржавы. На наш погляд, тут было б мэтазгодна вылучыць асобны даваенны перыяд і непасрэдна дыскусіі ў час вайны, якая ўнесла карэктывы ў планы польскіх нацыянальных дзеячаў. Акрамя гэтага аўтар не закранае такіх пытанняў, як дзейнасць „Польскага кола“ ў Дзяржаўнай думе, раскол у Польскай сацыялістычнай партыі і няўдалы рэйд Юзафа Пілсудскага ў Каралеўства Польскае на пачатку жніўня 1914 г.

Значная ўвага аддаецца разгляду польскага пытання ў гады Першай сусветнай вайны і стаўленню да яго Прусіі, Аўстра–Венгрыі, Расіі і краін Антанты. У кнізе характарызуюцца Акт 5 лістапада 1916 г., Маніфест расійскага імператара ад 14 жніўня 1914 г., загад цара Мікалая II ад 25 снежня 1916 г., знакамітыя „чатырнаццаць пунктаў“ В. Вільсана. Цікава, што з’яўленне новых перспектываў у вырашэнні польскага пытання пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. звязваецца з ультыматумам, які Расіі выставіла Нямеччына пад час мірных перамоваў у Берасці ў лютым 1918 г. (171), а не з „Дэкларацыяй правоў народаў Расіі“, прынятай на II Усерасійскім з’ездзе саветаў. Можна спрачацца, наколькі бальшавікі імкнуліся здзейсніць заяўленае на практыцы, але фармальна дэкларацыя прызнавала права ўсіх народаў былой Расійскай імперыі на самавызначэнне аж да аддзялення і стварэння незалежнай дзяржавы.

Перадача Рэгенцкім саветам 11 лістапада 1918 г. вярхоўнай улады на польскіх землях Ю. Пілсудскаму стала знакавым днём — Днём незалежнасці — у гісторыі Польшчы. Першае, з чым сутыкнулася маладая дзяржава, была барацьба за будучыя межы. Сюды аўтар адносіць польска–ўкраінскую вайну за Ўсходнюю Галіцыю і Львоў, Велікапольскія 1918—1919 г. і Сілезскія 1919—1921 г. паўстанні, плебісцыт на Павіслі, у Варміі і на Мазурах, польска–чэхаславацкія спрэчкі за Цешынскую Сілезію, Спіш і Араву, польска–савецкую вайну 1919—1920 г., барацьбу з Літвой за Віленшчыну і Сувальшчыну, і адзначае, што ў выніку ваенных дзеянняў большасць тэрыторый, за якія ваявала Польская дзяржава, увайшлі ў яе склад, толькі Верхняя Сілезія атрымала права шырокай аўтаноміі.

Перад кіраўніцтвам маладой польскай дзяржавы стаяў і шэраг іншых складаных задач: умацаванне дзяржаўнага ладу, арганізацыя апарату кіравання, аднаўленне эканомікі і сістэмы адукацыі. Апісваючы першыя гады незалежнасці (з гэтага пачынаецца чарговы раздзел), аўтар адзначае факт стварэння ўрада на чале з Е. Марачэўскім, правядзенне парламенцкіх выбараў (памылкова датуе іх лютым 1919 г., у той час як яны адбыліся ў студзені) і прыняцце Малой Канстытуцыі, але не закранае сацыяльна–эканамічных пераўтварэнняў (увядзенне 8–гадзіннага працоўнага дня, сацыяльнага страхавання на час хваробы, распрацоўка аграрнай рэформы і г.д.).

Эканамічная і палітычная сітуацыя ў Польшчы ў перыяд парламенцкай дэмакратыі 1918—1926 г. была вельмі складанай. Нягледзячы на праведзеныя ўрадам У. Грабскага ў 1924—1925 г. валютную і аграрную рэформы, у краіне захоўвалася нестабільнае становішча, а ўрадавыя кабінеты, якія часта змяняліся, таксама не давалі насельніцтву ўпэўненасці ў будучыні. Менавіта ў гэтым хаваліся карані дзяржаўнага перавароту, арганізаванага Ю. Пілсудскім у траўні 1926 г.

Першыя гады рэжыму санацыі прынеслі ўнутрыпалітычную стабілізацыю і эканамічны рост, але, як правільна адзначае аўтар, гэта, хутчэй, быў вынік складвання на сусветным рынку карыснай для Польшчы кан’юнктуры і праведзеных раней рэформаў. Сусветны эканамічны крызіс моцна ўдарыў па Польшчы і быў выкарыстаны для ўзмацнення асабістай улады Ю. Пілсудскага. Спробы дэмакратычных дзеячаў супрацьстаяць аўтарытарным тэндэнцыям не далі выніку. Рэакцыяй уладаў сталі арышты і стварэнне канцэнтрацыйнага (у тэксце — ізаляцыйнага) лагера ў Бярозе–Картузскай (202). У канчатковым выглядзе рэжым санацыі быў зацверджаны ў Канстытуцыі 1935 г.

Адным з напружаных пытанняў міжваеннай Польшчы было нацыянальнае пытанне. Аўтар падрабязна спыняецца на нацыянальнай і канфесійнай палітыцы польскіх уладаў, паказвае змены ў стаўленні да няпольскага насельніцтва, прыводзіць прыклады парушэння яго правоў (211, 213, 215—216). Характарызуючы стан эканомікі няпольскіх земляў у другой палове 1930–х г., аўтар піша, што адбывалася нівеляванне „адрозненняў у эканамічным развіцці колішніх падзеленых тэрыторый“ (203—204). З гэтым складана пагадзіцца, бо Заходняя Беларусь і Заходняя Ўкраіна па–ранейшаму заставаліся аграрна–сыравінным дадаткам Польскай дзяржавы.

Вялікая ўвага ў кнізе аддаецца падзеям Другой сусветнай вайны, якая фактычна перадвызначыла лёс пасляваеннай Польшчы. Апісваюцца нямецка–польская і савецка–польская ваенныя кампаніі, тэрытарыяльны падзел Другой Рэчы Паспалітай, акупацыйная палітыка Нямеччыны і СССР, стварэнне польскага эміграцыйнага ўрада, савецка–польскія адносіны (1941—1943), польскае пытанне на міжнароднай арэне. Асобная ўвага аддаецца Руху Супраціву, у якім аўтар вылучае нацыянальна–вызваленчы лагер і польскае камуністычнае падполле. Суадносіны ў дзейнасці гэтых дзвюх сілаў былі на карысць першай, прадстаўленай Арміяй Краёвай, якой адведзена большая частка матэрыялу. Аўтар паказвае эвалюцыю польскага ўзброенага руху, розныя палітычныя плыні і іх узаемадзеянне, сувязь з урадам у эміграцыі, характарызуе тактыку і мэты барацьбы, робіць акцэнт на правядзенні аперацыі „Бура“ (у расійскай, беларускай і ўкраінскай гістарыяграфіі замацавалася польская назва — „Бужа“) і яе найбольш важнай падзеі — Варшаўскім паўстанні, не абыходзіць увагай дзейнасць польскіх узброеных сілаў на Захадзе і „працэс шаснаццаці“.

Што тычыцца камуністычнага лагера, то яго роля і дзейнасць у гады Другой сусветнай вайны раскрытыя дастаткова павярхоўна. Аўтар пачынае аповед з рашэння кіраўніцтва Камінтэрна аб аднаўленні камуністычнай партыі ў Польшчы і адразу канстатуе факт стварэння Польскай працоўнай партыі (ППР). Трэба ўдакладніць, што ППР была створана менавіта на польскай тэрыторыі з удзелам тамтэйшых камуністычных груп, якія прызналі кіраўніцтва дзеячаў, што прыбылі з СССР у канцы 1941 г. Акрамя гэтага ў кнізе згадваецца не першая, выдадзеная ў сакавіку 1943 г., а другая праграмная дэкларацыя ППР (лістапад 1943 г.), у якую, зыходзячы са стану савецка–польскіх адносінаў, былі ўнесены карэктывы. Важным момантам у развіцці камуністычнага руху стала стварэнне ў ноч з 31 снежня 1943 на 1 студзеня 1944 г. Краёвай Рады Нарадовай (КРН), але, на жаль, не адзначаецца, што яна прэтэндавала на ролю будучага парламента краіны (250—251). Гэта істотны момант, таму што ўзнікненне КРН падштурхнула кіраўніцтва Палітычнага пагаджальнага камітэта стварыць 9 студзеня 1944 г. Раду нацыянальнага адзінства, якая таксама выступіла ў якасці падпольнага парламента.

Важную ролю ў развіцці камуністычнага руху ў Польшчы выконвала польскае асяроддзе ў СССР. Аўтар згадвае Саюз польскіх патрыётаў на чале з В. Васілеўскай, стварэнне Польскай дывізіі імя Т. Касцюшкі і на яе базе 1–й Польскай арміі, Польскага камітэта нацыянальнага вызвалення (ПКНВ). Аднак, калі гаворка ідзе пра Маніфест ПКНВ, тут не ўсё дакладна. У кнізе адзначана, што ў гэтым дакуменце „змяшчалася праграма рэвалюцыйных грамадска–палітычных пераўтварэнняў“ (243), што не адпавядае рэчаіснасці, бо заяўленыя пераўтварэнні насілі агульнадэмакратычны характар і шмат у чым паўтаралі праграму даваеннай Сялянскай партыі (Стронніцтва Людовага), якую нельга абвінаваціць у радыкалізме.

Прыведзены ў кнізе матэрыял па Другой сусветнай вайне несумненна з’яўляецца цікавым і важным для знаёмства з гісторыяй Польшчы. Аднак, на наш погляд, аўтар не зусім удала яго структураваў, што прывяло да паўтораў і часам храналагічнай непаслядоўнасці ў перадачы падзей. Ніводным словам тут не згадваецца і паўстанне ў Варшаўскім гета ў 1943 г.

Пасля Другой сусветнай вайны ў Польшчы адбыліся істотныя перамены. Па–першае, да ўлады прыйшлі камуністычныя сілы, якія вызначалі палітычнае і сацыяльна–эканамічнае развіццё краіны да 1989 г. Па–другое, адбыліся тэрытарыяльныя змены. Польшча страціла тэрыторыю Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны і атрымала заходнія тэрыторыі („вернутыя землі“), дзе пераважалі нямецкія жыхары. Змяненне межаў прывяло да ўзнікнення новай праблемы — неабходнасці перасялення насельніцтва. У выніку падпісаных у верасні 1944 г. дамоўленасцяў з тэрыторыі Польшчы мелі права выехаць беларусы, украінцы і літоўцы, адпаведна з БССР, УССР і ЛітССР — палякі. Усяго ў Польшчу з тэрыторыі СССР пераехала каля 1,5 млн. чалавек. Адначасова з гэтым вярталіся на радзіму вывезеныя на прымусовыя працы палякі, ішло высяленне нямецкага насельніцтва. У кнізе адзначаецца, што з Польшчы „выехала“ ў 1945—1947 г. каля 2,5 млн. немцаў (265). Але тут трэба было згадаць, што большасць з іх выязджала пад прымусам („армейскія“, „дзікія“ высяленні), асабліва ў 1945 г., што дазваляе некаторым гісторыкам гаварыць пра генацыд немцаў у Польшчы ў першыя пасляваенныя гады[1].

Важным пытаннем, якое выклікае найбольшыя спрэчкі даследчыкаў, з’яўляецца легітымнасць пасляваеннай улады ў Польшчы. У сувязі з гэтым у кнізе паказаны лёс польскай эміграцыі, якая не прызнала рашэнняў Ялцінскай канферэнцыі, захавала дзяржаўныя структуры, што існавалі яшчэ ў гады вайны, і „перадала ўладу“ першаму ўсенародна абранаму прэзідэнту Леху Валенсу. На польскіх землях таксама не ўсе прынялі новае кіраванне, таму тут пачалося фармаванне падпольных узброеных структур, якія дзейнічалі да сярэдзіны 50–х г. Акрамя польскага руху супраціўлення існавалі ўзброеныя атрады ўкраінскіх нацыяналістаў — Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў і Ўкраінскай паўстанцкай арміі, разгромленыя ў выніку праведзенай летам 1947 г. аперацыі „Вісла“. Тут аўтар слушна заўважае, што яна „набыла характар жорсткай расправы з насельніцтвам цэлых мясцовасцей“ (269) і паглыбіла недавер і прадузятасць паміж палякамі і ўкраінцамі.

Аналізуючы пасляваеннае палітычнае жыццё Польшчы, аўтар адзначае факт стварэння афіцыйнай апазіцыйнай партыі — Польскай сялянскай партыі (ПСЛ) на чале з С. Мікалайчыкам — і паказвае, як жорстка яе атакавала ППР са сваімі саюзнікамі. (На с. 270 пракамуністычная Сялянская партыя — Стронніцтва Людовэ — названа Народнай партыяй.) Вастрыня палітычнай барацьбы разгарнулася вакол правядзення ў чэрвені 1946 г. рэферэндума і ў студзені 1947 г. парламенцкіх выбараў, вынікі якіх былі падтасаваныя. На жаль, у кнізе згадваюцца толькі афіцыйныя дадзеныя і не прыводзяцца больш–менш рэальныя паказчыкі галасавання ў час рэферэндуму, вядомыя дзякуючы працам польскага даследчыка А. Пачкоўскага[2]. З рэальнымі вынікамі парламенцкіх выбараў складаней, таму што ў архівах не захавалася сапраўдных дадзеных, акрамя таго злоўжыванні ўладаў пад час галасавання не маглі паказаць рэальнай карціны настрояў насельніцтва. Такім чынам, афіцыйную перамогу на выбарах атрымаў Дэмакратычны блок, а фактычна ППР, кіраўніцтва якой выбрала савецкую мадэль пабудовы сацыялізму.

Характарызуючы першыя пасляваенныя гады Польшчы, хацелася б унесці важнае, на наш погляд, дапаўненне. Да апісання падзей 1956 г. у Польшчы толькі аднойчы на с. 250 ускосна згадваецца такі дзеяч, як У. Гамулка — чалавек, які з 1943 г. узначальваў ППР, быў віцэ–прэм’ерам ва ўрадзе Э. Асубка–Мараўскага і — самае галоўнае — аўтарам канцэпцыі польскага шляху да сацыялізму, за што ў 1948 г. зазнаў пераслед як прыхільнік „праванацыяналістычнага ўхілу“. Менавіта арэол ахвяры рэпрэсій дапамог яму вярнуцца да ўлады ў 1956 г.

Вяртаючыся да пасляваенных пераменаў у Польшчы, замацаваных спачатку ў Малой Канстытуцыі 1947 г., а потым у Канстытуцыі 1952 г., хацелася б не пагадзіцца з выказваннем аўтара пра вялікі ўплыў Сталіна на рэдакцыю апошняй канстытуцыі (272). Калі меркаваць па англамоўнай публікацыі тэксту[3] канстытуцыі і ўнесеных Сталіным выпраўленняў, можна прыйсці да высновы, што яны насілі, хутчэй, стылістычны характар, не мянялі сутнасці дакумента, а толькі змякчалі некаторыя палажэнні. Іншая справа, што само ўмяшальніцтва кіраўніка адной краіны ў справы іншай дзяржавы, і тым больш стварэнне асноўнага закону, — незвычайны гістарычны факт.

Разважаючы пра пасляваеннае развіццё Польшчы, аўтар правільна ўказвае, што з 1948 г. „у палітычную практыку ўвайшлі савецкія метады пабудовы сацыялізму“ (275), адмова ад якіх адбылася пад час кастрычніцкай „адлігі“ 1956 г. Спробы вярнуцца да старых метадаў кіравання ў 60–я г. сутыкнуліся з моцным супрацівам актыўнай часткі насельніцтва і прывялі да падзей 1968 і 1970 г. Рэфармаванне перыяду кіравання Герэка таксама не дало вынікаў — першапачатковы ўздым скончыўся эканамічным крызісам, ростам апазіцыйных настрояў сярод грамадства і стварэннем асяродкаў нелегальнай, а з 1980 г. легальнай апазіцыі. Вялікую ролю тут адыграла абранне Папам Рымскім паляка Караля Вайтылы і яго паломніцтвы ў Польшчу (280—282). Абвастрэнне сітуацыі ў краіне прывяло да абвяшчэння ў снежні 1981 г. ваеннага становішча, якое, як адзначаецца, „не вырашыла польскіх праблем“ (285). І тут у тэксце ўзнікае пэўны прабел адносна падзей сярэдзіны 80–х г., а менавіта спробаў, хай і няўдалых, рэфармавання эканомікі. Аўтар адразу пераходзіць да перагаворнага працэсу пачатку 1989 г., вядомага як „Круглы стол“, і пераменаў, якія адбыліся ў краіне ў другой палове 1989 г.

Са снежня 1990 г. распачаўся перыяд Трэцяй Рэчы Паспалітай. У кнізе падрабязна разглядаецца план Л. Бальцаровіча, яго рэалізацыя і вынікі ў эканамічнай і сацыяльнай сферах. Характарызуючы змены ва ўнутранай палітыцы, аўтар адзначае, што ў 1989 г. „палякі пачалі авалодваць дэмакратычнымі механізмамі, якія былі цалкам выведзены з грамадскага жыцця на працягу апошніх 50 гадоў“ (294). Складана пагадзіцца з такім выказваннем, бо, як прыведзена ў гэтым жа даследаванні, перыяд парламенцкай дэмакратыі ў Польшчы датуецца толькі 1918—1926 г., а гаварыць пра дэмакратыю санацыйнага рэжыму няма сэнсу, бо гэта быў рэжым „аўтарытарнага праўлення Ю. Пілсудскага“ (202).

Перамены, якія адбыліся ў Польшчы пасля 1989 г., закранулі і знешнюю палітыку краіны. У кнізе адзначана, што Польшча ўвайшла ў склад Савета Еўропы, Арганізацыі па эканамічным супрацоўніцтве і развіцці, Заходнееўрапейскага саюза і НАТО, а галоўнае — з 2004 г. з’яўляецца паўнапраўным членам ЕС. Акрамя гэтага актыўна ўдзельнічае ў рэгіянальных групоўках — Вышэградскай групе, Цэнтральнаеўрапейскай ініцыятыве і Савеце краін рэгіёну Балтыйскага мора.

Асобна варта сказаць пра невялікія „ліхтарыкі“, прысвечаныя развіццю культуры на польскіх землях. Яны дапамагаюць зразумець асаблівасці культурнага развіцця ў Х — XVII ст., у эпоху рамантызму, а потым пазітывізму, культурнага працэсу ХХ ст. Узгадваючы развіццё навукі, асветы і культуры ў міжваенны перыяд, аўтар называе вядомага польскага пісьменніка У. Рэймонта, лаўрэата Нобелеўскай узнагароды за раман „Сяляне“ (217). Трэба было б удакладніць, што для чытачоў былой постсавецкай прасторы гэты твор больш знаёмы як „Мужыкі“.

У цэлым высока ацэньваючы прапанаваную беларускаму чытачу гісторыю Польшчы, нельга не звярнуць увагі на некаторыя хібы і недакладнасці тэксту. Найперш неабходна выправіць факталагічныя памылкі. Напрыклад, Міндоўг атрымаў ад Папы Рымскага каралеўскую карону ў 1253 г., а не ў 1252 г. (29); Літоўска–Беларуская Савецкая Сацыялістычная рэспубліка (ЛітБел) была створана ў лютым 1919 г., а не ў студзені 1920 г. (191); бітва пад Варшавай адбылася 13—15 жніўня 1920 г., а не 13—25 жніўня 1920 г. (194); дамовы аб абмене насельніцтвам былі падпісаныя Польшчай з БССР і УССР 9 верасня 1944 г., а з ЛітССР — 22 верасня 1944 г. (у кнізе на с. 263 усе тры дамовы датуюцца 14 верасня 1944 г.); прафсаюз „Салідарнасць“ быў афіцыйна зарэгістраваны 10 лістапада, а не 10 снежня 1980 г. (283); на карце „Еўрапейскі Саюз і краіны — кандыдаты ў члены ЕС“ на с. 298—299 сярод кандыдатаў на ўваходжанне ў ЕС не пазначана Македонія. На с. 204 знакаміты Фронт Морж (Morges) перакладзены як Фронт Моргэс. Неабходна таксама ўдакладніць абрэвіятуру, якая ў большасці выпадкаў даецца па–польску, але сустракаюцца і скарачэнні з беларускай мовы (напрыклад на с. 227, 236). Падпольныя  псеўданімы польскіх дзеячаў перакладзены на беларускую мову, тым часам у савецкай і постсавецкай гістарыяграфіі замацаваўся польскі варыянт. Так, псеўданім С. Жымерскага „Роля“ перакладзены як „Ралля“, псеўданім Т. Камароўскага „Бур“ — як „Бор“ (253), А. Крыжаноўскага „Вілк“ — як  „Воўк“ (269).

Мінск

Любоў Козік


[1] Гл. падрабязней: Niemcy w Polsce. 1945—1950. Wybór dokumentów. T. 1—4. Warszawa, 2001—2003.
[2] Гл.: Referendum z 30 czerwca 1946 r. Przebieg i wyniki. Dokumenty do dziejów PRL / Opracował A. Paczkowski. Warszawa, 1993.
[3] Гл.: Cold War International History Project Bulletin. 1998. Vol.11. P. 149—154.

Наверх

Юсова, Наталія. Генезис концепції давньоруської народності в історічній науці СРСР (1930–ті — перша половина 1940–х рр.) (Генадзь Сагановіч)

Снежня 18, 2005 |


ЮСОВА, НАТАЛІЯ. Генезис концепції давньоруської народності в історічній науці СРСР (1930–ті — перша половина 1940–х рр.). Вінниця, 2005. 545 с.

У дыскусіях вакол старажытнарускай народнасці паламана нямала дзідаў, асабліва ў гістарычнай літаратуры Беларусі і Ўкраіны пасля атрымання імі дзяржаўнага суверэнітэту. Для адных яна была і ёсць неабвержным фактам, для другіх — гістарыяграфічным фантомам[1]. Кожнаму, хто браўся пісаць гісторыю Беларусі ці Ўкраіны, даводзілася вызначацца ў стаўленні да даўно ўзятага на веру (або, наадварот, адрынутага) „адзінага кораня“ ўсходніх славян. Стаўкі ад яго прызнання або адмаўлення вельмі вялікія. Невыпадкова прарасійскі прэзідэнцкі рэжым цяперашняй Беларусі дырэктыўным спосабам надаў (дакладней — вярнуў) гэтай канцэпцыі статус базавай тэорыі, ключавога элемента дзяржаўнай ідэалогіі і гістарычнай адукацыі[2]. І гэта пры тым, што этнічная супольнасць эпохі Кіеўскай Русі… спецыяльна нікім не вывучалася. У цяперашняй сітуацыі можна не сумнявацца, што кніга ўкраінскай даследчыцы будзе запатрабавана і ў Беларусі.

Праца Наталлі Юсавай, аднак, чыста гістарыяграфічная. Аўтар адразу зазначае, што не збіраецца ўцягвацца ў даўнюю спрэчку ды прыводзіць аргументы на карысць існавання або неіснавання старажытнарускай народнасці. Яна слушна лічыць, што права выказвацца па гэтай праблеме лепей пакідаць спецыялістам, якія паглыблена займаюцца эпохай Старажытнай Русі (20). Перад ёй жа іншая мэта — даследаваць генэзіс канцэпцыі старажытнарускай народнасці ў перыяд 1930–х — першай паловы 1940–х г. у кантэксце гістарыяграфічнага працэсу СССР. Праблема ўзнікнення і фармавання названай канцэпцыі яшчэ спецыяльна нікім не даследавалася, хоць пісалі пра яе многія, і ў гэтым праца Н.Юсавай сапраўды піянерская.

Ясна ўсведамляючы спецыфіку крыніцазнаўчай базы гістарыяграфічнага даследавання, якое не можа быць зведзена да аналізу апублікаваных кніг і артыкулаў, украінская даследчыца апрацавала вялізны архіўны матэрыял — адпаведныя фонды 24 архівасховішчаў Кіева, Масквы і Санкт–Пецярбурга. Сапраўды, толькі на падставе самага разнастайнага апублікаванага і рукапіснага архіўнага матэрыялу можна высветліць, як нараджаліся ідэі і гіпотэзы, якія фактары і як уплывалі на фармаванне канцэпцыі.

Пасля характарыстыкі ступені распрацаванасці праблемы і даступнай базы крыніц Н.Юсава разглядае меркаванні даследчыкаў ХIХ — першай трэці ХХ ст. наконт паходжання ўсходнеславянскіх народаў (гл. раздзел II, с.52—110). Асобна характарызуюцца пазіцыі М.Кастамарава, А.Шахматава, М.Грушэўскага, Д.Багалія, М.Яворскага, У.Пічэты, М.Любаўскага, М.Пакроўскага і А.Праснякова. Да рэвалюцыі большасць гісторыкаў асвятляла мінулае Русі з пазіцый „трыадзінарускага“ народа. Цікава, што, як вызначаецца ў кнізе, упершыню парадыгма „адзінага“ народа Русі была выказана ў украінскай гістарычнай думцы ХVII ст. Гэтае „вынаходства“ належыць праваслаўнай эліце Гетманшчыны, якая пасля 1654 г. імкнулася давесці „рускае“ паходжанне маларосаў. Падобная думка сфармулявана і ў кіеўскім „Сінапсісе“. Нагадаем, што тэзіс аб генетычна абумоўленым адзінстве „трох галін рускага народа“ — велікарусаў, украінцаў і беларусаў — у другой палове ХIХ — пачатку ХХ ст. у Беларусі зацята адстойвалі прадстаўнікі заходнерусізму, якія абсалютызавалі значэнне канфесійнага фактару ў трактоўцы гісторыі.

Сцісла кранаючы сітуацыю ў беларускай гістарыяграфіі, Н.Юсава справядліва канстатуе яе тагачасную слабасць, звязаную з запозненасцю нацыянальнага развіцця беларусаў, адсутнасць значных самастойных прац, якія можна было б параўноўваць з напрацоўкамі М.Грушэўскага (66). Яна не без падставаў найбольшую ўвагу аддае У.Пічэту — як вучонаму, які істотна паўплываў на станаўленне беларускай гістарыяграфіі. Але прыведзеная характарыстыка беларускай гістарыяграфіі не зусім дакладная. Роля мімаходзь згаданага М.Доўнара–Запольскага ў распрацоўцы беларускай гістарычнай канцэпцыі тут недаацэнена, і зусім не ўлічаны яго раннія працы, друкаваныя ў Мінску. Калі Пічэта, як вызначае сама даследчыца, хоць і прызнаваў існаванне трох усходнеславянскіх моў і трох асобных нацыянальнасцяў, заўжды заставаўся на пазіцыях прыхільнікаў „трыадзінага“ „рускага“ народа (68—69), дык Доўнар–Запольскі трымаўся іншых поглядаў. Прыкладам, яшчэ ў 1888 г. ён пісаў, што „беларускі народ да канца ХIV ст. <…> жыў самастойным жыццём“, і што „ўмовы жыцця беларускага народа адрозніваліся цалкам процілеглым накірункам у параўнанні з жыццём маскоўскім“[3].

Вызначаючы пераемнасць канцэпцыі старажытнарускай народнасці і даўняй парадыгмы „адзінага рускага народа“ („трыадзінарускасці“) у складзе беларусаў, расіян і ўкраінцаў, Н.Юсава паказвае, наколькі важнымі для генэзісу канцэпцыі аказаліся многія тэарэтычныя палажэнні А.Праснякова (91—94), у прыватнасці яго тэзіс пра тое, што старажытнарускі перыяд у роўнай ступені належыць гісторыі Беларусі, Расіі і Ўкраіны — пазіцыя, якую ў 1930–я г. акцэптавала і савецкая гістарычная навука.

Навуковыя і палітычна–ідэалагічныя перадумовы ўзнікнення канцэпцыі аналізуюцца ў трэцім раздзеле працы (111—193). Тут паказана, як ва ўмовах савецкай рэчаіснасці адбывалася трансфармацыя „трыадзінарускай“ канцэпцыі ў накірунку прызнання таго факта, што ўсходнеславянская супольнасць эпохі Кіеўскай Русі была агульным продкам будучых хоць і роднасных, але асобных супольнасцяў — беларусаў, велікарусаў і ўкраінцаў. Пачатак гэтага працэсу Н.Юсава звязвае з выхадам кнігі М.Рубінштэйна „Нарыс гісторыі Кіеўскай Русі“ ў 1930 г., у якой упершыню выказвалася палажэнне пра Кіеўскую Русь як „супольную калыску“ ўсходнеславянскіх народаў (праўда, толькі двух — велікарусаў і ўкраінцаў) (125—137).

З метадалагічнага пункту гледжання адной з перадумоваў узнікнення канцэпцыі Н. Юсава называе фармаванне марксісцка–ленінскіх асноваў тлумачэння гістарычнага працэсу. Пытанне генэзісу феадалізму, пастаўленае ў канцы 1920–х — пачатку 1930–х г., актуалізавала і вывучэнне гісторыі Кіеўскай Русі. З іншага боку, важнай прыступкай да ўзнікнення славутай канцэпцыі стала прызнанне Кіеўскай Русі супольным перыядам гісторыі трох усходнеславянскіх народаў, на што ў другой палове 1930–х г. дало „дабро“ і савецкае партыйнае кіраўніцтва.

Як вядома, пры Сталіне парадыгма савецкай гістарыяграфіі мянялася некалькі разоў. Калі пасля разгрому школы Пакроўскага ў Маскве выявіўся паварот да велікарускага патрыятызму, аказаліся запатрабаванымі ідэі дарэвалюцыйных гісторыкаў пра „трыадзінства“ Расіі. І хоць у той час аднаўляліся традыцыйныя погляды на гісторыю ўсходніх славян, характэрныя для дарэвалюцыйных гісторыкаў, савецкая навука — у адрозненне ад расійскай імперскай гістарыяграфіі — прызнавала ўсходнеславянскія народы асобнымі этнічнымі супольнасцямі. Акцэнтаванне элементаў іх этнакультурнай агульнасці ў старажытнарускі перыяд стварала неабходныя падставы нараджэння вучэння пра старажытнарускую народнасць.

Чацвёрты раздзел кнігі (194—300) прысвечаны аналізу прычын пачатку этнагенетычных даследаванняў у савецкай навуцы перад вайною, у кантэксце якіх прасочваюцца пачатковыя формы канцэпцыі старажытнарускай народнасці. Даследаванні этнагенэзу ўсходніх славян падштурхнула санкцыяваная перад вайной праца над шматтомавай „Гісторыяй СССР“. У выніку археолагі М.Артамонаў і П.Траццякоў прапанавалі лічыць, што старажытнаруская культура і дзяржаўнасць выніклі з кансалідацыі ўсходніх славян у „этнічную цэласнасць“, якую было прапанавана называць народнасцю (238). Іх канструкцыя аказалася важным грунтам для распрацоўкі канцэпцыі старажытнарускай народнасці. Паўплывала на канцэпцыю і далучэнне Заходняй Беларусі ды Заходняй Украіны да СССР, якое, актуалізуючы пытанне паходжання беларусаў і ўкраінцаў, умацавала ідэю ўсходнеславянскага адзінства. Тэрмін уз’яднанне, слушна выкарыстаны ў адносінах да беларускага і ўкраінскага народаў у 1939 г., быў перанесены і на характарыстыку падзей ХVII ст., што прывяло да ўзнікнення ідэі „ўз’яднання“ з велікарускім народам. Аўтар прыводзіць прыкрыя факты таго, як гэтыя погляды прапагандаваў У.Пічэта, чый унёсак у фармаванне канцэпцыі ў кнізе ацэньваецца як вельмі значны. У лекцыях і артыкулах ён характарызаваў восеньскія падзеі 1939 г. як уз’яднанне частак украінскага і беларускага народаў не толькі са сваім этнічным цэлым, але і „с великим братским русским народом“ (250).

Разглядаючы завяршальны этап фармавання канцэпцыі, што аднесены да 1942—1945 г. (раздзел V, с.301—383), даследчыца паказвае, як вучэнне набывала адпаведнае тэарэтычнае абгрунтаванне і напаўнялася фактурай. У гады вайны працэс распрацоўкі канцэпцыі паскорыўся пад уплывам пазанавуковых фактараў. Паказальным прыкладам палітычна–ідэалагічнага ўздзеяння на гістарыяграфію можна лічыць нарады гісторыкаў з удзелам сакратароў ЦК ВКП(б), якія праводзіліся ў Маскве ў 1943—44 г.[4]. Партыя яшчэ ў час вайны вызначыла такія падыходы да асвятлення гісторыі, пры якіх Расія выдавалася за самую прагрэсіўную дзяржаву Еўропы, што выконвала ключавую ролю ва ўсіх важных момантах гісторыі. А паколькі адсталая краіна з рэакцыйнай палітыкай не магла выконваць такой місіі, было вырашана паказваць Расію і ўсходніх славян у выключна пазітыўным святле. Апрача партыйна–дырэктыўных імпульсаў погляды на пытанні этнагенэзу тады вызначала ідэалогія панславізму. Ідэя славянскага адзінства ў адвечнай барацьбе супраць фашысцкай Нямеччыны выкарыстоўвалася савецкай уладай для патрыятычнай мабілізацыі славянскіх народаў на вайну.

Наталля Юсава асобна характарызуе ўнёсак у распрацоўку канцэпцыі такіх вядомых гісторыкаў, як А.Удальцоў, С.Юшкоў, М.Пятроўскі, Б.Грэкаў, У.Пічэта і У.Маўродзін. Прыкладам, два першыя, абапіраючыся на артыкул І.Сталіна „Марксізм і нацыянальнае пытанне“ ды глатаганічную тэорыю М.Мара, распрацавалі тэарэтычныя падставы этнагенетычных даследаванняў, увялі тэрмін народнасць у інструментарый вывучэння традыцыйнага грамадства. Грэкаў даказваў высокую ступень этнічнай кансалідаванасці ўсходніх славян у Кіеўскай Русі і нават наяўнасць у іх нацыянальнай самасвядомасці.

У цэлым цягам вайны канцэпцыя старажытнарускай народнасці ўжо ў асноўным была распрацавана, лічыць Н.Юсава. А канчатковае афармленне яна атрымала ў кнізе У.Маўродзіна „Утварэнне старажытнарускай дзяржавы“ (1945). Ленінградскі гісторык сфармуляваў асноўныя палажэнні аб прамежкавай этнасупольнасці паміж усходнеславянскімі плямёнамі і познесярэднявечнымі асобнымі народнасцямі ды назваў яе „старажытнарускай народнасцю“. Акрамя гэтага, ён акрэсліў вызначаную супольнасць „продкам“ беларусаў, расіян і ўкраінцаў, — упершыню ў савецкай гістарыяграфіі, падкрэсліваецца ў кнізе. Як тлумачыць даследчыца, погляды Маўродзіна сталі з часам класічным узорам канцэпцыі таму, што ён прызнаваў існаванне трох асобных усходнеславянскіх народаў. Праўда, названая праца Маўродзіна выйшла ў неспрыяльнай ідэалагічнай сітуацыі, і спачатку яго ідэі не атрымалі прызнання (у 1946—1947 г. кніга рэзка крытыкавалася). Не адразу ўвайшла ў абарачэнне і прапанаваная ім этнакатэгорыя. Гэта заўважна і па беларускіх выданнях. Так, у „Тезисах об основных вопросах истории БССР“, распрацаваных Інстытутам гісторыі партыі пры ЦК КПБ і выдадзеных у Мінску ў 1948 г., усяляк адстойвалася гістарычнае адзінства лёсаў Беларусі, Украіны і Расіі, а адмаўленне „постоянного стремления белорусского народа к единству с русским народом“ кваліфікавалася як „наиболее антинаучная и вредная концепция“, аднак тэрмін народнасць яшчэ не выкарыстоўваўся[5].

Стаўленне да выказаных Маўродзіным ідэй змянілася пасля выхаду кнігі Сталіна „Марксізм і пытанні мовазнаўства“ (1950), якая апраўдала выкарыстанне этнакатэгорыі народнасць y апісанні ранніх этапаў развіцця чалавецтва. Другім фактарам легітымацыі канцэпцыі аказалася яе сугучнасць з парадыгмай „уз’яднання“, якая актыўна прапагандавалася ў сувязі з падрыхтоўкай святкавання 300–годдзя Пераяслаўскай Рады. З санкцыі партыйнага кіраўніцтва формула „найменшага зла“ выцяснялася з гістарыяграфіі ідэяй прагрэсіўнага, заканамернага „ўз’яднання“ братніх усходнеславянскіх народаў у адной расійскай дзяржаве. У сваім класічным выглядзе, піша Н.Юсава, канцэпцыя старажытнарускай народнасці была сфармулявана ў „Тезисах о 300–летии воссоединения Украины с Россией“. Так, дзякуючы збегу названых акалічнасцяў да 1954 г. канцэпцыя старажытнарускай народнасці атрымала палітычнае „дабро“, што забяспечыла ёй выбуховападобнае развіццё і ўдасканаленне, а галоўнае — статус тэорыі (17, 394).

Наданне канцэпцыі старажытнарускай народнасці статусу тэорыі і яе сакралізацыя, як ведаем, мелі далёкасяжныя наступствы. Калі ўсходнеславянскія народы паходзілі ад адзінага продка (ці „адзінага кораня“), то далучэнне Ўкраіны і Беларусі да Расіі трэба кваліфікаваць як „уз’яднанне“, а ўсялякія дзеянні, скіраваныя на дасягненне былой цэласнасці, ацэньваць толькі як справядлівыя. Такой была і ёсць ідэалагічная сутнасць гэтай канцэпцыі, што ў сярэдзіне 1950–х г. стала адным з базавых кампанентаў савецкай гістарычнай дактрыны. Дактрыны, на падставе якой ствараліся ўсе падручнікі і сінтэтычныя акадэмічныя выданні па гісторыі Беларусі літаральна да 1991 г.

Апублікаваныя ў дадатку архіўныя матэрыялы (458— 528) могуць уяўляць самастойную каштоўнасць для даследчыка. Гэта рэцэнзія В.Данілевіча на кнігу А.Праснякова „Образование великорусского государства“, фрагмент даследавання Д.Багалія, даклады С.Юшкова, лісты У.Маўродзіна ды іншых вядомых гісторыкаў, партыйныя пастановы і да т.п.

У пачатку сваёй грунтоўнай кнігі ўкраінская даследчыца задалася мэтай прайсці „паміж Сцылаю агульнага шальмавання развіцця гістарычнай навукі СССР… як такога, што адбываўся па ўказцы партыі, і Харыбдаю адмаўлення ўмяшання „крамлёўскіх вярхоў“ у гістарыяграфічны працэс наогул“ (14). На маю думку, ёй гэта ўдалося, хоць сама тэма старажытнарускай народнасці проста правакуе гісторыка заняць пазіцыю па той ці іншы бок сімвалічнай барыкады, узведзенай удзельнікамі даўняй гістарыяграфічнай баталіі. Даследаванне Н.Юсавай дазваляе рэканструяваць складаны гістарыяграфічны працэс фармавання адной з найбольш уплывовых канцэпцый айчыннай гістарыяграфіі ад яе ўзнікнення да поўнай легітымацыі, вызначыць персанальныя заслугі гісторыкаў, якія да яго спрычыніліся, а таксама ацаніць ролю палітычна–ідэалагічных фактараў ды ўявіць сам механізм узаемадзеяння структур палітычнай улады і гістарычнай навукі ў таталітарным грамадстве. Працу можна лічыць сур’ёзным унёскам у гісторыю гістарычнай навукі.

