Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Крыніцазнаўства'

Артыкулы па тэме ‘Крыніцазнаўства’

Testamenty Jana, Tomasza i Jana „Sobiepana” Zamojskich. Opr. W. Kaczorowski (Марцэлі Косман)

Снежня 9, 2007 |

Testamenty Jana, Tomasza i Jana „Sobiepana” Zamojskich. Opracował WŁODZIMIERZ KACZOROWSKI. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego. Opole, 2007. — 107 s.

Старапольскія тэстаманты з’яўляюцца каштоўнымі крыніцамі па гісторыі палітычнай, гаспадарчай, культурнай, веравызнаўчай і іншай, таму не дзіўна, што яны даўно выклікалі вялікую цікавасць, хоць няшмат такіх помнікаў было камплектна выкарыстана ў даследаваннях, і асабліва апублікавана ў адпаведнасці з патрабаваннямі археаграфічных выданняў. Таму цяпер выходзяць вартыя даверу выданні тых помнікаў, якія да гэтага часу былі вядомыя з эдыцый XIX в. (пераважна сумнеўнай якасці), або яшчэ зусім невядомыя, здабытыя ў архівах. Mожам згадаць выдатную, не пазбаўленую літаратурнасці публікацыю помнікаў ВКЛ другой паловы XVII ст. у апрацоўцы Mалгажаты Баркоўскай (Dekret w niebieskim ferowany parlamencie. Wybór testamentów z XVII-XVIII wieku. Kraków, 1984) ці выданне кальвінскіх тэста-мантаў таксама з-пад знаку Пагоні ў падрыхтоўцы Уршулі Аўгустыняк (Testamenty ewangelików reformowanych w Wielkim Księstwie Litewskim. Warszawa, 1992). З абшараў Малапольшчы назавем падрыхтаваныя Aннай Фальнёўскай-Градоўскай Testamenty szlachty krakowskiej w XVII-XVIII wieku (Kraków, 1977). Прыклады можна было б множыць, дастаткова паглядзець спецыяльныя часопісы на чале з неацэнным „Адраджэннем і Рэфармацыяй у Польшчы”.

Пачэснае месца займаюць тэстаманты асобаў з першых старонак вялікай гісторыі, асабліва найзначнейшых прадстаўнікоў галоўных родаў у абедзьвюх частках Рэчы Паспалітай да яе падзелаў. Да іх несумненна належаць Замойскія герба Еліта (Jelita). Праўда, лінія канцлера, звязаная з творцам іх магутнасці ў гады панавання Стэфана Баторыя, хутка вымерла (у трэцім пакаленні, a па кудзелі — у чацвёртым, што рэпрэзентаваў толькі кароль Міхал Карыбут Вішнявецкі, які пайшоў са свету без нашчадкаў), аднак яе ардынацыі і традыцыі заснавальніка трывала — хоць з ляскатам зброі — перанялі крэўныя з іншай лініі роду, што культывуюць іх да гэтага часу. Праявай піетызму да гістаpычнага ўшанавання месца і роду сталі ўрачыстыя святкаванні 400-годдзя заснавання Замосця (1980) і такой самай гадавіны смерці яго заснавальніка (2005). У рамках абодвух адбыліся навуковыя канферэнцыі і музейныя выставы. Плёнам першага стала прыгожая кніжка пад рэдакцыяй Ежы Кавальчыка Czterysta lat Zamościa (Wrocław, 1983) (у святкаванні першапланавую ролю выконваў апошні ардынат, таксама Ян, чалавек вельмі разважлівы ў ацэнцы мінулага, у т. л. уласных продкаў), a публікацыю плёну другой, можа занадта аб’ёмную, цярпліва чакаем некалькі гадоў. Узяўшы ўдзел у абодвух святкаваннях, я высока ацэньваю ix навуковы ўзровень, а таксама спалучанасць з выставамі i выданнямі, як і выгляд горада, рэнесансовага ў сваім першапачатковым кшталце.