Мінск

Генадзь Сагановіч


[1] Як адно з найноўшых вяртанняў да дыскусіі гл.: Семянчук Г. Ці існавала старажытнаруская народнасць, альбо пра „калыску“ беларускага народу // Спадчына. 2003. № 6. С.9 — 21.
[2] У „новай канцэпцыі“ Я.Трашчанка, што стала сцвярджацца ў адукацыі ў апошнія гады, як аксіёма ўводзіцца не проста канцэпцыя старажытнарускай народнасці, а дарэвалюцыйная ідэя „трыадзінарускасці“. Гл.: Трещенок Я. К вопросу об общей концепции исторического образования в Республике Беларусь. Могилев, 2002; ён жа. История Беларуси. Ч. 1. Досоветский период. Могилев, 2003.
[3] Довнар–Запольский М. Белорусское прошлое // ён жа. Исследования и статьи. Т. 1. Киев, 1909. С.333.
[4] Гл.: Стенограмма совещания по вопросам истории СССР в ЦК ВКП (б) // ВИ. 1996. № 2—3, 4, 5—6, 7, 9.
[5] Тезисы об основных вопросах истории БССР. Ч. 1. История белорусского народа до Великой Октябрьской революции // Известия АН БССР. № 3. Минск, 1948.

Наверх

Блануца, Андрій. Матеріали до реєстру земельних контрактів волинської шляхти (Аляксандр Доўнар)

Снежня 17, 2005 |

БЛАНУЦА, АНДРІЙ. Матеріали до реєстру земельних контрактів волинської шляхти (друга половина XVI ст.). Київ: Інститут історії України, 2005. 129 с.

Даследаванне Андрэя Блануцы прысвечана аналізу кантрактаў адносна зямельнай уласнасці шляхты Луцкага павету Валынскага ваяводства другой паловы XVI ст. Крыніцазнаўчай асновай працы сталі справы Луцкага гродскага (фонд №25) і земскага судоў (фонд №26), якія захоўваюцца ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве Ўкраіны ў г. Кіеве. Кніга складаецца з двух раздзелаў. У першым раздзеле „Асаблівасці складання зямельных кантрактаў“ даецца кароткая характарыстыка структуры розных тыпаў зямельных кантрактаў: актаў куплі/продажу, дарэння, заставы, арэнды, абмену зямельных уладанняў.

У працы адзначаецца, што кантракты адносна зямельных уладанняў афармляліся адпаведна тагачаснаму прававому полю згодна з Статутам Вялікага Княства Літоўскага 1566 г., які дзейнічаў на тэрыторыі Ўкраіны пасля Люблінскай уніі 1569 г. (так званага Валынскага Статуту). Структурна кантракты як юрыдычныя дакументы дзяліліся на ўступную частку, асноўны змест і заканчэнне. Згодна з правіламі дыпламатыкі ўнутраная структура дакумента складалася з інтытуляцыі, прамульгацыі, нарацыі, дыспазіцыі, санкцыі, карабарацыі, субскрыпцыі, датацыі. Яскравым прыкладам такой структуры выступаюць акты куплі/продажу. Адзначаецца, што не ва ўсіх кантрактах былі адзначаныя кампаненты. Кожны тып кантрактаў меў у сваім афармленні асаблівасці.

Аўтар характарызуе кожны тып зямельных кантрактаў. Так, пры аналізе актаў–застаў падкрэсліваецца павелічэнне іх колькасці ў XVI ст. Аўтар адзначае існаванне некалькіх варыянтаў застаўных кантрактаў у судовых актавых кнігах: заставы без дзяржання, заставы з дзяржаннем. Застава без дзяржання афармлялася ў выпадку, калі адна асоба пазычала ў другой пэўную суму грошай і атрымлівала гарантыю, што ў выпадку нясвоечасовай выплаты пазычальнік перадаваў у трыманне свайму крэдытору частку сваіх уладанняў. Застава з дзяржаннем афармлялася, калі крэдытор даваў пазычальніку пэўную суму грошай і адразу атрымліваў ад яго на акрэслены ў кантракце тэрмін вызначаную маёмасць. У дадзеным выпадку прыбыткі ад застаўленай маёмасці ішлі крэдытору ў якасці працэнтаў. Аўтарам падкрэсліваецца, што ў кантрактах па заставе з дзяржаннем у большасці выпадках падрабязна апісвалася зямельнае ўладанне, якое закладвалася. Крэдытору перадавалася разам з маёнткам права спагнання павіннасцяў і права суда над падданымі. Характэрнай асаблівасцю заставы з дзяржаннем была магчымасць перазаставіць маёмасць трэцяй асобе. У кантрактах заставы абавязкова пазначаўся тэрмін вяртання грошай. У працы адзначана, што ў Луцкім павеце ў другой палове XVI ст. кантракты па заставе складаліся пераважна на адзін–тры, радзей — шэсць–сем гадоў. Сярод родзічаў часта практыкаваліся пажыццёвыя застаўныя аперацыі („до живота“).

Аўтар аналізуе паводле дадзеных другой паловы XVI ст. тэрміны складання кантрактаў па зямельнай уласнасці і слушна робіць выснову, што час іх складання залежыў ад каляндарнага цыкла сельскагаспадарчых работ. У сувязі з чым найбольшая колькасць актаў па аперацыях з зямельнай уласнасцю ў Луцкім павеце афармлялася ў летне–восеньскі перыяд (летам заключалася 29% кантрактаў, восенню — 27,6%), бо ў гэты час наглядна праяўлялася вартасць зямлі — асноўнага аб’екта аперацый. У працы адзначаецца, што найбольшая колькасць кантрактаў аб зямельнай уласнасці ажыццяўлялася ў студзені (10,4%), чэрвені (12,3%), верасні (10,8%), кастрычніку (13,1%) [аўтар памылкова сцвярджае, што ў месячным цыкле найбольшая колькасць кантрактаў па зямельнай уласнасці заключалася ў чэрвені, хоць паводле яго ж дадзеных гэты тэзіс трэба аднесці да кастрычніка] ( 23—24). З лістапада да красавіка (за выключэннем студзеня) назіралася рэзкае зніжэнне колькасці заключэння кантрактаў аб зямлі. Гэтыя дадзеныя ўказваюць на яшчэ адзін аспект, які не акрэсліваецца ў працы, але які ўплываў на павелічэнне афармлення актаў па аперацыях з зямельнай уласнасцю — гэта паседжанні павятовага земскага суда, сесіі якога якраз прыпадалі на студзень, чэрвень, кастрычнік. У працы канстатуецца ўплыў восеньскіх кірмашоў і таргоў на тэрміны заключэння кантрактаў аб зямлі, але, на жаль, гэты тэзіс не падмацоўваецца аўтарам канкрэтным матэрыялам.

Прыводзячы аналіз дынамікі запісу (актыкацыі) кантрактаў аб зямлі ў актавыя судовыя кнігі, адзначаецца, што ад часу складання кантракта да часу яго актыкацыі ў судзе магло прайсці ад некалькі дзён да аднаго года (27). Высновы аўтара грунтуюцца на аналізе агульнай сукупнасці ўсіх выяўленых актаў, як з земскіх, так і гродскіх судоў, пры гэтым робіцца выснова, што ў месячным цыкле найчасцей кантракты аб зямлі ўносіліся для запісаў у судовыя актавыя кнігі ў студзені (15,6%), чэрвені (16,1%), кастрычніку (28%) і слушна падкрэсліваецца, што гэта было звязана з зімовай, вясновай і восеньскай сесіямі земскага суда, якія праходзілі ў гэты час (28). У сувязі з чым падаецца, што было б больш лагічным пры характарыстыцы дынамікі актыкацыі кантрактаў праводзіць аналіз асобна для запісаў у актавыя кнігі земскага суда і для запісаў у актавыя кнігі гродскага суда. Гэта дало б магчымасць адказаць на пытанне: „Якому суду і ў які час шляхта аддавала перавагу пры актыкацыі сваіх дакументаў?“

У другім раздзеле кнігі „Рэестр зямельных кантрактаў“ прыведзены рэестры кантрактаў аб зямельнай уласнасці па іх тыпах: рэестры актаў куплі/продажу, заставы, дарэння, абмену, арэнды. Пры іх складанні аўтарам была праведзена скрупулёзная праца з архіўнымі справамі, што дало магчымасць выявіць максімальную колькасць дакументаў па прадмеце даследавання. Рэестры кожнага тыпу зямельных кантрактаў дадзены ў выглядзе табліц, якія складзены для кожнай архіўнай справы асобна. Напрыклад, табліца–рэестр актаў дарэння справы №1 26 фонду першага вопісу, табліца–рэестр актаў дарэння справы №2 26 фонду першага вопісу і г.д. Прызнаючы права на існаванне такога спосабу падачы рэестра дакументаў па праблеме і яго зручнасці для крыніцазнаўчага аналізу асобных кніг земскіх і гродскіх судоў па выбранай праблематыцы, трэба адзначыць, што для аналізу зямельных кантрактаў лепш афармляць рэестр асобных тыпаў кантрактаў у выглядзе адной табліцы, складзенай па храналагічным прынцыпе (па даце складання дакумента), а месца знаходжання акта (фонд, вопіс, аркушы) адзначаць у калонцы „Крыніцы“. Гэта б зрабіла больш зручным працу з рэестрамі для чытача.

Структурныя элементы табліц–рэестраў прадуманы і адлюстроўваюць неабходныя дадзеныя кантрактаў. Так, пры складанні рэестра актаў куплі/продажу зямельных уладанняў пазначаецца дата складання і дата запісу ў судовыя кнігі акта, прадавец, пакупнік, аб’ект і цана аб’екта аперацыі, крыніца інфармацыі. Для актаў арэнды: дата складання і дата запісу ў судовыя кнігі акта, уласнік, хто здаваў у арэнду зямельную уласнасць, арандатар, аб’ект і цана аб’екта аперацыі, тэрмін дзеяння арэнды, крыніца інфармацыі і г.д.

Недахопам працы можна лічыць адсутнасць геаграфічнага і імяннога паказальніка. Іх наяўнасць аблегчыла б карыстанне рэестрамі кніг.

У цэлым даследаванне выканана на высокім навуковым узроўні. Яно будзе карысным для вывучэння сацыяльна–эканамічнай гісторыі Ўкраіны і можа выкарыстоўвацца для вывучэння судовага справаводства, стану прававой свядомасці шляхты ў другой палове XVI ст.

Мінск

Аляксандр Доўнар

Vulpius, Ricarda. Nationalisierung der Religion. Russifizierungspolitik und ukrainische Nationsbildung 1860—1920 (Лявон Баршчэўскі)

Снежня 12, 2005 |

VULPIUS, RICARDA. Nationalisierung der Religion. Russifizierungspolitik und ukrainische Nationsbildung 1860—1920. Harassowitz Verlag, Wiesbaden, 2005. 476 S.

Праца Рыкарды Вульпіюс выконвалася ў Інстытуце Ўсходняй Еўропы пры Вольным універсітэце ў Берліне. Яна складаецца з уводзінаў і наступных раздзелаў: „Украінскія епархіі Рускай праваслаўнай царквы“, „Моўная спрэчка і Біблія“, „Канцэпцыі і формы выразу калектыўнае ідэнтычнасці“, „Ад схаванай барацьбы да адкрытага змагання (1917—1920 г.)“, „Заключэння“ і грунтоўнага спісу выкарыстаных першасных і другасных крыніц (агулам больш за 600).

Аўтар працы шляхам грунтоўнага супастаўлення наяўных фактаў і аналізу вышэйзгаданых крыніц абвяргае як расійска–імперскую канцэпцыю пра цалкам „рускі“ характар праваслаўнага духавенства ва Ўкраіне ХIХ — пачатку ХХ ст., так і больш вытанчаную версію тае самае канцэпцыі, згодна з якою ў гэтую эпоху на ўкраінскіх землях вялося выключна „польска–расійскае змаганне за валоданне ўкраінскімі душамі“. У працы паказваецца, што, прынамсі, пасля студзеньскага паўстання 1863 г. у прадстаўнікоў праваслаўнага духавенства ва Ўкраіне адбываўся складаны ўнутраны працэс выбару ідэнтычнасці — і частка іх зрабіла гэты выбар на карысць украінскай культурнай і палітычнай ідэнтычнасці. Пры гэтым яны мусілі сутыкацца з зацятым супрацівам каланіяльнага дзяржаўнага апарату і вярхоў царкоўнага кіраўніцтва.

Другая частка клеру зрабіла выбар на карысць расійскай самаідэнтыфікацыі і ўключылася ў больш альбо менш актыўнае змаганне з „украінафіламі“. Трэцяя частка заняла нявызначаную пазіцыю і змірылася са сваёй наогул маргінальнай роляй.

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. суадносіны сілаў змяніліся: прарасійскі клер страціў магутную падтрымку з боку дзяржаўных сілавых структураў, пачаўся працэс дэмакратызацыі, па–першае, узаемадачыненняў розных груп духавенства, па–другое, кантактаў паміж духавенствам і пастваю. Рэлігійны рух атрымліваў усё больш трывалае нацыянальнае апірышча.

Адваротны працэс, на думку Рыкарды Вульпіюс, меў месца з грэка–каталіцкай уніяцкай царквою, перадусім на Галіччыне. Па меры дэстабілізацыі царскай імперыі актыўнасць гэтай царквы ў нацыянальным пытанні рабілася не такой выразнай, як гэта адбывалася з праваслаўнай царквою, паколькі уніяцкі клер у былой Аўстра–Венгерскай імперыі меў прывілеяванае становішча і таму лаяльна ставіўся да цэнтральных уладаў у Вене. У сваю чаргу, украінскае рыма–каталіцкае духавенства не спяшалася выразна фармуляваць сваю нацыянальную пазіцыю, бо мела за спінаю моцную структуру касцёла, да таго ж, здамінаваную ксяндзамі польскага паходжання.

Украінская самаідэнтыфікацыя прадстаўнікоў духавенства грунтавалася на традыцыях „маларасійскага“ жыцця, укаранёных у святарскіх дынастыях. У другой палове ХIХ — пачатку ХХ ст. нацыянальныя памкненні пачалі падсілкоўвацца таксама прапагандаванымі праз адукаваную інтэлігенцыю ліберальна–мадэрнізацыйнымі ідэямі. Гэтыя працэсы прывялі, урэшце, у 1917 г. да стварэння праваслаўнай украінскай „нацыянальнай царквы“.

Рыкарда Вульпіюс спыняецца на пытанні, чаму прарасійскай плыні праваслаўнага духавенства так і не ўдалося ў эфектыўны спосаб перашкодзіць вышэйназванаму працэсу. Дастатковая пасіўнасць апошняй тлумачыцца яе звычкай разлічваць на падтрымку ўсёмагутнай дзяржавы, на звычайнае даносніцтва, а таксама бояззю падтрымліваць публічныя дыскусіі.

Разам з тым аўтарка працы даводзіць, што поспехі нацыянальнага крыла ўкраінскага духавенства мелі абмежаваны характар — і не толькі з прычыны дамінавання выхадцаў з імперскага цэнтра сярод ерархаў альбо моцнага ўплыву русафільскага дыскурсу ў прэсе. Значную ролю тут адыгрываў папулярны ў шырокіх слаях насельніцтва міф пра „моц Расіі“ і распаўсюджванне варожых настрояў супраць г. зв. самасційнікаў.

Рыкарда Вульпіюс спрабуе дайсці да вытокаў украінскай нацыянальнай ідэнтычнасці, шукаючы яе карані ў часах прыналежнасці Ўкраіны да Рэчы Паспалітай. Антыкаталіцкі ў сваёй сутнасці рух у абарону гэтай ідэнтычнасці меў свае далёкасяжныя наступствы: у часы Расійскай імперыі шмат хто з украінцаў разглядаў менавіта яе, імперыю, як гаранта трываласці праваслаўнай веры. Палітыка русіфікацыі, што праводзілася афіцыйнай расійскай уладай, імкнулася замацаваць гэты міф. Пэўны вынятак у гэтым сэнсе ўтварала Падолле. Расійскія стратэгі разглядалі памежны з Габсбургскай манархіяй рэгіён як фарпост праваслаўя і давалі магчымасць больш вольна развівацца менавіта праваслаўнаму нацыянальнаму руху, а калі гэты рух выйшаў з–пад кантролю пецярбургскіх уладаў, радыкальна павярнуць справу назад ужо было запозна…

Аўтарка кнігі таксама вызначае прычыны адсутнасці якога–кольвечы сур’ёзнага ўзаемадзеяння паміж нацыянальна арыентаваным украінскім праваслаўным духавенствам і уніяцкім клерам: гэтаму замінаў перадусім выразны „антыкаталіцызм“ першага. Увогуле, паказ вонкавага ворага актыўна выкарыстоўваўся (а, відаць, і сёння выкарыстоўваецца) нядобразычліўцамі ўкраінскай самастойнасці, праціўнікамі выразнай нацыянальнай ідэнтыфікацыі.

Частку сваёй працы Рыкарда Вульпіюс прысвячае аналізу сацыяльнага значэння рэлігіі ў Еўропе ХIХ — пачатку ХХ ст., справядліва зазначаючы, што гэтае значэнне, з прычыны поступу секулярызацыі свядомасці людзей, няўхільна змяншалася. Даследчыца паказвае, у які спосаб ваяўнічыя расійскія шавіністы („саюз рускага народа“ і да т. п.) імкнуліся надаць свайму нацыяналізму рэлігійны характар. „Наданне нацыянальнага кшталту рэлігіі і сакралізацыя нацыі ішлі поруч“. Акрамя таго, у кнізе вядзецца гаворка пра працэс утварэння на рэштках былых імперыяў нацыянальных і рэлігійных супольнасцяў („канфесійных нацыяў“).

Рыкарда Вульпіюс прысвячае таксама нямала ўвагі аналізу актуальнай рэлігійнай сітуацыі ва Ўкраіне. Адзначаючы, што ў цэлым украінцы выяўляюць большую схільнасць да рэлігіі, чым, напрыклад, расійцы, яна падрабязна разбірае ўзаемадачыненні паасобных цэркваў, сцвярджаючы, што ў розных абласцях краіны дамінуюць розныя канфесіі (праваслаўе, Украінская каталіцкая царква, або уніяцтва), прычым у дачыненні да праваслаўя гэта могуць быць альбо Ўкраінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхату, альбо Ўкраінская аўтакефальная царква, альбо Руская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхату.

Акрамя таго, у кнізе аўтарка робіць спробу даць характарыстыку асаблівасцяў праваслаўнай тэалогіі і праваслаўнага царкоўнага будаўніцтва, падкрэсліваючы, сярод іншага, традыцыйную палітызаванасць дзеянняў праваслаўных ерархаў. Даследчыца сцвярджае, што развязанне расійска–ўкраінскіх міжнацыянальных і міжрэлігійных спрэчак у значнай меры мажлівае толькі на палітычным узроўні.

Мінск

Лявон Баршчэўскі

Євсєєва, Тетяна. Російська православна церква в Україні 1917—1921 рр. (Валянціна Яноўская)

Снежня 11, 2005 |


ЄВСЄЄВА, ТЕТЯНА М. Російська православна церква в Україні 1917—1921 рр.: конфлікт національних ідентичностей у православному полі. Київ, 2005. 362 с.

Манаграфія ўяўляе сабой гістарычна–філасофскі роздум пра ролю Рускай праваслаўнай царквы (або, як піша аўтар, Расійскай) у грамадска–палітычным жыцці Ўкраіны ў 1917—1921 г. Даволі простая (на першы погляд) аўтарская ўстаноўка вылілася, аднак, у складанае тэарэтычнае даследаванне эвалюцыі палітычнай і прававой прыроды Рускай праваслаўнай царквы ў кантэксце канфлікту нацыянальных ідэнтычнасцяў у адзінай праваслаўнай прасторы постімперскай Расіі. Гэта першае ў украінскай гістарыяграфіі спецыяльнае даследаванне па азначанай тэме. Няма аналагаў і ў беларускай гістарыяграфіі. З улікам падабенства тэндэнцый у развіцці дадзенага працэсу на ўсёй заходняй частцы былой Расійскай імперыі дадзенае даследаванне можна лічыць значнай падзеяй не толькі для ўкраінскай, але і для беларускай і расійскай гістарыяграфіі.

У манаграфіі сутыкнуліся, перапляліся некалькі складаных для ўкраінскай і расійскай гістарыяграфіі сюжэтаў. Сюжэтаў, якія да сёння не знаходзяць узаемапаразумення, бо падзеі 100–гадовага мінулага не замыкаюцца на тым, зусім невялікім (у храналагічных адносінах) адрэзку, які аўтар абраў для даследавання. Праблема ў тым, што карані гэтых падзей знаходзяцца ў далёкім мінулым гісторыі Ўкраіны і Расіі, а наступствы адчуваюцца да сёння.

І расійскія, і ўкраінскія сучасныя даследчыкі адзначаюць, што гісторыя руска–ўкраінскіх узаемаадносінаў — рэч даволі далікатная. „Россия и СССР, — піша Г. Харашкевіч у прадмове да кнігі А. Папкова «Порубежье Российского царства и украинских земель Речи Посполитой (конец ХVI — первая половина ХVII века)», — страны с неизменно чётко выраженной государственной властью, выстроенной по вертикали, и входившая в их состав Украина, обретшая государственность лишь в конце ХХ в., поневоле выступали антагонистами, несмотря на ближайшее кровное и культурное родство славянских народов“[1]. Гэтыя антаганістычныя адносіны, на думку даследчыцы, захаваліся да сёння, і нават „создание «незалежной» Украины не изменило общего настроя“[2].

Першае пытанне, што паўстае, калі бярэш у рукі дадзеную кнігу — чаму менавіта гэты перыяд быў абраны для навуковага даследавання? Аўтар даволі дакладна і лагічна дае абгрунтаванне свайго выбару, зыходзячы з гістарычных падзей (палітычных і канфесійных) Расіі і Ўкраіны. Ніжняя мяжа абумоўлена такім „згусткам“ падзей, як пачатак рэформаў царкоўна–адміністрацыйнага складу РПЦ, распадам Расійскай імперыі (люты 1917 г.), пачаткам дзейнасці на тэрыторыі Ўкраіны нацыянальных урадаў. Верхняя мяжа — стварэннем у жніўні 1921 г. паралельнай агульнаўкраінскай структуры (Украінскай праваслаўнай царквы) і вырашэннем патрыярхам Ціханам пытання пра яе легітымнасць на агульнаправаслаўным узроўні, пазбаўленнем Украіны статусу суб’екта міжнароднай палітыкі.

Характарызуючы гэты храналагічны адрэзак часу ў гісторыі Ўкраіны як „гісторыю рэвалюцыі 1917—1921 г.“, даследчык Я. Грыцак вылучае ў ім цэлы комплекс канфліктаў:

1) працяг (да позняй восені 1918 г.) Першай сусветнай вайны, у якой тэрыторыя Ўкраіны з’яўлялася адным з найважнейшых тэатраў ваенных дзеянняў;

2) канфлікт паміж Часовым урадам і Саветамі, які перарос у грамадзянскую вайну, а летам 1919 г. (пад час наступлення Дзянікіна) Украіна стала месцам, дзе вырашаўся лёс таго канфлікту;

3) выспеў і набраў вялікай сілы ўкраінскі нацыянальны рух, які выступаў за палітычнае самавызначэнне Ўкраіны аж да аддзялення яе ад Расіі, якому супрацьстаялі як белыя, так і чырвоныя;

4) грамадзянская вайна паміж украінскімі левымі і правымі сіламі, што набрала найбольшай сілы пад час антыгетманскага паўстання восенню 1918 г. і ва ўнутраных канфліктах у лагеры Дырэкторыі на працягу 1919 г.[3].

З усіх пералічаных канфліктаў, адзначае Я. Грыцак, найбольшую моц набраў трэці — імкненне ўкраінцаў здабыць палітычныя правы для сваёй нацыі. Прысутнасць гэтага моманту, сцвярджае ўкраінская гістарыяграфія, пераўтварыла рэвалюцыю ў Украіне ў рэвалюцыю украінскую. „Українського питання вже нема. Є вільний, великий український нарід, який будує свою долю в нових умовах свободи“, — пісаў у 1917 г. Міхайла Грушэўскі.

Зыходзячы з адзначанага, праблема эвалюцыі палітычнай і прававой прыроды РПЦ у першыя гады пасля рэвалюцыйных падзей 1917 г. набывае асаблівую вастрыню і выходзіць далёка за межы канфесійнай гісторыі. У дадзеным варыянце яна паўстае як складовая частка праблемы, звязанай з „украінскім кампанентам“ нацыянальна–царкоўнага і дзяржаўнага будаўніцтва Расіі. Узаемаадносіны „царква — дзяржава“ аналізуюцца аўтарам у звязку з трансфармацыяй грамадскіх і нацыянальных адносінаў у імперыі. Навуковая гіпотэза аўтара манаграфіі заключаецца ў наступным: суіснаванне прынцыпова розных ідэнтычнасцяў (украінскай праваслаўнай і расійскай праваслаўнай) у праваслаўнай прасторы Расійскай імперыі правакавала перманентны культурны канфлікт, які пасля рэвалюцыі 1917 г. перарос у крызісную сітуацыю нацыянальнай ідэнтычнасці і фатальна адбіўся ў 1917—1921 г. на выніках барацьбы ўкраінцаў за аднаўленне дзяржаўнасці і стварэнне Памеснай царквы. Гэтая гіпотэза падмацавана даволі грунтоўнай гістарыяграфічнай і крыніцазнаўчай базай і лагічным тэарэтычным абгрунтаваннем.

Разглядаючы нацыю як найбольш складаную і дасканалую супольнасць, што была народжана цывілізацыяй, аўтар вылучае шэраг „кумулятивных линий“, якія, салідарызуючы яе знутры, вызначаюць знешнія праявы нацыі як адзінага цэлага. Да іх аднесены: мова, рэлігія, Царква, тэрыторыя, дзяржава, цывілізацыя (тэхнічная і арганізацыйная структура), звычаі, гісторыя і права, нацыянальная самасвядомасць, нацыянальная эліта (3). Прычым з дадзенага „набору“ нас цікавіць, якая роля адведзена рэлігіі і Царкве ў нацыятворчым і дзяржаватворчым працэсе. Метадалагічнай базай для аналізу гэтай праблемы паслужыла наступная навуковая гіпотэза. Любая палітычная сістэма падпарадкавана пэўнай сістэме каштоўнасцяў, якія ўзвышаюцца над ёю і абараняюць грамадства ад знешніх пагроз. Адзінай такой універсальнай сістэмай, лічыць аўтар манаграфіі, з’яўляецца рэлігія. З яе дапамогай у грамадстве быў створаны механізм перадачы традыцый, знойдзены найбольш спрыяльны спосаб усталявання шматтэрміновых сувязяў паміж грамадствам і дзяржавай. Праз пасярэдніцтва царкоўнай інфраструктуры забяспечвалася лаяльнасць народа да ўлады: „Праз царкву маральныя і этычныя каштоўнасці рэлігіі — у дадзеным выпадку хрысціянскія — з часам адсарбіраваліся ў палітычныя паводзіны членаў дадзенага грамадства ў форме светапоглядных установак, адпаведных яго законам і ўладзе, яго самарэфлексіі і афіцыйнаму ідэалагічнаму вобразу. Праз Царкву грамадства і дзяржава на працягу стагоддзяў мелі магчымасць найбольш прыродным чынам уносіць новыя прававыя і культурныя канцэпцыі ў сваё развіццё, мяняць яго формы, напрамкі і агульныя «контури» культуры“ (87—88).

Увядзенне сінадальнай формы кіравання Царквой парушыла гэтую гармонію. Сінадальны перыяд характарызуецца ў манаграфіі як сінтэз двух процілеглых па сутнасці прававых прынцыпаў: тэакратыі і тэрытарыялізму. Дадзеная канструкцыя прызвана была мадэрнізаваць грамадства, спрыяць стварэнню ў імперыі адзінай палітычнай нацыі еўрапейскага тыпу. Аднак гэтая „вестэрнізацыя“ з цягам часу прывяла да супрацьлеглых наступстваў. Своеасаблівы сінтэз традыцый расійскай палітычнай культуры і еўрапейскіх прававых традыцый на аснове праваслаўя замест фармавання ў межах Расіі адзінай нацыі прывёў да ўтварэння гістарычнай „псевдаморфози“ (88). Свае высновы аўтар падмацоўвае аўтарытэтам О. Шпэнглера, які даў наступную характарыстыку гэтай з’явы: „Усеахопны ціск чужой старой культуры (традыцый кіеўскага праваслаўя — удакладняе Т. Яўсеева) прывёў да рэзкай страты маскавітамі дынамікі развіцця ўласнага. Наступствам гэтага прэсінгу было тое, што маладая і аўтэнтычная для гэтай краіны культура не змагла стварыць уласнай арыгінальнай формы праяўлення… Замест разгортвання ўласных творчых сілаў грамадства спараджае ненавісць да чужога засілля і глыбокую агіду да культурных інавацый агулам“.

Такім чынам, менавіта ўвядзеннем сінадальнага праўлення, на думку аўтара манаграфіі, былі закладзены дэструктыўныя тэндэнцыі ўзаемаадносінаў „Царква — дзяржава“. Пакуль прыроднае развіццё імперыі (а разам і адпаведны ёй тып праваслаўнай цывілізацыі) шляхам экспансіі было магчымым, грамадская стабільнасць захоўвалася. Але, калі Расійская імперыя ўступіла ў эпоху капіталізму, гэтая раўнавага пачала губляцца.

У дадзенай манаграфіі, на жаль, няма глыбокай характарыстыкі апошняга перыяду сінадальнага праўлення ў кантэксце канфесійнай сітуацыі ў Украіне і ў Расійскай імперыі ў цэлым. Але падабенства аналагічных працэсаў на „окраинах“ імперыі (беларускія рэаліі намі былі прааналізаваны ў кнізе „Хрысціянская царква ў Беларусі ў 1863—1914 гг.“[4]) пацвярджае верагоднасць тэарэтычных палажэнняў і абгрунтаванасці высноваў аб тым, што індустрыяльная рэвалюцыя ў Расіі, пачатак якой супаў з апошнім перыядам сінадальнага праўлення, спарадзіла неабходнасць пошуку новай канцэпцыі кансалідацыі грамадства. Старая тэакратычная мадэль дзяржаваўтварэння, у якой Царква з’яўлялася ўнутранай апорай пашырэння імперыі, у новых умовах актывізавала дэструктыўныя тэндэнцыі, закладзеныя ў царкоўна–дзяржаўныя адносіны яшчэ на пачатку сінадальнага праўлення.

Аўтар слушна заўважае, што царкоўныя і дзяржаўныя адносіны знаходзіліся ў такой форме ўзаемазалежнасці, што часткова рэфармаваць цэласную сістэму было немагчыма. Пры змене аднаго кампанента другі быў не ў стане самастойна развівацца, ці, прынамсі, гарантаваць стабільнае існаванне імперыі. Спроба Дзяржаўнай Думы закласці прававую базу для пабудовы дэмакратычнага грамадства паказала, што давядзецца кардынальна мяняць характар царкоўна–дзяржаўных адносінаў: пасля рэформы Сінод (Сабор, патрыярх, або яшчэ якая форма царкоўнага кіравання) перастане быць „органам урада“. А без дзяржаўнай падтрымкі РПЦ не зможа зберагчы тэрытарыяльную цэласнасць структуры, уплыў у праваслаўным свеце, а тым больш — прэтэндаваць на ролю сусветнага духоўнага цэнтра. Таму кардынальных мераў улада, апынуўшыся ў далікатным становішчы, вырашыла не прымаць.

Лютаўская рэвалюцыя прымусіла ўсё ж павярнуцца тварам да праблемы рэфармавання Царквы. Аналізуючы сітуацыю ў РПЦ пасля таго, як Сінод згубіў свой асаблівы статус, аўтар робіць вельмі цікавыя назіранні і высновы. Яна адзначае, што падобна візантыйскаму епіскапату ХV ст., які свядома падвёў да падмены ў царкоўнай свядомаці „імперскага“ — „элінскім“, расійскі епіскапат зрабіў спробу падмяніць „імперскае расійскае“ — „праваслаўным расійскім“. Пры гэтым ступень дэцэнтралізацыі царкоўнага ўпраўлення і самастойнасці новаўтвораных мітрапалічых акругаў непасрэдна залежала ад магчымасці нівеляваць рэальнае самакіраванне са зменай палітычных умоваў. Захаванне адзінай цэнтралізаванай царкоўнай структуры насуперак дэзінтэграцыі імперыі мела надзею, на думку аўтара, падтрымаць у свядомасці насельніцтва колішніх „окраин“ пачуцці таго, што яны не толькі праваслаўныя, але і „русские“, аж да рэстаўрацыі імперыі. Таму звяртанне ўрадаў новаўтвораных дзяржаваў да Вышэйшага Царкоўнага Ўпраўлення РПЦ з прапановамі ўзаконіць адпаведныя нацыянальныя царкоўныя адзінкі разглядаліся ім як замах на правы Царквы.

Аналіз падзей, якія адбываліся пасля кастрычніка 1917 г., падаецца праз прызму вырашэння галоўнага пытання, што праходзіць праз усё манаграфічнае даследаванне: магчымасці ліквідацыі культурнага канфлікту ў праваслаўнай прасторы ў 1917—1921 г. між украінскім і расійскім „націоналізмами“. І гэты аналіз дае толькі адзін (даволі пераканальны, на наш погляд) адказ — адмоўны. Разглядаючы стан РПЦ пасля кастрычніцкай рэвалюцыі, аўтар робіць слушныя высновы, што рэвалюцыя не прынесла Царкве жаданай свабоды: „Адбылося аддзяленне яе ад дзяржавы, але не вызваленне“ (241). Прычына гэтага бачыцца даследчыцы ў традыцыйнай, запазычанай яшчэ ад Візантыі, арыентацыі РПЦ больш на палітыку і ідэалогію, чым на пастырска–місіянерскую працу. Неабходнасць абслугоўваць імперскія амбіцыі дынастыі і фармуляваць універсальны нацыятворчы міф фатальна адбіваліся на ўкраінска–расійскіх адносінах пры вырашэнні праблемы вызначэння статусу РПЦ у Украіне. Страта „святога Киева“ не толькі пазбаўляла „Третий Рим“ прэтэнзіяў на „вселенскость“, але і правакавала крызіс ідэнтыфікацыі ўласна расійскага грамадства.

Тым не менш, нягледзячы на такія абставіны, ранейшыя адносіны таксама былі немагчымымі. Прычыны такога становішча аўтар манаграфіі бачыць у наступным. Сфармаваны ў свядомасці падданых Расійскай імперыі за колькі стагоддзяў і часткова на падставе нормаў царкоўнага права стэрэатып палітычнай культуры прадугледжваў абавязковую наяўнасць перманентнага ўнутрыпалітычнага канфлікту. У нестабільнай палітычнай сітуацыі гэта зрабіла адзіную праваслаўную прастору, якая аб’ядноўвала некалькі праваслаўных народаў, настолькі канфліктагенным асяродкам, што без паліцэйскіх захадаў ён перастаў утрымліваць у адзінай арбіце не толькі іншанацыянальныя, але і іншаслаўныя складнікі. Адбылося тое, чаго ніяк не чакалі: дыферэнцыяцыя адзінага царкоўнага нацыятворчага міфа і фармаванне на той жа аснове нацыянальных дзяржаваў.

У дачыненні да гісторыі Ўкраіны падзеі гэтага перыяду трактуюцца аўтарам манаграфіі наступным чынам. Украінскі царкоўна–рэлігійны рух ад імя ўкраінскага народа высунуў прапанову змены статусу Кіеўскай мітраполіі. Для яго прадстаўнікоў царкоўная аўтакефалія была непарыўна звязана з дзяржаўнай незалежнасцю, а факт зберажэння царкоўнай самабытнасці — з існаваннем акрамя расіян праваслаўнай украінскай нацыі. Надзея аднавіць status quo (а ў перспектыве — забяспечыць рэстаўрацыю імперыі) прымусіла ВЦУ і ерархію РПЦ выпрацаваць спецыфічную пазіцыю адносна Ўкраіны. Украінскую дзяржаву і нацыю афіцыйна прызналі штучным утварэннем, якое быццам бы сканструявалі ворагі праваслаўя. Адпаведна барацьба з „раскольнікамі“ і „сепаратыстамі“, якіх падтрымліваў „неприхильний до православ’я соціалістичний уряд“ (Дырэкторыі), падавалася як барацьба за зберажэнне праваслаўя аўтаномнай Украінскай царквой. Таму на практыцы „сама широка автономія УПЦ“ не надала ўкраінскім епархіям перавагаў, якія б вылучылі іх сярод іншых адміністрацыйных адзінак РПЦ. Больш за тое, Масква не хацела зберажэння аўтаномнага статусу УПЦ нават на вельмі абмежаваных умовах „Положения“, зацверджанага Ўсерасійскім саборам у 1918 г. Нават актыўная ініцыятыва мітрапаліта Антонія (Храпавіцкага), адзначаецца ў манаграфіі, у вырашэнні пытанняў агульнацаркоўнага значэння ды схільнаць да кампрамісу з урадам гетмана П. Скарападскага не выклікала сумненняў у тым, што пры ўмове замацавання нацыянальнай дзяржаўнасці і палітычнай стабільнасці ў Украіне аўтаномны статус Кіеўскай мітраполіі мог бы стаць падмуркам для інстытуалізацыі Памеснай царквы. Усерасійскі патрыярх добра разумеў, што пры такіх умовах абвяшчэнне аўтакефаліі УПЦ было б справай часу. Таму ў крытычныя моманты кіраўніцтва царкоўнай палітыкай у Украіне пераходзіла да яго асабістага прадстаўніка — мітрапаліта Платона (Раждзественскага), экзарха Каўказскага (восень 1917); архіепіскапа Смаленскага Феадосія (Федасеева) (лета 1919); мітрапаліта Гарадзенскага Міхаіла (Ермакова) (1921).

Такім чынам, робіцца канчатковая выснова: ліквідацыя культурнага канфлікту ў праваслаўным полі ў 1917—1921 г. між украінскім і расійскім нацыяналізмамі была немагчымай з–за адсутнасці наступных чыннікаў: умацавання нацыянальнай дзяржаўнасці ў Украіне; інстытуалізацыі дзвюх памесных цэркваў — Украінскай і Расійскай, усебаковага даследавання і аб’ектыўнага высвятлення царкоўнай і дзяржаўнай гісторыі, аб’ектыўнага перагляду і вызначэння ролі царкоўна–гістарычнага складніка канцэпцый нацыятворчага працэсу. Дадзеная выснова, лічыць аўтар, цалкам з’яўляецца актуальнай для ўрэгулявання ўзаемаадносінаў паміж Кіевам і Масквой і на пачатку ХХI ст.

Мінск

Валянціна Яноўская


[1] Папков А.И. Порубежье Российского царства и украинских земель Речи Посполитой (конец ХVI — первая половина ХVII века). Белгород: Константа, 2004. С. 4.
[2] Тамсама.
[3] Грицак Я. Нарис історїї України: формування модерної укранскої нації ХIХ — ХХ ст. Київ: Генеза, 2000. С. 111—112.
[4] Яноўская В. Хрысціянская царква ў Беларусі ў 1863—1914 гг. Мінск, БДУ, 2002.