Заслугоўвае ўхвалення арыгінальная канцэпцыя выдання і яе рэалізацыя. Усё ўспрымаецца выдатна, і дакументальны баласт (каля 600 спасылак) не ўскладняе, а наадварот — аблягчае чытанне, асабліва пры тлумачэнні лацінскіх ці старапольскіх выразаў. Каментары выкананы салідна і кампетэнтна. Пасля аб’ёмнага ўступу, у якім пададзены клімат эпохі (7-26), публікуюцца тэстаманты канцлера і вялікага гетмана кароннага Яна Сарыуша Замойскага, яго сына Тамаша і ўнука Яна, званага Сабепанам (27-99). Чытанне аблягчаюць індэксы асоб і мясцовасцяў, як і спасылкі, у якіх апрача бібліяграфічных звестак змяшчаюцца пераклады лацінскіх выразаў і фраз, аздабляюць жа яго пяць каляровых ілюстрацый — фота трох паноў Замосця і месца ix вечнага спачыну ў мясцовай калегіяцыі, што стала катэдрай біскупа. Выданне, такім чынам, спалучае навуковы змест з атракцыйнаю формаю і прызначана не толькі для вузкага кола прафесіяналаў.

Выдавец не захапіўся постаццю канцлера і вялікага гетмана кароннага, адмовіўшыся ад лёгкага шляху, якім было б далучэнне да найбагацейшай літаратуры, прысвечанай яму, і прыняцце стаўлення да яго як да Яна Вялікага. Наадварот, Ян Замойскі патрактаваны тут усебакова, але сінтэтычна. Затое параўнальна шмат месца прысвечана менш вядомай асобе, а менавіта яго адзінаму сыну Тамашу, таксама вялікаму канцлеру кароннаму. Пры гэтым выдавец пераканаўча паказаў прычыны яго параўнальна меншай прысутнасці на старонках вялікай гісторыі. Хацеў бы асабліва падкрэсліць наватарскі характар той часткі ўступу, якая звязана з біялагічным вымярэннем біяграфіі Янавага адзінца, яго пастаяннымі клопатамі пра здароўе, a гэтым самым i прывід сталай пагрозы смерці. Гэтаксама па-майстэрску акрэслена постаць прадстаўніка трэцяга пакалення ардынатаў, Яна Сабепана: сандамірскі ваявода не ззяў у гісторыі XVII ст., і калі досыць шырока вядомы, то дзякуючы выдатнай літаратурнай візіі, створанай Генрыкам Сянкевічам на стронках другой часткі трылогіі, аўтар якой патрактаваў героя з сімпатычнай паблажлівасцю.

Уступ да выдання з’яўляецца цікавым, наватарскім даследаваннем, якое значна пераўзыходзіць дагэтуляшнія ўстаноўкі літаратуры прадмета, якую Ўладзімір Качароўскі багата цытуе ў 83 спасылках як на крыніцы (тут асаблівае месца займае хроніка Базыля Рудаміча, сапраўднае радовішча інфармацыі пра Замосце сярэдзіны XVII ст., цяпер лёгка даступная дзякуючы крытычнаму двухтамоваму выданню ў перакладзе з лацінскага арыгінала на польскую мову Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656-1672 (Lublin, 2002)), так і на спецыяльныя працы, даўнейшыя і найноўшыя.

Выданне ўключае тэстамант вялікага канцлера 1600 г. разам з запаветным надпісам наступнага года, два тэстаманты Tамаша Замойскага (1633 i 1637 г.) і адзін тэстамант Сабепана, складзены ў 1665 г. перад абліччам смерці, за чатыры дні да скону, калі ўжо цяжка было гаварыць пра разумовую прытомнасць.

Напрыканцы не магу не сказаць колькі слоў пра выдаўца, бо ўжо не адно дзесяцігоддзе ўважліва назіраў за яго навуковым развіццём, — ад пары, калі быў дактарантам да моманту, калі стаў вядомым прадстаўніком польскай гістарыяграфіі, а сёння з’яўляецца напэўна яе вядучым дзейным даследчыкам старапольскай эпохі (хоць у сваіх працах значна выходзіць за яе межы) на Апольскім універсітэце, найлепшым вучнем Яна Серадыкі і прадаўжальнікам яго даследаванняў парламентарызму. Спалучае кампетэнцыі гісторыка палітычнай культуры і даследчыка гісторыі медыцыны. Навуковы даробак Уладзіміра Качароўскага складаюць шматлікія публікацыі, ад вялікіх манаграфій да грунтоўных артыкулаў, рэцэнзій і нарысаў папулярнага характару. Ёсць сярод іх шэраг выданняў крыніц (у тым ліку кніжных) эпохі Вазаў. Няма тут месца іх пералічваць, але можна з упэўненасцю сцвердзіць, што ранейшыя творчыя дасягненні даследчыка ўвасобіліся ў рэцэнзаваным выданні тэстамантаў.

Познань

Марцэлі Косман

Луцкевіч, Антон. Выбраныя творы (Сяргей Дубавец)

Снежня 5, 2006 |

ЛУЦКЕВІЧ, АНТОН. Выбраныя творы: праблемы культуры, літаратуры i мастацтва / Антон Луцкевіч; уклад., прадм., камэнт., індэкс імёнаў, пер. з польск. i ням. А. Сідарэвіча. Мінск: Кнігазбор, 2006. — 460 с.

Анатоль Сідарэвіч выдаў другую з трох запланаваных ім кніг Антона Луцкевіча — „Выбраныя творы: прабле­мы культуры, літаратуры i мастацтва”. Перад тым выйшаў зборнік „Да гісторыі беларускага руху: Выбраныя творы”[1]. Чакае выдання трэцяя кніга — „Пад чырвоным штандарам” („Барацьба за вызваленьне”). Такім чынам спадчына А. Луцкевіча будзе набліжана да сучаснасці. Пра паўнавартасную актуалізацыю гэтых твораў i асобы ix аўтара казаць пакуль яшчэ рана. На тое ёсць прычыны найперш аб’ектыўныя — неспрыяльная для гуманістыкі сітуацыя ў краіне, a таксама суб’ектыўныя — якім чынам трактуюцца сёння постаць i даробак А. Луцкевіча.

Калі ўявіць сабе нейкую ідэальную кнігу, на вокладцы якой будзе стаяць імя аўтара — Антон Луцкевіч, дык у назве такой кнігі павінна быць слова „ключ” — ключ да беларускай ідэі, да дактрыны беларускае дзяржаўнасці і культу­ры, да Беларусі. Беларусь, выведзеная ў тэкстах А. Луцкевіча на ўзровень дзяржавы i нацыі, ніякай іншай дзяржаўнай i кулыурнай дактрыны не мела i не магла мець, а таму будавалася ў розных сваіх іпастасях (БНР, БССР, РБ) альбо паводле А. Луцкевіча, альбо насуперак яму.

Сёння недавершанасць беларускага нацыянальнага дому стварае парадаксальную сітуацыю: у адрозненне ад суседзяў, мы не маем шмат якіх найважнейшых культурных з’яваў у сваім ужытку, але маем магчымасць гэтыя з’явы адкрываць праз дзесяцігоддзі. Многія з нашых галоўных кніг яшчэ толькі трэба будзе выдаць i прачытаць. Укладальнік Анатоль Сідарэвіч у прадмове піша: „Калі б такі збор нік Луцкевіча, як гэты, выйшаў гадоў пяцьдзясят таму… сам факт яго існаваньня ня даў бы беларускім крытыкам i літаратуразнаўцам 1950-1990-х гг. магчымасьці адкрываць амэрыкі i вынаходзіць ровары…” (с. 3). Бо да ix гэта зрабіў А. Луцкевіч.

Для актуалізацыі класікі, зразумела, самае першае — гэта яе перавыданне. Але гэтага недастаткова. Мы веда­ем шмат прыкладаў, калі перавыданне лягала на паліцу, i актуалізацыі пры тым не адбывалася. Цяжка аспрэчыць прыказку „ўсяму свой час”. Патрабуецца пэўная сутворчасць таго, хто публікуе i інтэрпрэтуе забытага аўтара ў новым часе.

Гэтаксама i пасля выдання двух зборнікаў А. Луцкевіча актуалізуюцца не яго творы i постаць, але самі пытанні актуалізацыі.