Наверх

Frank Grelka. Die ukrainische Nationalbewegung unter deutscher Besatzungsherrschaft 1918 und 1941/42 (Лявон Баршчэўскі)

Снежня 9, 2005 |

GRELKA, FRANK. Die ukrainische Nationalbewegung unter deutscher Besatzungsherrschaft 1918 und 1941/42. Harassowitz Verlag, Wiesbaden, 2005. 507 S.

Праца Франка Грэлькі выконвалася ў Даследчым цэнтры Сярэдняй і Ўсходняй Еўропы пры Дортмундскім універсітэце. Яна ўключае ў сябе, акрамя неабходных уводзінаў, наступныя раздзелы: „Украінскі нацыянальны рух да прыходу немцаў“, „Украінскі нацыяналізм і нацыянал–сацыялізм“, „Украінскае пытанне напярэдадні Другой сусветнай вайны“, „Акупацыя і незалежніцкія памкненні ў 1918 г.“, „Акупацыя і незалежніцкія памкненні ў 1941 г.“, „Нацыянальны рух і забеспячэнне «жыццёвае прасторы» ў 1918 г.“, „Нацыянальны рух і забеспячэнне «жыццёвае прасторы» ў 1941 г.“, а таксама „Падагульненне“. Спіс выкарыстаных крыніц уключае пад тысячу назваў.

У падмурку канцэпцыі Франка Грэлькі ляжыць, як ужо можна здагадацца з пераліку назваў раздзелаў кнігі, метад параўнання і супастаўлення. У цэлым ён зазначае пераемнасць дзеянняў нямецкіх уладаў у 1918 і 1941 г., прынамсі, што датычыць эканамічных мэтаў акупацыі і палітычных мэтаў абмежаванага спрыяння частцы нацыянальнага руху на Ўкраіне.

У раздзеле, прысвечаным украінскаму нацыянальнаму руху да першай нямецкай акупацыі, даследчык разглядае „ўкраінскае пытанне“ ў кантэксце нацыянальнай палітыкі Расійскай імперыі, спыняецца на характарыстыцы ўкраінскай „нацыянальнай рэвалюцыі“ (дзейнасць Цэнтральнае Рады паміж лютым і кастрычнікам 1917 г.), асвятляе тэму абмеркавання мэтаў вайны на Ўкраіне ў кайзераўскай Нямеччыне, апісвае перыяд ад заключэння т.зв. хлебнага міру да ўваходу нямецкіх войскаў, аналізуе дамінаванне ваеннага чынніка ў развязанні нямецкім бокам „украінскага пытання“ ў 1917—18 г., адсоўванне на перыферыю рэвалюцыйных ідэалаў, што ў значнай меры прапаведваліся дзеячамі ўкраінскага нацыянальнага руху.

У наступным раздзеле Франк Грэлька разглядае гэткія пытанні, як: нацысцкая партыя і традыцыя нямецкай палітыкі ў дачыненні да Ўкраіны, правы паварот ва ўкраінскім нацыянальным руху і яго раскол, гегеманісцкія і незалежніцкія памкненні бакоў у перыяд з 1918 да 1941 г. Далей ён разглядае феномен „Карпацкае Ўкраіны“, падзеі верасня 1939 г. на Ўкраіне, дзейнасць украінскай Галоўнай камісіі ў „Генерал–губернатарстве акупаваных польскіх тэрыторыяў“.

Чарговы раздзел манаграфіі прысвечаны вяртанню ў 1918 год: разгляду антыбальшавіцкіх баявых дзеянняў, пачатку нямецкай акупацыі і стварэнню вобраза „габрэйскага бальшавізму“ як з нямецкага, гэтак і з украінскага боку. У сваю чаргу, у наступным раздзеле, ужо прысвечаным падзеям 1941 г., разглядаецца „нацыянальна–ўкраінскі план для нямецка–савецкае вайны“, паказваецца працэс эвалюцыі ад саюзу па зброі ўкраінскіх нацыяналістаў з вермахтам да абвяшчэння аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці 30 чэрвеня 1941 г. Тут жа Франк Грэлька робіць выснову пра „Піраву перамогу“ ўкраінскага нацыянальнага руху ўлетку 1941 г., а таксама разважае пра „паслядоўны антысемітызм і этнічны нацыяналізм“.

Зноў вяртаючыся да падзеяў 1918 г., гісторык аналізуе працэс пераходу ад стану пратэктарату да ўсталявання нямецкага акупацыйнага рэжыму, фактычнай ліквідацыі Цэнтральнай рады, усталявання ваеннай дыктатуры ў гетманскай рэспубліцы, а з іншага боку, супраціву гетманскай і нямецкай уладзе.

У заключным асноўным раздзеле даследавання аўтар разглядае супярэчнасць ваенных мэтаў вермахта і антысавецкіх украінскіх структур у 1941 г., выяўляе незалежніцкія памкненні ўкраінцаў у ваенным камандаванні і цывільнай адміністрацыі, паказвае спосаб уліку нацыянальных чыннікаў і эканамічнага ціску ў розных рэгіёнах Украіны. Галоўную сваю выснову па выніках выкананага даследавання Ф.Грэлька фармулюе наступным чынам:

„Абедзве спробы дасягнення геапалітычных мэтаў праз вайну скончыліся для немцаў крахам Германскае імперыі як еўрапейскай звышдзяржавы і знішчэннем ваеннага патэнцыялу ажыццяўлення ўлады. Ангажаванне нямецкай вайсковай сілы на Ўкраіне пад час абедзвюх сусветных войнаў утварала заплечча для няўдалых нацыянальна–дзяржаўных памкненняў і падпадання волі ўкраінцаў пад савецкае дамінаванне. Таму тое, што вынікае з аналізу ўкраінска–нямецкіх дачыненняў, можа, бясспрэчна, зрабіцца прадметам будучай дыскусіі датычна параўнальных даследаванняў нямецка–прыбалтыйскіх, нямецка–беларускіх і нямецка–польскіх стасункаў. Калі ж браць пад увагу пастаноўку мэтаў тымі, хто падтрымлівае канкрэтна гэтае даследаванне, дык ключом для разумення паразы як украінскага нацыяналізму, так і нямецкай акупацыйнай палітыкі ў перыяд з 1915 да 1945 г. ёсць узаемная залежнасць гэтых з’яваў“.

Мінск

Лявон Баршчэўскі

Ігар Клімаў. Кваліфікацыя літаратурна–пісьмовай мовы Кіеўскай Русі

Снежня 13, 2004 |


Уводзіны

Пытанне аб характары і паходжанні літаратурна–пісьмовай мовы Кіеўскай Русі (X—XIII ст.) дагэтуль застаецца дыс­ку­­сій­ным і вырашаецца даследчыкамі неадназначна. Яшчэ ў XIX ст. былі выказаныя розныя погляды на гэты конт[1], якія ў XX ст. развіліся ў закончаныя тэорыі. Аднак іх супрацьлегласць нарадзіла працяглую і, магчыма, не заўжды плённую дыс­кусію. Яе ўскладнялі аб’ектыўныя праблемы метадала­гіч­нага і крыніцазнаўчага характару. Апрача таго, у гэтае пытанне было прынесена шмат суб’ектыўных ці проста кан’юнктурных момантаў, якія прывялі да панавання міфаў і спекуляцый.

Мову пісьменства Кіеўскай Русі звычайна называюць старажытнарускай ці нашмат радзей (пераважна іншаземныя аўтары) усходнеславянскай. З XIX ст. расійскія (а ўслед за імі і замежныя) вучоныя называлі гэтую мову проста „рускай“, тэрмін „старажытнаруская мова“ для іх быў толькі больш грувасткім і таму рэдка ўжываным сінонімам. Доўгі час сама­стойнасць беларускай і ўкраінскай моў многімі вучонымі не прызнавалася, а руская мова Расіі лічылася агульнай (ці адзінай) мовай усіх усходніх славян. Зразумела, што такое выкарыстанне вяло да неадназначнасці ва ўспрыманні аб’екта да­следавання, і тэрмін „старажытнаруская мова“ для мно­гіх навукоўцаў пазначаў проста старажытны этап развіцця рускай мовы. На гэта ў сярэдзіне XX ст. звяртаў увагу расійскі мова­знавец Л. Якубінскі:

Карыстаючыся тэрмінам старажытнаруская мова, трэба цвёрда памятаць, што ў гэтым тэрміне слова рускі ўжываецца ў іншым сэнсе, чым мы яго ўжываем цяпер (г. зн. рускі, вялікарускі). У старажытнарускую эпоху не было яшчэ ні рускіх–вялікарусаў, ні ўкраінцаў, ні беларусаў. У тэрміне старажытнаруская мова слова рускі ўтвараецца ад слова Русь, якім называлі сябе і сваю зямлю і продкі ўласна рускіх (вялікаросаў), і продкі ўкраінцаў і беларусаў[2].

З мэтай увідавочніць гэтае палажэнне і графічна пад­крэс­ліць яго далей у працы тэрмін выкарыстоўваецца ў напісанні ст.–руськая, хаця больш адэкватным і карэктным (але, праўда, цяжкаватым) застаецца тэрмін „усходнеславянская мова“.

Мову царкоўна–рэлігійнага пісьменства старажытных Балкан і Русі называюць стараславянскай ці царкоўнаславянскай[3] (так — у французскай і ўсходнеславянскай традыцыі, тады як нямецкая, англа–амерыканская і польская навука называе яе старацаркоўнаславянскай мовай, а балгарскія вучоныя і некаторыя іх нямецкія і польскія калегі — старабалгарскай мовай)[4]. Далей у працы гэтая мова называецца царкоўнаславянскай.

Традыцыйная канцэпцыя (канцэпцыя імпартавання)

Пераважная большасць вучоных у 1–й палове XX ст. лічыла, што першапачатковай літаратурна–пісьмовай мовай усходніх славян была прынесеная з балканскага Поўдня царкоўна­славянская мова, якая паступова ўлягала „абрусенню“ (усходнеславянізацыі) пад уплывам мясцовай гаворкі. Най­больш выразную фармулёўку гэтае гледжанне знайшло ў працах выдатнага расійскага мовазнаўца А. Шахматава[5].

Паводле Шахматава, у пісьменстве Кіеўскай Русі існавала адна мова — царкоўнаславянская, якая была перанесена з Балгарыі як мова царквы і духоўнай асветы. Але на Русі гэтая мова развівалася пад уплывам усходнеславянскіх дыялектаў[6]. Асабліва моцна іх уплыў праяўляўся ў арыгінальным пісьменстве Кіеўскай Русі — летапісах, юрыдычных кодэксах і актах, хаця і яны дэманструюць сваю залежнасць ад царкоўнага пісьменства[7]. Нават узорам старажытнаруськіх (далей ст.–руськіх) былінаў пра кн. Ула­дзі­міра і яго дружыну, на думку Шахматава, маглі служыць творы балгарскай народнай паэзіі пра кн. Святаслава[8].

А. Шахматаў падкрэсліваў, што менавіта царкоўнаславянская мова стала асновай рускай літаратурнай мовы, якая ў сваім лексічным і сінтаксічным складзе і дагэтуль застаецца ў значнай ступені царкоўнаславянскай[9]. Руская літаратурная мова, сцвярджаў ён, з’яўляецца перанесенай на рускую глебу царкоўнаславянскай, якая паступова насыцілася ўсходнеславянскім элементам[10]. Гэтая думка падтрымлівалася і іншымі ўплывовымі славістамі, якія падзялялі высновы А. Шахматава[11], хаця савецкія вучоныя імкнуліся іх абвергнуць[12]. Зразумела, руская літаратурная мова не развівалася непасрэдна ці напрасткі ад эпохі Кіеўскай Русі[13], „стартавай базай“ для яе паслужыла царкоўнаславянская мова Масковіі XVII—XVIII ст., а ў канцы XVIII — пачатку XIX ст. яна зазнала моцны ўплыў французскай мовы[14], але гэта не перашкаджала расійскім вучоным разглядаць мову Кіеўскай Русі як пачатковы этап рускай літаратурнай мовы.

Традыцыйны погляд вызначаў у пісьменстве Кіеўскай Русі толькі адну мову — царкоўнаславянскую, з усходнеславян­скімі дамешкамі (большымі ці меншымі ў залежнасці ад жанру помніка). Праўда, А. Шахматаў меркаваў, што царкоўна­славянская мова стала размоўнай для эліты (пераважна духавенства) Кіева, што прывяло да ўтварэння размоўнага кайнэ Кіева[15]. Аднак у большасці выпадкаў у гутарцы мясцовага насельніцтва захоўваўся свой дыялект, які, праўда, у слабой ступені адлюстроўваўся ў пісьмовых тэкстах.

Паводле традыцыйнай канцэпцыі ў Кіеўскай Русі існаваў культурны білінгвізм: пісьмовая царкоўнаславянская мова функцыянавала ў пісьменстве, а гутарковая ўсходнеславян­ская — у вуснай галіне, знаходзячы нераўнамернае і ў цэлым слабое адлюстраванне ў пісьмовых помніках. Запазычаная ад балканскіх славян мова ўжывалася ў кніжнай сферы і была пэўным чынам унармавана на ўзор замежнай традыцыі. Асоб­ныя ўсходнеславянскія элементы хаця і рана праніклі ў склад гэтай мовы, былі ў цэлым нязначныя. Апрача відавочных царкоўнаславянізмаў, якія структурна (фанетычна і марфалагічна) адрозніваліся ад усходнеславянскіх элементаў, ва ўсходнеславянскай гутарцы прысутнічала вялізная колькасць элементаў, агульных з царкоўнаславянскай мовай. Паміж дзвюма мовамі існавалі пераходныя сферы дыскурсу, блізкія, верагодна, да вуснай гаворкі — гэта былі юрыдычна–актавыя тэксты, якія адлюстроўвалі гібрыдную, мяшаную мову[16].

Некаторыя погляды А. Шахматава цяпер выглядаюць ана­хра­ністычна, напрыклад, меркаванне пра тое, што царкоўна­славянская мова магла быць гутарковай у той ці іншай страце насельніцтва[17]. Паводле свайго генезісу царкоўнаславянская мова была кніжнай мовай, прызначанай для абслугоўвання хрысціянскага набажэнства і царкоўнага дыскурсу, і ніколі не была гутарковай у ніводнага славянскага народа. Аднак адрозненне паміж паўднёваславянскімі і ўсходнеславянскімі мовамі на той час было нязначнае і закранала толькі асобныя рысы[18].

У цэлым погляды А. Шахматава падзяляліся большасцю вучоных XX ст., як расійскіх, так і замежных (В. Істрын, Л. Шчэбра, М. Дурнаво, А. Ісачанка, А. Сялішчаў, Б. Унбегаўн, Г. Лант, Л. Булахоўскі, М. Трубяцкой, М. Талстой і інш.). Буйны расійскі мовазнавец А. Сабалеўскі таксама згаджаўся, што царкоўнаславянская мова зрабілася літаратурнай мовай Кіеўскай Русі, дзе хаця і набыла ўсходнеславянскія рысы, але за­хоў­вала свае асаблівасці да XVIII ст.[19] Аднак пазней ён лічыў, што ў пісьменстве Кіеўскай Русі склаліся дзве літаратурныя мовы: царкоўнаславянская і ст.–руськая, адносячы да апошняй толькі мову юрыдычна–актавых крыніц — чыста ўсходнеславянскую мову[20]. Падобных поглядаў пазней трымаліся таксама А. Шахматаў і М. Дурнаво[21]. Нечаканае развіццё гэты погляд знайшоў у сярэдзіне XX ст.

Аўтахтонная канцэпцыя

Малапрыкметны, але дастаткова кваліфікаваны мовазнавец С. Абнорскі ў 1934 г. выказаў, а ў 1946 г. паўней абгрунтаваў канцэпцыю пра самабытнасць ст.–руськай мовы[22]. Паводле гэтай канцэпцыі, першая літаратурна–пісьмовая мова Кіеўскай Русі была ўсходнеславянскай мовай, толькі пазней у яе склад былі занесены царкоўнаславянізмы. Гэтая ст.–руськая мова існавала ад самых пачаткаў пісьменства сярод усходніх славян (і нават раней) і доўга функцыянавала паралельна з прынесенай царкоўнаславянскай мовай. Царкоўнаславянскі ўплыў на яе першапачаткова адсутнічаў ці быў мінімальны, і толькі паступова (з XV ст., у час г. зв. 2–га паўднёваславянскага ўплыву) узмацніўся, праўда, аднабакова, галоўным чынам у лексічных і стылістычных адносінах.

На думку С. Абнорскага, апірышчам усходнеславянскага элемента быў Ноўгарад, які не меў трывалых сувязяў з Візантыяй; менавіта з Поўначы ст.–руськая літаратурная мова распаўсюджвалася па Русі, а славянізацыя ішла з Поўдня, з Кіева[23]. Гэтая паўночнаруськая мова, паводле Абнорскага, адрознівалася стылістычнай і сінтаксічнай простасцю і адсутнасцю царкоўнаславянізмаў пры наяўнасці слядоў больш ранніх запазычанняў са скандынаўска–германскага арэалу[24]. Праўда, ужо ў пасляваенны час даследчык адмовіўся ад гіпотэзы пра адпачатныя кантакты Паўночнай Русі з германскім і заходнеславянскім светам. У манаграфіі 1946 г., наадварот, пад­крэслівалася самабытнасць і самастойнасць развіцця ст.–руськай мовы, у якую ў лепшым выпадку пранікалі ізаляваныя, амаль непрыкметныя запазычанні, прычым германскія сярод іх (прысутныя ў мове „Руськай Праўды“) не згадваліся зусім[25].

Паводле аўтахтоннай канцэпцыі, у Кіеўскай Русі існаваў білінгвізм, які праяўляўся ў пісьмова–літаратурных тэкстах, дзе выступалі дзве літаратурныя мовы: ст.–руськая і царкоўнаславянская. Гэты погляд, да якога схіляўся ўжо А. Сабалеўскі, пярэчыў традыцыйным поглядам. Высновы Абнорскага і яго прыхільнікаў былі дыяметральна супрацьлеглыя вы­сновам, да якіх прыходзілі Шахматаў і іншыя вучоныя пры знаёмстве з тымі самымі помнікамі. Асаблівую пікантнасць сітуацыі надаваў той факт, што С. Абнорскі з’яўляўся прызнаным вучнем А. Шахматава[26].

Выказаны ў 1934 г. погляд С. Абнорскага нарадзіў тады цэлую дыскусію, якая, аднак, не трапіла ў друк[27]. Але пасля 2–й сусветнай вайны аўтахтонная канцэпцыя атрымала асабістую ўхвалу І. Сталіна[28] і на пэўны час зрабілася афіцыйнай догмай у савецкім мовазнаўстве. Яна ўвайшла ва ўсе навучальныя пра­грамы і падручнікі па гісторыі рускай літаратурнай мовы, прапагандавалася ў папулярных выданнях і перыядычным друку. Аднак пасля смерці Сталіна „яе аўтарытэт рэзка зменшыўся“, як сарамліва пісалі савецкія аўтары[2], і яна ўжо больш не папулярызавалася[30].

Крыху інакшы погляд на паходжанне літаратурна–пісьмовай мовы Кіеўскай Русі меў Л. Якубінскі[31], які ў пэўнай ступені прызнаваў вядучую ролю царкоўнаславянскай мовы. Аналізуючы мову варажскіх дамоў з грэкамі X ст., ён прыйшоў да вы­сновы, што царкоўнаславянская мова напачатку выконвала функцыі адміністрацыйнай мовы Русі[32]. Пасля хрысціянізацыі краіны яна зазнала некаторы ўсходнеславянскі ўплыў, што прывяло да стварэння ст.–руськай рэдакцыі царкоўнаславян­скай мовы[33]. Аднак ст.–руськая мова ўзнікла самастойна, як перадача славянскімі літарамі жывой усходнеславянскай гутаркі[34]. Царкоўнаславянская мова саступіла ст.–руськай сваю ролю афіцыйнай мовы[35], і на жывой народнай гутарцы з пачатку XI ст. пісаліся акты і юрыдычныя кодэксы[36], а таксама некаторыя літаратурныя творы (да якіх даследчык аднёс казанне Лукі Жыдзяты, павучанне Ўладзіміра Манамаха і „Слова пра паход Ігаравы“)[37]. На яго думку, „царкоўнаславянская мова ператварылася ў стылістычную разнавіднасць ст.–руськай літаратурнай мовы“[38].

Як можна заўважыць, аўтахтонная канцэпцыя з’яўляецца люстэркавым адбіткам традыцыйнай канцэпцыі: там — напачатку царкоўнаславянская мова, якая паступова насычаецца мясцовым элементам, тады як у Абнорскага — напачатку ўсходнеславянская мова, якая паступова прымае прышлы, чужынны элемент. Аднак тэорыя Абнорскага ў сваёй эмпірычнай і тэарэтычнай базе атрымліваецца слабейшай за традыцыйную. Таму для знаходжання „карэнных рускіх асаблівасцяў рускай у сваім абліччы мовы“[39] ён патрабаваў даследаваць у ст.–руськіх тэкстах перш за ўсё ўсходнеславянскі элемент, паколькі ўвага да царкоўнаславянскіх элементаў, на думку Абнорскага, была перабольшана[40]. Фактычна, гэтым ён заклікаў да маніпуляцыі моўнымі адзінкамі[41].

Зразумела, што ў вачах улады аўтахтонная канцэпцыя мела перавагу над канцэпцыяй імпартавання, паколькі пастулавала наяўнасць ранняй ды развітай дзяржаўнасці і культуры ва ўсходніх славян. З 1930–х г. у працах некаторых савецкіх гісторыкаў і філолагаў (Б. Грэкава, А. Арлова, М. Прыселкава і інш.) сцвярджалася самабытнасць і высокі ўзровень культуры Кіеўскай дзяржавы, яе этнічнае і культурнае адзінства. Аўтахтонная канцэпцыя з лінгвістычнага боку цудоўна абгрунтоўвала гэтыя цверджанні, тады як канцэпцыя імпартавання якраз замінала ім. Традыцыйная канцэпцыя пярэчыла дзяржаўнай ідэалогіі, якая пачала распаўсюджвацца з 1930–х г., а з 1940–х зрабілася афіцыйнай палітыкай, што дасягнула свайго апагею ў кампаніі супраць касмапалітызму.

Прыхільнікі аўтахтоннай канцэпцыі сыходзілі з таго, што ў X ст. у Кіеўскай Русі склалася высокая культура пісьменства, заснаваная выключна на мясцовай традыцыі, а ст.–руськая літаратурная мова ўзнікла яшчэ ў дагістарычную эпоху[42]. Таму С. Абнорскі ў сваёй манаграфіі падкрэсліваў архаічнасць мовы помнікаў, абраных ім для разгляду[43], хаця паводле часу стварэння яны адносіліся сама раней да пачатку XI — канца XII ст. Тым не менш, свае пабудовы прыхільнікі аўтахтоннай канцэпцыі адносілі ў дагістарычныя часы (VIII—X ст.), ад якіх не дайшло ніякіх пісьмовых звестак і пра якія бракавала пэўных гістарычных дадзеных.

Погляды на паходжанне пісьма ва ўсходніх славян

Аўтахтонная канцэпцыя sua conditio sine qua non мела прыпушчэнне аб раннім развіцці пісьма сярод усходніх славян. Менавіта пры ўмове ранняга старту пісьменства Кіеўскай Русі можна было вытлумачыць аднастайнасць і ўнармаванасць мовы яе першых помнікаў. Знаходкі гнёздаўскага надпісу ў 1949 г. і берастовых грамат у 1951 г., здавалася, падмацоўвалі гэтае прыпушчэнне.

З’яўленне пісьма савецкая навука адносіла ў дадзяржаўную эпоху[44]. Пад час кампаніі па барацьбе з касмапалітызмам у канцы 1940–х — пачатку 1950–х г. улады стымулявалі па­шы­рэнне ў навуковым асяроддзі гіпотэз аб раннім ды сама­быт­ным узнікненні „руськага“ пісьма[45], якія нярэдка падавалі­ся на правах фактаў[46]. Як даводзіў Дз. Ліхачоў, пісьменства ў Кіеў­скай Русі прайшло доўгі час развіцця па–за межамі бага­служ­бовай літаратуры яшчэ да афіцыйнага хрышчэння, так што ў розных рэгіёнах Русі маглі самастойна ўзнікнуць нават роз­ныя сістэмы пісьма[47]. Той самай думкі пра ранняе дахры­сці­ян­скае развіццё ст.–руськага пісьма трымаліся М. Ціхаміраў[48] і П. Чарных[49]. На думку апошняга, глагалічнае пісьмо ўзнікла ў Паўночным Чарномор’і ў выніку развіцця „рыс і рэзаў“ задоўга да Кірылы і Мяфодзія[50]. С. Абнорскі нават дапускаў узнікненне ўсходнеславянскага пісьма ў часы дзяржавы антаў (III—IV ст.)[51], вядомай са згадак антычных гісторыкаў. Праўда, неўзабаве П. Кузняцоў быў вымушаны адмаўляць існаванне самабытнага пісьма ў дахрысціянскія часы[52]. Але і пазней некаторыя аўтары дапускалі стыхійнае складванне нейкага „протапісьма“ ва ўсходніх славян да Мараўскай мі­сіі[53]. Час ад часу рабіліся спробы абгрунтаваць існаванне дахрысціянскіх „протаазбук“ ці ранніх кірылічных азбук[54], што заўжды выклікала скептыцызм у спе­цыя­лістаў[55].

Усе такія „гіпотэзы“ грунтаваліся на няясных і фрагментарных звестках розных гістарычных крыніц, а таксама на сумнеўных ці проста неверагодных інтэрпрэтацыях розных эпіграфічных і археалагічных матэрыялаў, што дапускалі неадназначнае тлумачэнне[56]. Іх аўтары імкнуліся давесці самабытны і арыгінальны характар славянскага (а часта — вы­ключна „рускага“) пісьма, ігнаруючы ўплыў больш развітых культур і адмаўляючы запазычанне ад суседзяў[57].

Між тым, суседнія з Руссю культуры мелі ўсталяваныя сіс­тэмы пісьма: грэцкае пісьмо Візантыі, заходнееўрапейская ла­цін­ка, рунічнае скандынаўскае і рунічнае цюркскае, яўрэйскае пісьмо Хазарыі, а з канца IX ст. — і славянскае ў Балгарыі[58]. Неверагодна, што ў такім атачэнні ўсходнія славяне маглі за­й­­мац­ца вынаходніцтвам ці ўдасканаленнем нейкіх „рыс і рэзаў“ або „протапісьма“, як сцвярджалі прыхільнікі ідэі са­мабыт­на­га паходжання „руськага“ пісьма. Сапраўды, шмат якія народы ў Паў­ночным Прычарнамор’і, не маючы сталага пісь­менства, ужывалі нейкія знакі накшталт рунаў ці рысак. Але гэ­тыя зна­кі выкарыстоўваліся толькі для аказіянальных ці ма­ну­мен­тальных кароткіх надпісаў (родавыя знакі і імёны) на ка­мя­нях, дрэве, кераміцы, цэгле і не маглі развіцца ў сама­быт­нае пісьменства[59]. Ва ўсялякім выпадку, фанетычныя алфа­віты ў свеце пашыраліся практычна заўжды шляхам запазычання[60].

Крытыка аўтахтоннай канцэпцыі і яе карэктывы

Пасля смерці Сталіна ў СССР пачалі раздавацца крытычныя галасы супраць гіпотэзы Абнорскага і ўжытай ім метадалогіі ды аргументацыі[61]. Ужо напачатку 1950–х г. рашуча выступаў супраць яе Б. Ларын[62]. У канцы 1950–х г. з крытыкай беспадстаўных і недарэчных цверджанняў Абнорскага і яго паслядоўнікаў выступіў У. Левін[63]. Тады ж акрэсліў гіпотэзу Абнорскага як кан’юнктурную В. Вінаградаў[64], найбольш уплы­вовая асоба ў савецкім мовазнаўстве[65]. Але толькі ў сваёй пасмяротнай працы ён з усёй пэўнасцю ахарактарызаваў гэтую гіпотэзу як тэндэнцыйную, аднабаковую і антыгістарычную[66]. Выступілі супраць аўтахтоннай канцэпцыі і вучоныя ў замежжы[67]; ці не найбольшы ўнёсак па яе дыскрэдытацыі належыць А. Ісачанку[68].

Прычына недаверу навукоўцаў да гіпотэзы Абнорскага па­ля­гае не толькі ў яе відавочнай кан’юнктурнасці і спрэчнай ар­гументацыі, але таксама і ў тым, што яна спараджае некаторыя супярэчлівасці. Так, калі прыняць ідэю аб самабытнасці ст.–­руськай мовы, то цяжка вытлумачыць, як у слабаразвітым гра­мадстве Кіеўскай Русі, ды яшчэ ў дагістарычныя часы магла самастойна з’явіцца такая складаная і распрацаваная сістэма, як ст.–руськая мова, з яе рознастылёвасцю і шмат­жан­ра­васцю. Адэпты аўтахтоннай канцэпцыі напачатку адводзілі гэ­ты аргумент спасылкамі на ранняе развіццё ў дагі­ста­рыч­ныя часы, аднак усур’ёз прымаць іх цверджанні было немагчыма[69].

Таксама паводле Абнорскага атрымлівалася, што мова Кіеўскай Русі (па меншай меры, яе юрыдычна–актавая сфера) з’яўляецца фіксацыяй усходнеславянскай гаворкі[70]. Але на той час гаворка была звязана з тым ці іншым дыялектам і не магла мець адзінай стабільнай нормы, тады як нават у юрыдычна–актавых помніках якраз назіраецца пэўная ста­біль­насць і слаба праяўляюцца дыялектныя ўплывы[71]. Першыя і самыя раннія помнікі фіксуюць зусім не дыялектнае маўленне[72].

Каб адвесці гэты аргумент, прыхільнікі аўтахтоннай канцэпцыі высоўвалі шэраг гіпотэз: 1) ст.–руськая мова склалася на грунце вуснага кайнэ Кіева[73], хаця доказаў яго існавання так і не было прыведзена пасля Шахматава[74]; 2) дыялектная адметнасць ва Ўсходняй Славіі ў IX—XI ст. была нязначная, што неверагодна[75]; 3) наддыялектны характар ст.–руськай літаратурнай мовы, што склаўся ў выніку мяшання дыялектаў[76] (але калі паспела адбыцца такое мяшанне і чаму няма яго адлюстравання ў іншых помніках, апрача кіеўскіх?)[77]; 4) мінімальнасць адрозненняў паміж прышлай мовай і мясцовымі дыялектамі[78], што неверагодна, улічваючы сакральны і штучны характар царкоўнаславянскай мовы[79].

Апрача таго, Абнорскага дакаралі ў аднабаковым і тэндэнцыйным падборы моўнага матэрыялу, да таго ж вельмі сціп­лага і непаказальнага[80]. Пры аналізе ст.–руськай мовы ён звярнуўся ўсяго да 4 помнікаў: „Малення“ Данілы Заточніка“ (спісы XVI ст. і пераважна XVII ст.), „Слова пра паход Ігаравы“ (паводле спіса прыкладна XVI ст.), „Павучання Ўладзіміра Манамаха“ (спіс з Лаўрэнцьевага летапісу 1377 г.) і „Руськай праўды“ (спіс у складзе Наўгародскай кормчай 1282 г.)[81]. Аднак сваю гіпотэзу ён пабудаваў галоўным чынам на аналізе „Руськай праўды“ — найбольш старажытнага твора, у мове якога тым не менш прысутнічалі царкоўнаславянскія элементы[82]. Гэта не перашкодзіла яму зрабіць выснову, што помнік мае ўсходнеславянскую аснову, на якую наклаліся царкоўна­славянізмы, абвешчаныя пазнейшымі ўстаўкамі перапісчыкаў[83]. Праўда, усе іншыя помнікі, прыцягнутыя да разгляду С. Абнорскім, дэманстравалі яшчэ большую прысутнасць царкоўнаславянізмаў, што даследчык тлумачыў жанравай спецыфікай ды нагрувашчаннем пазнейшых эпох[84].

Тым не менш, прыцягненне разнастайных помнікаў пры­му­сіла Абнорскага і яго паслядоўнікаў казаць ужо не аб ад­сут­­нас­ці царкоўнаславянскага ўплыву, а аб тым, што „доля цар­коў­­­наславянскага ўздзеяння… вагаецца ў залежнасці ад пом­ні­ка“[85]. Такім чынам, першапачатковы тэзіс пра са­ма­стойнасць і самабытнасць ст.–руськай мовы быў пакрысе скарэктаваны.

У паслясталінскія часы высновы Абнорскага былі кваліфікаваныя як занадта катэгарычныя і не заўжды абгрунтаваныя, хаця і правільныя ў сваёй існасці[86]. Толькі асобныя з прыхільні­каў Абнорскага захоўвалі вернасць усім яго палажэнням[87]. Асабліва пікантна выглядалі іх аповеды пра дахрысціянскае ўзнікненне пісьменства на Русі[88]. Але прыхільнікі традыцыйнай канцэпцыі атрымалі магчымасць выказваць і абгрунтоўваць свае погляды ў СССР[89], хаця іх ганілі як памылковыя і фантастычныя, не абгрунтаваныя фактычным матэрыялам[90]. У сувязі з гэтым крытыку зазнаў нават А. Шахматаў[91].

Аднак аўтахтонная канцэпцыя захавалася ў сваёй аснове: у пісьменстве Кіеўскай Русі існавалі дзве літаратурныя мовы — цар­коўнаславянская і ст.–руськая, а ў вуснай сферы — яшчэ і дыя­лектная ўсходнеславянская гаворка[92]. Такім чынам, у Кіеў­­скай Русі фактычна было прызнана існаванне ў адну эпоху цэлых трох і нават больш моў[93]! Гэты погляд зрабіўся ў са­вец­кім мовазнаўстве аксіёмай і, падтрыманы ўладай, увайшоў ва ўсе падручнікі і навучальныя праграмы, стаў абавязковым для ўкраін­­­­скіх[94] і беларускіх[95] мовазнаўцаў, а таксама для славістаў у „братніх краінах сацыялізму“[96]. Расійскім вучоным у ста­­ліцах дазвалялася падтрымліваць альтэрнатыўныя ідэі ці аспрэч­ваць некаторыя палажэнні афіцыйнай канцэпцыі, але для „малодшых братоў“ на перыферыі гэта было амаль немагчыма.

Калі з царкоўнаславянскай мовай і ўсходнеславянскімі дыялектамі ніякіх тэарэтычных праблем не было, то генезіс і функцыянаванне ст.–руськай мовы выклікалі шмат пытанняў. Па–першае, няяснай заставалася структура гэтай мовы: наколькі значнымі былі ў ёй дамешкі царкоўнаславянізмаў і якімі граматычнымі, лексічнымі і сінтаксічнымі рысамі яна адрознівалася ад царкоўнаславянскай[97]? Многія такія рысы, што лічыліся спецыфічна ст.–руськімі, прысутнічалі і ў царкоўна­славянскай мове. Па–другое, як размяжоўваліся функцыі паміж дзвюма пісьмовымі мовамі, калі яны былі „блізкароднасныя, але самастойныя мовы“[98]? Па–трэцяе, няясны быў склад помнікаў ст.–руськай мовы: розныя аўтары налічвалі розную колькасць тэкстаў. Як вынік, ст.–руськая мова або пашыралася на ўсё пісьменства Кіеўскай Русі[99] ці на ўсё арыгінальнае і перакладное пісьменства[100], або зводзілася да некалькіх помнікаў (мастацкія творы з моцным фальклорным струменем — перш за ўсё „Слова пра паход Ігаравы“, ня­гле­дзячы на значную прысутнасць у ім царкоўнаславянізмаў, — летапісы, павучанне Ўладзіміра Манамаха, маленне Да­нілы Заточніка, некаторыя казанні)[101]. Спрэчным застава­ла­ся аднясенне сюды юрыдычна–актавых тэкстаў: адны са­вец­кія даследчыкі выводзілі іх за межы літаратуры (і разгляда­лі як „дзелавое“ пісь­менства)[102], тады як іншыя, наадварот, лі­чы­лі ці не самымі яскравымі ўзорамі ст.–руськай мовы[103], ад­носячы да іх таксама берастовыя граматы[104]. Па–чацвёртае, няясныя былі суадносі­ны гэтай мовы з жывой гутаркай. Напачатку савецкія мовазнаўцы спрабавалі атаясамліваць ст.–руськую пісьмовую мову з тагачаснай жывой гаворкай, але пазней, наадварот, адзначалі дыстанцыю паміж імі і нават падкрэслівалі штучнасць пісьмовай мовы ды яе наддыялектны характар[105]. Для развязання ўсіх гэтых супярэчлівасцяў было прапанавана некалькі тэорый.

Кампрамісныя тэорыі

Аўтахтонная канцэпцыя ў сваіх крайнасцях пярэчыла здароваму сэнсу многіх мовазнаўцаў. Але ўласны патрыятызм шмат якім расійскім даследчыкам замінаў прызнаць чужынную мову сродкам пісьмовай камунікацыі Кіеўскай Русі. Прапанаваныя імі кампрамісныя тэорыі так ці інакш спалучалі або мірылі абедзве канцыпцыі. Найбольш вядомымі з іх сталі тэорыя „тыпаў мовы“ В. Вінаградава, „стылёвая“ тэорыя, распрацаваная Р. Вінакурам, а потым А. Яфімавым, тэорыя ды­гласіі Б. Успенскага, значна меншую вядомасць атрымала ідэя гібрыднай мовы Б. Ларына. Папулярнасць той ці іншай тэорыі вызначалася не столькі яе эўрыстычнымі вартасцямі, колькі ўплывовасцю яе стваральніка ды шматлікасцю яго школы.

В. Вінаградаў лічыў, што ў Кіеўскай Русі існавала адна мова, але стылістычна (функцыянальна) дыферэнцаваная на 2 тыпы: кніжна–пісьмовы і народна–паэтычны, што былі замацаваныя за пэўнымі жанрамі ці тэмамі[106]. Адны тэксты (або жанры) адлюстроўвалі выключна кніжна–пісьмовы тып, тады як іншыя — амаль чысты народна–паэтычны. Паміж імі існавала шмат прамежкавых тэкстаў (жанраў), напрыклад, лета­пі­­сы, дзе гэтыя тыпы змешваліся і нават стваралі „цераспало­сі­цу“ стыляў альбо „прамежкавых родаў гутаркі“ (ці „разнавід­насцяў“), у залежнасці ад змены аб’екта ці тэмы апавядання[107]. Гэта не былі стылі адной мовы, паколькі яны мелі свае сферы ўжытку і не ўкладваліся ў адзіную моўную структуру, але і не асобныя мовы, паколькі ім была ўласціва значная лексічная, граматычная і семантычная еднасць і яны выступалі ў адным творы ці нават сказе[108]. Гэта была „складаная сістэма мовы“ ці „дзве разнавіднасці мовы“.

Як можна меркаваць, гэтыя два тыпы склаліся ў залежнасці ад памеру царкоўнаславянскіх уплываў[109]. Кніжна–пісь­мовы тып у Вінаградава раўназначны царкоўнаславянскай мове, насычанай усходнеславянскім элементам у ст.–руськіх аўтараў[110]. Уласна царкоўнаславянская мова для яго была абмежавана богаслужбовай і кананічнай літаратурай. Народна–паэтычны тып з’яўляецца ў Вінаградава літаратурнай апрацоўкай гутарковай усходнеславянскай мовы, адлюстраванай у фальклоры і вуснай традыцыі[111]. Гэты тып быў прадстаўлены, паводле Вінаградава, фактычна толькі адным помнікам: „Словам пра паход Ігаравы“; астатнія прыклады прыпадалі на фрагменты і выразы ў летапісах і некаторых іншых арыгінальных творах Кіеўскай Русі[112]. Паміж гэтымі тыпамі ўвесь час існавалі паліятывы — „прамежкавыя роды гутаркі“, да якіх уласна і належалі астатнія творы.