Напрыклад, ці варта гэтыя кнігі называць „выбранымі творамі”, калі з прадмовы вынікае, што гэта — тое, што ўкладальніку ўдалося дастаць. Нараканні А. Сідарэвіча на тое, што ён не здолеў атрымаць некаторыя тэксты А. Луцкевіча з віленскіх сховішчаў, не выглядаюць пераканаўча. „Зусім зразумела, што дазволіць сабе такую раскошу мы ня можам” (4). Але гэта якраз i незразумела. У віленскіх бібліятэках i архівах стала працуюць навукоўцы i літаратары з Менску, i вінаватая тут не „раскоша”, a адсутнасць карпаратыўнае повязі ў цэху гуманітарыяў. Да таго ж i наведанне Вільні пры ўсіх сумарных выдатках не з’яўляецца раскошай, існуюць стыпендыі, практыкуецца падтрымка такіх паездак з боку літоўскага МЗС.

Другое пытанне — пра пэўную тэндэнцыйнасць, з якой А. Сідарэвіч, вядомы дзяяч сучаснай сацыялдэмакратыі, падкрэслівае, што A. Луцкевіч — марксіст i сацыял-дэмакрат: „Такім чынам, Луцкевіч падыходзіць да літаратуры як сацыял-дэмакрат, бо вядома, што з гледзішча сацыял-дэмакрата агульналюдзкія ідэалы свабоды, роўнасьці i братэрства, вызваленьня працы ў сваей сутнасьці зьяўляюцца выяўленьнем гуманізму” (7).

Наўрад ці акцэнт укладальніка на марксізме паспрыяе актуалізацыі твораў А. Луцкевіча. Пры тым, што самі гэтыя творы каштоўныя й карысныя зусім не сваім сацыялістычным падыходам i поглядам.

Антон Луцкевіч сапраўды лічыў сябе сацыялістам, але ў літаратуразнаўчых тэкстах ніколі не пісаў, што гэты твор добры, бо сацыял-дэмакратычны, а гэты дрэнны, бо не марксісцкі. Што да ідэалаў свабоды, роўнасці i братэрства, дык раней за сацыялістычныя яны сталі ідэаламі масонства, i мы ведаем, што A. Луцкевіч быў масонам[2].

Нарэшце, трэцяе i самае істотнае пытанне актуалізацыі — ці правамерна дзяліць Луцкевіча на палітыка, ідэолага i літаратара? Ці не ў адзінстве гэтых амплуа сам фено­мен беларускай ідэі й літаратуры? Скажам, тэкст Луцкевіча „Два цэнтры” (ён неаднойчы перадрукоўваўся ў наш час) — гэта літаратура ці нешта іншае? Чаго там болей — прагматыкі ці „сілы ілюзіі”? ЦІ гэты тэкст менш культуралагічны, чым, да прыкладу, „Эвалюцыя краёвай культуры”, якая патрапіла ў зборнік? I ці ўвогуле магчыма правесці рысу паміж Луцкевічам-літаратарам i Луцкевічам-палітыкам?

Купалу мы таксама называем ідэолагам беларускага адраджэння, цытуючы пры гэтым не публіцыстычныя вы­ступы паэта, а ягоныя вершы. Гэты сінкрэтызм быў абсалютна ўласцівы для адраджэнцаў першай паловы мінулага стагоддзя. Яго можна лічыць праяваю недаразвітасці, а можна — спецыфікай беларускага шляху. Пазней прагрэсам лічыўся строгі падзел на жанры, тэмы i стылі. Але сёння мы зноў выходзім да сінкрэтызму, калі магчымыя паліталагічныя раманы, дакументальныя фэнтэзі ды іншыя эклектычныя паводле ўчорашніх мерак спалучэнні.

Зразумела, што такія пытанні толькі і маглі паўстаць дзякуючы новай кнізе, дзякуючы працы такога аўтарытэтнага, дасведчанага i ўважлівага да першакрыніц даследчыка, якім ёсць Анатоль Сідарэвіч. Трэба спадзявацца, што новая кніга стане моцным штуршком да актуалізацыі ключавой постаці беларушчыны — Антона Луцкевіча i ягоных твораў.

Вільня

Сяргей Дубавец


[1] Луцкевіч А. Да гісторыі беларускага руху: Выбраныя творы. Мінск: Беларуси кнігазбор, 2003. 288 с.
[2] Вольныя муляры ў беларускай гісторыі. Канец XVIII — пачатак XX ст. / Уклад, i нав. рэд. А. Смалянчук. Вільня, 2005. С.164, 166f.

Андрэй Радаман. Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя Жыгімонта Аўгуста

Снежня 24, 2005 |


1. Гістарычна–прававая характарыстыка і значэнне Віленскага земскага прывілею 1565 г.

440 гадоў таму адбылася падзея, якая стала вехай не толькі ў гісторыі парламентарызму Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага, але і ў гісторыі народаў сучасных Беларусі, Літвы і Ўкраіны. У час паседжанняў Вялікага Віленскага сойму 1565—1566 г. шляхта Вялікага Княства Літоўскага звярнулася да вялікага князя Жыгімонта Аўгуста з просьбай аб увядзенні ў дзяржаве „кшталтомъ съ Коруны Полское“ павятовых соймікаў „для лепъшого и вечистого всякого порадку въ речи посполитой[1]. У адказе манарха, які быў датаваны 21 снежня 1565 г., на просьбу аб выдачы прывілею на ўтварэнне павятовых соймікаў „рачилъ Его Кр[олевская] Милость милостиве зезволяти[2] і ў той жа час шляхецтвам была выказана просьба аб тым, каб гаспадар вялікі князь рашэнне сваё „отъ того часу водле обетницы своее господаръское постановити и привильемъ своимъ на вечъные часы подтвердити рачилъ[3]. 30 снежня 1565 г. [па грыгарыянскім календары — 9 студзеня 1566 г.] „приводячи к большому порядку речь посполитую“, Жыгімонт Аўгуст выдаў адпаведны нарматыўны прававы акт, які меў моц агульнадзяржаўнага закону[4]. На просьбу шляхты аб тым, каб прывілей „теперешний Виленский новый, на соймики поветовые выданый“ быў унесены ў новы Статут, вялікі князь таксама даў сваю згоду[5].

Дыпламатычны аналіз арыгіналу Віленскага земскага прывілею 1565 г., які захоўваецца цяпер у Галоўным архіве старажытных актаў у Варшаве[6], дазваляе выказаць меркаванне, што законапраект быў падрыхтаваны ў дзяржаўнай канцылярыі ў вельмі сціслы тэрмін. Зыходзячы з высноваў Андрэя Рыбакова[7] і Алеся Грушы[8] аб персанальнай адказнасці пісараў канцылярыі ВКЛ за падрыхтоўку актаў, можна сцвярджаць, што за распрацоўку законапраекта Віленскага земскага прывілею 1565 г. непасрэдна адказваў гаспадарскі маршалак і вялікі пісар літоўскі Ян Шымковіч[9], подпісам якога гэты нарматыўны прававы акт змацаваны. Не выключана аднак, што ўдзел у падрыхтоўцы законапраекта маглі ўзяць у час Віленскага сойму 1565—1566 г. і іншыя вялікія пісары ВКЛ — Астафей Багданавіч Валовіч, Ян Мікалаевіч Гайка і Мікалай Паўлавіч Нарушэвіч. Спецыяльна трэба адзначыць той факт, што вялікі князь Жыгімонт Аўгуст заверыў і змацаваў сваім подпісам заканадаўчы акт агульнадзяржаўнага значэння, які не паспелі ўпрыгожыць належным для дакументаў такога тыпу чынам[10]. Для таго, каб Віленскі земскі прывілей 1565 г. набыў юрыдычную сілу, патрабавалася яшчэ змацаваць яго дзяржаўнай пячаткай ВКЛ. У сувязі з тым, што пасля смерці ў траўні 1565 г. віленскага ваяводы, земскага маршалка і канцлера ВКЛ Мікалая Радзівіла Чорнага пасада канцлера заставалася вакантнай[11], а падканцлерскі ўрад яшчэ не існаваў de jure, цяжка сцвярджаць адназначна, што Віленскі земскі прывілей 1565 г. быў змацаваны дзяржаўнай пячаткай менавіта ў дзень, калі ён быў падпісаны вялікім князем[12]. Паколькі да Віленскага земскага прывілею 1565 г. прывешана малая дзяржаўная пячатка ВКЛ[13], можна выказаць меркаванне, што функцыі пячатара ВКЛ ужо ў снежні 1565 г. мог выконваць пісар вялікі літоўскі Астафей Багданавіч Валовіч, які стаў першым падканцлерам ВКЛ пасля атрымання 11 сакавіка 1566 г. намінацыйнага прывілею на гэту пасаду[14].