Погляды Вінаградава на мову пісьменства Кіеўскай Русі былі непаслядоўныя[113]. Яшчэ ў 1938 г. ён трымаўся думкі А. Шахматава і лічыў літаратурнай мовай Кіеўскай Русі царкоўнаславянскую[114], а погляды Абнорскага тады ж характарызаваў як кан’юнктурныя[115]. Нават у пасляваенны час Вінаградаў казаў толькі пра адлюстраванне вуснай гутарковай традыцыі ці стыхіі ў мове ст.–руськіх помнікаў[116]. У сваіх пазнейшых працах ён то прызнаваў існаванне дзвюх моў у Кіеўскай Ру­сі — царкоўнаславянскай (у літургічных і кананічных тэкстах) і ст.–руськай[117], то вёў гаворку пра два тыпы толькі ўнутры апошняй мовы, лічачы царкоўнаславянскую мову толькі „адной з разнавіднасцяў“ ст.–руськай мовы[118]. Услед за В. Віна­градавым і іншыя вучоныя пачалі лічыць царкоўнаславян­скую мову стылістычнай разнавіднасцю ст.–руськай мовы[119]. Аднак некаторыя вучоныя выступілі супраць такога залучэння царкоўнаславянскай мовы ў склад ст.–руськай[120]. Пазней Л. Жукоўская ўсур’ёз спрабавала давесці, што царкоўнасла­вян­скія тэксты Евангелля адносяцца да ліку помнікаў ст.–русь­кай мовы[121], але гэта не знайшло падтрымкі нават у пры­хіль­нікаў аўтахтоннай канцэпцыі[122]. Урэшце, было прапанавана разглядаць два тыпы Вінаградава як два варыянты цар­коў­наславянскай мовы[123].

В. Вінаградаў апераваў нейкімі слабаўцямнымі „тыпамі мовы“, але паняцце тыпу ў яго было нагэтулькі няпэўнае, што магло аб’ядноўваць царкоўнаславянскую мову Евангелля і мову царкоўнага казання (напрыклад, „Слова пра закон і дабрадаць“ мітрапаліта Іларыёна, у якім прысутнічае слабы ўсход­­не­славянскі элемент). Вінаградаўскі паслядоўнік А. Гарш­коў, які спрабаваў самастойна разабрацца ў гэтых двух тыпах мо­вы, не мог прыдумаць нічога лепшага за „дзве асобныя (ха­ця і падобныя) структуры, што наблізіліся і ўзаема­дзей­ні­чаюць паміж сабой“[124]. Урэшце, тэорыя Вінаградава была раскрытыкаваная ў замежжы і СССР як няясная, супярэчлівая і неабгрунтаваная[125], хаця ў 1960—70–я г. яе пад­трымлівалі некаторыя вучоныя[126]. Напэўна, адчуваючы слабасць сваіх пабудоў, вучоны ў апошняй сваёй працы ўжо не згадваў пра „два тыпы“[127]. Першапачаткова Вінаградаў казаў пра тры тыпы пісьмовай мовы Кіеўскай Русі: царкоўна–рэлі­гій­ны, літаратурна–мастацкі, актава–юрыдычны. Першы тып быў заснаваны на царкоўнаславянскай стыхіі, апошні на ўсходнеславян­скай, а сярэдні ўяўляў сабой іх сумяшчэнне[128]. Пры стварэнні сваёй тэорыі Вінаградаў пакінуў два першыя тыпы, а трэці проста выдаліў за межы літаратурна–пісьмовай мовы[129], „вярнуўшы“ яго назад толькі ў мову Масковіі XVII ст.[130]

На самай справе, тэорыя Вінаградава была толькі трансфармацыяй „стылёвай“ тэорыі, выкладзенай яшчэ ў даваенны час Р. Вінакурам і развітай потым А. Яфімавым. Вінакур вылучыў у пісьменстве Кіеўскай Русі тры стылі: царкоўна–кніжны, „дзелавы“ і літаратурны, адпаведна тром асноўным групам помнікаў — царкоўным, юрыдычна–актавым і літаратурным[131]. Далейшае развіццё гэты погляд знайшоў у А. Яфімава, які атаясаміў стылі з жанрам. У пісьменстве Кіеўскай Русі ён вылучаў столькі стыляў, колькі было вядома жанраў ці відаў дыскурсу, не прамінаючы акты і кодэксы (дакументальна–юрыдычны стыль) і берастовыя граматы (эпісталярны стыль)[132]. Гэтыя стылі былі аб’яднаныя ў дзве буйныя групы: свецкія і царкоўна–літаратурныя[133], апрача таго існавалі рознастылёвыя, мяшаныя творы (напрыклад, павучанне Манамаха). Усе стылі ўтваралі адзіную літаратурна–пісьмовую мову Кіеўскай Русі[134]. Погляды Яфімава былі крытыкаваныя за механічнасць і супярэчлівасці[135], таксама як і сама ідэя „трох стыляў“[136]. Гэтая ідэя відавочна была перанятая з „трох штыляў“ М. Ламаносава[137]; сам Р. Вінакур характарызаваў тры вылучаныя ім стылі як „высокі, урачысты“, „нізкі, побытавы“ і „сярэдні“[138]. Як і ў Ламаносава, розніца паміж стылямі залежала ад долі царкоўнаславянізмаў[139]. Тым не менш, „стылёвая“ тэорыя знайшла падтрымку многіх вучоных[140] і зрабілася даволі папулярнай[141]. Яна стварала ўражанне, што моўная неаднастайнасць ст.–руськіх помнікаў мае навуковае тлумачэнне і знойдзены нейкі ключ, які дазваляе аб’яднаць у адно мову і літургічных тэкстаў, і грамат. Гэтая тэорыя была зручная і тым, што сцвярджала існаванне ў Кіеўскай Русі адной літаратурна–пісьмовай мовы[142].

Фактычна, канцэпцыя Вінаградава апісвае культурны білінгвізм („суадносіны дзвюх гутарковых стыхіяў“) своеасаблівага тыпу, які праяўляўся ў жанрава–стылёвай сферы: адна мова функцыянавала пераважна ў кніжна–пісьмовай сферы, другая — у народна–паэтычнай. Таму заканамерным развіццём гэтай канцэпцыі стала дыгласійная тэорыя Б. Успен­скага[143].

Тэорыя, распрацаваная Б. Успенскім у 1980–я гг.[144], зыхо­дзіць з таго, што ў Кіеўскай Русі існаваў білінгвізм спецы­фіч­на­га тыпу — дыгласія, пры якой царкоўнаславянская мова і ўсход­неславянская гутарка былі функцыянальна размежаваныя. Царкоўнаславянская мова функцыянавала ў прэстыжных, „высокіх“ жанрах (імі былі кніжныя сферы), а ўсходне­сла­вянская — у непрэстыжных, „нізкіх“ (вусныя і актава–юры­дычныя). Члены моўнага калектыву ўспрымалі гэтыя мо­вы як адзіную мову, якая рэалізавалася ў дзвюх формах: кніж­най і някніжнай (пераважна вуснай). Тэорыя Ўспенскага бы­ла пад­трымана некаторымі вучонымі[145], пераважна на За­ха­дзе[146], але ў многіх яна выклікала крытыку[147]. У СССР нават рыхтаваўся пагром гэтай тэорыі як непатрыятычнай, паколькі яна, на думку крытыкаў, не толькі адмаўляла функцыянаванне ст.–руськай мовы ў пісьмова–літаратурнай сферы і ўздымала ролю царкоўнаславянскай мовы, але і абгрунтоўвала немагчымасць узнікнення літаратурна–пісьмовай мовы на грунце мясцовай гаворкі ўсходніх славян[148].

Паводле Ўспенскага, у Кіеўскай Русі было дзве літаратурна–пісьмовыя мовы, паміж якімі адбывалася пераключэнне, у залежнасці ад змены камунікацыйных установак (тэматыкі вы­каз­вання) карыстальніка[149]. Выбар таго ці іншага элемента быў аб­умоў­лены ўстаноўкамі карыстальніка: калі ён захоча, то „мо­жа карыстацца (у той ці іншай ступені) рус<кімі> формамі“[150]. Але не ва ўсіх выпадках (і такіх выпадкаў больш) гэтыя ўстаноўкі можна было вызначыць і не заўсёды яны самі праяўля­ліся. Тады даследчыку нічога не заставалася, як падзяляць тэксты паводле іх жанравай характарыстыкі[151]. Такім чынам, дыгласійная тэорыя Ўспенскага апісвала толькі характар пераключэння кодаў (якое магло адбывацца нават у адным сказе)[152] і прыроду чаргавання гэтых кодаў, але яшчэ не вызначала характар самой ст.–руськай мовы. Лепшыя ілюстрацыі такіх пераключэнняў і чаргаванняў былі ўзятыя аўтарам з тэкстаў XVI—XVII ст., калі ўжо адрозненне ўсходнеславянскіх і царкоўнаславянскіх элементаў усведамлялася і лёгка кантралявалася пісцамі.

Дыгласійная тэорыя таксама не магла вытлумачыць, чаму ад­ны сферы камунікацыі належаць да „высокіх“, а іншыя да „ніз­кіх“. К.–Д. Зееман тлумачыў гэта тым, што сферы права, су­да, гандлю і канцылярыі фіксавалі вусныя акты мовы, тады як лі­таратура, асабліва тая, што ішла з Візантыі (перакладная), не была звязаная непасрэдна з фіксацыяй вусных формаў[153]. Та­му актавае пісьменства адлюстроўвала вусную гаворку, ха­ця і не было непасрэднай гутарковай імправізацыяй; у ім былі фор­мулы, але не было нарматываў, уласцівых кніж­наму пісь­мен­ству. Пры гэтым ён падкрэсліваў, што вусная мова права ўсход­ніх славян склалася задоўга да прыняцця імі хрысціянства.

Тэорыя Ўспенскага мела шумлівы поспех (праўда, хутчэй дзякуючы выключнай эрудыцыі аўтара і бліскучаму выкладу яго поглядаў), у 1980–я г. яна трыумфавала па славістычных кафедрах Еўропы і крыху спакайней — СССР, аднак у 1990–я г. надышло больш спакойнае і нават крытычнае стаўленне да яе[154]. Канцэпцыя дыгласіі ўвогуле нічога не тлумачыла і не вырашала. Фактычна, яна апісвала размеркаванне сфераў ужытку гутарковай і пісьмовай моў, але такое размеркаванне ўласціва і сучаснай мове. Больш за тое, наяўнасць тэкстаў з мя­шанай мовай здольна паставіць пад сумнеў само існаванне дыгласіі[155]. Хаця сам аўтар і не адмовіўся ад сваёй тэорыі, але ў артыкуле 1995 г. ён ніводнага разу не згадаў пра ды­гла­сію[156]. У гэтым артыкуле ён вёў гаворку пра гібрыдную царкоўнаславянскую мову, на якой была напісана асноўная маса арыгінальных тэкстаў Кіеўскай Русі, а таксама стандартную царкоўнаславянскую мову. У свядомасці носьбітаў ст.–руськая мова (якая ў аўтара перацякае ў рускую) і царкоўнаславянская выступалі як два рэгістры адзінай сістэмы, што ўзаемна дапаўнялі адзін аднаго. Фактычна, гэта азначала вяртанне да поглядаў Б. Ларына і да тэрміналагічных паліятываў У. Вінаградава.

Б. Ларын лічыў ст.–руськую мову мяшанай, гібрыднай, у якой спалучаліся паўднёва– і ўсходнеславянскія элементы: у адных жанрах ці помніках пераважалі першыя, у іншых — апошнія[157]. На яго погляд, мяшанне адбывалася немінуча, паколькі ўсходнія славяне не маглі ў масе дасканала авалодаць прынесенай мовай. Пры гэтым некаторыя асобныя царкоўнаславянізмы маглі пранікнуць у жывое маўленне раней, чым у пісьменства[158]. Ён падкрэсліваў, што ў граматах і судовых кодэксах ніколі не існавала чыста ўсходнеславянскай стыхіі без царкоўнаславянскіх дамешкаў[159]. Разам з тым, і ў царкоўных помніках толькі зрэдку адсутнічалі ўсходнеславянскія элементы[160]. Такім чынам, ст.–руськая мова была ўтварэннем, сярэднім паміж царкоўнаславянскай мовай і ўсходнеславян­скай гаворкай. Ідэя гібрыднай мовы (у тэрмінах таго часу — амагальмнай), у якой царкоўнаславянскія і ўсходнеславян­скія элементы суадносіліся ў залежнасці ад жанру помніка, раней выказвалася Р. Вінакурам[161].

Затуханне і плён дыскусій

У выніку зацятай дыскусіі пытанне аб кваліфікацыі мовы Кіеўскай Русі заблыталася канчаткова[162]. Адны аўтары пачалі эклектычна спалучаць кампрамісныя тэорыі[163], тады як іншыя спрабавалі наогул скасаваць пытанне, абвясціўшы існаванне ў Кіеўскай Русі агульнаславянскай мовы, адзінай для паўднёвых і ўсходніх славян[164], што сустрэла крытыку[165]. З разбурэннем СССР пачало здавацца, што гэтае пытанне страціла сваю актуальнасць.

Абедзве канцэпцыі шукалі (і знаходзілі) свае аргументы ў тэк­стах, часта аднолькавых. У ст.–руськіх помніках даследчы­кі знаходзілі і царкоўнаславянскія, і ўсходнеславянскія элемен­ты, якія камбінаваліся па–рознаму ў залежнасці ад жанру пом­ніка і камунікацыі (дыскурсійнай тэхнікі). Гэта сведчыць як пра заганы метадалогіі даследчыкаў, так і пра моўную неадна­роднасць ст.–руськіх помнікаў. З аднаго боку, у Кіеўскай Русі іс­навалі жанры і творы, што вызначаліся выключна чыстай цар­коўнаславянскай мовай ці наадварот, шырокай усходнесла­вянскай стыхіяй і мінімальнай колькасцю царкоўнаславянізмаў, з другога, вядома шмат твораў прамежкавага, палія­тыў­на­га характару. Але сапраўдныя суадносіны адных і другіх эле­ментаў вывучаліся ў лепшым выпадку на прыкладзе асобных помнікаў, да таго ж часта на падставе выбарак ці фрагмен­таў.

Зразумела, што пабудаваныя на такім нязначным матэрыяле тэорыі насілі спекуляцыйны ці схематычны характар[166]. Гэта хутчэй меркаванні, часта аздобленыя суб’ектыўнымі інтэрпрэтацыямі, чым пагрунтаваныя на практычных доследах высновы[167]. Толькі ў 1990–я г. з’явілася сістэмнае даследаванне, якое абапіралася на статыстычны ўлік дадзеных ужо значнай колькасці помнікаў Кіеўскай Русі, як арыгінальных, так і перакладных, перапісаных з паўднёваславянскіх арыгіналаў у розных рэгіёнах[168], хаця колькасць і жанравая разна­стайнасць помнікаў і тут далёка не вычарпальныя[169]. Праўда, папярэднія даследчыкі, што браліся пацвердзіць ці абвергнуць высновы Абнорскага, прыцягвалі значна менш матэрыялу: М. Мяшчэрскі аналізаваў 16 помнікаў, А. Яфімаў — 18, Б. Ларын — 23, А. Кавалеўская — 32, А. Гаршкоў — 55[170].

Яшчэ А. Гаршкоў спрабаваў з дапамогай лінгвістычнага крытэрыю вызначыць адрозненне паміж царкоўнаславянскай мовай і „народнай усходнеславянскай мовай“ (разумеючы пад ёй і дыялект, і мову пісьменства Кіеўскай Русі). Ён прыйшоў да высновы, што фанетычныя, марфалагічныя, слова­ўтваральныя і сінтаксічныя адрозненні паміж імі адсутнічаюць ці вельмі слабыя[171]. Адзіным магчымым крытэрыем магла б служыць лексіка, але яе галоўная частка з’яўляецца агульнай для дзвюх моў, а размежаванне адрознай лексікі не дастаткова выразнае[172]. На працягу XX ст. рабіліся спробы вызначыць уласна ўсходнеславянскую лексіку ў ст.–руськіх помніках, аднак іх вынік (далёка не бясспрэчны) не пераўзыходзіць сотні слоў[173], тады як агульная і ўласна царкоўнаславянская лексіка налічвае дзесяткі тысяч слоў. Таму Гаршкоў прапаноўваў вызначаць ст.–руськія помнікі паводле семантыкі і экспрэсіі іх лексікі, сінтаксічных асаблівасцяў і нават мастацка–выяўленчых прыёмаў (г. зн. дыскурсійных структур)[174]. У сувязі з гэтым ён патрабаваў усё больш тонкіх і глыбокіх доследаў, якія нібы толькі і здольныя вырашыць пытанне, без звяртання да генетычных (фармальных) параметраў[175]. Якраз такія параметры неаспрэчана сведчылі, што аснова царкоўнаславянскай мовы і мовы пісьменства Кіеў­скай Русі — аднолькавая[176]. Праўда, насуперак логіцы А. Гарш­коў лічыў яе… „рускай“, паколькі, маўляў, стваральнікамі тэкстаў і іх карыстальнікамі былі „рускія“ кніжнікі[177]. Такой тэр­міналагічнай эквілібрыстыкай вучоны спрабаваў вырашыць заблытанае пытанне.

Заключэнне

Пытанне аб паходжанні літаратурна–пісьмовай мовы Кіеў­скай Русі доўгі час насіла акадэмічны характар. Аднак на пачатку 1930–х г. у СССР яно было штучна раздзьмутае зусім не па навуковых прычынах. На замову ўлады (калі не прамымі інспірацыямі Сталіна) і ўзнікла аўтахтонная канцэпцыя, якая ў пасляваенны час здабыла поўную падтрымку савецкага кіраўніцтва[178]. Умяшанне ўлады не толькі справакавала пра­цяг­лую дыскусію, але і ператварыла акадэмічнае пытанне ў па­літычнае. Гэта ўскладніла вырашэнне ўсяго пытання ў пас­ля­сталінскія часы, калі недарэчнасці аўтахтоннай канцэпцыі ўжо маглі публічна крытыкавацца. Быў створаны шэраг скла­да­ных і ўвогуле неадэкватных тэорый з мэтай захаваць сутнасць канцэпцыі і прыстасаваць яе да новых фактаў і поглядаў, знайсці кампраміс паміж навукай і дзяржаўнай ідэалогіяй.

І справа тут была ўжо не ў сервілізме савецкіх мовазнаўцаў. Многія з іх шчыра падзялялі аўтахтонную канцэпцыю ці яе мадыфікацыі, паколькі гэта адпавядала іх патрыятычным пачуццям. Для многіх расійскіх аўтараў сама думка, быццам мова „вялікага і магутнага“ народа можа грунтавацца на нярускай, чужыннай аснове, здавалася хлуслівай ці непраўдападобнай[179]. Яны не маглі згадзіцца з тым, што духоўныя каштоўнасці іх народа могуць быць створаныя на чужой, прынесенай мове. Падобны падыход на самай справе з’яўляецца ненавуковым і антыгістарычным, паколькі гісторыя якраз сведчыць, што мовы больш развітых культур абслугоўвалі, нягле­дзячы на сваю чужыннасць, камунікацыю менш развітых (пры­клады, пачынаючы ад Вавілоніі да эпохі Рамантызму, добра вядомыя, каб іх прыводзіць). Аўтахтонная канцэпцыя якраз і была пакліканая абвергнуць гэта і абгрунтаваць з лінгвістычнага боку самабытнасць ды высокі ўзровень развіцця ўсходніх славян у старажытнасці.

Недахоп Абнорскага быў у тым, што ён, імкнучыся распаўсюдзіць сваю гіпотэзу на ўсё пісьменства Кіеўскай Русі, абапёрся толькі на ўсходнеславянскія элементы. Улік толькі гэтых элементаў абмяжоўваў „ст.–руськую мову“ некалькімі юрыдычна–актавымі помнікамі[180]. Сапраўды, менавіта ў та­кім аб’ёме помнікаў, на такой тэкставай базе (вельмі нешматлікай) і можа быць прызнана існаванне ст.–руськай мовы[181]. Гэтак разумелі яе А. Шахматаў, А. Сабалеўскі і шмат іншых вучоных[182]. Але ў такім выпадку адпадае неабходнасць у са­мім тэрміне „ст.–руськая мова“, паколькі для гэтага лінгвоніма не знаходзіцца этноніма (ніякіх „старажытных русаў“ не існавала[183], былі толькі ўсходнія славяне) і з большым правам яго замяняе тэрмін „усходнеславянская мова“. Гаворку можа весці пра ст.–руськую літаратуру ці кніжнасць, але не пра мову[184]. Для большасці расійскіх вучоных гэта здавалася нонсэнсам ці парадоксам[185]. Яны не маглі перамагчы ўласнага па­трыятызму і адмовіцца ад традыцыйнага тэрміна, з якім былі звязаныя ўяўленні пра былую веліч іх дзяржавы[186].

Здавён расійскае імперскае гледжанне разглядала Кіеў­скую Русь як пачатковы этап расійскай імперскай дзяржаўнасці. Адпаведна гэтаму яе мова ўважалася расійскімі вучонымі XIX ст. за пачатковы этап амаль выключна рускай літаратурнай мовы. Гэты погляд у цэлым быў акцэптаваны ў 1930–я г. і савецкай ідэалогіяй, хаця і з дамешкам інакшага разумення этнічнай ды моўнай гісторыі ўсходніх славян, а менавіта як супольнасці / спадчыны трох усходнеславянскіх народаў. Праўда, такое разуменне арыентавалася хутчэй на навукоўцаў УССР і БССР і было неабавязковае для расійскіх вучоных. І сапраўды, імпліцытна расійскае мовазнаўства на працягу ўсяго XX ст. лічыла ст.–руськую мову пачатковым этапам рускай мовы. Ва ўяўленні некаторых расійскіх вучоных Кіеўскую Русь наогул насяляў адзіны „рускі“ народ, а ўкраінцы і беларусы з’яўляліся толькі недзе з XIV ст., прычым са складу „рускага“ народа[187]. У такім выпадку тэрмін „ст.–руськая мова“ аўтаматычна станавіўся запатрабаваным як назва пачатковага этапу рускай мовы.

Таму гіпотэза Абнорскага была раскрытыкаваная савец­кімі аўтарамі не за сваю ненавуковасць, а за тое, што абапіралася толькі на ўсходнеславянскія элементы[188]. Да ст.–руськай мовы трэба было далучыць не толькі некалькі юрыдычна–актавых крыніц, але — і галоўным чынам — усё велізарнае пісьменства Кіеўскай Русі. Менавіта на гэта і былі арыентаваныя ўсе карэктывы аўтахтоннай канцэпцыі і кампраміс­ныя тэорыі, што паўсталі ў 2–й палове XX ст. Усе яны так ці інакш спрабавалі звязаць гэтае багатае пісьменства з рускай мовай і крытыкавалі гіпотэзу Абнорскага хутчэй у дэталях, чым па сутнасці[189]. У выніку, да ліку ст.–руськіх помнікаў пры­лучалі­ся ці не ўсе тэксты ўсходнеславянскага паходжання, напісаныя кірыліцай — усіх іх можна было прызнаваць варыянтамі адной мовы, яе тыпамі ці стылямі[190].

Сама шматлікасць ды складанасць прапанаваных карэктываў і тэорый ужо сведчыць пра іх неадэкватнасць. Да таго ж большасць аўтараў грунтавалася на матэрыяле параўнальна невялікага кола помнікаў, імкнучыся ахарактарызаваць не столькі мову помніка цалкам, колькі паказаць усходнеславянскі элемент у ім, прычым часта абмяжоўваючыся фрагментамі ці прыкладамі. У выніку ўзнікала карціна, што пад­пірала хутчэй ідэі даследчыка, чым адлюстроўвала моўную рэальнасць. Тым не менш, з дапамогай такіх „доследаў“ і „прац“ абгрунтоўваліся „навуковыя“ ідэі палітычна–прапагандысцкай накіраванасці і граміліся няўгодныя навуковыя канцэпцыі, як гэта было, напрыклад, з тэорыяй Б. Успенскага[191].

Насамрэч можна казаць пра існаванне толькі адной лі­таратурна–пісьмовай мовы Кіеўскай Русі — царкоўнасла­вян­скай[192]. У некаторых творах і жанрах у яе складзе прысут­нічалі ўсходнеславянскія элементы, ці то як вынік памылак, ці то як арганічны складнік тагачаснай нормы, ці то як адлю­страванне народнай гутарковай стыхіі, аднак ва ўсіх вы­пад­ках яны былі нязначныя, каб даць пачатак іншай мове[193]. Гэта быў хутчэй усходнеславянскі (ці ст.–руські) варыянт (інакш — рэдакцыя) царкоўнаславянскай мовы. Пры жадан­­ні, у яго складзе можна вылучаць народна–побытавыя ці эпіч­на–паэтычныя шыхты або плыні (аднак здаецца, што называць іх стылямі метадалагічна хібна, паколькі ў сучаснасці немагчыма адчуваць стылістычную афарбоўку старажытных тэкстаў, а стылеўтваральныя маркеры іх мовы практычна не вывучаныя).

Тым не менш, асобная мова ўзнікла ў Кіеўскай Русі — гэта мо­ва юрыдычна–актавага пісьменства, заснаваная на ранейшай вуснай традыцыі права ўсходніх славян, але не без цар­коў­наславянскага ўплыву. Гэтая мова не выкарыстоўвалася для стварэння літаратурных твораў, таму можна спрачацца, ці лі­чыць яе літаратурнай мовай. У любым выпадку гэтая мова ме­ла абмежаваны і даволі дакладна акрэслены ўжытак; мена­ві­та яна і стала падмуркам для канцылярскай мовы ВКЛ з XIV ст.