На ўзор Польскай Кароны Віленскі земскі прывілей 1565 г. вызначаў у кожным судовым павеце ВКЛ „где кольвек вряды судовые засажены, и где потом через нас господаря засаженье врядов судовых з их просьбы и зволенья дойдет“ інстытут малых соймаў, якія павінны былі склікацца „на местцах головнейших[15] за 4 тыдні да вальнага сойму. Права ўдзелу ў малых соймах было дадзена манархам „всим обывателем… …паном радам нашим, князем, паном врядником земским и дворным, и всим станом народу шляхетского и стану рыцерского, где хто в котором повете оселость мает“, аднак прывілей не вызначыў поўны склад удзельнікаў гэтых з’ездаў[16]. У адпаведнасці з прадпісаннямі закону абывацелі ВКЛ, якія належалі да шляхецкага саслоўя, павінны былі з’язджацца на „соймы поветовые“, каб „o потребах Речи Посполитое радити и намовляти, и обмысляти“, а таксама „на выбиранье послов к соймом вальным и иным потребам земским належачих, для лепшего порадку во всих речах и способе ку справедливости и обороне“. Пра гэтыя патрэбы павятовая шляхта спавяшчалася спецыяльнымі лістамі манарха, але павятовыя шляхецкія карпарацыі маглі і самі вызначаць пытанні для абмеркавання на соймах, фармуляваць свае прапановы. Такім чынам, як справядліва адзначае А. Рахуба, Віленскі земскі прывілей 1565 г. не даваў соймікам права на ўхваленне нарматыўных прававых актаў, але выразна замацаваў за павятовымі перадсоймавымі з’ездамі шляхецтва права заканадаўчай ініцыятывы[17]. Прынцыпы арганізацыі і дзейнасці перадсоймавых малых соймаў Віленскі прывілей 1565 г. таксама дакладна не вызначыў. Жыгімонт  Аўгуст абмежаваўся сцвярджэннем, што яны павінны адбывацца „тым же прикладом и порядком, яко на таких соймех поветовых справа, поступок и обычай заховывается в панстве нашом Коруне Польской“. Як бачым, у тэксце Віленскага прывілею 1565 г. не сустракаецца і ўласна тэрмін „соймик“. Замест яго заканадаўца ўжывае тэрміны „соймы малые“, „соймы поветовые“, „съезды поветовые“ пры тым, што ў просьбе шляхты на Віленскім сойме 1565—1566 г. аб утварэнні сталых павятовых перадсоймавых шляхецкіх з’ездаў быў ужыты менавіта тэрмін „соймік[18]. Упершыню гэты тэрмін дапасуецца ў дачыненні да павятовых перадсоймавых „соймов малых“ толькі ў тэксце Статута 1566 г. [Р. III, арт. 5 „О соймикахъ поветовыхъ и о выправованю и посланю з них пословъ земъскихъ на вальный съемъ (сойм)“][19].