[1] Гл.: Виноградов В. В. Основные проблемы изучения образования и развития древнерусского литературного языка. Москва, 1958. (IV Международный съезд славистов: Доклады.) С. 4—6 (перадрук: Исследования по славянскому языкознанию. Москва, 1961. С. 4—113; Виноградов В. В. Избранные труды: История русского литературного языка. Москва, 1978. С. 65—151). У дэталях гісторыю пытання гл.: Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском и древнерусском литературном языке // Древнерусский литературный язык в его отношении к старославянскому. Москва, 1987. С. 7—29, гл. асабліва с. 12—27.
[2] Якубинский Л. П. История древнерусского языка. Москва, 1953. С. 276. Усе інверсіі шрыфту ў цытаце належаць яе аўтару.
[3] Пад тэрмінам „стараславянская мова“ звычайна разумеюць мову самых старажытных помнікаў кірыла–мяфодзіеўскай эпохі (IX—X ст.), у такім выпадку тэрмін „царкоўнаславянская мова“ адносіцца ўжо да пазнейшых па часе з’яўлення помнікаў, гл.: Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 9—10.
[4] Тэрмін „старабалгарская мова“, які адназначна ўказвае на этнічную аснову гэтай мовы, не падабаўся савецкім вучоным, якія аддавалі перавагу тэрміну „стараславянская мова“. Дыскусію па гэтым пытанні гл. напрыклад: Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 8, 10—12; Хабургаев Г. А. К вопросу о терминологическом обозначении объекта палеославистики // Вопросы языкознания. 1987. № 4. С. 59—68.
[5] Гл. шэраг яго асноўных прац, дзе закранаецца гэтае пытанне: Шахматов А. А. Курс истории русского языка. [2–е литограф. изд.] С.–Петербург, 1910—1911. Ч. 1. С. 60, 62; Шахматов А. А. Очерк древнейшего периода истории русского языка. Петроград, 1915 [репринтн. изд.] Москва, 2002 (Энциклопедия славянской филологии. Вып. 11.1.). С. XXXIX; Шахматов А. А. Введение в курс истории русского языка. Ч. 1: Исторический процесс образования русских племён и наречий. Петроград, 1916. С. 81—83. Праца А. Шахматава 1913 г., прысвечаная паходжанню рускай мовы, была ў 1920—30–я г. у СССР галоўным падручнікам па гісторыі рускай літаратурнай мовы і мела некалькі перавыданняў (1925, 1930, 1936); далей цытуецца паводле апошняга савецкага выдання: Шахматов А. А. Очерк современного русского литературного языка. [4–е изд.] Москва, 1941. С. 60—62.
[6] Шахматов А. А. Курс истории русского… Ч. 1. С. 135.
[7] Тамсама, с. 201; Шахматов А. А. Введение в курс истории…. Ч. 1. С. 81—82.
[8] Гл. напрыклад: Шахматов А. А. Введение в курс истории… С. 82. Падставай для такой высновы яму служыла ўзнёслая мова кіеўскіх былін, насычаная царкоўнаславянізмамі, а таксама змест некаторых з іх, звязаны з падзеямі ці асобамі балгарскай гісторыі, гл. таксама: Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 11—12, 81.
[9] Шахматов А. А. Очерк современного русского… С. 70—90; гл. таксама: Šachmatov A., Shevelov G. Die kirchenslavischen Elemente in der modernen russischen Literatursprache. Wiesbaden, 1960. (Slavistische Studienbücher, 1) P. 6—38. Прыведзены Шахматавым матэрыял тычыўся літаратурнай мовы і пазней папаўняўся дыялектным (гл.: Якубинский Л. П. История древнерусского языка… С. 113—118). Гл. таксама: Староболгаризмы и церковнославянизмы в лексике русского литературного языка: Учебный словарь / Сост. П. Филковский. София, 1987. Т. 1—3.
[10] Шахматов А. А. Очерк современного русского… С. 69—70.
[11] Гл. напрыклад: Унбегаун Б. О. Разговорный и литературный русский язык // Oxford Slavonic papers. 1950. Vol. 1. P. 26—36; Unbegaun B. O. L’héritage cyrillo–méthodien en Russie // Cyrillo–Methodiana: Zur Frühgeschichte des Christentums bei den Slaven; 863—1963. Köln; Graz, 1964. (Slavistische Forschungen, 6) S. 470—482; Унбегаун Б. О. Язык русской литературы и проблемы его развития // VI–e Congrès inter­national des slavistes, Prague, 7–13 aoыt, 1968: Communication de la délégation française et la délégation suisse. Paris, 1968. P. 129 і наст., Unbegaun B. O. Le russe littéraire est–il dorigine russe? // Revue des études slaves. 1965. Vol. 44. P. 19–28 (перадрук: Unbegaun B. O. Selec­ted papers of Russian and Slavonic philology. Oxford, 1969. P. 299—311); Унбегаун Б. О. Историческая грамматика русского языка и её задачи // Язык и человек: Сборник статей памяти профессора П. С. Кузнецова. Москва, 1970. (Публикации отдела структурной и прикладной лингвистики, 4) С. 262—267; Унбегаун Б. Русский литературный язык: Проблемы и задачи его изучения // Поэтика и стилистика русского литературного языка: Памяти академика В. В. Вино­градова. Ленинград, 1971. С. 329—333.
[12] Гл. напрыклад: Виноградов В. В. О новых исследованиях по истории русского литературного языка // Вопросы языкознания. 1969. № 2. С. 3—18, гл. с. 3—10; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского литературного языка. Москва, 1981. С. 13—15, 26—60. Гэты аўтар паспрабаваў падлічыць колькасць царкоўнаславянізмаў у рускай мове, але ён усяляк памяншаў колькасць і аб’ём крытэрыяў для іх вылучэння (тамсама, с. 26—58), таму ў яго атрымалася лічба паміж 23 і 10% (тамсама, с. 58—60, 252).
[13] Так меркаваў Шахматаў, гл.: Шахматов А. А. Очерк древнейшего периода… С. XXXIX.
[14] Issatschenko A. Vorgeschichte und Entstehung der modernen russischen Literatursprache // Zeitschrift für slavische Philologie. 1974. Bd. 37. S. 235—274; Исаченко А. В. Когда сформировался русский литературный язык? // Wiener slavistisches Jahrbuch. 1978. Bd. 24. S. 124—136.
[15] Ідэя пра гарадское кайнэ Кіева, якое адрознівалася ад вакольнай гаворкі палян, належыць А. Шахматаву, гл.: Шахматов А. А. К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства народного просвещения. 1899. № 4. С. 324—384; Шахматов А. А. Введение в курс истории… С. 80—81, 82—83. Гэтая ідэя мусіла вытлумачыць адсутнасць яскравых дыялектных рысаў у пом­ніках кіеўскага паходжання (пералік гэтых помнікаў гл.: Соболев­ский А. И. Источники для знакомства с древнекиевским говором // Журнал Министерства народного просвещения. 1885. № 2. (Ч. 237.) С. 349—357, пералік гл. на с. 352—356; Соболевский А. И. Древнекиевский говор // Известия отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. 1905. Т. 10. Кн. 1. С. 308—323). Са­праўды, у кіеўскіх помніках у найменшай ступені праяўляюцца дыялектныя рысы (напрыклад, практычна няма ўкраінізмаў, гл.: Булаховський Л. А. Питання походження української мови. Київ, 1956. С. 47—103 (перадрук: Булаховський Л. А. Вибрані праці в 5 т. Т. 2: Українська мова. Київ, 1977. С. 12—216), гл. с. 43, 46, 122 і інш.), але гэта тлумачыцца хутчэй канцэнтрацыяй у Кіеве, царкоўным цэнтры тагачаснай Русі, большай колькасці адукаваных кніж­нікаў і пісцоў, гл.: Истрин В. И. Очерк истории древнерусской литературы домосковского периода. Петроград, 1922. С. 82.
[16] Аналіз поглядаў А. Шахматава па гэтым пытанні гл.: Бернштейн С. И. А. А. Шахматов как исследователь русского литературного языка // Шахматов А. А. Очерк современного русского литературного языка. [4–е изд.] Москва, 1941. С. 5—55, гл. с. 23—34.; Виноградов В. В. История русского литературного языка в изображении акад. А. А. Шахматова // Филолошки преглед. 1964. Кн. 2. Св. 3/4. С. 65—88 (пера­друк: Виноградов В. В. Избранные труды: История русского литературного языка. Москва, 1978. С. 216—226).
[17] Так, А. Шахматаў меркаваў, што асобы, якія заканчвалі царкоўныя школы, размаўлялі на царкоўнаславянскай мове, гл.: Шахматов А. А. Введение в курс истории… С. 81—82, таксама гл.: Шахматов А. А. Курс истории русского… С. 199—200, 209.
[18] Соболевский А. И. История русского литературного языка. Ленин­град, 1980. С. 31, 35.
[19] Соболевский А. И. Древняя церковнославянская литература и её значение // Мирный труд. 1908. № 6. С. 90—112, гл. с. 102.
[20] Соболевский А. И. История русского литературного… С. 39.
[21] Гл.: Бернштейн С. И. А. А. Шахматов как исследователь русского… С. 26—27, 33; Дурново Н. Н. Введение в историю русского языка. Москва, 1960. С. 32—33, 35—36 (перадрук: Дурново Н. Н. Избранные работы по истории русского языка. Москва, 2000. (Языки русской культуры, 36.) С. 1—337). Першае выданне гэтай кнігі выйшла ў 1927 г. (Брно), аднак савецкае выданне лепш адрэдагаванае і значна ўдакладненае.
[22] Обнорский С. П. Русская правда как памятник русского литературного языка // Известия АН СССР. Серия VII: Отделение общественных наук. 1934. № 10. С. 749—776 (перадрук: Обнорский С. П. Избранные работы по русскому языку. Москва, 1960. С. 120—144); Обнорский С. П. Очерки по истории русского литературного языка старшего периода. Москва—Ленинград, 1946.
[23] Обнорский С. П. Русская правда как памятник… С. 772—776. Ролю Ноўгарада ў распаўсюджанні пісьменства на „народнай“ мове пад­трымліваў і Л. Якубінскі, гл.: Якубинский Л. П. История древнерусского языка… С. 278, 283.
[24] Обнорский С. П. Русская правда как памятник… С. 774—775.
[25] Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 7.
[26] Яшчэ ў 1927 г. С. Абнорскі трымаўся поглядаў свайго настаўніка, сцвярджаючы, што літаратурнай мовай Кіеўскай Русі была царкоўнаславянская (гл.: Бархударов С. Г. Творческий путь академика С. П. Обнорского // Обнорский С. П. Избранные работы по русскому языку. Москва, 1960. С. 3—25, гл. с. 15). У сваім артыкуле 1934 г. ён, крытыкуючы канцэпцыю А. Шахматава, нідзе не ўказаў на яго, а палемізаваў з „агульнай ісцінай, што ўвайшла ва ўжытак гісторыі рускай літаратурнай мовы і <…> прымаецца без спецыяльных доказаў“ (гл.: Обнорский С. П. Русская правда как памятник… С. 772). У сваёй манаграфіі ён наогул заўважыў, што А. Шахматаў сам „спецыяльна праблемай гісторыі рускай мовы не цікавіўся, не займаўся“, а пытанне паходжання рускай літаратурнай мовы „выклаў… згодна са звыклымі ўяўленнямі свайго часу“ (гл.: Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 5). Як бачна, вучань імкнуўся вывесці асобу свайго настаўніка з–пад крытыкі.
[27] Филин Ф. П. Об истоках русского литературного языка // Вопросы языкознания. 1974. № 3. С. 3—13, пра гэта гл. с. 3.
[28] С. Абнорскі, адзіны прадстаўнік савецкай філалагічнай навукі, за сваю манаграфію 1946 г. атрымаў Сталінскую прэмію I ступені. Яшчэ раней, у 1938 г., ён быў абраны на акадэміка СССР.
[29] Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 227.
[30] Напрыклад, у зборнік выбраных прац С. Абнорскага ў 1960 г. з яго манаграфіі 1946 г. увайшла толькі большая частка прадмовы і раздзел, прысвечаны мове „Слова пра паход Ігаравы“, гл.: Обнорский С. П. Избранные работы по русскому… С. 29—98. У прадмове да гэтага зборніка С. Бархудараў пісаў, што гіпотэза Абнорскага патрабуе далейшай праверкі і больш шырокага абгрунтавання, гл.: Бархударов С. Г. Творческий путь академика… С. 18—19.
[31] Яго кніга была падрыхтавана да друку яшчэ ў 1941 г., але апублікавана толькі ў 1953 г.; у якасці апошніх раздзелаў у яе былі ўключаны артыкулы аўтара 1940–х г., напісаныя ўжо пад уплывам афіцыйнай догмы.
[32] Якубинский Л. П. История древнерусского языка… С. 89—92.
[33] Тамсама, с. 92—94, 99—103, 111, 274, 277.
[34] Тамсама, с. 98—99, 275—277, 299—301.
[35] Тамсама, с. 278—279.
[36] Тамсама, с. 279—280, 284—288, 290—295.
[37] Тамсама, с. 283—284, 309—327.
[38] Тамсама, с. 300, гл. таксама с. 301.
[39] Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 78, гл. таксама с. 125—126, 196.
[40] Тамсама, с. 8.
[41] Горшков А. И. Теоретические основы истории русского литературного языка. Москва, 1983. С. 86.
[42] Обнорский С. П. Культура русского языка. Москва, 1948. С. 12 (перадрук: Обнорский С. П. Избранные работы по русскому языку. Москва, 1960. С. 272—293).
[43] Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 6, 33.
[44] Пасля разлажэння родавага ладу (гл.: Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства. Москва, 1952. С. 25) ці пасля ўзнікнення класаў (гл.: Сталин И. Марксизм и вопросы языко­знания. Москва, 1950. С. 26).
[45] Эпштейн Е. М. К вопросу о времени происхождения русской письменности // Учёные записки Ленинградского университета: Серия исторических наук. 1947. Вып. 15. (№ 95.) С. 21—26.
[46] Гл. напрыклад: Черепнин Л. В. Русская палеография. Москва, 1956. С. 76, 82.
[47] Лихачев Д. С. Исторические предпосылки возникновения русской письменности и русской литерaтуры // Вопросы истории. 1951. №12. С. 30—54, пра гэта гл. с. 31—36, 38—39. Гэты самы матэрыял з некаторымі дадаткамі быў паўтораны пазней, гл.: Лихачев Д. С. Возникновение русской литературы. Москва, 1952. С. 13—24.
[48] Тихомиров М. Н. Начало славянской письменности в свете новейших открытий // Вопросы истории. 1959. № 4. С. 98—105 (перадрук: Тихомиров М. Н. Исторические связи России со славянскими странами и Византией. Москва, 1969. С. 167—179), гл. таксама яго даклад, прачытаны ў 1963 г. на адным з пасяджэнняў АН СССР: Тихомиров М. Н. Начало славянской письменности и Древняя Русь // Тихомиров М. Н. Исторические связи России… С. 184—195. У гэтым дакла­дзе ён вёў гаворку пра дахрысціянскае ўзнікненне пісьма (гл.: с. 187—195), аднак падкрэсліваў яго прымітыўны і аказіянальны характар (гл. с. 189—190).
[49] Черных П. Я. Происхождение русского литературного языка и письма. Москва, 1950. (Вопросы языкознания для учителя, 3.) С. 9—10, 16, 18—19. Аднак у іншай працы ён фармуляваў свае цверджанні больш асцярожна, гл.: Черных П. Я. Язык и письмо // История культуры древней Руси: Домонгольский период. Т. 2. Общественный строй и духовная культура. Москва—Ленинград, 1951. С. 114—138, пра гэта гл. с. 130—138.
[50] Черных П. Я. Происхождение русского литературного… С. 12—13; Черных П. Я. Язык и письмо… С. 133—134.
[51] Обнорский С. П. Культура русского языка… С. 9.
[52] Борковский В. И., Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1963. С. 27.
[53] Истрин В. А. Развитие письма. Москва, 1961. С. 287—300.
[54] Высоцкий С. А. Древнерусская азбука из Софии Киевской // Совет­ская археология. 1970. № 4. С. 128—140; Висоцький С. О. Стародавня слов’янська азбука в Софії Київській // Вісник АН УРСР. 1970. №6. С. 74—83, гл. с. 83; Высоцкий С. А. Средневековые надписи Софии Киевской. Киев, 1976. С. 12—23, 225—240; Висоцький С. О. Азбука з Софійського собору в Києві та деякі питання походження кирилиці // Мовознавство. 1976. № 4. С. 74—83; Медынцева А. А. Новгородские находки и дохристианская письменность на Руси // Советская архео­логия. 1984. № 4. С. 49—61.
[55] Иванова Т. А. Об азбуке на стене Софийского собора в Киеве // Во­просы языкознания. 1972. № 3. С. 118—122; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 192—193.
[56] У дэталях гл.: Иванова Т. А. Вопросы возникновения славянской письменности в трудах советских и болгарских учёных за последнее десятилетие (1950—1960) // Известия АН СССР: Отделение литературы и языка. 1960. Т. 12. Вып. 2: март — апрель. С. 130—138; Issa­tschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 9—10; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 191—193.
[57] Истрин В. А. Развитие письма… С. 277. Скепсіс ужо выказваў В. Ві­на­градаў у 1953 г., гл.: Виноградов В. В. Проф. Л. П. Якубинский как линг­­вист и его „История древнерусского языка“ // Якубинский Л. П. Ис­то­рия древнерусского языка. Москва, 1953. С. 3—40, гл. с. 7—11.
[58] Медынцева А. А. Грамотность в Древней Руси: По материалам эпи­графики X — первой половины XIII веков. Москва, 2000. С. 236—237. Яшчэ раней на гэта ўказваў Л. Якубінскі, гл.: Якубинский Л. П. История древнерусского языка… С. 77.
[59] Медынцева А. А. Грамотность в Древней Руси… С. 234—236, 238—239.
[60] Истрин В. А. Развитие письма… С. 300.
[61] Селищев А. М. О языке „Русской правды“ в связи с вопросом о древнейшем типе русского литературного языка // Вопросы языкознания. 1957. № 4. С. 57—63 (перавыданне: Селищев А. А. Избранные труды. Москва, 1968. С. 129—133). Гэтая праца была напісаная яшчэ ў 1941 г., у ёй крытыкаваліся высновы С. Абнорскага, зробленыя ў артыкуле 1934 г. Але Сялішчаў выказваў сваю нязгоду з гіпотэзай Абнорскага яшчэ пры жыцці Сталіна, гл.: Селищев А. М. Старославян­ский язык… Ч. 1. С. 83.
[62] Ларин Б. А. Лекции по истории русского литературного языка: (X — нач. XVIII в.). Москва, 1975. С. 20—21, 29, 32, 34, 42, 50, 51, 62—64, 65, 90—92, 137, 135—140, 141, 184—185, 193. Яго кніга была па­грунтаваная на цыкле лекцый 1949—51 г., запісаных яго вучнямі, і апублікаваная толькі шмат пазней пасля смерці аўтара.
[63] Левин В. Д. Новые книги по истории русского и украинского литературных языков // Вопросы языкознания. 1959. № 3. С. 110—119; Левин В. Д. Краткий очерк истории русского литературного языка. Москва, 1958. С. 8—12, 38—39; [2–е изд.] 1964. С. 10—17, 49—50.
[64] Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 13—14, хаця ў крыху больш ранняй працы ён нейтральна характарызаваў погляды Абнорскага і яго прыхільнікаў, гл.: Виноградов В. В. Изучение русского литературного языка за последнее десятилетие в СССР. Москва, 1955. С. 58—60.
[65] Узлёт кар’еры Вінаградава пачынаецца пасля таго, як ён разам з некалькімі іншымі вучонымі падрыхтаваў для Сталіна вядомую працу па мовазнаўстве.
[66] Виноградов В. В. Основные вопросы и задачи изучения истории русского языка до XVIII в. // Вопросы языкознания. 1969. № 6. С. 3—34, гл. с. 5—6.
[67] Unbegaun B. O. Some recent studies on the history of the Russian lan­guage // Oxford Slavonic papers. 1954. Vol. 5. P. 117—132.
[68] Исаченко А. В. К вопросу о периодизации истории русского литературного языка // Вопросы теории и истории языка: Сборник в честь профессора Б. А. Ларина. Ленинград, 1963. С. 149—158; Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung der russischen Lite­ra­tursprache. Wien, 1975.
[69] Тым не менш, ідэя ранняга старажытнага развіцця распрацоўвалася на лексічным матэрыяле, гл.: Русанівський В. М., Німчук В. В. Спів­відношення функцій давньоруської і старослов’янської мов у Київ­ській Русі (XI—XIII ст.) // IX Міжнародний з’їзд славістів: Слов’янське мовознавство; Доповіді. Київ, 1983. С. 185—210.
[70] Так меркаваў яшчэ Л. Якубінскі (гл. спас. 34). Таксама А. Гаршкоў раз­глядаў генезіс ст.–руськай мовы як працэс трансфармацыі гу­тарко­вай мовы ў пісьмовую на ўзор кірыла–мяфодзіеўскіх перакладаў, гл.: Горшков А. И. Отечественные филологи о старославян­ском… С. 27.
[71] Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 250—251.
[72] Русанівський В. М. Джерела розвитку східнослов’янських літературних мов. Київ, 1985. С. 12—13; Русанівський В. М., Німчук В. В. Спів­відношення функцій давньоруської… С. 188—189.
[73] Черных П. Я. Происхождение русского литературного… С. 20—25; Черных П. Я. Язык и письмо…С. 119, 120—121, 128; Горшков А. И. История русского литературного языка. Москва, 1969. С. 44—45 (цікава, што аўтар гаворыць пра рускую размоўную мову ў Кіеве XI—XII ст.); Овчинникова В. С., Дибров А. А. Очерк древнерусского языка. Ростов–на–Дону, 1959. С. 13—14. [2–е изд.] 1965. С. 11—13; Самсонов Н. Г. Древнерусский язык. Ч. 1. Якутск, 1965. С. 23; Самсонов Н. Г. Древнерусский язык. Москва, 1973. С. 28—29. З энтузіязмам гэтая думка падтрымлівалася ўкраінскімі даследчыкамі, гл.: Юшков С. В. До питання про походження Русі // Навуковые записки Інституту мовознавства АН УССР: Мовознавство. 1941. Т. 1. С. 137—156, пра гэта гл. с. 153—154; Москаленко А. А. До питання про литературну мову Київської Русі // Праци Одеського державного университета. 1948. Т. 1. Вып. 2. С. 42 і наст.; Плющ П. П. Нариси з історії української літературної мови. Київ, 1958. С. 104—106, 108; Плющ П. П. Iсторія української літературної мови. Київ, 1971. С. 105—108; Півторак Г. П. Формування і діалектна диференціація давньоруської мови: (Iсторико–фонетичний нарис). Київ, 1988. С. 89.
[74] Таму Ісачанка лічыў гэтае кайнэ фантомам, гл.: Issatschenko A. My­then und Tatsachen über die Entstehung… S. 43.
[75] Гл. напрыклад: Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков: Историко–диалектологический очерк. Ленин­град, 1972. С. 625, 629.
[76] Напрыклад, Л. Бараннікава сцвярджала, што паколькі літаратурная мова ў Кіеўскай Русі ўзнікла „ў сувязі з фармаваннем агульнадзяржаўных патрэбаў па замацаванні і ўмацаванні ўлады“, то апошняя па­трабавала „спецыяльнай моўнай формы дзеля ажыццяўлення афіцыйных справавых сувязяў унутры краіны і звонку яе. Такая форма мусіла быць пазатэрытарыяльнай (наддыялектнай)…“, гл. с. 98 у: [Баранникова Л. И.] К проблеме соотношения русского литературного языка и общенародного койне // Типы наддиалектных форм языка. Москва, 1981. С. 97—119. Далей (с. 99. і наст.) яна сцвярджала наддыялектны характар ст.–руськай мовы (у выніку мяшання дыялектаў) і нават меркавала, што і ў вусным маўленні ўнікаліся некаторыя дыялектныя з’явы: „наддыялектнасць у пісьмовай мове была звязаная з адпаведнай з’явай у вусным маўленні“ (с. 100).
[77] На думку Ф. Філіна, менавіта ў кіеўскім кайнэ адбылося выраўноў­ванне дыялектных асаблівасцяў, але ў іншых усходнеславянскіх дыялектах гэты працэс не паспеў адбыцца, паколькі надышла эпоха феадальнага падрабнення, гл.: Филин Ф. П. Происхождение и развитие русского языка. Ленинград, 1954. С. 24—25. Пазней А. Трубачоў адносіў працэс мяшання дыялектаў у дагістарычныя часы, гл.: Трубачев О. Н. В поисках единства: Взгляд филолога на проблему истоков Руси. Москва, 1997. С. 23—24.
[78] Аванесов Р. И. К вопросам периодизации истории русского языка // Славянское языкознание. VII Международный съезд славистов: Варшава, август 1973; Доклады советской делегации. Москва, 1973. С. 5—24, гл. с. 6—7, 23; Горшков А. И. История русского литературного… С. 43.
[79] Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 21—23, 27—34.
[80] Горшков А. И. История русского литературного… С. 29—30.
[81] Гэта не перашкодзіла Абнорскаму назваць іх „асноўнымі помнікамі старэйшай пары“, розных паводле жанраў і арэалу паходжання (гл.: Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 6) ды лічыць іх „дастатковай падставай для прызнання хлуслівасці старога погляду на паходжанне рускай літаратурнай мовы як мовы ў асноўным нярускай“ (тамсама, с. 7).
[82] У сваёй працы 1934 г. Абнорскі прывёў не ўсе царкоўнаславянізмы твора, што было адзначана Сялішчавым, гл.: Селищев А. М. О языке „Русской правды“… С. 57—58.
[83] Обнорский С. П. Русская правда как памятник… С. 773—774, параўн. таксама: Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 30.
[84] Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 79, 127—128, 196.
[85] Тамсама, с. 7, параўн. таксама: Обнорский С. П. Культура русского языка… С. 13, 14.
[86] Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 5, 9; Ковалев­ская Е. Г. История русского литературного языка. Москва, 1978. С. 87—89 (перавыданне: 1992); Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 228—230; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 83—84, 95; Горшков А. И. Теория и история русского литературного языка. Москва, 1984. С. 73.
[87] Ефимов А. И. История русского литературного языка: Курс лекций. Москва, 1954. С. 64—69, 72—73. [3–е испр. изд.] 1957. С. 43—47, 50; Ефимов А. И. История русского литературного языка. Москва, 1961. С. 25—28. [2–е испр. изд.] 1967. С. 28—29; Мещерский Н. А. История русского литературного языка. Ленинград, 1981. С. 5—7, 30—34, 38.
[88] Ефимов А. И. История русского литературного… (1954) С. 36—40. (1957) С. 36—40. (1961) С. 21—23, 30—31; (1967) С. 23—25, 32—33; Овчинникова В. С., Дибров А. А. Очерк древнерусского языка… (1959) С. 26—27. (1965) С. 25—27; Самсонов Н. Г. Древнерусский язык… (1965) Ч. 1. С. 36—41. (1973) С. 43—50; Ават Н. Н., Скиба Ю. Т. Древнерусский язык. [2–е изд.] Киев, 1977. С. 27—30; Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 21—27; Жуковська Л. П. Гіпотези й факти про давньоруську писемність до XII ст. // Літературна спадщина Київської Русі і українська література XVI—XVIII ст.: Сбірник статей. Київ, 1981. С. 9—35, гл. асабліва с. 10—16; Медынцева А. А. Начало письменности на Руси по археологическим данным // История, культура, этнография и фольклор славянских народов: IX Международный съезд славистов; Доклады советской делегации. Москва, 1983. С. 86—97; Рождественская Т. В. Письменная традиция Северной Руси по эпиграфическим данным // Древнерусский литературный язык в его отношении к старославянскому. Москва, 1987. С. 36—45.
[89] Толстой Н. И. К вопросу о древнеславянском языке как общем литературном языке южных и восточных славян // Вопросы языкознания. 1961. № 1. С. 52—66 (перадрук: Толстой Н. И. История и структура славянских литературных языков. Москва, 1988. С. 34—52); Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1964) С. 20, а таксама публікацыі Б. Унбегаўна і Б. Ісачанкі, што выйшлі ў 1963 і 1970—71 г. у савецкіх навуковых выданнях (гл. спас. 11 і 68).
[90] Гл. напрыклад: Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 14—15, 60, 72, 228.
[91] Нібыта Шахматаў пры стварэнні сваёй канцэпцыі не абапіраўся на канкрэтныя дадзеныя пісьмовых помнікаў (гл.: Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 67, 95—96, хаця больш памяркоўна пра Шахматава гл.: Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 20—21) і толькі Абнорскі ўпершыню звярнуўся да іх і прывёў багаты матэрыял (гл.: Горшков А. И. Теория и история русского… С. 61 і наст.; Колесов В. В. Древнерусский литературный язык. Ленинград, 1989. С. 4).
[92] Черных П. Я. Происхождение русского литературного… С. 33—36; Ли­­хачев Д. С. Несколько мыслей о языке литературы и литературном язы­ке древней Руси // Историко–филологиченские исследования: Сбор­ник статей к семидесятипятилетию академика Н. И. Конрада. Мос­ква, 1967. С. 302—307; Горшков А. И. История русского ли­тера­тур­ного… С. 48 і інш.; Филин Ф. П. Об истоках русского литера­тур­ного… С. 4, 8—9, 12; Ковалевская Е. Г. История русского литературного… С. 87 і інш.; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 220—226, 248—276.
[93] Некаторыя вучоныя вылучалі і большую колькасць моў. Так, Філін у дадатак да трох моў уводзіў яшчэ і вусную літаратурную мову (гл.: Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 8—9), а А. Iса­чанка раней казаў пра чатыры мовы: царкоўнаславянскую, ст.–руськую актава–юрыдычную, эпічна–фальклорную і ўсходнеславянскі дыялект ([Исаченко А. В.] Какова специфика литературного двуязычия в истории славянских языков? // Вопросы языкознания. 1958. № 3. С. 42—45, гл. с. 43). А. Гаршкоў, напэўна, адчуваючы парадаксальнасць такога становішча, паўставаў супраць ідэі двухмоўя ў літаратурна–пісьмовай сферы, гл.: Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 92—94; Горшков А. И. Теория и история русского… С. 84. Тым не менш ён вымушана прызнаваў існаванне царкоўнаславянскай мовы (праўда, „строга абмежаванай у сваім ужытку строга вызначаным колам кананічных тэкстаў“) і выводзіў літургічныя тэксты з ліку крыніц ст.–руськай мовы, гл.: Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 101—103; Горшков А. И. Теория и история русского… С. 68—69, 77, 86; Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 27—28.
[94] Плющ П. П. Нариси з історії української літературної мови. Київ, 1958. С. 104—108; Німчук В. В. Початки літературних мов Київської Русі // Мовознавство. 1982. № 2. С. 21—32, гл. с. 31; Русанівський В. М. Джерела розвитку східнослов’янських… С. 12, 19 і інш.; Русанівський В. М., Німчук В. В. Спів­відношення функцій давньоруської… С. 194—197, 209.
[95] Шакун Л. М. Нарысы гiсторыi беларускай лiтаратурнай мовы. Мінск, 1960. С. 23—44; Шакун Л. М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Мінск, 1963. С. 35—42 [2–е выд.] 1984. С. 38—45; Жураўскі А. І. Двухмоўе і шматмоўе ў гісторыі Беларусі // Пытанні білінгвізму і ўзаемадзеяння моў. Мінск, 1982. С. 18—49, пра гэта гл. с. 18—20.
[96] Гл.: Бартошевич А. История русского литературного языка. Ч. 1: Донациональный период. Варшава, 1973 (перавыданне абедзвюх частак у адной кнізе гл.: Варшава, 1979); Филкова П. Д. История русского литературного языка. София, 1973; Böck W., Fleckenstein Ch., Freydank D. Geschichte der russische Literatursprache. Leipzig; Düsseldorf, 1974; Eckert R., Crome E., Fleckenstein Ch. Geschichte der russische Sprache. Leipzig, 1983.
[97] Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 21; Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 5.
[98] Напрыклад: Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 8.
[99] Ефимов А. И. История русского литературного… (1954) С. 76—99. (1957) С. 56—82. (1961) С. 36—54. (1967) С. 38—56; Горшков А. И. История русского литературного… С. 51—87; Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 27 і наст.; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 101, 103; Горшков А. И. Теория и история русского… С. 79, 86—110.
[100] Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1958) С. 13—14. (1964) С. 18—19; Ковалевская Е. Г. История русского литературного… С. 59—87.
[101] Черных П. Я. Происхождение русского литературного… С. 27—31; Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 18; Лихачев Д. С. Несколько мыслей о языке… С. 304—305; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 258—266.
[102] Гл.: Горшков А. И. История русского литературного… С. 87—91, 96—97; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 63—67; Горшков А. И. Теория и история русского… С. 110—113. Але зусім інакшы погляд падаецца ў працы: Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 24, 29.
[103] Гл.: Черных П. Я. Происхождение русского литературного… С. 31, 36; Ефимов А. И. История русского литературного… (1957) С. 75—76. (1961) С. 48—50. (1967) С. 51—52; Лихачев Д. С. Несколько мыслей о языке… С. 306—307; Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 5—7, 9; Ковалевская Е. Г. История русского литературного… С. 59—63; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 72, 225, 229—230, 242, 252—255, 258; Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 60—69; Колесов В. В. Древнерусский литературный язык… С. 115 і наст.
[104] Мещерский Н. А. Новгородские грамоты на бересте как памятник древнерусского литературного языка // Вестник ЛГУ. 1958. № 2. С. 93—108; Мещерский Н. А. К изучению языка и стиля новгород­ских берестяных грамот // Учёные записки Карельского педагогического института. 1962. Т. 12. С. 84—115, асабліва гл. с. 109—115; Мещер­ский Н. А. Существовал ли „эпистолярный стиль“ в Древней Руси: (Из заметок о грамотах на бересте) // Вопросы теории и истории языка: Сборник в честь профессора Б. А. Ларина. Ленинград, 1963. С. 212—219; Мещерский Н. А. К филологической интерпретации новгород­ских берестяных грамот // Учёные записки Ленинград­ского педагогического института им А. И. Герцена. 1969. Т. 366. С. 85—93; Мещерский Н. А. К филологическому изучению новгородских берестяных грамот // Вестник ЛГУ. 1970. № 20. С. 125—131. Крытыку гэтых поглядаў гл.: Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 21—24.
[105] Лихачев Д. С. Несколько мыслей о языке… С. 306; Русанівський В. М. Джерела розвитку східнослов’янських… С. 12—13, 19. Так, Філін падкрэсліваў, што нават „дзелавая“ мова была апрацаваная і не супадала з жывой гутарковай мовай, а дыялектызмы ў ёй адлюстроўваюцца не больш, чым у мове багаслужбовай літаратуры, а часам нават і менш, гл.: Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 250—251. Парадаксальным чынам Р. Аванесаў адмаўляў штучны характар царкоўнаславянскай мовы і лічыў яе жывой, гл.: Аванесов Р. И. К вопросам периодизации истории… С. 7—8.
[106] Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 37—38, 47, 67, 111.
[107] Тамсама, с. 66—67.
[108] Тамсама, с. 37—38.
[109] Тамсама, с. 21 і інш.; гл. таксама: Горшков А. И. История русского литературного… С. 49 і інш.
[110] Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 58—59.
[111] Тамсама, с. 69—76.
[112] Тамсама, с. 61—64.
[113] Агляд поглядаў Вінаградава па гэтым пытанні гл.: Толстой Н. И. Взгляды В. В. Виноградова на соотношение древнерусского и древнеславянского литературного языка // Исследования по славянской филологии. Москва, 1974. С. 319—329, гл. ад с. 323 (перадрук: Толстой Н. И. История и структура славянских литературных языков. Москва, 1988. С. 210—220).
[114] Виноградов В. В. Очерки по истории русского литературного языка. [2–е изд.] Москва, 1938. С. 5 (перавыданне: 1982). Гэтая думка была выказана ім яшчэ ў 1–м выданні гэтай кнігі (1934).
[115] Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 15.
[116] Виноградов В. В. Великий русский язык. Москва, 1945. С. 30—43; Виноградов В. В. Проф. Л. П. Якубинский как лингвист… С. 5 і наст.
[117] Виноградов В. В. Великий русский язык… С. 41, 46—47.
[118] Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 37—38, 60. У сваіх „чыстых“ формах гэтыя два тыпы генетычна былі рознымі мовамі (гл. тамсама, с. 60). Раней В. Вінаградаў сцвярджаў, што менавіта пад уплывам царкоўнаславянскай мовы пачалі „ўсведамляцца і выпрацоўвацца нормы“, гл.: Виноградов В. В. Великий русский язык… С. 41.
[119] Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1958) С. 31.
[120] Лихачев Д. С. Несколько мыслей о языке… С. 305, 306; Толстой Н. И. Взгляды В. В. Виноградова на соотношение… С. 226—227.
[121] Жуковская Л. П. О некоторых проблемах истории русского литературного языка древнейшей поры // Вопросы языкознания. 1972. № 2. С. 62—76. Свае доказы Жукоўская грунтавала на евангельскіх тэкстах (гл. с. 70—72), памылкова прымаючы тэксталагічныя з’явы за лінгвістычныя. Ухвалу яе спроб гл.: Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 11, 37.
[122] Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 241—242; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 62—63, 101—102, пры ўсім спачуванні да гэтых спроб сп. Жукоўскай; у замежжы яе высілкі таксама былі раскрытыкаваныя: Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 26.
[123] Ремнева М. Л. Ещё раз о типах (видах, стилях) древнерусского литературного языка // Вестник МГУ; Сер. 9: Филология. 1995. № 4. С. 99—105.
[124] Горшков А. И. История русского литературного языка: Краткий конспект лекций. Чита, 1960. С. 26. Не лепшай была і ўласная інтэрпрэтацыя самога Вінаградава: „дзве функцыянальна раздзеленыя і жанрава–разнародныя сістэмы літаратурнага выкладу“, гл.: Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 60. Параўн. таксама ў Аванесава: „дзве сістэмы … ўяўляюць сабой адну складаную сістэму“, гл.: Аванесов Р. И. К вопросам периодизации истории… С. 9.
[125] Исаченко А. В. К вопросу о периодизации истории… С. 152—153; Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 18—19; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 239—240, 242—247, пры гэтым Філін падкрэсліваў, што Вінаградаў сам старажытных помнікаў не даследаваў, а інтэрпрэтаваў назіранні іншых лінгвістаў (тамсама, с. 242); Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 103—104, 105—106, але крытыка Вінаградава была прыглушана ў наступных працах Гаршкова, гл.: Горшков А. И. Теория и история русского… С. 69—71, 80, 85; Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 21—24, 26—27, 28.
[126] Горшков А. И. История русского литературного… (1960) С. 15, 26—27. (1969) С. 45—50; Шакун Л. М. Нарысы гісторыі беларускай… С. 31—44; Шакун Л. М. Гісторыя беларускай літаратурнай… (1963) С. 42—43, 48; Плющ П. П. Історія української літературної… С. 104—105, 109; Самсонов Н. Г. Древнерусский язык… (1965). Ч. 1. С. 59—60. (1973) С. 70—71; Аванесов Р. И. К вопросам периодизации истории… С. 7—8, 19—20; Аванесов Р. И. К вопросам происхождения и развития русского литературного языка // Проблемы общего и германского языкознания. Москва, 1978. С. 88—96, гл. с. 93, 95, 96.
[127] Гаворка ішла толькі пра два пісьмовыя маўленні, гл.: Виноградов В. В. Основные вопросы и задачи… С. 7.
[128] Виноградов В. В. Вопросы образования русского национального языка // Вопросы языкознания. 1956. № 1. С. 3—25, гл. с. 9—10.
[129] Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 105—106.
[130] Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 119 і наст. Услед за ім У. Левін казаў ужо пра тры тыпы, гл.: Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1964) С. 20.
[131] Винокур Г. О. Русский язык: Исторический очерк. Москва, 1945. С. 65 і наст. (перадрук: Г. О. Винокур: Избранные работы по русскому языку. Москва, 1959. С. 11—206, гл. 44 і наст.).
[132] Ефимов А. И. История русского литературного… (1954) С. 76—99. (1957) С. 56—82. Крыху інакш падаваўся той самы матэрыял пазней: Ефимов А. И. История русского литературного… (1961) С. 36—54. (1967) С. 38—56.
[133] Гэта давала магчымасць суадносіць, пры жаданні, яфімаўскія стылі з двума тыпамі Вінаградава, гл.: Русинов Н. Д. Древнерусский язык. Москва, 1977. С. 173—175. [2–е изд.] 1997. С. 173—175.
[134] Ефимов А. И. История русского литературного… (1954) С. 74, 76—78. (1957) С. 51, 56—57. (1961) С. 32, 36—38. (1967) С. 34—35, 38—41.
[135] Исаченко А. В. К вопросу о периодизации истории… С. 151—152; Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 17; Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 42; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 107.
[136] Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 105—106; Горшков А. И. Теория и история русского… С. 79—81.
[137] Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 106. Таксама гл. заўвагу А. Яфімава, што з цягам часу тры тыпы мовы ператвараліся ў тры стылі: Ефимов А. И. История русского литературного… (1957) С. 53. (1961) С. 34. (1967) С. 36.
[138] Винокур Г. О. Русский язык: Исторический… С. 65—78; гл. таксама: Г. О. Винокур: Избранные работы по русскому… С. 44—51.
[139] Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 18—19, 21, 54; Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1958) С. 14—15, 28. (1964) С. 21, 37, 41; Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 43, 56, 69—70.
[140] Гл. напрыклад: Виноградов В. В. Великий русский язык… С. 30, 32; Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1958) С. 14, 29—42. (1964) С. 19, 38—56; Лихачев Д. С. Несколько мыслей о языке… С. 306; Плющ П. П. Історія української літературної… С. 109—116; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 263 і наст.; Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 43—44; Русанівський В. М. Джерела розвитку східнослов’янських… С. 19—20, 23, хаця гэты аўтар адзначаў, што мова некаторых помнікаў не ўкладваецца ў тэорыю трох стыляў (тамсама, с. 20—21).
[141] Нагэтулькі, што некаторыя даследчыкі імкнуліся пазбягаць тэрміна „стылі мовы“ і казалі пра „манеру выкладу“, гл.: Горшков А. И. История русского литературного… С. 50, 67—68; гл. таксама: Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1958) С. 45—53. (1964) С. 59—69.
[142] Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1958) С. 54. (1964) С. 69.
[143] Яна, напэўна, упершыню была выкладзена ў: Успенский Б. А. Эволюция понятие „просторечие“ („простой язык“) в истории русского литературного языка // Совещание по общим вопросам диалектологии и истории языка (Ереван, 2—5 октября): Тезисы докладов и сообщений. Москва, 1973. С. 218—220; Успенский Б. А. К вопросу о семантических взаимоотношениях системно противопоставленных церковнославянских и русских форм в истории русского языка // Проблемы славянской исторической лексикологии и лексикографии: Тезисы конференции. Москва, 1975. Вып. 1. С. 44—53 (перадрук: Wiener slavistisches Jahrbuch. 1976. Bd. 22. S. 92—100), і потым развітая ў шэрагу прац: Успенский Б. А. Языковая ситуация Киевской Руси и её значение для истории русского литературного языка: До­клад на IX Международном съезде славистов. Москва, 1983; Успен­ский Б. А. Диглоссия и двуязычие в истории русского литературного языка // International Journal of Slavic Linguistics and Poetics 1983. Vol. 27. C. 81—126; Успенский Б. А. История русского литературного языка (XI—XVII). München, 1987 (Sagners slavistische Sammlung, 12); Успенский Б. А. Краткий очерк истории русского литературного языка (XI—XIX вв.). Москва, 1994. Апошняя кніга — скарочаны нарыс кнігі 1987 г., якая выйшла напачатку ў Венгрыі (Budapest, 1986) і зусім нядаўна, папраўленым і дапрацаваным выданнем, на радзіме аўтара (Москва, 2002), далей манаграфія цытуецца паводле мюнхенскага выдання.
[144] Думкі аб своеасаблівым білінгвізме ў Кіеўскай Русі — дыгласіі — выказвалі раней М. Талстой і А. Ісачанка (гл.: Толстой Н. И. К вопросу о древнеславянском языке… С. 57; Исаченко А. В. К вопросу о периодизации истории… С. 154; Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 8, 48—49), хаця Ўспенскі настойваў на сваім прыярытэце гэтай ідэі.
[145] Хабургаев Г. А. Дискуссионные вопросы истории русского литературного языка (древнерусский период) // Вестник МГУ; Серия 9: Филология. 1988. № 2. С. 47—62, гл. с. 53 і наст.
[146] Хютль–Ворт Г. Спорные проблемы изучения литературного языка в древнерусский период // Wiener slavistisches Jahrbuch. 1973. Bd. 18. S. 29—47; Хютль–Фольтер Г. Диглоссия в древней Руси // Wiener slavistisches Jahrbuch. 1978. Bd. 24. S. 108—123; Исаченко А. В. Когда сформировался русский… С. 127 і наст.; Issatschenko A. Geschichte der russischen Sprache. Bd. 1: Von den Anfängen bis zum Ende des 17. Jahrhundert. Heildelberg, 1980. S. 68—73; Hüttl–Folter G. [Rez.] Успенский Б. А. Языковая ситуация Киевской Руси и её значение для истории русского литературного языка. Москва, 1983 // Die Welt der Slaven. 1984. Bd. 29. S. 426—432; Shevelov G. Y. Несколько замечаний о грамоте 1130 года и несколько суждений о языковой ситуации Киевской Руси // Russian linguistics. 1987. Vol. 11. P. 163—178.
[147] На самым пачатку з лаянкай абрынуўся на яе Філін, гл.: Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 235—236, непрыхільна паставіўся да яе і Гаршкоў, гл.: Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 7—8, гл. спас. 1, 28. Больш узважаную крытыку гл. у замежных аўтараў, напрыклад: Worth D. S. On „Diglossia“ in medieval Russia // Die Welt der Slaven. 1978. Bd. 23. № 2. P. 371—393; Филкова П. Д. Языковая ситуация в Древней и Московской Руси в свете теории билингвизма и диглоссии // Словянска филология. София, 1983. Т. 17. С. 45—56; Freydank D. [rec.] Успенский Б. А. Языковая ситуация Киевской Руси и её значение для истории русского литературного языка. Москва, 1983; Hüttl–Folter G. Die trat/torot–Lexeme in den altrussischen Chroniken // Russian linguistics. 1984. Vol. 8. № 3. S. 313—325, гл. у прыватнасці с. 317—321; Алексеев А. А. Почему в Древней Руси не было диглоссии // Литературный язык Древней Руси: Межвузовский сборник. Ленинград, 1986. (Проблемы истории языкознания, 3) С. 3—11.
[148] Мельничук А. С. Обсуждение проблемы языковой ситуации в Киевской Руси на IX Международной съезде славистов // Известия АН СССР: Серия литературы и языка. 1984. Т. 43. № 2. С. 120—127, асабліва гл. с. 122—123; Колесов В. В. Критические заметки о „древнерусской диглоссии“ // Литературный язык Древней… С. 22—41, асабліва гл. с. 32, 34—35; Клименко Л. Л. История русского литературного языка с точки зрения теории диглоссии // Литературный язык Древней… С. 11—22. Пагромшчыкі неўзабаве атрымалі адпор, гл.: Гиппиус А. А., Страхов А. Б., Страхова О. Б. Теория церковнославянско–русской диглоссии и её критики // Вестник МГУ; Сер. 9: Филология. 1988. № 5. С. 34—49.
[149] Успенский Б. А. История русского литературного… С. 59—63.
[150] Тамсама, с. 59.
[151] Тамсама, с. 64.
[152] Такое пераключэнне кодаў на прыкладзе некалькіх пасажаў з „Аповесці мінулых гадоў“ паказаў ужо Л. Якубінскі, гл.: Якубинский Л. П. История древнерусского языка… С. 302—309, гэтая самая з’ява ад­значалася і іншымі вучонымі, гл. напрыклад: Мещерский Н. А. История русского литературного… С. 112—113; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 265, 269 і інш. Такое пераключэнне А. Гаршкоў лічыў уласцівасцю адной мовы, гл.: Горшков А. И. Теоретические осно­вы истории… С. 90.
[153] Seemann K.–D. Die „Diglossie“ und die Systeme der sprachlichen Kom­munikation im alten Rußland // Slavistische Studien zum IX. Inter­nationalen Slavistenkongreß in Kiev: 1983. Kцln; Wien, 1983. (Sla­vistische Forschungen, 40) S. 553—561; Seemann K.–D. Loquendum es Russice & scribendum est Sclavonice // Russia mediaevalis. 1984. Bd. 5. Hf. 1. S. 103—136; Зееман К.–Д. Двуезичие („диглоссия“) и система на езикова комуникация в Древна Русия // Език и литература. 1984. № 5. С. 1—6.
[154] Шапир М. И. Теория „Церковнославянско–русской диглоссии“ и ее сторонники // Russian linguistics. 1989. Vol. 13. P. 271—309; Rehder P. Diglossie in der Rus’? Anmerkungen zu B. A. Uspenskijs Diglossie–Konzeption // Die Welt der Slaven. 1989. Bd. 34. Hf. 2. S. 362—382; Kretschmer A. Und noch einmal zur Diglossie // Linguistische Beiträge zur Slawistik aus Deutschland und Österreich: JungslawistInnen–Treffen; Wien, 1992. Wien, 1994. S. 181—194; Кречмер А. Актуальные вопросы истории русского литературного языка // Вопросы языкознания. 1995. № 6. С. 96—123, гл. с. 98—106; Schweier U. Die „kirchenslavisch–ostslavische Diglossie“ und ihre Aufläsung als Kategorisierungswandel: Vom aristotelischen zum prototypischen Modell // Die Welt der Slaven. 2001. Bd. 46. Hf. 1. S. 27—43.
[155] Worth D. S. On „Diglossia“ in medieval Russia… P. 372 і наст.; Кречмер А. Актуальные вопросы истории… С. 100—101. Гл. таксама: Seemann K.–D. Diglossie und gemischtsprachige Texte im Kiever Rußland // Fest­schrift für Herbert Bräuer zum 65. Geburtstag am 14. April 1986. Köln; Wien. 1986. (Slavistische Forschungen, 53) S. 515—526.
[156] Успенский Б. А. История русского литературного языка как межславянская дисциплина // Вопросы языкознания. 1995. № 1. С. 80—92.
[157] Ларин Б. А. Лекции по истории русского… С. 23, 50, 200.
[158] Тамсама, с. 133.
[159] Тамсама, с. 25—100.
[160] Тамсама, с. 108—217.
[161] Винокур Г. О. Русский язык: Исторический… С. 40—41; гл. таксама: Г. О. Винокур: Избранные работы по русскому… С. 30).
[162] Так, Філін ужо ў 1974 г. назваў гэтае пытанне „адвечнай праблемай русістыкі і славістыкі“ (Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 3), а ў 1981 г. пісаў, што „разабрацца ў складанай сітуацыі, якая паўстала на Русі, вельмі цяжка“, гл.: Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 4.
[163] Параўн.: Ковалевская Е. Г. История русского литературного… С. 59 і 87 (у першым выпадку аўтарка піша пра два тыпы адной мовы і тры групы помнікаў, у другім пра дзве мовы Кіеўскай Русі).
[164] Жуковская Л. П. О некоторых проблемах истории… С. 67; Аванесов Р. И. К вопросам периодизации русского… С. 6 і наст. Фактычна, гэтым самым прызнавалася існаванне адной мовы, толькі пад іншай назвай.
[165] Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 9—12; Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 240—242.
[166] Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 67—68; Мельничук А. С. Обсуждение проблемы языковой… С.124—125; Колесов В. В. Древнерусский литературный язык… С. 4. На слабую вывучанасць жанраў, стыляў і асобных помнікаў Кіеўскай Русі скардзіўся яшчэ В. Вінаградаў, гл.: Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 20—21, 80.
[167] Горшков А. И. Теория и история русского… С. 58, 74; Русанівський В. М. Джерела розвитку східнослов’янських… С. 20; Колесов В. В. Критические заметки о „древнерусской… С. 4—5.
[168] Древнерусская грамматика XII—XIII вв. Москва, 1995.
[169] Даследаванне залучае матэрыял з наступных крыніц: 5 жыццяў і 2 казанні, пролаг 1262 г., Троіцкі зборнік казанняў, зборнік малітваў Кірылы Тураўскага, стыхіры ст.–руськім святым са стыхірара 1156—63 г., „Закон судны людзям“ кароткай рэдакцыі, „Руськая праўда“, манаскі статут і 11 кананічных твораў з наўгародскай кормчай 1280 г., а таксама кароткі летапісец мітрап. Ніфонта з гэтай кормчай, старажытная частка (першыя 118 лл.) I Наўгародскага летапісу, 5 грамат і 139 берастовых грамат, 25 правіненцый, каля паўсотні графіці, гл.: Древнерусская грамматика… С. 12—16, 512—515.
[170] Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 68.
[171] Горшков А. И. История русского литературного… С. 33—36. Анала­гічнае меркаванне гл.: Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1958) С. 42. (1964) С. 56; Аванесов Р. И. К вопросам периодизации истории… С. 9—10, 23, аднак ён падкрэсліваў агульнасць фанетыкі і фаналогіі ўсходнеславянскіх дыялектаў і царкоўнаславянскай мовы (с. 7, 9, 19, 23).
[172] Горшков А. И. История русского литературного… С. 36—37.
[173] Гл. аглядны артыкул па гэтай тэме: Колесов В. В. О русизмах в составе древнерусского языка // Древнерусский язык домонгольской поры: Межвузовский сборник. Ленинград, 1991. С. 121—155.
[174] Горшков А. И. История русского литературного… С. 49—50; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 105, 107—116; Горшков А. И. Теория и история русского… С. 81—82. Нешта падобнае паспрабавала зрабіць М. Рамнёва, якая вылучыла ўсяго толькі некалькі граматычных і сінтаксічных прыкмет, якія структурна су­працьпастаўлялі царкоўнаславянскую і ст.–руськую мовы, гл.: Ремнева М. Л. Ещё раз о типах… С. 101—102, а таксама яе доктарскую мана­графію: Ремнева М. Л. Литературный язык Древней Руси: Не­ко­торые особенности грамматической нормы. Москва, 1983.
[175] Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 100—101, 109, 114; таксама параўн.: Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 4, 247, 266.
[176] Горшков А. И. История русского литературного… С. 37.
[177] Тамсама, с. 38; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 88; Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 27.
[178] Спробы вытлумачыць актуальнасць, якую ў 1940–я гг. набылі „пытанні… самабытнасці, глыбіні… народнай усходнеславянскай базы“ літаратурна–пісьмовай мовы Кіеўскай Русі, нейкімі „цалкам аб’ектыўнымі поспехамі савецкай навукі ў галіне гісторыі і філалогіі“ (Горшков А. И. Отечественные филологи о старославянском… С. 17, таксама: Колесов В. В. Древнерусский литературный язык… С. 4) выглядаюць смешна, параўнай скаргі савецкіх вучоных пасляваенных часоў на слабую вывучанасць матэрыялу (гл. спас. 166).
[179] Обнорский С. П. Очерки по истории русского… С. 7; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 93 і інш.
[180] Левин В. Д. Новые книги по истории… С. 115.
[181] Хаця, на думку некаторых вучоных, і ў гэтым няма патрэбы. Мова нешматлікіх грамат Кіеўскай Русі неаднастайная, а мова „Руськай Праўды“ не толькі мае царкоўнаславянізмы (гл.: Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 5), але, за выключэннем юрыдычных формул і тэрмінаў, істотна не адрозніваецца ад тагачаснай кніж­най мовы, гл.: Хабургаев Г. А. Дискуссионные вопросы истории… С. 58—59.
[182] Гл. напрыклад: Унбегаун Б. О. Язык русского права // Unbegaun B. O. Selected papers of Russian and Slavonic philology. Oxford, 1969. P. 312—318, гл. p. 313—314; Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 8 і інш.; Зееман К.–Д. Двуезичие („диглоссия“) и система… С. 4—5; Алексеев А. А. Почему в Киевской Руси не было… С. 8—9, і нават з абурэннем гэта прызнавалі савецкія аўтары, гл.: Виноградов В. В. Вопросы образования русского… С. 9; Овчинникова В. С., Дибров А. А. Очерк древнерусского языка… (1959) С. 29 і наст. (1965) С. 29—30; Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 5; Ларин Б. А. Лекции по истории русского… С. 21; Аванесов Р.И. К вопросам происхождения и развития… С. 92—93, 96; Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 93.
[183] За выключэннем прац Б. Рыбакова, гл. напрыклад: Рыбаков Б. А. Древние русы // Советская археология. 1953. Т. 17. С. 23—204.
[184] Issatschenko A. Mythen und Tatsachen über die Entstehung… S. 20, 45.
[185] Горшков А. И. История русского литературного… С. 8; Филин Ф. П. Об истоках русского литературного… С. 8; Трубачев О. Н. В поисках единства: Взгляд… С. 21, 23, 25—26.
[186] Гл.: „калі руская літаратурная мова сапраўды ў сваёй аснове іншаземнага паходжання, то… нашая нацыянальная самасвядомасць можа ад гэтага пакутаваць“, Филин Ф. П. Истоки и судьбы русского… С. 12.
[187] Гл.: Рыбаков Б. А. Проблема образования древнерусской народности в свете трудов И. В. Сталина // Вопросы истории. 1952. № 9. С. 40—62, гл. с. 43.
[188] Гл.: Виноградов В. В. Изучение русского литературного… С. 60—61; Виноградов В. В. Основные проблемы изучения… С. 15, 36; Виноградов В. В. Основные вопросы и задачи… С. 8, 14—19.
[189] Паказальна, што для А. Гаршкова канцэпцыя Абнорскага не столькі правільная, колькі справядлівая, гл.: Горшков А. И. Теоретические основы истории… С. 95; Горшков А. И. Теория и история русского… С. 73.
[190] Issatschenko A. Geschichte der russischen Sprache… Bd. 1. S. 74.
[191] Гл. напрыклад, аргументацыю, што выкарыстоўвалася адной з такіх па­громшчыц: Клименко Л. Л. История русского литературного… С. 15—18.
[192] Гэта неаднаразова даводзіў у сваіх працах Г. Лант, гл. напрыклад: Lunt H.G. On the language of old Rus: Some questions and suggestions // Russian linguistics. 1975. Vol. 2. Nr. ѕ. P. 269—281; Lunt HG: On the re­lationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus’ // Russian linguistics. 1987. Vol. 11. P. 133—162; Lunt H.G. The language of Rus’ in the eleventh century: Some observations about facts and theo­ries // Harvard Ukrainian Studies. 1988/1989. 12/13. P. 276—313.
[193] Блізкі погляд гл.: Левин В. Д. Краткий очерк истории… (1964) С. 20.

Наверх

Соціум. Альманах соціальної історії. Вип. 1—3 (Васіль Варонін)

Снежня 10, 2004 |


Соціум. Альманах соціальної історії / Головний редактор В.СМО­ЛІЙ; відповідальний редактор В.ГОРОБЕЦЬ. Вип. 1—3. Київ: Інститут історії України НАН України, 2002—2003.

Сацыяльная гісторыя ці, дакладней, новая сацыяльная гісторыя з’яўляецца адным з магістральных кірункаў развіцця сучаснай гістарычнай навукі. Цікавасць, што выяўляюць да яе гісторыкі па ўсім свеце, прыносіць стварэнне адпаведных спецыялізаваных акадэмічных і універсітэцкіх асяродкаў, якія паступова афармляюцца арганізацыйна. Гэты пра­цэс — праўда, адносна нядаўна — закрануў і гістарыяграфію постсавецкіх краін. З 1998 г. у Маскве выходзіць „Социальная история. Ежегодник“. У 2002 г. адбыліся дзве важныя падзеі ў навуковым жыцці нашых паўднёвых суседзяў. Пачаў выходзіць альманах сацыяльнай гісторыі „Соцыум“, а ў Інстытуце гісторыі Украіны НАН Украіны быў створаны Цэнтр даследавання праблем сацыяльнай гісторыі, друкаваным органам якога і стала згаданае выданне.

З самага пачатку рэдакцыяй быў пракламаваны міжнародны і міждысцыплінарны характар выдання. Разам з ук­раін­скімі даследчыкамі свае працы змясцілі тут вучоныя з Расіі і Польшчы. Сярод артыкулаў знаходзім напісаныя мастацтвазнаўцамі і этнолагамі, а аўтары–гісторыкі актыўна выкарыстоўвалі ў сваіх працах не толькі традыцыйны гістарычны інструментарый і матэрыял.

У альманаху знайшла адлюстраванне вельмі разнастайная праблематыка, якая вынікае з шырока зразуметага паняцця „сацыяльная гісторыя“. Храналагічна змешчаныя ў выдан­ні матэрыялы ахопліваюць часы ад антычнасці да пачатку XIX ст., але пераважная іх большасць датычыцца ранняга новага часу. Геаграфічна прадстаўлены ў першую чаргу ўкраінскія землі.

Выпускі выдання складаюцца з рубрык: „Гісторыя ўяўленняў“, „Гісторыя сацыяльных супольнасцяў“, „Гісторыя прыватнага жыцця“, „Гістарычная канфлікталогія“, „Сацыяльная гісторыя рэлігій“, „Гісторыя жанчын“, „Тэорыя і гістарыяграфія сацыяльнай гісторыі“. Колькасць рубрык і іх насычанасць матэрыяламі ў выпусках варыюецца. Ва ўсіх трох нумарах змешчаны рэцэнзіі, агляды і інфармацыя.

У межах гэтага кароткага агляду вельмі цяжка ды і, ві­даць, няма патрэбы спыняцца на ўсіх 43 артыкулах першых выпускаў альманаха, кожны з якіх па–свойму цікавы. Звернемся толькі да некаторых, якія прыцягваюць найбольшую ўвагу ці то з тэматычнага і метадычнага пунктаў гледжання, ці то ў сувязі з нашай айчыннай гісторыяй.

Княскае паляванне здаўна разглядалася гісторыкамі ў першую чаргу як элітная забава, якая, апрача таго, прыносіла князям і іх атачэнню харчаванне і футры. У сваім артыкуле „Княскія ловы як сацыяльны феномен Кіеўскай Русі“ (вып. 1) У. Рычка паспрабаваў зірнуць на гэтую з’яву з іншага боку. Ён разгледзеў княскае паляванне як пэўную норму сацыяльных паводзінаў, як ваенна–сакральны рытуал, які знаходзіць паралелі і тыпалагічна адпавядае ідэалу заходнееўрапейскага рыцарства.

Вельмі цікавай падаецца спроба Т. Вілкул (артыкул „Дружына–веча: баланс абстракцый“, вып. 1) давесці тоеснасць старажытнарускага веча і княскай дружыны. Праўда, аўтар агаворвае залежнасць сваіх высноваў ад спецыфікі крыніц — старажытнарускіх летапісаў з іх зменлівай тэрміналогіяй і нават прызнае пэўную спекуляцыйнасць сваіх заключэнняў. Але слушна і тое, што, бадай, любая канцэпцыя ў гэтай сферы абапіраецца на тыя самыя летапісы з іх сапраўды вельмі разнастайнай і часам супярэчлівай сацыяльнай тэрміналогіяй. Так што поле для інтэрпрэтацый вельмі шырокае і адкрытае. У артыкуле, сярод іншага, выказана свежае назіранне ў сувязі з вядомым апавяданнем 1159 г. пра падзеі ў Полацкай зямлі, якое паходзіць з Кіеўскага летапісу. Гаворачы пра князя Рагвалода Барысавіча, крыніца паведамляе, што насустрач яму выехалі 300 „лодии дрьючанъ и полчанъ“. Т. Вілкул абгрунтавана бачыць тут памылку перапісчыка, пад пяром якога людзі ператварыліся ў ладдзі.

У артыкуле А. Русінай „Ад Кузьмішчы–кіяніна да кіяніна Скабейкі (мадэляванне смерці ў „Хроніцы Быхаўца“)“ (вып. 1) параўноўваюцца летапісныя аповесці пра забойства Жыгімонта Кейстутавіча і Андрэя Багалюбскага. Аўтар прыйшла да высновы, што асобныя элементы адпаведнага апавядання „Хронікі Быхаўца“ запазычаны з Іпацеўскага летапісу. Трэба зазначыць, што фрагмент з „Хронікі Быхаўца“ аб забойстве Жыгімонта Кейстутавіча — адна з самых папулярных сярод даследчыкаў Вялікага Княства Літоўскага галаваломак. Першым з крыніцазнаўчага пункту гледжання яго спецыяльна аналізаваў Б. Барвінскі[1]. У далейшым гэтыя спробы перыядычна аднаўляліся, прыкладам чаго могуць быць разгляданы артыкул, а таксама зусім нядаўняя праца польскага даследчыка Я. Нікадэма[2]. Увогуле ж погляд А. Русінай падаецца небясспрэчным — калі на такім матэрыяле ўвогуле можна зрабіць бясспрэчныя высновы.

У першым выпуску прыкметнае месца займаюць артыкулы гістарычна–юрыдычнай праблематыкі, выкананыя на валынскіх дадзеных другой паловы XVI ст.: Ул. Палішчук і Н. Старчанка разглядаюць інстытуты адпаведна віжоўства[3] і адвакатуры.

Аднымі з самых шырока прадстаўленых у альманаху сталі праблемы міжэтнічных і міжканфесійных стасункаў. Пад увагу даследчыкаў трапілі стараабрадцы і яўрэі. У артыкулах разгледжаны, у прыватнасці, антыяўрэйскія выступленні ў Львове ў XVII—XVIII ст. (М. Капраль, вып. 2) і розныя аспекты жыцця стараверскіх слабод на ўкраінскіх землях. Прынамсі ў двух артыкулах зроблены спробы перагледзець старыя погляды на праблемы міжканфесійных стасункаў, і перш за ўсё з удзелам праваслаўных і уніятаў. Апрача сваёй складанасці і далікатнасці, гэтыя пытанні, як вядома, былі занядбаны савецкай гістарыяграфіяй, а калі і закраналіся, дык вельмі павярхоўна і аднабакова. У выніку наша сённяшняе бачанне праблемы знаходзіцца ў вельмі моцнай залежнасці ад ра­сійскіх гістарыяграфічных міфаў XIX — пачатку XX ст. Артыкулы М. Даўбішчанкі „Рэаліі і міфы рэлігійнага супрацьстаяння на Валыні напрыканцы XVI — у першай палове XVII ст.“ (вып. 2) і М. Ярэменкі „Міжканфесійныя стасункі ва Ўкраіне і на Беларусі ў XVIII ст. (пастаноўка праблемы)“ (вып. 3) і прысвечаны ў першую чаргу разбурэнню гэтых застылых схем. Яны з усёй выразнасцю паказваюць, якой вострай з’яўляецца неабходнасць зноў разгледзець гэтыя праблемы — на падставе дэталёвага вывучэння крыніц. Пры больш уважлівым іх вывучэнні высвятляецца, што старыя міфы часта грунтуюцца на кепска зразуметых ці тэндэнцыйна патрактаваных фактах. Так, напрыклад, М. Ярэменка асабліва настойвае на маёмасных падставах многіх канфліктаў, у якія апынуліся ўцягнутымі праваслаўныя манастыры і асобныя вернікі. Ён звяртае ўвагу таксама на абыякавасць народных нізоў да рэлі­гійных праблем.

Вельмі цікавыя назіранні зрабіла расійская даследчыца Т. Апа­рына, паставіўшы пытанне наступным чынам: „Украінскія казакі ў Расіі: адзінаверцы ці іншаверцы? (Мікіта Маркушэўскі супраць Лявонція Плешчаева)“ (вып. 3). Яна прывяла прыклады перахрышчвання ў Маскве ў 10—20–я г. XVII ст. нават праваслаўных выхадцаў з Рэчы Паспалітай. Для нас ўяўляе цікавасць і яшчэ адна яе выснова: „беларусцамі“ ў Маскве ў гэты час называлі выхадцаў з беларускіх і ўкраінскіх зямель Рэчы Паспалітай, а паводле веравызнання — як праваслаўных, так і уніятаў.

Вялікім блокам артыкулаў, некаторыя з якіх былі ўжо згаданы вышэй, прадстаўлена гістарычная канфлікталогія. Барацьбе за вяртанне Астрога і іншых бацькоўскіх уладанняў, якую вёў славуты князь Васіль–Канстанцін Астрожскі, пры­свечаны артыкул І. Цясленкі (вып. 3). Прадметам вывучэння Н. Старчанкі стаў буйны канфлікт паміж войтам і мяшчанамі ў горадзе Ўладзіміры (Валынскім) у 1566 г. Яна прыйшла да той высновы, што зводзіць гэта сутыкненне толькі да процістаяння войта і мяшчанскай супольнасці — пэўнае спрашчэнне. На самай справе канфлікт меў нашмат больш бакоў і разгортваўся пад уплывам велізарнай колькасці фактараў. Прасачыўшы праблему на шырокім фоне, аўтар паказала многія з іх. Падрабязны разгляд канфлікту ўсё ж, як здаецца, сведчыць аб перманентным характары супярэчнасцяў паміж войтам і мяшчанамі. І гэта была ўласцівасць не толькі Ўладзіміра. У 1558 г. кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт II Аўгуст разглядаў вялікую скаргу полацкіх мяшчан на свайго войта (і адначасова полацкага ваяводу) Станіслава Давойну[4]. Паралелі і параўнанні могуць стаць тэмай асобнага даследавання. У якасці заўвагі да артыкула, нягледзячы на незнаёмства з адпаведнымі архіўнымі матэрыяламі, рызыкну ўсё ж выказаць сумненне ў дакладнасці некаторых цытат.

У артыкулах К. Дысы (вып. 2) і А. Борак (вып. 3) знайшла адлюстраванне вельмі модная цяпер у заходнееўрапейскай гістарыяграфіі тэматыка чараўніц. Аднак ці толькі ў модзе і заходніх уплывах справа? Магчыма, карані такой зацікаўленасці варта пашукаць і ў мясцовых традыцыях? Згадаем хаця б кіеўскае паходжанне М. Булгакава, аўтара „Майстра і Маргарыты“. А яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. сяляне Барысаўскага павету Менскай губерні лічылі сталіцай чараўніц менавіта Кіеў, сярод вяскоўцаў хадзіў нават выраз „кіеўская ведзьма“[5]. Адным словам, ёсць над чым паразважаць. І, як высвятляецца, ёсць каму.

Выразны адбітак на змесце альманаха пакінула традыцыйная ўжо для ўкраінскай гістарыяграфіі казацкая праблематыка. Розным аспектам гісторыі казацтва прысвечана 9 артыкулаў.

Увогуле ж трэба канстатаваць, што як задума, так і выка­нан­не альманаха аказаліся ўдалымі. У рамках абвешчанай кан­цэпцыі выдання розныя аўтары ў рэчаіснасці выкарысталі ў сваіх працах самыя розныя падыходы і даследчыцкія метады — ад наватарскіх да больш традыцыйных. І, думаецца, гэта толькі ўзбагаціла змест альманаха. І яшчэ адна яго рыса — нязменна высокі навуковы ўзровень матэрыялаў.

Сярод іншага, хацелася б асабліва адзначыць імкненне ўкраінскіх даследчыкаў упісаць гісторыю сваёй краіны ў еўрапейскі і сусветны кантэкст. Яны шырока выкарыстоўваюць дасягненні заходняй гістарычнай навукі, чаго, на жаль, так бракуе нашым вучоным.

Альманах пазначаны даволі прыкметным беларускім акцэнтам — тэматычным, але пакуль што, як ні шкада, не аўтарскім.

„Соцыум“ — зусім маладое выданне, узрост якога вылічваецца гадамі. Але ўжо ў трэцім яго выпуску абвешчаны намер выпускаць новы перыёдык, які адгалінуецца ад „Соцыума“ і будзе прысвечаны адмыслова культурнай антрапалогіі. Можна толькі парадавацца такому дынамічнаму развіццю ўкраінскай гістарычнай навукі, новы крок якой, будзем спадзявацца, стане не менш упэўненым і ўдалым, чым папярэдні.

Мінск

Васіль Варонін


[1] Барвінський Б.О. Жигимонт Кейстутович великий князь литовско-руский (1432—1440): Історична монографія. Жовква, 1905. С. 137—146.
[2] Nikodem J. Przyczyny zamordowania Zygmunta Kiejstutowicza // Biało­ruskie Zeszyty Historyczne. 2002. Nr 17. S. 5—33.
[3] Гл. таксама: Поліщук В.В. Офіційні свідки в структурі луцького замкового уряду до реформ 1564—1566 років (службове підпорядкування і правові послуги). Автореферат дис. кандидата іст. наук. Київ, 2003.
[4] Гл.: Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 389. Адз. зах. 249. Арк. 126—137адв.
[5] Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu Borysowskiego. Wilno, 1847. S. 401.

Наверх

Geier, Wofgang. Russische Kulturgeschichte in diplo­ma­ti­schen Reise­berichten aus vier Jahrhunderten (Уладзімір Канановіч)

Снежня 8, 2004 |


GEIER, WOLFGANG. Russische Kulturgeschichte in diplo­ma­ti­schen Reiseberichten aus vier Jahrhunderten: Sigmund von Herberstein, Adam Olearius, Friedrich Christian Weber, August von Haxthausen. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2004. 208 s. (Studien der Forschungsstelle Ost­mittel­europa an der Universität Dortmund, Bd. 37)

Праца знанага нямецкага даследчыка Вольфганга Гаера з’яўляецца вынікам даследаванняў, што праводзіліся аўтарам сумесна з ягонымі студэнтамі, магістрантамі і дактарантамі на семінарскіх занятках па параўнальнай культурнай гісторыі краін і народаў Паўднёва–Ўсходняй, Усходняй і Цэнтральна-Ўсходняй Еўропы, а таксама на семінарах па вывучэнні вобразаў сябе і вобраза чужога ў еўрапейскай гісторыі. На занятках асаблівая ўвага аддавалася такім пытанням, як змест і форма гістарычна–грамадскага працэсу пошуку ўласнай ідэнтычнасці, гістарычная памяць і свет ўяўленняў.

В. Гаер засяроджваецца перадусім на паведамленнях і нататках еўрапейскіх аўтараў пра еўрапейскія народы і краіны. Першапачаткова аўтар меў намер засяроддзіцца на Расіі і Балгарыі, але затым, прымаючы пад ўвагу розны стан вывучанасці прадметаў, мусіў заняцца даследаваннем выключна Расіі. Для свайго даследавання В. Гаер абраў 4 нататкі нямецкіх дыпламатаў, якія ад часу іхняй публікацыі і да сённяшняга дня з’яўляюцца сур’ёзным укладам як у расіязнаўства (Russland–Kun­de, Rossica), так і ў культурную гісторыю дыпламатыі (Kultur Geschichte der Diplomatie). Працы гэтых дыпламатаў–пісьменнікаў у свой час істотна паўплывалі на стан і якасць ведаў еўрапейскай публікі пра Расію. Кожны з гэтых аўтараў вызначыў кірункі і змест расіязнаўства ў часе ўкладання ўласных нататак. Выбраныя дыпламаты прэзентуюць не толькі свой час і канкрэтны этап нямецка–расійскіх дачыненняў, але і розныя нямецкія землі: Жыгімонт Герберштайн — эрцгерцагства Аўстрыя, Адам Алеарый (Алеарыус) — Галь­штынска–Гаторп­скае герцагства, Фрыдрых Хрысціян Вэбэр — Гановерскае курфюрства і англійскую карону, а вестфальскі барон Аўгуст фон Гакстгаўзен — Прускае каралеўства.

Кніга складаецца з аўтарскай прадмовы, уводзінаў, чатырох раздзелаў, у якіх разглядаюцца падарожныя нататкі чатырох вышэйзгаданых нямецкіх дыпламатаў, кароткага „Iti­neraria Rossica“, а таксама рэгістра асобаў і паказніка выкарыстаных у даследаваннях або рэкамендаваных для вывучэння і разгляду крыніц і літаратуры.

У прадмове В. Гаер сціпла згадвае гісторыю ўзнікнення сваёй кнігі, мэты і задачы працы, у тым ліку і першапачатковыя, ад якіх ён, як ужо згадвалася вышэй, вымушаны быў урэшце адмовіцца. Завяршаецца гэтая частка кнігі агульнай характарыстыкай дыпламатычнай дзейнасці Жыгімонта Герберштайна, Адама Алеарыя, Фрыдрыха Хрысціяна Вэбэра і Аўгуста фон Гакстгаўзэна. Прадмова ўтрымлівае таксама інфармацыю пра асаблівасці ўкладання матэрыялаў выдання, а таксама падзякі выдаўцу і жонцы за магчымасць публікацыі ды сталую падтрымку ў часе напісання і падрыхтоўкі кнігі.

Ва ўводзінах разглядаецца гісторыя нямецка–рускіх адносінаў на працягу больш чым дзесяці стагоддзяў. Асаблівая ўвага аддаецца дыпламатычным дачыненням паміж Нямеччынай і Руссю, пачынаючы ад пасольства кіеўскай князёўны Вольгі да нямецкага караля Атона I у 959 г. Аўтар адзначае, што рознабаковыя адносіны паміж Нямеччынай і Руссю спрыялі ўзнікненню шматлікіх вобразаў іншага (Bilder vom Anderen). Нямецкі даследчык падрабязна спыняецца на ўяўленнях пра Русь і Расію, што з’явіліся ў працах нямецкіх аўтараў пачынаючы ад XVI ст. і да 30–х г. ХХ ст. Гаер падае агульную характарыстыку ўсіх гэтых вобразаў Русі і рускіх, адзначаючы, што іхнім істотным элементам было ўяўленне пра асобу ўладара і ягоную палітыку.

Асноўны змест кнігі складаюць чатыры раздзелы, прысвечаныя падарожным нататкам кожнага з дыпламатаў. Кожны раздзел мае тры падраздзелы. У першым падраздзеле аўтар у шырокім еўрапейскім кантэксце разглядае ўнутрыпалітычнае развіццё і міжнароднае становішча Вялікага Княства Маскоўскага (Расійскага царства) на час, калі кожны з вышэйназваных нямецкіх дыпламатаў ажыццяўляў падарожжы на Ўсход Еўропы або ў Азію, у выніку якіх і з’явіліся Нататкі пра Масковію (Расію). Другі падраздзел прысвячаецца асаблівасцям унутры- і знешнепалітычнага развіцця канкрэтных нямецкіх земляў, з якіх паходзілі дыпламаты. Пададзены тут і бібліяграфічныя звесткі пра кожнага з чатырох дыпламатаў. Нарэшце, у трэцім падраздзеле з культурна–гістарычнага пункту гле­джання разглядаюцца падарожныя нататкі нямецкіх дыпламатаў, паказваецца значэнне прац апошніх у справе развіцця расіязнаўства. Паколькі гэтыя чатыры раздзелы складаюць асноўны змест кнігі, на іх варта спыніцца падрабязней.

В. Гаер пачынае разгляд дыпламатычных падарожных нататкаў з Жыгімонта фон Герберштайна, першага класіка ра­сія­знаўства. Аўтар дае кароткі агляд гісторыі паўстання галоўнай працы аўстрыйскага дыпламата — „Rerum Moscovi­tica­rum Commentarii“ (Нататкі пра маскоўскія справы), разглядае яе асаблівасці структуры і зместу. Ён спыняецца на асноўных элементах таго вобразу Масковіі і маскавітаў, які з’явіўся на Захадзе дзякуючы намаганням габсбургскага дыпламата. Гэтымі элементамі з’яўляліся неабмежаваная, амаль тыранічная ўлада князя (цара), прыгнечанае і рабскае становішча падданых, адданасць праваслаўнай веры і г. д.

Другі раздзел працы прысвечаны Адаму Алеарыю, дыпламату гальштайн–гаторпскага герцага Фрыдрыха III. Ён браў удзел у двух пасольствах герцага ў Расію, у 1633—1635 і ў 1635—1639 г. Вынікам дзвюх дыпламатычных місій стала багата ілюстраваная, вялікая па аб’ёме (каля 800 старонак) праца, якая прынесла ягонаму аўтару славу другога пасля Герберштайна класіка расіязнаўства. Аднак вобраз Расіі і рускіх у Алеарыя не пазбаўлены тыповых для таго часу стэрэатыпаў і забабонаў. Тыповымі якасцямі расіян называюцца бессаромнасць, п’янства, грубасць, хлуслівасць, неахайнасць і інш. Аўтар падкрэслівае рабскае становішча падданых цара, іхнюю празмерную жорсткасць у побыце, асабліва ў стаўленні да жанчын. Алеарый звяртае ўвагу чытача на тое, што маскавіты надзвычай неахайна і неэфектыўна абыходзяцца з прыродай і яе багаццямі — гэта мусіла асабліва ўразіць жыхароў акультуранага прыроднага ландшафта Гальштайн–гаторпскага герцагства. Нарэшце, у кнізе адзначаецца схільнасць рускіх да рознага роду небяспечных і гвалтоўных прадпрыемстваў і дзеянняў. Гэтая аўтарская заўвага знайшла адлюстраванне ў падзеях рускай „Смуты“ пачатку XVII ст., а таксама пазней у часе народных бунтаў Разіна і Пугачова. Ва ўсякім разе, гэта вельмі важны тэзіс з пункту гледжання культурна–гістарычнага менталітэту рускага народа.

Якасна новы ўзровень расіязнаўства ўяўляе сабой праца Фрыдрыха Хрысціяна Вэбэра — пасла гановерскага курфюрста і англійскага караля Георга I. У 1714—1719 г. ён быў акрэдытаваны на царскім двары Пятра I у Санкт–Пецярбурзе. Пасля завяршэння дыпламатычнай місіі ў Расіі Фрыдрых Хрысціян Вэбэр выдаў на працягу 20 гадоў (1721—1740) тры тамы кнігі, якая мела назву „Пераўтвораная Расія“ (Das verдnderte Russland). Па жанры праца гановерскага дыпламата нагадвае болей часопіс, які ўтрымлівае разнастайныя звесткі і паведамленні па гісторыі і сучаснасці Расіі. Хаця аўтар і робіць на старонках кнігі экскурсы ў гісторыю Русі памiж IX—XVII ст., галоўнай тэмай працы з’яўляецца пераўтвораная Расія і яе творца Пётра I. Пра юнацтва расійскага цара Вэбэр паведамляе надзвычай сціпла, але пра наступныя этапы ягонага жыцця і дзейнасці гаворыцца ў кнізе надзвычай падрабязна. Асаблівая ўвага аддаецца Вялікаму пасольству 1697—1698 г., падзеям Паўночнай вайны 1700—1721 г., працэсу над сынам Пятра I Аляксеем і г. д. Тагачасная расійская рэчаіснасць разглядаецца вельмі падрабязна і кампетэнтна: сістэма і структура дзяржаўнага кіравання, стан узброеных сілаў, у тым ліку дыслакацыя войскаў і сістэм кіравання імі, і г.д. Аўтар уважліва прасочвае і апісвае развіццё выяўленчага мастацтва, а таксама гуманітарных і прыродазнаўчых навук. Не забываецца ён і пра рамёствы, фінансы, падатковую і грашовую сістэмы, ар­хітэктуру і горадабудаўніцтва — апошнія разглядаюцца перадусім на прыкладзе Weltwunder (цуда свету), як аўтар называе новую сталіцу Расіі Санкт–Пецярбург. Не застаўся па–за ўвагай гановерскага дыпламата і падрыхтоўчы перыяд перад заснаваннем у 1725 г. Расійскай Акадэміі навук. Урэшце, Вэбэр, як і іншыя дыпламаты з каталіцкіх або пратэстанцкіх краін Еўропы, не пакідае ўбаку тэму канфесійных адрозненняў паміж каталіцтвам і пратэстантызмам, з аднаго боку, і грэка–рускім праваслаўем, з другога. Праца Фрыдрыха Аўгуста Вэбэра ўпершыню пасля Жыгімонта фон Герберштайна давала цэласны вобраз Расіі. Сам Вэбэр лічыў сябе прадаўжальнікам справы слыннага аўстрыйскага дыпламата, з якога, уласна кажучы, і пачалася еўрапейская дыпламатыя ў дачыненні да Расіі, а таксама расіязнаўства Новага часу.

Наступным нямецкім аўтарам, творы якога прадвызначылі вобраз Расіі ў Еўропе, быў вестфальскі барон Аўгуст фон Гакстгаўзэн. У 1843—1844 г. ён як абазнаны эксперт у аграрных пытаннях рушыў у падарожжа ў Расію з мэтай вывучэння тамтэйшай сельскай гаспадаркі. У выніку падарожжа з’явіліся дзве працы: „Даследаванні аб унутраным стане, народным побыце і асабліва сельскіх установах Расіі“ (Studien über die inner Zustände, das Volksleben und insbe­sondere die ländlichen Einrichtungen Russlands), напісаная ў 1847—1852 г., а таксама „Сельская канстытуцыя Расіі. Яе развіццё і ўстанаўленне ў заканадаўстве 1861 г.“ (Die ländliche Verfassung Russlands. Ihre Entwicklung und ihre Festlegung in der Gesetzgebung von 1861), што з’явілася ў друку ў 1866 г. Галоўная тэма гэтых працаў — асновы і характэрныя рысы расій­скай дзяржавы. Гакстгаўзэн называе яе патрыярхальнай, у якой адлюстраваліся асаблівасці рускай сям’і, перадусім — поўная падпарадкаванасць усіх членаў бацьку. Эканамічную і сацыяльную аснову гэтага тыпу дзяржавы вестфальскі барон бачыць у сельскай арганізацыі ў выглядзе абшчыны — міра. Таму, заключае ён, ліквідацыя прыгоннага права і знішчэнне сельскай абшчыны як асно­вы расійскай дзяржаўнасці і апоры царызму будзе мець выключна адмоўныя, небяспечныя і несуцешныя наступствы для Расіі, як раней гэта ўжо здарылася з Францыяй, што істотна аслабела ў палітычным плане ў выніку сацыялістычна–камуністычнага перавароту.

Увогуле, Аўгуст фон Гакстгаўзэн разглядае ў сваіх працах розныя бакі тагачаснай расійскай рэчаіснасці і яе мінуўшчыны. Ён не абыходзіць увагай становішча рускай праваслаўнай царквы, яе арганізацыю, асаблівасці яе рытуалу, рэлігійныя святы і інш. Вестфальскі барон робіць выснову, што аб’яднанне каталіцкай і праваслаўнай цэркваў і тым самым ліквідацыя схізмы магчымыя выключна на падставе экуменічнага парытэтнага кансэнсусу, але ніяк не унійным шляхам, як гэта ра­бі­лася на Берасцейскім саборы 1596 г. Аўтар таксама дэтальна апавядае пра ваенную магутнасць Расіі (да чаго стагоддзем раней звяртаўся Фрыдрых Хрысціян Вэбэр), пад­крэслівае маштабнасць расійскай каланізацыі ўскраін, дае досыць па­драбязны краязнаўчы агляд розных рэгіёнаў Расіі і народаў, якія іх насялялі. Звяртаючыся да ранейшай гісторыі, Гакстгаўзэн падкрэслівае, што царкоўны, сацыяльны і культурны стан Русі ў Кіеўскі перыяд ні ў чым не саступаў царкоўнаму, сацыяльнаму і культурнаму стану Польшчы, Чэхіі, Венецыі або Даніі.

Гістарычную місію Расіі і яе народа вестфальскі барон бачыў у культурным пасярэдніцтве паміж Еўропай і Азіяй. Вольф­­ганг Гаер адзначае, што Гакстгаўзэн зарэкамендаваў сябе як абаронца расійскага народа, як змагар супраць розных забабонаў і папрокаў у адрас Расіі з боку пэўных слаёў еўрапей­скай публікі. Заслуга Гакстгаўзэна палягае, на думку аўтара, яшчэ і ў тым, што ён фактычна паклаў пачатак вывучэнню менталітэту, расійскага нацыянальнага характару ў шырокім параўнальным кантэксце. Але Гакстгаўзэн не здолеў пазбегнуць пэўнай ідэалізацыі расійскага народнага побыту і асобных рысаў нацыянальнага характару рускіх.

У Itineraria Rossica Вольфган Гаер робіць высновы cвайго даследавання, а таксама вылучае новыя даследчыцкія пра­па­новы. Ён у першую чаргу прапануе параўнаць апісанне дарожных шляхоў кожнага з чатырох разгляданых у кнізе ды­пла­­­матаў з паведамленнямі пра падарожжы па Расіі іх су­­часнікаў (напрыклад, апісанне Вэбэра — з апісаннем Аляксандра Радзішчава, а паведамленне Гакстгаўзэна — з паведам­­леннем Дзюма–бацькі). На думку аўтара, было бы пажадана падрыхтаваць і выдаць поўнае каментаванае гістарычна–крытычнае выданне твораў усіх чатырох названых дыпла­матаў. Адносна Герберштайна Гаер прапануе ў будучым поўным і каментаваным выданні ягоных твораў знайсці месца для гіс­торыі Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага ад сярэдзіны XIV да сярэдзіны XVI ст., паколькі ў дыпламатычнай дзейнасці Герберштайна значнае месца занялі гэтыя дзве дзяржавы (62).

Мінск

Уладзімір Канановіч

Наверх

Ruthenica. Том I (Генадзь Семянчук)

Снежня 17, 2002 |


Ruthenica. Том I / Відповедальні редактори: Володимир Ричка, Олексій Толочко. Київ, 2002. 185.

У ўкраінскай гістарыяграфіі з’явіўся новы выдавецкі праект Ruthenica — навуковы зборнік Інстытута гісторыi Ўкраіны НАН Украіны, прысвечаны праблемам гісторыі, культуры, археалогіі і этналогіі ўкраінскага Сярэднявечча, а канкрэтней — праблемам перыяду Кіеўскай Русі. Амаль занядбаны ў савецкія часы ва Ўкраіне (у Беларусі сітуацыя была яшчэ горшая), гэты навуковы кірунак апошнім часам перажывае відавочнае адраджэнне. І гэта пры тым, што перыяду Кіеўскай Русі прысвечана настолькі вялікая колькасць разнастайных вузкапрафесійных выданняў, што новы праект, здавалася, будзе мець значныя цяжкасці. Аднак ужо першы том гэтага зборніка, рэдагаванага спецыялістамі высокага ўзроўню Ўладзімірам Рычкам і Аляксеем Талочкам, сведчыць пра вялікія магчымасці ў вывучэнні ранняга Сярэднявечча Ўсходняй Еўропы. Тут бачыцца адразу два слушных і перспектыўных арганізацыйных моманты з боку рэдактараў: 1) інтэрдысцыплінарнасць — пад адной вокладкай аб’ядноўваюцца гісторыкі, археолагі, этнолагі, антраполагі, лінгвісты і інш.; 2) інтэрнацыянальнасць — побач з украінскімі даследчыкамі друкуюцца расійскія і беларускія. Таксама добрым знакам з’яўляецца аб’яднанне сталых і вядомых навукоўцаў з маладымі, пачаткоўцамі. Плюсам праекта таксама можна лічыць яго пэўны дэмакратызм, г.зн. друкаванне тэкстаў і аўтараў розных метадалагічных поглядаў і пазіцый на родных мовах.

Першы том навуковага зборніка Ruthenica складаецца з матэрыялаў „Круглага стала“ на тэму „Этнічныя працэсы ў сярэднявечным славянскім свеце“, які адбыўся ў Кіеве ў 2000 г. Асноўныя спрэчкі паміж расійскімі, украінскімі і беларускімі гісторыкамі і археолагамі, якія адбываюцца на працягу ўжо амаль дзесяці гадоў, вядуцца вакол праблемы т.зв. „старажытнарускай народнасці“. У залежнасці ад палітычных і метадалагічных пазіцый, кола ўдзельнікаў спрэчкі можна падзяліць на тры групы: 1) прыхільнікі і абаронцы ідэі існавання на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы ў IХ—ХIII ст. адзінай этнічнай, палітычнай і культурнай супольнасці „стражытнаруская народнасць“; 2) прыхільнікі і абаронцы ідэі неіснавання падобнага этнічнага ўтварэння, замест якога маглі быць іншыя (вайсковыя, рэлігійныя, адміністрацыйныя) формы сувязяў, якія звычайна мелі часовы харатар; 3) традыцыйныя „цэнтрысты“, высновы якіх залежаць часцей за ўсё ад кан’юнктуры і новых поглядаў навуковых аўтарытэтаў.

Падобны падзел яскрава прасочваецца і сярод часткі тэкстаў, змешчаных у рэцэнзаваным зборніку. Да першай групы неабходна аднесці артыкулы Валянціна Сядова „Древнерусская народность и предпосылки ее дифференциации“, Эдуарда Загарульскага „О времени и условиях формирования древнерусской народности“ і Наталлі Юсавай „Проблема давньоруськой народності в праці В.В.Мавродіна «Образование Древнерусского государства» (1945 г.)“.

Галоўная ідэя артыкула В.Сядова: на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы ў Х—ХII ст. існавала агульная этнамоўная супольнасць — старажытнаруская (усходнеславянская) народнасць. Яе існаванне, на думку расійскага даследчыка, пацвярджаюць археалагічныя, мовазнаўчыя і гістарычныя дадзеныя. Па–першае, у Х ст. на змену разнастайным і шматлікім археалагічным культурам, якія адлюстроўвалі папярэдні дыялектна–этнаграфічны падзел, фармуецца адзіная культура. Яе развіццё было абумоўлена станаўленнем уніфікаванага гарадскога жыцця з дынамічнай рамеснай дзейнасцю, складваннем вайскова–дружыннага і адміністрацыйнага станаў. Гэта ў сваю чаргу прыводзіла да адзінства прадметаў побыту і ўзбраення, нівелявання дыялектных і этнаграфічных асаблівасцяў прадстаўнікоў розных этнаграфічных групаў. Па–другое, у Х—ХIII ст. назіраецца уніфікацыя пахавальных помнікаў на тэрыторыі рассялення ўсходніх славянаў, што таксама сведчыць пра знікненне этнаграфічных асаблівасцяў сярод вясковага насельніцтва. І па–трэцяе, фактарам кансалідацыі ды інтэграцыі на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы канца I тыс. н.э. сталі славянскія перасяленцы з Дуная. На думку В.Сядова, менавіта яны хутка распаўсюдзілі ганчарную кераміку, удасканалілі ювелірнае і іншыя рамёствы, прынеслі пахавальны абрад трупапакладання. Спасылаючыся на аўтарытэты, В.Сядоў падмацоўвае свае меркаванні гістарычнымі і мовазнаўчымі фактамі. Старажытнаруская народнасць была даволі моцнай, бо нават у перыяд феадальнай раздробленнасці ХII — першай трэці ХIII ст. яе адзінства ўсведамлялася як супрацьстаянне падзелам. І толькі трагедыі сярэдзіны ХIII ст. — мангола–татарская навала і літоўскія захопы — канчаткова знішчылі магчымасці існавання адзінага этнічнага, культурнага, палітычнага і эканамічнага жыцця насельніцтва Ўсходняй Еўропы.

Гістарычным фактам „старажытнаруская народнасць“ з’яўляецца і для беларускага даследчыка Эдуарда Загарульскага. Адзіная мова, адна культура, агульная самасвядомасць і тэрыторыя — вось тыя галоўныя адзнакі насельніцтва Русі IХ—ХIII ст. Праўда, Э.Загарульскі справядліва звяртае ўвагу на недаследаваныя аспекты ў пытаннях „старажытнарускай народнасці“. Напрыклад, ён выступае супраць савецкай канцэпцыі фармавання гэтай народнасці на базе ўсходнеславянскіх летапісных груповак у перыяд існавання Старажытнарускай дзяржавы і ў межах яе вялізнай тэрыторыі. На думку Э.Загарульскага, этнагенетычныя працэсы сёння можна растлумачыць наступным чынам: асновы „старажытнарускай народнасці“ былі закладзены ў VI—IХ ст. у невялікай прасторы, якая ахоплівала паўднёвую Беларусь і паўночную Ўкраіну. Менавіта сюды перасялілася з прарадзімы частка носьбітаў пражскай культуры, якія пад нязначным уплывам мясцовага балцкага насельніцтва пачалі вылучацца як асобная (усходняя) група славянаў са сваёй усходнеславянскай мовай. У IХ—Х ст. усходнія славяне, ужо сфармаваныя ў адзіны народ „Русь“, з агульнай мовай і культурай, пачалі рассяляцца на землях на поўнач і на ўсход ад Прыпяці. Менавіта адзінства надоўга забяспечыла непадзельнасць „старажытнарускай народнасці“. Археалагічным сведчаннем дадзенага працэсу з’яўляецца шырокае распаўсюджванне сферычных курганоў з адзінкавымі трупаспаленнямі і ўзнікненне гарадоў. Больш за тое, уяўленне аб ўсходніх славянах як этнічна і палітычна маналітнай супольнасці ставіць пад сумненне існаванне племянных саюзаў крывічоў, дрыгавічоў, вяцічаў і інш. „Старажытнаруская народнасць“ увесь час знаходзілася пад уздзеяннем разбуральных сілаў: тэрытарыяльны фактар, розныя моўныя субстраты, паглыбленне феадальнай раздробленасці, а пазней і палітычнае размежаванне. Менавіта накапленне элементаў дыференцыяцыі з’явілася галоўнай прычынай паступовага падзелу ўсходняга славянства на тры народы — вялікарусаў, украінцаў і беларусаў.

Другую групу склалі артыкулы Георгія Штыхава „У истоков белорусской народности“, Аляксея Талочкі „Воображённая народность“ і Аляксандра Моці „З «міфів народів світу»: про час появы східнослов’янських націй“. Беларускі даследчык Г.Штыхаў не без падстаў лічыць канцэпцыю „старажытнарускай народнасці“ палітычнай, а не навуковай. Створана яна была ў канцы 40— пачатку 50–х г. ХХ ст. А працэс фармавання беларускага народа адбываўся незалежна ад створанага савецкай навукай поліэтноніма. Вытокі яго знаходзяцца ў балта–славянскім сімбіёзе, які складваўся ў другой палове I тыс. н.э. Тут Г.Штыхаў поўнасцю прымае канцэпцыю В.Сядова, і якраз славяна–балцкія ўзаемакантакты з’яўляюцца для яго адной з падстаў спецыфічнай беларускай ментальнасці. У выніку дадзеных кантактаў сфармаваліся летапісныя племянныя групоўкі, якія ў сваю чаргу сталі асновай утварэння княстваў. І толькі ў ХII ст. на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы самастойныя княствы пачалі аб’ядноўвацца ў групы па палітычных, эканамічных і тэрытарыяльных матывах. Менавіта ў дадзеных групах пазначылася вылучэнне тэрыторыі беларускай, украінскай і вялікарускай народнасцяў. Для першых, беларусаў, падобнай групай сталі Полацка–Мінская, Смаленская і Турава–Пінская землі.

Арыгінальным падаюцца думкі пра этнічна–культурныя працэсы часоў Кіеўскай Русі, выказаныя Аляксеем Талочкам. Адзначаючы пэўную тупіковасць у сучаснай навуковай інтэрпрэтацыі этнічнай сітуацыі на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы ранняга Сярэднявечча, украінскі даследчык прапануе звярнуцца да новага, больш глыбока крыніцазнаўчага аналізу летапісных тэкстаў (улік наратыўных канвенцый летапісаў) і да метадалагічных інавацый сучаснай навукі (антрапалагічнае разуменне народнасці). Карыснымі ў першую чаргу маглі б стаць падыходы Бенедыкта Андэрсэна па даследаванні мадэрных нацый (маецца на ўвазе канцэпцыя „ўяўных супольнасцяў“).

Да цікавых высноў у артыкуле „О древнерусских «землях»“ прыходзіць і гісторык Антон Горскі. Аналіз крыніцаў ХII—ХIII ст. дазволіў аўтару сцвердзіць, што паняцце „зямля“ тоеснае суверэнным дзяржаўным утварэнням Усходняй Еўропы эпохі ранняга Сярэднявечча. Зразумела, гэта тычыцца і Полацкага ды Смаленскага княстваў.

Багата карыснай інфармацыі можна знайсці і ў іншых артыкулах, апублікаваных у 1 томе Ruthenica: „Теоретіко–методологічні засади дослідження етногенезу східнослов’янських народів у цивілізацийному контексті“ Юрыя Паўленкі, „Біля витоків слов’янства (за матеріалами Подніпров’я)“ Расціслава Церпілоўскага, „Етнічни процеси на Волині та Галичині в ранньоримський час (археологічний аспект)“ Дзяніса Казака, „До питання про Дунайську прабатьківшчину слав’ян“ Аляксея Стрыжака, „Деякі питання походження та етнічної історії населення Русі–України за даними антропології“ Сяргея Сегеды і „Лично–родовые знаки князей Рюриковичей на металлических подвесках ХI в.“ Сяргея Бялецкага.

Горадня

Генадзь Семянчук

Наверх

Nyomárkay István. Kroatističke studije (Сяргей Запрудскі)

Лістапада 30, 2001 |

Nyomárkay István. Kroatističke studije. Zagreb, Matica hrvatska, 2000. 303 S.

Кніга вядомага венгерскага харватыста, загадчыка кафедры славістыкі і балтыстыкі універсітэта імя Лоранда Этвеша ў Будапешце Іштвана Нёмаркаі «Харватыстычныя даследаванні» выйшла ў Заграбе ў серыі «Бібліятэка замежных харватыстаў». У 1961 г. І.Нёмаркаі скончыў філасофскі факультэт Будапешцкага універсітэта па спецыяльнасці «славістыка і венгерыстыка» і з таго часу займаецца вывучэннем (сербска)харвацкай мовы, асаблівую ўвагу аддаючы яе кантактам з венгерскай мовай. На рахунку навукоўца манаграфіі «Замежныя словы ў харвацкасербскай (сербскахарвацкай) мове» (1984), «Венгерскія ўзоры харвацкага моўнага абнаўлення» (1989), «Моўна–гістарычны слоўнік градзішчанскіх харватаў» (1996) і шматлікія публікацыі ў навуковай перыёдыцы. У зборнік «Харватыстычныя даследаванні» ўключаны працы розных гадоў, якія даюць уяўленне пра кола навуковых інтарэсаў І.Нёмаркаі.

Найбольш месца ў кнізе займаюць працы, прысвечаныя вывучэнню рукапіснай малітоўнай літаратуры на градзішчанска–харвацкай мове. Уласна, такога тыпу даследаванняў у кнізе змешчана толькі тры, але адна з іх («Першы рукапісны малітоўнік градзішчанскіх харватаў 1728 г.») даволі вялікая. У 1983 г. І.Нёмаркаі надрукаваў нямецкамоўны артыкул пра гэты малітоўнік; у зборніку колішняя публікацыя ўзноўлена па–харвацку, пры гэтым яе мэтай было апублікаваць харвацкую частку рукапісу «Libellus infirmorum desеrviens Patri Hungaro Croatae, conscriptus industria P.Fratris Seraphini Gyivkovics» — з прывядзеннем паралельных частак з венгерскіх і іншых харвацкіх помнікаў. Пры вывучэнні рукапісных малітоўнікаў удзячнай справай з’яўляецца пошук іх патэнцыяльных крыніц, і І.Нёмаркаі прыводзіць чатыры венгерскамоўныя і тры харвацка–кайкаўскія малітоўнікі, якія ў рознай ступені паслужылі ўзорамі  малітоўніка С.Дзіўкавіча. Акрамя таго, даследчык падае аналіз правапісу, фанетыкі, марфалогіі і сінтаксісу помніка.

Нёмаркаі знаходзіць вельмі значнае падабенства паміж рознымі фрагментамі малітоўніка і яго крыніцамі. Што да мовы, то даследчык паказвае вялікую тоеснасць, уключна да сінтаксісу; увогуле ж, І.Нёмаркаі сцвярджае, што ў пачатку XVIII ст. многія венгерскія запазычанні былі цалкам засвоены марфалогіяй і сінтаксісам таго тыпу харвацкай літаратурнай мовы, на якой быў напісаны малітоўнік. У выніку такія запазычанні не ўспрымаліся тады як элементы чужой мовы. На гэта паказваюць выпадкі, калі ў харвацкім тэксце ўжываюцца запазычанні з венгерскай мовы, якія адсутнічаюць у адпаведных фрагментах венгерскіх узораў. Напрыклад, у харвацкіх частках рукапісу ўжываюцца словы венгерскага паходжання valuvati ’спавядацца’, morguvanje ’мармытанне’, harc ’барацьба, бойка’, у той час як у венгерскіх прататыпах–узорах ужываюцца іншыя венгерскія словы (gyónni, zúgolós, bajvís).

Важнае месца сярод зацікаўленняў І.Нёмаркаі займаюць даследаванні, прысвечаныя харвацкім граматычным працам другой паловы XVIII — першай паловы XIX ст. Марыя Тэрэзія лічыла, што асвета з’яўляецца неад’емнай часткай палітыкі, і дзеля падрыхтоўкі уніфікаванай адукацыйнай праграмы запрасіла ў Аўстрыю вядомага нямецкага педагога Ёгана Ігнаца фон Фэльбігера. Фэльбігер выпрацаваў рэгламент школьнага навучання, у тым ліку падрабязна разгледзеў праблемы выкладання роднай і чужых моў. Ён сцвярджаў, што школьнікі найперш павінны засвоіць родную мову, бо толькі яе добрае веданне дазволіць у будучыні паспяхова вывучыць чужую мову. Для вывучэння роднай мовы патрэбны былі адпаведныя вымогам свайго часу падручнікі, і неўзабаве яны з’явіліся. Спачатку ў 1774 г. згодна з законам Ratio educationis у якасці абавязковых дапаможнікаў па нямецкай мове былі прыняты падручнікі пад рэдакцыяй Фэльбігера, пазней гэтыя падручнікі былі перакладзены на венгерскую, харвацкую, славенскую і іншыя мовы манархіі.

Да апошняга часу недастаткова ўвагі звярталася на тую акалічнасць, што часта харвацкія граматыкі XVIII—XIX ст. мелі прататыпы сярод прац, прысвечаных венгерскай або нямецкай мовам. І.Нёмаркаі лічыць, што харвацкія граматычныя дапаможнікі канца XVIII ст. трэба разглядаць у шырокім кантэксце, і дэманструе гэты падыход на прыкладзе аналізу выдадзенага ў Будзе ў 1795 г. нямецкамоўнага падручніка „славонскай“ мовы Марыяна Ланосавіча „Anleitung zur slavonischen Sprachlehre“. І.Нёмаркаі параўноўвае граматыку Ланосавіча з працай Фэльбігера „Verbesserte Anleitung zur deutschen Sprachlehre“ (Вена, 1785), з заснаванымі на працах І.Готшэда лацінамоўных дапаможніках „Compendiosa Linguae Germanicae Gramatica“ (Клуж, 1769) і „Grammatica Germanica“ (Эгер, 1780), з працай І.Готшэда „Kern der Deutschen Sprachkunst“ (1753, 1773), з венгерскамоўнай граматыкай Янаша Кратцэра (Браціслава, 1787) і трыма нямецкамоўнымі граматыкамі венгерскай мовы Мацяша Бэла, Ёгана Фаркаша і Георга Салера. І.Нёмаркаі прыходзіць да высновы, што ў працэсе падрыхтоўкі сваёй працы Ланосавіч у рознай ступені абапіраўся на падыходы, структуру, дэфініцыі названых нямецкіх і венгерскіх граматык. Напрыклад, першая, „падрыхтоўчая“ частка граматыкі Ланосавіча сягае да працы „Сутнасць мастацтва нямецкай мовы“ Готшэда. Уплыў гэтай жа працы І.Нёмаркаі бачыць у апісанні Ланосавічам часоў і ладу дзеяслова. На падставе таго, што Ланосавіч, на адрозненне ад галоўнага аб’екта параўнання (працы Фэльбігера) вылучаў не шэсць, а восем склонаў (гэта супадала з спісам склонаў у граматыцы Бэла), даследчык робіць асцярожную здагадку, што, магчыма, Ланосавіч ведаў гэтую граматыку. Сінтаксічная частка працы Ланосавіча адпавядае пятаму раздзелу граматыкі Фэльбігера, а пачатак яе даслоўна супадае з адпаведным фрагментам з працы нямецкага педагога. Грунтоўнае вывучэнне магчымых крыніц граматыкі Ланосавіча дае магчымасць І.Нёмаркаі гаварыць пра „глыбокія цэнтральна–еўрапейскія культурныя ўзаемасувязі, якія, аднак, без іх даследавання былі б зусім не відавочныя“ (162). (У 2001 г. у „Studia Slavica“ з’явілася чарговая праца І.Нёмаркаі наконт харвацкіх граматык XVIII—XIX ст., гэтым разам увагу даследчыка прыцягнула выдадзеная ў Заграбе ў 1837 г. кайкаўская граматыка Крысціянавіча. І.Нёмаркаі падрабязна параўнаў яе — найперш сінтаксічную частку — з выдадзеным у Будзе ў 1799 г. двухмоўным харвацка–нямецкім дапаможнікам па нямецкай мове і паказаў шматлікія элементы пераймання.)

Два артыкулы ў кнізе прысвечаны ўплыву венгерскіх моўных узораў на харвацкія перыяду харвацкага моўнага абнаўлення другой паловы XIX ст. У першым з іх І.Нёмаркаі разглядае факты венгерскага ўздзеяння на прыкладзе тэрміналагічнага матэрыялу, выбранага з шэрагу слоўнікаў, у тым ліку нямецка–харвацка–сербска–славенскага слоўніка юрыдычна–палітычнай тэрміналогіі (Вена, 1853), „Слоўніка нямецкай і ілірыйскай моў“ (Вена, 1854), „Новага слоўніка харвацкай і нямецкай моў“ (Заграб, 1869), „Малога слоўніка харвацкай і нямецкай моў“ (Заграб, 1900). З канца 60–х г. XIX ст. значная частка харвацкіх вайсковых дапаможнікаў была падрыхтавана на аснове венгерскамоўнай літаратуры; артыкул „Венгерскія ўзоры харвацкага моўнага абнаўлення. Вайсковыя назвы“ прысвечаны асэнсаванню венгерскага ўздзеяння ў сферы вайсковай тэрміналогіі. І.Нёмаркаі прыходзіць да высновы, што ў апошняй трэці XIX ст. паводле венгерскіх узораў у харвацкай мове былі створаны сотні слоў  (у тым ліку і такія, „славянская“ структура якіх, здавалася б, не павінна выклікаць сумнення — напрыклад, razvodnik ‘яфрэйтар’ і desetnik ‘капрал’). У перыяд пачатковага фармавання харвацкай мовы ў ёй мела месца полінайменнасць, і ў шэрагу выпадкаў І.Нёмаркаі дэманструе, што для адных назваў (напрыклад, pravno sredstvo ‘абскарджанне’) можна ўстанавіць нямецкую мадэль (Rechtsmittel), а для іншых (pravni lijek ‘тс’) — венгерскую (jogorvoslat). У шэрагу выпадкаў складана вызначыць, якая, нямецкая ці венгерская, мова ўплывала на харвацкую больш. Часам І.Нёмаркаі задавольваецца тым, што да ўжо вядомых нямецкіх прататыпаў харвацкіх слоў  (Rechnungsführer як узор для računovoda, Exzeß як мадэль для izgred) дадае такія ж верагодныя венгерскія прататыпы  (számvezeto, kihás). Паколькі развіццю венгерскай і харвацкай моў быў уласцівы скіраваны супраць інтэрнацыяналізмаў пурызм, то часам венгерскі ўплыў на харвацкую можна канстатаваць ужо ў самым факце выкарыстання ў харвацкай мове свайго слова замест інтэрнацыянальнага. Даследаванне харвацкага моўнага абнаўлення другой паловы XIX ст. дазваляе І.Нёмаркаі гаварыць у тым ліку пра тое, што чэшскае ўздзеянне на харвацкую мову ў гэты час было меншае, чым дагэтуль прынята лічыць. Змешчаныя ў зборніку артыкулы пра харвацкае моўнае абнаўленне другой паловы ХIХ ст. уяўляюць сабой вытрымкі (часам „мікраскапічныя“) з апублікаванай у 1989 г. на нямецкай мове габілітацыйнай працы І.Нёмаркаі, і чытачы, якія жадаюць атрымаць больш поўнае ўяўленне пра гэтую тэму, павінны будуць звярнуцца да ранейшай публікацыі.

У іншых артыкулах зборніка даследуюцца венгерска–харвацкія кантакты на прыкладзе падобных біблейскіх прыпавесцяў XVI і XIX ст. („Да вывучэння літаратурных і моўных кантактаў“) і перакладзенага ў XVIII ст. з венгерскай мовы Ералімам Ліпаўчычам барокавага твора „Наведванне, якое ахоўвае душу“ біскупа Марціна Біро дэ Паданьі. Артыкул „Стратэгіі ветлівасці ў камунікацыі“ прысвечаны вывучэнню з пункту гледжання прагматыкі і глотадыдактыкі катэгорыі моўнай ветлівасці, пры гэтым значная ўвага аддаецца вяртанню ў венгерскую мову ў апошнія гады пачцівага звароту úr ’спадар, пан’, фактычна выцесненага за часамі сацыялізму. У артыкуле „Культура і ідэнтычнасць“ І.Нёмаркаі асэнсоўвае складаныя праблемы суадносінаў культуры з нацыянальнай свядомасцю ў сітуацыі новага грамадска–палітычнага ўкладу ў Цэнтральнай Еўропе апошніх гадоў.

Сяргей Запрудскі

Мінск

Энцыклапедыя Сярэднявечча (Ірэна Ганецкая)

Снежня 19, 2000 |


*Encyclopedia of the Middle Ages. Vol. 1—2. Andrй Vauchez, Barrie Dobson, Michael Lapidge (eds.). Vol. 1. I—XVIII, 1—809; Vol. 2. 810—1624. Cambridge, 2000.

У 2000 г. пабачыла свет выданне «Энцыклапедыі Сярэднявечча» ў 2 тамах пад рэдакцыяй Андрэ Вашэ разам з Бэры Добсанам і Майклам Лэпіджам. Спатрэбілася 10 гадоў на рэалізацыю гэтага грандыёзнага праекта, у якім бралі ўдзел 600 вучоных з больш чым 30 краінаў, 30 экспертаў, тры выдавецтвы. Першым было выданне на французскай мове (1997), потым «Энцыклапедыя» выйшла па–італьянску (1998–99) і, нарэшце, па–ангельску (2000). Усе тры выданні не з’яўляюцца абсалютна ідэнтычнымі, а адрозніваюцца паміж сабой найперш таму, што кожнае з іх арыентуецца на свайго чытача. Так, італьянскае выйшла ў трох тамах і шырэйшае параўнальна з французскім (якое ў прадмове рэцэнзаванага выдання ахарактарызавана як «франкацэнтрысцкае»), у ангельскім дададзена яшчэ 50 артыкулаў, якія тычацца пераважна Англіі, і значна пашырана бібліяграфія (рэдактары імкнуліся, каб кожны артыкул меў бібліяграфію, праўда, цалкам ажыццявіць задуму ўсё ж не ўдалося). Пераклад на ангельскую мову зрабіў Эдрыан Ўолфорд.

«Энцыклапедыя Сярэднявечча» ўключае 3200 артыкулаў, размешчаных у алфавітным парадку, каля 600 чорна–белых і 30 каляровых ілюстрацыяў. Мэтай выдання, як сказана ў прадмове, было даць даследчыкам кампактную, надзейную інфармацыю па–за межамі іх непасрэдных навуковых інтарэсаў.

Паводле словаў Андрэ Вашэ, выданню паспрыялі два асноўныя фактары: 1) хуткае развіццё медыявістыкі за апошняе паўстагоддзе па ўсім свеце, што пацвярджае праект International Medieval Bibliography, які засведчыў сапраўдны бібліяграфічны выбух; 2) хуткі рост суправаджаўся ўзнаўленнем і дасканаленнем метадаў і падыходаў, якія ўплываюць на любую галіну даследавання Сярэднявечча: ад гісторыі да мастацтвазнаўства і археалогіі, філасофіі і музыказнаўства. Надышоў час абагуліць і паказаць багаты плён на гэтай ніве. У выніку з’явіліся два манументальныя выданні: Lexicon des Mittelalters у 9 тамах (1977—99) і Dictionary of the Middle Ages у 12 тамах (1982—89). Абодва яны атрымаліся вялікімі па аб’ёме і дарагімі, таму маладаступнымі для індывідуальных даследчыкаў (звычайна карыстацца імі можна толькі ў бібліятэцы).

За апошнія 50 гадоў Сярэднявечча ва ўсім сваім багацці было фактычна адкрыта нанова і наблізілася да нашай рэальнасці. Рэдактары, не ідэалізуючы тысячагадовы перыяд (ад 500 да 1500 г.), упэўнены ў тым, што стэрэатып успрымання Сярэднявечча як «цёмнай» эпохі не павінны перашкаджаць бачыць яго веліч і недаацэньваць яго значнасць. Яны паспрабавалі падаць у «Энцыклапедыі» ўвесь спектр сярэднявечнай Еўропы, адвёўшы, паводле іх словаў, Захаду столькі ж месца, колькі і Ўсходу, а таксама паказаць, што Сярэднявечча адыграла істотную ролю шмат у якіх сферах: землеўпарадкаванні, тэхналогіі сельскай гаспадаркі, развіцці палітычных інстытутаў і нават у навуцы. Абвясціўшы намер адвесці Захаду столькі ж месца, колькі і Ўсходу, стваральнікі «Энцыклапедыі» шмат зрабілі для таго, каб увасобіць яго. Тым не менш, гэтае памкненне супярэчыць зарыентаванасці выдання на свайго, г.зн. заходняга, чытача. Да таго ж паняцце «Ўсход» ўбірае ў сябе Цэнтральную і Ўсходнюю Еўропу, Візантыйскую імперыю, а таксама мусульманскі і іудзейскі свет, таму, натуральна, глыбіня і дакладнасць асвятлення праблем моцна адрозніваюцца ад паказу заходнееўрапейскай гісторыі.

Геаграфічныя рамкі выдання, як ужо можна здагадацца, вельмі шырокія. Паколькі стваралася «Энцыклапедыя» для аўдыторыі, якая цікавіцца найперш сваёй гісторыяй, і мела быць надрукаванай на французскай, італьянскай і ангельскай мовах, то галоўным ядром яе зместу было сярэднявечнае хрысціянства — г.зн. ад Ісландыі і Канады да Эфіопіі і Цэнтральнай Азіі. Іншыя рэгіёны, народы і рэлігіі закранаюцца толькі ў звязку з заходнім хрысціянствам. Храналагічна праект абдымае VII—XV ст., хоць у кантэксце разгляду некаторых праблем, зразумела, выходзіць за межы акрэсленага перыяду.

Рэдактары мелі намер зрабіць кампактную «Энцыклапедыю», а тэматычны абшар проста неабсяжны, таму крытэры адбору матэрыялу мусілі быць даволі жорсткімі. Самі выдаўцы хацелі дапамагчы еўрапейцам трэцяга тысячагоддзя суаднесці сябе з спадчынай, якая і цяпер яшчэ вызначае іх лад жыцця і некаторыя аспекты якой усё яшчэ зачароўваюць іх, але значэнне якой яны не могуць усвядоміць, таму «асноўнае месца … аддалі філасофіі, тэалогіі, духоўнасці, літургіі і іканаграфіі». Гэта дазваляе апынуцца ў свядомасці таго часу, не пакідаючы без увагі таксама эканамічныя і сацыяльныя рэаліі, але заўсёды імкнучыся паставіць іх у рэлігійную, інтэлектуальную ці маральную перспектыву. Вось гэты намер рэдактарам удалося рэалізаваць поўнасцю.

Цяпер спынімся на фактарах, што, несумненна, паўплывалі на адбор і аб’ём падрыхтаваных артыкулаў, але пра якія нічога не сказана ў прадмове. Па–першае, гэта наяўнасць, аб’ём, якасць і даступнасць літаратуры па той ці іншай праблеме або краіне. Пад даступнасцю маецца на ўвазе даступнасць для заходняга чытача, г.зн. наяўнасць выданняў у заходніх бібліятэках (як мінімум) і на заходнееўрапейскіх мовах. Відавочна, не апошняе значэнне мелі і асабістыя сувязі з даследчыкамі–спецыялістамі. Скажам, намаганнямі ўкраінскага гісторыка Яраслава Ісаевіча, які сфармаваўся як даследчык на Захадзе, выдатна паказана Ўкраіна. Толькі асабістымі кантактамі можна патлумачыць тое, што, на мой погляд, неадэкватна вялікае месца адведзена Арменіі. Гэтай краіне прысвечаны артыкулы «Арменія (гісторыя, гісторыкі, культурныя цэнтры)», які займае 4,5 старонкі плюс «Армянская літаратура» на паўстаронкі, бібліяграфія ўключае 43 пазіцыі на ангельскай і французскай мовах. Да ўсяго яшчэ шэраг маленькіх артыкулаў па асобных гарадах і персаналіях. Для параўнання прывядзём аб’ёмы публікацый па іншых краінах: Ірландыі адведзена 1 старонка, Галандыі — 0,75 с., Польшчы — 1,5 с., Багеміі — 1,75 с. Цяжка паверыць, што Арменія значыла для сярэднявечнай Еўропы столькі ж, колькі ўсе гэтыя краіны разам узятыя. Проста Ніна Гарсаян (аўтар асноўных матэрыялаў па Арменіі) працуе ў Калумбійскім універсітэце. Беларусь, на жаль, нічым падобным пахваліцца не можа.

Тэматычныя рамкі энцыклапедыі, па словах рэдактараў, вельмі шырокія: археалогія, мастацтва, архітэктура, эканоміка, адукацыя, геаграфія, гісторыя, мовы, літаратура, філасофія, рэлігія, тэалогія, права, навука і палітыка. І гэта сапраўды так. Тут ёсць артыкулы, прысвечаныя глабальным праблемам, такім як «Улада», «Чалавек», «Зло», «Дабро», «Мова», «Праца», «Хрысціянства», «Супярэчнасці паміж мусульманамі і хрысціянамі (Усход, Захад)» і інш., а таксама зусім канкрэтным рэчам («Капліца», «Кніга», «Ежа», «Фібула» і г.д.). Сукупнасць матэрыялу знаёміць з практычна ўсімі аспектамі жыцця сярэднявечнага грамадства. Коратка ахарактарызуем асноўныя з іх.

Абагульняльныя паняцці, якія тычацца сацыяльна–палітычнай арганізацыі грамадства, разгледжаны выключна ў кантэксце медыявістыкі. Напрыклад, у артыкуле «Дзяржава» раскрываецца генэзіс і сутнасць сярэднявечнай дзяржавы, яе адрозненні ад рымскай і дзяржавы Новага часу. У артыкуле «Манархія» чытаем, што менавіта такая сістэма ўлады лічылася адзіна магчымай у перыяд Сярэднявечча, а адметная рыса манархіяў таго часу — іх павольная, паступовая трансфармацыя; тут жа адзначаны асаблівасці формаў і эвалюцыі манархіяў у розных заходніх краінах. Такія шырокія паняцці, як «Грамадскі лад», «Дзяржава», «Грамадскія класы» (дарэчы, найважнейшай асаблівасцю сацыяльнага падзелу ў эпоху Сярэднявечча названа вялікая роля традыцыі) дапоўненыя больш канкрэтнымі артыкуламі, дзе ўтрымліваецца інфармацыя пра формы ўлады, яе кампаненты і дзяржаўныя інстытуты (напрыклад, «Войска», «Кавалерыя», «Рыцарства», «Прадстаўнічы сход», «Васалітэт», «Раздробленасць», «Царква і дзяржава», «Набілітэт», «Селянін», «Карпарацыя» і г.д.). Матэрыял, як правіла, пададзены ў дзвюх частках: па Заходняй Еўропе і па Візантыйскай імперыі.

Паводле тых самых прынцыпаў выкладзена інфармацыя пра эканамічнае жыццё грамадства. Сельская гаспадарка, якой прысвечаны спецыяльны матэрыял, трактуецца як асноўны занятак большасці сярэднявечнага насельніцтва. Прагрэс сельскагаспадарчай тэхнікі меў месца, але ўсё ж асноўным фактарам развіцця было пашырэнне плошчаў культываванай зямлі. Характарызуецца арганізацыя працы, структура сельскай гаспадаркі. Шэраг грунтоўных артыкулаў прысвечаны тыповым для Сярэднявечча формам землеўладання і землекарыстання і звязанага з імі статуса асобы ў сістэме грамадскіх адносінаў: «Памесце, манар», «Бан, баналітэт», «Рэнта» і інш.

Вялікая ўвага аддадзена гандлю. Вылучаны і апісаны тры перыяды ў развіцці сярэднявечнага гандлю (да XI ст. адбывалася звужэнне гандлю; XI—XIII ст. — пашырэнне; 1350 — пачатак XVI ст. пазначаны крызісам), указаны фактары, якія стрымлівалі яго развіццё або спрыялі яму, вызначана скіраванасць гандлёвых сувязяў, асветлена арганізацыя гандлю. Тэму працягваюць артыкулы «Грошы», «Манетнае абарачэнне (Захад, Візантыя)», «Шляхі», «Кірмаш», «Рынак», etc.

Артыкул «Тэхналогія» грунтуецца цалкам на новых даследаваннях, якія здолелі змяніць устойлівы стэрэатып у ацэнцы Сярэднявечча як перыяду «канфармізму і адмаўлення навацыяў». Тэхніка ў той перыяд хоць і не лічылася катэгорыяй інтэлектуальнай, тым не менш займала важнае месца ў жыцці грамадства і асабліва ў глыбокай трансфармацыі заходняй эканомікі ў XI ст. Усе трактаты ў гэтай галіне мелі выгляд інструкцый. Перакладаліся рымскія тэксты, у іх устаўлялася новая інфармацыя. Толькі з XII ст. на развіццё тэхнікі пачалі звяртаць увагу тэолагі, рабіліся першыя спробы ўлучаць некаторыя рамёствы ва універсальную класіфікацыю ведаў. У артыкуле пералічаны крыніцы па вывучэнні сярэднявечнай тэхналогіі, указаны прычыны і механізмы тэхнічнага прагрэсу.

Праблематыка інтэлектуальнай гісторыі пададзена даволі шырока. Артыкул «Навука» складаецца з дзвюх частак: тэалогія і гісторыя.Тут прааналізаваны розныя значэнні паняцця ў розных кантэкстах, разгледжана эвалюцыя навукі ў дадзены перыяд, закранута праблема кантынуітэту ў развіцці навукі Сярэднявечча і Новага часу, названы асноўныя навуковыя цэнтры. Практычна кожнай з дысцыплін прысвечаны асобны матэрыял: «Філасофія», «Тэалогія», «Матэматыка», «Медыцына», etc., дзе даюцца нарысы развіцця іх у Заходняй Еўропе, Візантыі, а іншым разам і ў мусульманскім свеце. Асобна часам прааналізаваны базавыя навуковыя паняцці («Час», «Эклезіялогія», «Эсхаталогія» і інш.). Непасрэдна з навукай звязаны і такія артыкулы, як «Калегіюм», «Універсітэт», «Кніга», «Каляндар», «Энцыклапедыі, сярэднявечныя», «Бібліятэкі», etc.

Вялікая ўвага аддадзена развіццю гістарычнай навукі ў краінах Захаду і Ўсходу. У артыкуле «Гісторыя, гістарыяграфія» (678—680) даведваемся пра тое, што разумелі пад гісторыяй інтэлектуалы таго часу, якое месца мела гэтая дысцыпліна ў сістэме навуковых ведаў, як закладваліся асновы яе метадалогіі, хто займаўся гісторыяй, што прывяло да з’яўлення гістарыяграфіі. Прасочваецца развіццё гістарыяграфіі за перыяд Сярэднявечча. Тэма працягваецца ў шэрагу артыкулаў: «Гістарычная антрапалогія», «Сярэднявечная археалогія», «Геральдыка», «Дэмаграфія» і г.д., дзе акрэслены аб’ект даследавання, ахарактарызаваны крыніцы і метады даследавання, а таксама асноўныя вынікі кожнай з гэтых галінаў гістарычнай навукі. Несумненна, гісторыкі зацікавяцца інфармацыяй, якая тычыцца крыніцазнаўчай базы медыявістыкі і якую можна знайсці ў артыкулах «Палеаграфія», «Агіяграфія», «Славянскія рукапісы», «Акты біскупаў», «Візантыйскія рукапісы», «Хронікі, храністы», «Яўрэйскія рукапісы», «Лацінскія рукапісы», «Сагі» і інш.

Рэлігія і царква, як і заяўлена ў прадмове, займаюць найбольшае месца, што выглядае натуральна ў кантэксце сярэднявечнай гісторыі. У гэтай галіне таксама асветлены праблемы і пытанні самага рознага маштабу: «Паганства», «Хрысціянства», «Біблія», «Стварэнне», «Святы дух», «Эўхарыстыя», «Марыя», «Апакаліпсіс», «Алтар», «Крыж», «Абраз», «Дыяцэзія», «Праваслаўе», паказаны розныя рэлігійныя плыні, дзейнасць манаскіх ордэнаў, выбітных асобаў і шмат іншага. Фундаментальныя паняцці, дагматы і сімвалы хрысціянства разгледжаны ў некалькіх аспектах: духоўнасць, тэалогія, іканаграфія. Артыкулы гэтага тэматычнага блока добра праілюстраваны.

Чытач любых прыхільнасцяў з несумненнай цікавасцю пазнаёміцца з вялікай колькасцю артыкулаў, прысвечаных ментальнасці, штодзённасці, традыцыям, усяму таму, што і ўтварала тканіну духоўнага і матэрыяльнага жыцця сярэднявечнага чалавека. У гэтай галіне за апошнія дзесяцігоддзі напрацавана нямала матэрыялу, што знайшло сваё адлюстраванне на старонках рэцэнзаванага выдання. Для таго, каб паказаць тэматычную разнастайнасць публікацый, проста пералічым назвы некаторых з іх: «Жанчыны (тэалогія; гісторыя, Захад; гісторыя, Візантыя)», «Сям’я», «Шлюб (тэалогія, практыка на Захадзе, практыка ў Візантыі)», «Зло», «Дабро», «Вера», «Свабода», «Справядлівасць», «Гонар», «Надзея», «Мана», «Праца», «Асабовыя імёны», «Сэксуальнасць», «Пахаванне», «Смерць», «Самазабойства», «Карнавал», «Танец», «Дом», «Кухня», «Ежа», «Мэбля», «Шпіталь», «Кераміка», «Тканіны», «Адзенне», «Фібула», «Лес», etc.

Шмат месца аддадзена таксама мовам, літаратуры, архітэктуры, усім відам і стылям мастацтва эпохі Сярэднявечча. Натуральна, большасць ілюстрацыяў прысвечана менавіта мастацтву.

Энцыклапедыя шырока знаёміць чытача з этнічнай і палітычнай гісторыяй асобных краін і народаў, якія насялялі шырокія абшары сярэднявечнай Еўропы і Азіі, а таксама паўночнай Афрыкі. Трэба адзначыць, што ўсходне– і асабліва цэнтральнаеўрапейскія рэгіёны прадстаўлены не горш, чым заходнія (разам з франкамі, готамі, англа–саксамі, вікінгамі–варагамі знайшлося месца албанцам, балгарам, хазарам, славянам і інш.). Мяркуйце самі: найбольш дэталёва выкладзена гісторыя Англіі (3,7 с.), што натуральна, далей прывядзём аб’ёмы артыкулаў пра краіны з розных рэгіёнаў: Францыя (0,5 с.), Нямеччына, каралеўства (1,5 с.), Ірландыя (1 с.), Венгрыя (2 с.), Грэцыя (каля 0,5 с.), Сербія (0,75 с.), Балгарыя (0,5 с.), Малдова (0,75 с.), Грузія (крыху больш за 1 с.), Фінляндыя (1,8 с.), Эстонія (1 с.), Егіпет (1,3 с.), Эфіопія (1 с.), Іран (0,5 с.), Ірак (0,5 с.), Індыя (каля 0,5 с.). Звесткі пра шэраг этнічных плямёнаў уключаны ў артыкулы пра сучасныя краіны (Славакія, Эстонія, Латвія, Ірландыя і г.д.). Знайшлося месца і краінам, што існавалі толькі ў Сярэднявеччы, напрыклад, Ламбардыя, Багемія, Далмацыя, Галіччына, Валынь, Паўночна–Ўсходняя Русь, etc. Няма нейкай жорсткай структуры ў будове артыкулаў па краінах. Як правіла, пададзена інфармацыя пра геаграфічнае становішча, этнічны склад насельніцтва, палітычную гісторыю і культуру. Часта асаблівая ўвага (нават перавага) аддавалася працэсу хрысціянізацыі. Шырыня і змястоўнасць выбранага матэрыялу залежала ад наяўнасці літаратуры па праблеме і ад самога аўтара.

Гісторыя сярэднявечнага горада паказана ў розных вымярэннях: і як супольнасць, і як пэўным чынам арганізаваная прастора для жыцця, што знайшло адлюстраванне найперш у двух агульных артыкулах пра горад «Town» і «Civitas, city», акрэслена розніца паміж гэтымі тэрмінамі, якія на беларускую мову перакладаюцца адным словам — «горад». Тут чытач знойдзе грунтоўны нарыс па гісторыі заходняй урбаністыкі. Абодва артыкулы падмацаваны бібліяграфіяй, у якую ўключаны выданні апошніх 20 гадоў на заходнееўрапейскіх мовах.

Шмат якім сярэднявечным гарадам (практычна ўсім з Заходняй Еўропы і найважнейшым з іншых рэгіёнаў) прысвечаны асобныя артыкулы.

З усходнеславянскіх гарадоў на старонкі выдання трапілі Кіеў (0,5 с.), Белавозера (0,4 с.), Масква (0,4 с.), Ноўгарад (0,35 с.), Уладзімір (0,35 с.), Чарнігаў (0,2 с.), Наваградак (0,2 с.), Полацк (0,2 с.), Пскоў (0,1 с.). Публікацыі розныя як па аб’ёме (ад 3 старонак, прысвечаных Ерусаліму, па 2,5 старонкі, адведзеныя Парыжу і Рыму, да 0,1 старонкі пра Будапешт, Пскоў і інш.), так і па структуры і глыбіні асвятлення. Што тычыцца зместу, то прывядзём найбольш тыповыя апісанні.

Паўнацэнная і шматбаковая гісторыя менавіта горада дадзена, як правіла, у даволі вялікіх артыкулах (не менш за паўстаронкі). Тут асветлены праблемы генэзісу, фактары росту і развіцця, пытанні горадабудаўніцтва, рэлігійнага, інтэлектуальнага і мастацкага жыцця, пералічаны асноўныя помнікі архітэктуры (Парыж, Рым, Лондан, Гданьск, Кіеў). У асобных выпадках прасочана дынаміка змянення насельніцтва (Рым, Кіеў). Часам падрабязна выкладзена праблема сацыяльнай арганізацыі супольнасці і гарадскога самакіравання (Лондан, Гданьск). У артыкулах, прысвечаных сталіцам, акцэнт зроблены на палітычную гісторыю, прычым не толькі самога горада, але і дзяржаўнага ўтварэння, цэнтрам якога ён быў (Ноўгарад, Пскоў, Масква, Уладзімір, Чарнігаў). Рэлігійны аспект дамінуе там, дзе размова ідзе пра рэзідэнцыі царкоўных ерархаў ці вядомыя месцы паломніцтва (Рым, Гнезна, Белавозера). У шэрагу артыкулаў дэталёва разгледжаны пытанні культурнага жыцця: гісторыя буйных універсітэтаў (Парыж, Вена), архітэктуры і мастацтва (самы яскравы прыклад — Охрыд).

Вядома, у выданне ўвайшло мноства персаналій (манархі, рэлігійныя дзеячы, мастакі, паэты, першаадкрывальнікі), сярод якіх нямала і славянскіх імёнаў, а таксама канкрэтных гістарычных падзей палітычнага, царкоўнага, культурнага жыцця.

У «Энцыклапедыю» ўключана 13 карт, з іх сем каляровыя, астатнія — чорна–белыя. Каляровыя карты размешчаны на форзацах і маюць дастаткова вялікі фармат. Яны добра аформлены, дакладна адлюстроўваюць змест выдання ў цэлым: Італія (гарады і манастыры); Візантыйская імперыя (тут жа знаходзім Полацк і Наваградак, а таксама дзяржавы — Літва, Расія, Кіеў, Украіна, Падолле, Галіччына, Малдавія, Польшча і інш.); Нямеччына (гарады і манастыры); Англія і Францыя (гарады і манастыры); Мяжа паміж хрысціянскай і мусульманскай Іспаніяй; Свет па–за Еўропай, дзе нанесены межы мусульманскага свету і асноўныя гандлёвыя шляхі; Візантыйскія і Лацінскія арцыбіскупствы ў 1000 г.

Чорна–белыя карты прывязаны да пэўных артыкулаў і прысвечаны прыватным праблемам: Бургундская дзяржава ў XIV і XV ст.; Візантыйская імперыя пры дынастыі Комнінаў у XII ст.; Рымскі свет і заваёвы варвараў, IV—VIII ст.; Італія ў XI ст.; Заходнія славяне паміж 800 і 950; Іберыйскі паўвостраў у XI ст. Карты гэтыя ёсць, але карыстацца імі немагчыма: фармату яны невялікага, выявы і надпісы нярэзкія, расплывістыя, знакі і словы, змешчаныя ў легендзе, разабраць зусім немагчыма, а карта «Заходнія славяне…» настолькі сляпая, што нават знаёмыя назвы плямёнаў, пададзеныя адносна вялікімі літарамі, нечытэльныя.

Матэрыял асноўнага зместу выдання падмацаваны шэрагам дадаткаў. Найперш гэта табліцы з імёнамі і датамі кіравання манархаў, падзеленыя на некалькі частак (мусульманскі ўсход, Усходняя і Цэнтральная Еўропа, Захад), патрыярхаў канстанцінопальскіх, папаў рымскіх. Пры знаёмстве з спісамі ўсходнеславянскіх князёў пад загалоўкам «Рурыкавічы, дынастыя Русі» бачым, што тут пералічаны ад Рурыка і Алега кіеўскія князі, потым Уладзіміра–Суздальскія і Маскоўскія. З Наўгародскіх уключаны толькі Аляксандр Неўскі. Ніводнага полацкага князя, ні дынастыі Рагвалодавічаў ці Ізяславічаў тут няма, не знайшлося месца і Вольгавічам, хоць усе яны згадваюцца на старонках «Энцыклапедыі».

Прыкладзены спіс аўтараў (з пералічэннем артыкулаў і ўказаннем месц працы большасці з іх), прадметны паказальнік і спіс ілюстрацыяў, што робіць зручным карыстанне «Энцыклапедыяй».

* * *

У гэтай частцы рэцэнзіі прааналізуем, як паказана Беларусь у «Энцыклапедыі Сярэднявечча». Можна чакаць, што самыя раннія звесткі сустрэнуцца ў «этнічных» публікацыях. Найперш у артыкуле «Славяне», які напісаны польскім гісторыкам А.Гейштарам (1361—1363), бо беларускае Палессе самым непасрэдным чынам звязана з разгледжанай тут праблемай паходжання славянаў. Адной з трох магчымых славянскіх прарадзімаў называецца тэрыторыя «на захад ад Дняпра» (чытач мусіць сам высветліць, што гэта паўднёвая частка Беларусі і паўночная частка Ўкраіны). Прызнана, што менавіта гэтая гіпотэза пацвярджаецца археалогіяй. Слова «Беларусь» згадваецца толькі ў сувязі з развіццём з старажытнарускай мовы трох славянскіх моваў: рускай, украінскай і беларускай.

Можа, сустрэнем што–небудзь у артыкуле «Балты» (143—144), бо яны засялялі і тэрыторыю сучаснай Беларусі ў акрэслены перыяд? Назваўшы балтаў «адным з самых старажытных індаеўрапейскіх народаў», аўтар (Сімон Абрагам–Цісэ, універсітэт Ліля) далей апавядае пра хрысціянізацыю паморцаў, прусаў, літоўцаў, летаў. Паміж радкоў, прысвечаных Вітаўту, сустракаем прывід (але не больш) Полацкага княства: «Карыстаючыся супярэчнасцямі паміж каталікамі і праваслаўнымі, вялікі князь Вітаўт (Witovdt) аднавіў аўтаномію Літвы». Безнадзейным рэхам адгукаецца пытанне, адкуль сярод зацятых язычнікаў, якімі паказаны ўсе балты, у Літве ўзяліся праваслаўныя (да таго ж яны здолелі прымусіць лічыцца з сабой вярхоўную ўладу). Забягаючы, можа, крыху наперад, усё ж працягнем размову пра хрысціянізацыю суседніх з Беларуссю балцкіх плямёнаў. На старонцы 854 у матэрыяле, прысвечаным Літве, яго аўтар Рубікаўскас крыху адсоўвае заслону: «У XIV ст. ВКЛ павялічылася за кошт тэрыторыяў, населеных пераважна праваслаўнымі славянамі». У артыкуле пра Латвію (831) сказана, што ў цэнтральнай і ўсходняй частцы краіны распаўсюдзілася праваслаўе з адпаведнымі цэрквамі, пахавальным абрадам, рэчамі культу, згаданы Герсіка і Кукенойс, але ні слова не сказана, адкуль там тое праваслаўе ўзялося. Самае цікавае ў гэтай сітуацыі тое, што і ў артыкуле пра Полацк мы не ўбачым ні намёка пра гэта.

Нарэшце знаходзім артыкул «Беларусь» (162—164). Займае ён паўтары старонкі, што зусім нямала. Для параўнання скажам, што публікацыя па Польшчы займае таксама паўтары старонкі, па Ўкраіне — 1,25 с., па Літве — 1 с., па Латвіі — 0,5 с. Аўтар матэрыялу, польскі гісторык Юліуш Бардах, годна прадставіў Беларусь не толькі колькасна, але і якасна. Рэцэнзаванае выданне не стане шырокадаступным для беларускага чытача, таму ёсць сэнс коратка перадаць змест гэтага артыкула, бо ён паказвае, як бачаць (і ўбачаць са старонак гэтай «Энцыклапедыі») нас збоку.

Арэал фармавання дзяржавы акрэслены як тэрыторыя паміж сярэднім цячэннем Дзвіны, верхнім Дняпром, Бярэзінай Дняпроўскай і Прыпяццю. Славяне, што з’явіліся тут у VII—VIII ст., паглынуўшы мясцовае балцкае насельніцтва, сфармавалі тры вялікія племі. Праўда, дрыгавічоў аўтар чамусьці змясціў на поўначы (магчыма, памылка перакладчыка). Гэты падзел і стаў асновай для дзяржаватворчых працэсаў. У цэнтры крывіцкай тэрыторыі ў IX ст. узнікла Полацкае княства. Полацк быў адным з цэнтраў усходніх славян (тады іх пачалі называць Руссю). У X—XI ст. на абшарах Усходняй Еўропы існавалі тры імперыі, якія супернічалі паміж сабой — Кіеўская, Полацкая і Наўгародская — і на чале якіх стаялі князі варажскага паходжання. Згаданы ў артыкуле эпізод захопу Ўладзімірам Полацка і ўзяцця ў жонкі тутэйшай князёўны (імёны Рагвалода і Рагнеды не названыя). Пазней Уладзімір пасадзіў у Полацку сына ад гэтага шлюбу, Ізяслава, які паклаў пачатак мясцовай дынастыі Ізяславічаў. Далей аўтар коратка інфармуе пра Пінскае і Тураўскае княствы, пра ўсталяванне біскупстваў у гэтых землях. Дадзена агульная характарыстыка Полацка як цэнтра хрысціянізацыі паўночна–заходняй Русі, цэнтра культуры, паводле сведчанняў «Жыцця святой Ефрасінні», сказана пра яе саму, названы асноўныя помнікі архітэктуры. Пералічаны іншыя старажытныя гарады: Брэст (Brest), Ваўкавыск (Volkovysk), Віцебск (Vitebsk), Орша (Orcha), Мінск (Minsk), Слуцк (Slutsk), Гродна (Grodno), Наваградак (Novogrodek).

Аўтар спыняецца на праблеме ўтварэння ВКЛ. Пад націскам мечаносцаў літоўцы, якія знаходзіліся на стадыі фармавання дзяржавы, ажыццяўлялі экспансію на ўсход. Перад пагрозай з боку рыцарскіх ордэнаў на поўначы і татарамі на ўсходзе полацкія князі шукалі саюзу з літоўскімі правадырамі. Літоўскія князі, якія селі на беларускія землі, самі славянізавался, што выявілася ў прыняцці імі хрышчэння па ўсходнім абрадзе. Славянскі Наваградак быў абраны імі сталіцай. У кантэксце гэтага тлумачэння можна зразумець, з якой нагоды і адкуль у Літве з’явілася праваслаўнае насельніцтва, але ж трэба яшчэ здагадацца, дзе шукаць гэты адказ на пытанне, што ўзнікае пры знаёмстве з артыкулам «Літва», у якім няма ніводнай зачэпкі для пошуку. Знаёмячы чытача з этнічным складам насельніцтва ВКЛ, Ю.Бардах сцвярджае, што большасцю жыхароў (на XIV ст. — 85%) былі рутэны, г.зн., як патлумачана, продкі беларусаў і ўкраінцаў. У Сярэднявеччы з’явілася дыферэнцыяцыя паміж рутэнамі і велікарусамі. Апошнія зрабілі сваім цэнтрам Маскву.

Далей Ю.Бардах дае нарыс унутрыпалітычнай сітуацыі ў ВКЛ (цэнтральнай праблемай тут былі супярэчнасці паміж каталікамі і праваслаўнымі), коратка спыняецца на гісторыі развіцця беларускіх гарадоў (увядзенне магдэбургскага права, этнічны і канфесійны склад насельніцтва).

Вялікая ўвага ў артыкуле аддадзена характарыстыцы і развіццю беларускай мовы. Культурнае дамінаванне рутэнаў у ВКЛ прывяло да прыняцця беларускай мовы ў якасці афіцыйнай. Старабеларуская мова — сінтэз старажытнай царкоўнаславянскай і мясцовага дыялекту. Адной з найважнейшых крыніц па вывучэнні старабеларускай мовы названыя статуты ВКЛ.

У заключным абзацы аўтар матэрыялу характарызуе два падыходы да вырашэння праблемы паходжання беларусаў: сутнасць першага, сфармуляванага Я.Карскім і падтрыманага Ў.Пічэтам, у тым, што кантынуітэт беларускай моўна–культурнай ідэнтычнасці выводзіцца з этнічна–культурнай асновы крывічоў і дрыгавічоў; іншыя бачаць вытокі беларускай мовы і нацыянальнай тоеснасці ў дыферэнцыяцыі старажытнарускага нацыянальнага пачуцця ў XV—XVI ст. (погляд у польскай і ангельскай літаратуры выкладзены Г.Пашкевічам, у беларускай — М.Піліпенкам). Ю.Бардах выказвае сваю прынцыповую пазіцыю ў дадзенай праблеме, падкрэсліваючы пераемнасць этнакультурнай тоеснасці і формаў палітычнага жыцця паміж Беларуссю і Полацкім княствам (duchy of Polotsk). Падводзячы вынікі, даследчык характарызуе ВКЛ па яго сутнасці як літоўска–беларускую дзяржаву. Адрознай рысай беларускай (украінскай) нацыянальнай прыналежнасці да канца XVI ст. была праваслаўная вера, а потым часткова грэка–каталіцкая. Інкарпарацыя паўднёва–рутэнскіх земляў у Польшчу ў 1569 г. паскорыла раздзяленне беларускага і ўкраінскага народаў.

Трэба адзначыць, што артыкул Ю.Бардаха — адзін з самых лепшых нарысаў, прысвечаных асобнай краіне. Нягледзячы на непазбежны схематызм, сярэднявечная Беларусь і яе народ паказаны аб’ёмна ў этнічна–культурным, рэлігійным, палітычным, моўна–культурным аспектах. Тут, фактычна, выкладзена стройная канцэпцыя гісторыі Беларусі эпохі Сярэднявечча.

Крыху здзіўляе падбор літаратуры ў бібліяграфіі да артыкула: не зразумелыя прынцыпы, паводле якіх працы ўключаліся ў спіс. Прывядзем яе цалкам, пакінуўшы без каментароў: H.Paszkiewicz, «The Three Russian Nations», The Making of the Russian Nation, London, 1963; В.В.Седов, Славяне верхнего Поднепровья и Подвинья, Москва, 1970; Е. Рыдзевская, Древняя русь и Скандинавия IX—XIV вв., Москва, 1978; М.Ермаловіч, Старажытная Беларусь. Полацкі і Новагародскі перыяды, Мінск, 1990; Імя тваё Белая Русь, Г.Сагановіч (рэд.), Мінск, 1991; М.Ф.Пилипенко, Возникновение Беларуси. Новая концепция, Мінск, 1991; А.К.Краўцэвіч, Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага, Мінск, 1998.

Артыкул «Украіна» (1477—1478) Я.Ісаевіча ў цэлым сугучны па сваім змесце з нарысам пра Беларусь. Пасля акрэслення геаграфічнага становішча і апісання этнічнай карты Ўкраіны паказаны асноўныя моманты яе гісторыі: з’яўленне славян, афармленне племянных саюзаў славян, усталяванне Рурыкавічаў і Кіеўская дзяржава, палітычная раздробленасць, мангольскае заваяванне, Галіцкае і Валынскае княствы. Праблема ўтварэння ВКЛ не закранутая, аўтар абмежаваўся канстатацыяй, што цэнтральныя і заходнія землі Ўкраіны ў другой палове XIV ст. падпарадкаваліся ВКЛ. Пазіцыя аўтара ў ацэнцы гэтага працэсу адлюстравалася ў выразе «ўваходжанне ў ВКЛ». Не абышоў даследчык увагай моўнае пытанне ў Вялікім Княстве, назваўшы афіцыйную мову рутэнскай (the Ruthenian literrary language), якая засноўвалася на ўкраінскім і беларускім дыялектах. Закранута праблема гарадоў. У канцы аўтар робіць выснову: «Увогуле культура сярэднявечнай Украіны была сімбіёзам нацыянальнай версіі пост–візантыйскай традыцыі і культурных плыняў Захаду».

Нарыс «Літва» (854—855, 1 с.) напісаў П.Рубікаўскас. Пачатак ВКЛ ён трактуе наступным чынам: «Каб лепей супрацьстаяць знешняй пагрозе, літоўскія правадыры ў першыя дзесяцігоддзі XIII ст. стварылі нацыянальную дзяржаву на чале з Міндоўгам (Duke Mindaugas). У XIV ст. ВКЛ павялічылася за кошт тэрыторыяў, населеных пераважна праваслаўнымі славянамі, якія імкнуліся пазбегнуць татарскага панавання». Далей сказана, што размова пойдзе толькі пра этнічную Літву, населеную літоўцамі. Падрабязна апісваецца працэс хрысціянізацыі літоўскіх плямёнаў, усталяванне і развіццё Віленскай дыяцэзіі. Тут жа даведваемся, што Крэва — гэта замак у Літве. Пытанні культуры і мовы асветлены досыць аб’ектыўна: раней за XV ст. няма пісьмовых тэкстаў, слядоў існавання школ, для перапіскі і афіцыйных дакументаў вялікія князі і набілітэт звярталіся да пісцоў–рутэнаў (і перанялі іх мову)… Літва была няздольная самастойна рыхтаваць святароў, таму яны прыязджалі з Польшчы. Згадана выданне статутаў, адзначана, што першая кніга на літоўскай мове надрукавана ў 1547 г. Нягледзячы на позняе з’яўленне пісьменнасці, літоўцы захавалі багатую фальклорную традыцыю. Асабіста мяне зацікавіў наступны выраз у апошнім абзацы: «у XII—XIII ст. мастацтва знаходзілася пад славяна–візантыйскім уплывам». Застаецца незразумелым, што маецца на ўвазе пад мастацтвам Літвы XII—XIII ст.: якія галіны мастацтва развіваліся ў язычніцкай Літве ў той час, ды і ўвогуле аповед у публікацыі пачынаецца з XIII ст. У наступныя перыяды формы мастацтва вызначаў каталіцызм. У бібліяграфію пасля артыкула ўключана літаратура, якая тычыцца хрысціянізацыі і афармлення царкоўнай улады.

Грунтоўны нарыс па сярэднявечнай гісторыі Польшчы Е.Клачоўскага (1159—1160; 1,5 с.) уяўляе пэўную цікавасць і з пункту гледжання беларускай гісторыі — дачыненні паміж дзвюма дзяржавамі былі дастаткова шчыльныя. Унія паміж Польшчай і ВКЛ, падпісаная ў 1385 г., ацэньваецца вельмі станоўча, «нягледзячы на велізарную розніцу ў пачатку паміж каралеўствам Польшча і Літоўска–Рутэнскім Вялікім Княствам, язычніцкім і праваслаўным (адпавядае цяперашнім Літве, Беларусі, Украіне). Улічваліся інтарэсы абедзвюх частак… Прыняцце каталіцкага хрышчэння аддзяляла літоўскіх баяраў ад праваслаўных рускіх баяраў і папярэджвала рызыку рутэнізацыі. У сапраўднасці Вялікае Княства Літоўскае захоўвала высокую ступень незалежнасці да Люблінскай уніі 1569…».

Беларускія сярэднявечныя гарады прадстаўлены двума гарадамі–сталіцамі: Полацкам і Наваградкам, якім адведзена па 20 радкоў (гэта крыху менш, чым Бамбэргу, Дуброўніку і Багдаду, але больш, чым Эссэну, Марбургу і Будапешту).

Артыкул Г.Штыхава (Sztychau H.W.) па Полацку (с. 1162) займае 19 радкоў, дапоўнены невялікай бібліяграфіяй. Каб даць найбольш поўнае ўяўленне пра яго змест, прывядзём даслоўны пераклад. «Полацк [назва пададзена ў расійскай форме — Polotsk. — І.Г.] (Polotiesk, Polat’sk, у скандынаўскіх сагах Paltesjuborg) быў цэнтрам Полацкага княства (X—XIV ст.), the territory of Polotsk (XIII—XV ст.) [тут, верагодна, мелася на ўвазе Полацкая зямля, але перакладчык не мог зразумець гэтага, бо ў далейшым тэксце дадзенае паняцце не фігуруе і не тлумачыцца ніяк. — І.Г.] і, нарэшце, Полацкага ваяводства ў ВКЛ (XVI—XVIII ст.). Цяпер знаходзіцца ў Рэспубліцы Беларусь. [Хочацца спытаць, а дзе ж горад знаходзіўся раней: у Расіі, у Літве ці Польшчы? — І.Г.]. Выгоднае размяшчэнне Полацка на гандлёвым шляху з Скандынавіі ў Візантыю спрыяла развіццю горада, які ўпершыню згадваецца ў 862 г. Хрысціянізацыя пачалася ў 992 г. Біскупія ўсталяваная ў канцы XI або ў пачатку XII ст. Маючы ад 8 да 12 тыс. жыхароў, горад быў мастацкім, эканамічным і духоўным [а палітычным — не? — І.Г.] цэнтрам, здольным спаборнічаць з Кіевам. У XIII ст. Полацкае княства было далучана да Літвы. У складзе ВКЛ яно працягвала выконваць важныя функцыі ў XV ст. Полацкае княства існавала да 1387 г., калі па загадах Ягайлы, Скіргайлы гвалтам вывезлі князя полацкага, старэйшага брата Ягайлы Андрэя, які быў праваслаўным і выступіў супраць саюза з Польшчай і каталіцызацыі Літвы. Але апазіцыя была нядоўгай, і горад на стагоддзі заставаўся часткай ВКЛ.»

Быццам і сказана нямала, і аспрэчваць няма чаго, але ўсё ж артыкул пакідае неадназначнае ўражанне. Калі згадаць змест артыкулаў, прысвечаных цэнтрам княстваў (напрыклад, Чарнігаў, Ноўгарад), там спецыяльная ўвага звяртаецца на акрэсленне межаў дзяржавы, структуру палітычнай улады і сістэмы кіравання. Нічога падобнага ў нарысе Г.Штыхава не бачым. У выніку статус Полацка апынуўся зніжаным і зведзеным да звычайнага ўсходнеславянскага горада, хай сабе нават і здольнага «спаборнічаць з Кіевам» у галіне эканомікі і мастацтва. Гэтакі артыкул быў бы амаль дастатковым у выпадку, калі б Полацкаму княству прысвяцілі асобны нарыс, у дадзенай жа сітуацыі варта было б пераняць прыклад Я.Ісаевіча («Чарнігаў» і «Львоў»), які вельмі ўдала спалучае звесткі пра горад з інфармацыяй пра княства і яго гістарычны лёс. Неабходна было больш увагі аддаць палітычнай гісторыі і ладу Полацкага княства з яго ўласнай старажытнай дынастыяй, згадаць Герсіку і Кукенойс (тады б ясна ўспрымалася інфармацыя пра гэтыя гарады ў артыкуле «Латвія»), таксама сувязі з Ганзой, супрацьстаянне націску рыцарскіх ордэнаў і ролю палачанаў у бітве пад Грунвальдам. Ды і ў дачыненні да самога горада абавязкова трэба было сказаць пра першага вядомага з пісьмовых крыніцаў князя Рагвалода, пра Рагнеду, пра Ўсяслава Ізяславіча, пра Сафійскі сабор і асноўныя манастыры, пра Ефрасінню (пра яе няма асобнага артыкула) і пра крыж Лазара Богшы як нацыянальную рэліквію, пра ўласную архітэктурную школу, назваць асноўныя помнікі дойлідства, варта было ўключыць інфармацыю пра тапаграфічную структуру горада, этнічны і канфесійны склад насельніцтва. Зразумела, што рэдактары не заказвалі Г.Штыхаву артыкул спецыяльна для гэтай энцыклапедыі, а перадрукавалі яго з нейкага выдання, што выйшла на Захадзе, тым не менш трэба заўсёды ўсведамляць, наколькі годна (але без эмацыйных перабольшванняў) кожны асобны тэкст будзе паказваць нашу гісторыю, асабліва ў замежных выданнях.

Артыкул «Наваградак» (1033) займае столькі ж месца, колькі і «Полацк». Вельмі неахайна абышліся ў выданні з тапонімам: тытульная назва пададзена як «Novogrodek» — транслітарацыя невядома з якой мовы, а там, дзе, пэўна, быў намер даць беларускую форму, атрымалася «Novahnudah», нарэшце ўказана, што па–польску «Nowogródek». З тэксту даведваемся, што гэта горад на захадзе Беларусі, які ў Сярэднявеччы быў значным цэнтрам Кіеўскай Русі, а з канца XIII ст. — ВКЛ. Замкавая гара названа па–ангельску «Castle Mountain» і прадублявана па–польску (Gуra Zamkowa). Вельмі коратка выкладзена летапісная гісторыя і ахарактарызавана тапаграфічная структура горада. Сказана, што ў Наваградку знаходзілася рэзідэнцыя мітрапаліта. Аўтар матэрыялу — Е.Клачоўскі. У бібліяграфічным спісе толькі дзве агульныя працы: «Праваслаўная царква і Польская Рэч Паспаліта» Хадыньскага (1934) і «Слоўнік славянскіх старажытнасцяў» (1967).

Непасрэдна з Беларуссю звязаны яшчэ два артыкулы. Першы з іх прысвечаны Кірылу Тураўскаму (402) і напісаны А.Попэ. Выдатны рэлігійны дзеяч ахарактарызаваны толькі як рускі манах, біскуп тураўскі, надзелены выключным літаратурным талентам. З доўгага спісу прац восем несумненна ягоных. Сказана, што Кірыла Тураўскі звязаны быў з Андрэем Багалюбскім, змагаўся з біскупам Суздальскім Фёдарам. У бібліяграфіі адна праца пра яго па–французску, пераклад на ангельскую яго ўласных твораў. Абсалютна нічога ў тэксце не ўказвае на прыналежнасць Кірылы Тураўскага да беларускай гісторыі. Толькі вельмі дапытлівы чытач, спрабуючы высветліць, дзе ж знаходзіцца Тураў, магчыма, натрапіць на артыкул Ю.Бардаха «Беларусь» і, магчыма, упіша асобу святога разам з Ефрасінняй Полацкай у кантэкст нашай сярэднявечнай культуры.

Кароткі нарыс апавядае пра другога знанага інтэлектуала з беларускіх земляў — Францішка Скарыну («Skaryna, Francysk», с. 1359—1360). У трынаццаць радкоў тэксту В.Чамярыцкі здолеў змясціць усе асноўныя біяграфічныя звесткі пра вялікага асветніка і першадрукара, даць ацэнку яго навуковай і выдавецкай дзейнасці і акрэсліць ролю ў развіцці беларускай мовы і культуры. Інфармацыя падмацавана вычарпальным спісам літаратуры на беларускай і ангельскай мовах.

Застаецца толькі прагледзець тыя артыкулы, дзе можна чакаць сустрэць хоць бы згадку пра Беларусь. У публікацыях «Русь Кіеўская», «Русь Паўночна–Ўсходняя», «Уладзімір Вялікі» назвы Полацка не сустрэнеш. Вядома ж, калі імя Ўсяслава не названа нават ў публікацыі пра Полацк, то не будзе яго таксама і ў іншых месцах «Энцыклапедыі». Тэўтонскаму ордэну (1421—1422) супрацьстаялі выключна палякі з літоўцамі, яны і толькі яны ўдзельнічалі і ў Грунвальдскай бітве (643), а значыць ім і належыць слава перамогі над рыцарамі.

У аповедзе пра Яраслава Мудрага (711) сказана, што ён сын Рагнеды (Rogneda), хоць пра яе паходжанне ні слова. У.Водоф («Аляксандр Неўскі», с. 37), паказваючы наўгародскага князя як палкаводца, паведамляе: усё ж «ён не змог перашкодзіць пераходу княства свайго цесця Полацка (the principality of his father–in–law Polock from passing under…) пад уладу Літвы». У такім ангельскім выкладзе «Polock» можна прыняць і за імя цесця, і за назву княства, хоць, верагодна, мелася на ўвазе другое.

У артыкуле Ежы Клачоўскага «Ягелоны» (753) чытаем: Гедымін (асобнай публікацыі ні пра яго, ні пра дынастыю Гедымінавічаў няма), «стваральнік літоўскай дзяржавы, распаўсюдзіў сваю ўладу на рутэнскія (Ruthenian) землі (Беларусь, Украіна), асабліва праз шлюбы сваіх дзяцей». Гэткая інтэрпрэтацыя фармавання тэрыторыі ВКЛ сугучная з пазіцыяй Ю.Бардаха, выкладзенай у артыкуле «Беларусь».

У матэрыяле «Ўладыслаў Ягела» (813) Л.Вайцэхоўскага (апроч ангельскай дадзена таксама польская і літоўская формы імя) роля Ягайлы ў гісторыі ВКЛ ацэнена наступным чынам: ён імкнуўся аслабіць Тэўтонскі ордэн, «нейтралізаваць нарастальную моц Масквы і ўтрымаць Русь у складзе Літвы». Пра якую Русь ідзе размова, не ўдакладняецца. Згадваюцца тут Крэўская унія 1385 г., а таксама Соф’я Гальшанская.

Праблему перадачы ўласных назваў і імёнаў разгледзім асобна. Першымі назвамі, пад якімі фігуруюць землі Беларусі ў выданні, з’яўляюцца Русь (Rus’), а ў некаторых артыкулах («Ядвіга», «Ягелоны», «Польшча», «Украіна») — Рутэнія, рутэнскі (Ruthenia, Ruthenian). Між іншага, у артыкуле пра Славакію і славакаў, дзе гаворыцца пра адметнасць гэтага народа, напісана, што крыніцы адрознівалі славакаў ад «суседніх славянскіх нацыяў: чэхаў, палякаў, рутэнаў». Полацкае княства згадваецца ўсяго некалькі разоў пад двума імёнамі: duchy of Polotsk («Беларусь», «Полацк») і the principality of Polоck («Аляксандр Неўскі»). Паняцце Полацкая зямля, як можна здагадацца, прысутнічае толькі ў артыкуле Г.Штыхава пра Полацк, але яно не ўведзена належным чынам, а таму перакладзена няўдала (territory of Polotsk). Чытачу, незнаёмаму з беларускай гістарыяграфіяй, зразумець, што тут маецца на ўвазе, проста немагчыма. Непрыемна было ўбачыць, што назва «Вялікае Княства Літоўскае» пададзена паўсюль, апроч артыкула Я.Ісаевіча «Украіна», як «grand duchy of Lithuania». Першыя два словы напісаны менавіта з малой літары, з чаго вынікае, што назва дзяржавы — проста Літва, і недасведчаны чытач непазбежна будзе атаясамліваць яе з сучаснай дзяржавай Літва.

Звернем увагу і на тую акалічнасць, што ці не ўсе ўласныя імёны і назвы транслітараваныя з рускай, польскай, часам літоўскай формаў: Polotsk, Nowogródek, Rogneda, Mindaugas, Jogaila, Witold—Vytautas, Algirdas, напрыклад. Па–беларуску пададзены хіба толькі ў матэрыяле Ю.Бардаха Міндоўг і Гедымін («Mendog, Gedymin) ды прозвішча Ф.Скарыны (Skaryna) у артыкуле В.Чамярыцкага.

Увогуле, Беларусь і яе сярэднявечная гісторыя паказаны лепш і ў большым аб’ёме, чым, напрыклад, Літва ці Латвія, і чым таго можна было чакаць. Адсутнасць асобнага нарыса пра ВКЛ кампенсуецца тым, што ў артыкулах пра Беларусь, Украіну, Літву і часткова Польшчу гісторыя Вялікага Княства ў прынцыпе выкладзена, прычым кожны бок мог сказаць «сваю праўду». А вось тое, што ў шэрагу «Русь Кіеўская», «Русь Паўночна–Ўсходняя», «Валынь», «Галіччына» няма артыкула «Полацкае княства» (ды яшчэ б і «Тураўскае княства») — проста недаравальна. Звяртае на сябе ўвагу і такая акалічнасць: з усіх сярэднявечных беларускіх гарадоў асабліва ўшанаваны фактычна сталічныя гарады — Полацк і Наваградак. Да гэтага кароткага спісу лагічна было б далучыць хоць бы Тураў, але ж яго гісторыя яшчэ не апублікавана. Адсутнасць у «Энцыклапедыі» спецыяльнага артыкула па другой сталіцы ВКЛ Вільні патлумачыць цяжка.

Канешне, было б вельмі цікава прааналізаваць асвятленне ў рэцэнзаваным выданні рознымі аўтарамі ў розных артыкулах асобных праблем гісторыі Беларусі перыяду Сярэднявечча (пытанне пра адзіную старажытнарускую народнасць, фармаванне беларускага этнасу і мовы, культурнае і царкоўнае жыццё, архітэктура і мастацтва, гарады і палітычная гісторыя, у прыватнасці праблема ўтварэння ВКЛ і г.д.), звярнуўшы ўвагу на літаратуру, якой карыстаўся аўтар, супаставіўшы пазіцыі з паходжаннем і ўзростам даследчыкаў. Гэта яскрава паказала б прабелы, над якімі беларускім гісторыкам трэба працаваць неадкладна.

У цэлым стан асвятлення старажытнай беларускай гісторыі ў «Энцыклапедыі Сярэднявечча» сведчыць: нельга казаць, што нас не ведаюць або замоўчваюць у свеце, але ўсё ж гаворыцца менш, чым хацелася б, і не зусім тое, што хацелася б нам. З гэтага вынікаюць і задачы беларускай гістарыяграфіі: ствараць якасны, даступны замежнаму карыстальніку і інтэграваны ў сучасны еўрапейскі кантэкст прадукт, у чым, несумненна, паказваюць прыклад гісторыкі Ўкраіны, сярэднявечча якой на старонках рэцэнзаванага выдання паказана значна больш паслядоўна і дэталёва.

І апошняе. Аналіз бібліяграфіі, прыведзенай у артыкулах «Энцыклапедыі», высвечвае надзвычай актуальную для беларускай гістарыяграфіі праблему — адкрыць сябе свету. Можна колькі заўгодна скардзіцца, што нас не заўважаюць, ігнаруюць, на нас не спасылаюцца, толькі карысці ад гэтага аніякай. Зададзім пытанне: «Чаму?» Што, беларускіх гісторыкаў не любяць і замоўчваюць наўмысна? Ды, улічваючы сказанае вышэй, наўрад ці. Бачым, што гісторыкі з суседніх краінаў часам з большай павагай ставяцца да беларускай гісторыі, чым іншыя свае. А прычыну трэба шукаць у сабе. Практычна ўсё, што выйшла і выходзіць па гісторыі Беларусі, друкавалася і друкуецца па–беларуску, па–руску, па–польску, г.зн. на мовах, маладаступных у Еўропе, асабліва Заходняй. Мізэрная колькасць публікацый па–ангельску, па–французску, па–нямецку (а менавіта такія выданні пераважна прыводзяцца ў спісах літаратуры) робіць нас закрытымі для свету. Што мы маем на ангельскай мове? Кароткія і нярэдка малапісьменныя рэзюмэ артыкулаў і адзінкавых манаграфій? Могуць яны змяніць сітуацыю? Напэўна, у вельмі невялікай ступені могуць, кардынальна ж — не. На жаль, гэтую праблему ігнаруюць тыя, хто маюць абавязак і адпаведныя рэсурсы для яе вырашэння. Усё, што робіцца ў дадзеным кірунку сёння, пераважна застаецца толькі прыватнай ініцыятывай. Нават у першым томе «Гісторыі Беларусі ў шасці тамах», які выйшаў нядаўна, няма ніякага рэзюмэ. Дзеля прапаганды сваёй гісторыі ў свеце проста неабходна было б перакласці найважнейшыя працы нашых гісторыкаў на заходнееўрапейскія мовы; стварыць спецыяльныя тэрміналагічныя слоўнікі; даваць разгорнутыя, прафесійна перакладзеныя рэзюмэ з адзінай узгодненай тэрміналогіяй; у ідэале, выпускаць перыёдык па–ангельску. Можа, калі–небудзь тыя, хто ўзначальвае гістарычную навуку ў Беларусі, усвядомяць важнасць акрэсленай праблемы. Яе вырашэнне, вядома ж, патрабуе немалых рэсурсаў, і не толькі фінансавых, але без гэтага разлічваць на жаданы эфект прысутнасці ў еўрапейскай гісторыі цяжка.

Спадзяюся, гэтая рэцэнзія абудзіць інтарэс у беларускіх даследчыкаў і аматараў гісторыі да ангельскага выдання «Энцыклапедыі Сярэднявечча» і гэтыя два важкія тамы будуць цікавымі і каштоўнымі для іх, бо тут можна знайсці самую разнастайную інфармацыю пра сярэднявечнае грамадства, а таксама пра асноўныя крыніцы і літаратуру для далейшай навуковай працы.

Менск

Ірэна Ганецкая

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Гісторыя славянскіх краін'