Значэнне Віленскага земскага прывілею 1565 г. у гісторыі дзяржаўнасці і права гістарычнай Літвы і Русі (Беларусі і Ўкраіны) палягае ў тым, што разам з артыкуламі 5, 6 і 12 III раздзела Статута ВКЛ 1566 г. ён юрыдычна аформіў у ВКЛінстытут агульнадзяржаўнага парламента (вальнага сойму) з вызначанай сістэмай прадстаўніцтва і інстытут рэгіянальных перадсоймавых соймікаў, якія далі магчымасць адносна шматлікім абывацелям шляхецкага стану (землеўладальнікам „на земскім праве“ і васалам першай ступені вялікага князя) рэальна ўдзельнічаць у прыняцці палітычных рашэнняў і рэалізацыі ўладных паўнамоцтваў у сваёй дзяржаве. Як трапна адзначыў кракаўскі гісторык права прафесар Станіслаў Плаза, менавіта на соймікі абапіраўся ўвесь складаны гмах парламенцкай сістэмы Рэчы Паспалітай абодвух народаў[20]. Найноўшыя ж даследаванні паказваюць, што ў другой палове XVI — першай палове XVII ст. дзейнасць соймікаў актыўна спрыяла ўмацаванню палітычнай і прававой культуры шляхты ВКЛ, характэрнымі рысамі якой у гэты час былі глыбокая павага да права і высокія патрабаванні да маральных якасцяў і ўзроўню адукацыі лідэраў рэгіянальных шляхецкіх эліт. Удзел сярэдняй і нават дробнай павятовай шляхты ў вызначэнні дзяржаўнай палітыкі ВКЛ і Рэчы Паспалітай абодвух народаў не быў у гэты час фікцыяй, што пацвярджаюць не толькі вынікі дысертацыйных і манаграфічных даследаванняў Генрыка Люлевіча[21], Анджэя Рахубы[22], Анджэя Закшэўскага[23], Генрыха Віснэра[24], Артураса Васіляўскаса[25], Паўла Лойкі[26], Уладзіміра Падалінскага[27], але і сцвярджэнне новагародскага кашталяна Васіля Копця, які, падкрэсліваючы перавагі monarchia mixta (мяшанай формы праўлення), вобразна параўноўваў у 1632 г. Рэч Паспалітую з хорам, у якім гучыць не адзін толькі каралеўскі альт, але мноства „вольных галасоў“ згодна падтрымліваюць адну мелодыю[28]. Як трапна адзначыў напрыканцы XX ст. англійскі гісторык Норман Дэйвіс, „пры пасрэдніцтве мясцовых земскіх соймікаў шляхта Рэчы Паспалітай здзяйсняла кантроль над вальным соймам, кіравала падатковай сістэмай і вайсковымі справамі…, і гэта не быў лад паўсюднай анархіі, які здабыў перавагу ў XVIII ст., а несумненна адважны эксперымент у галіне дэмакратыі, які ў эпоху абсалютызму і рэлігійных войнаў быў новай ажыўляльнай альтэрнатывай[29].

2. „Архіўны лёс“ Віленскага земскага прывілею 1565 г.

Земскія прывілеі, як і іншыя дакументы агульнадзяржаўнага значэння, захоўваліся ў земскім скарбе ВКЛ, які ў XVI ст. знаходзіўся ў Ніжнім Віленскім замку[30]. У 1547 г. на вальным Віленскім сойме прадстаўнікі шляхецтва звярнуліся аднак да вялікага князя з просьбай аб тым, каб „прывилья и всякии листы, отъ предковъ его милости… на права и вольности даныи… не въ скаръбе его милости земъскомъ были хованы, але на иномъ которомъ певномъ особливомъ местъцу, за печатьми пановъ радъ ихъ милости“ і за пячаткамі прадстаўнікоў ад павятовай шляхты, каб „къ тымъ прывильемъ латвейшый… прыступъ былъ, кгды бы того потреба вказывала[31]. Манарх даў станоўчы адказ на гэтую просьбу, аднак перазахаванне прывілеяў дапускаў толькі пасля пагаднення станаў сойму з раднымі панамі наконт таго, у якім бяспечным месцы і пад якімі пячаткамі будуць яны захоўвацца[32]. Пра такую дамоўленасць нам нічога невядома, а таму і надалей земскія прывілеі захоўваліся ў скарбе пад апекай паноў–рад, у першую чаргу канцлера[33], якому „привилья земские в дозренью, владзы и справе своей мети належало[34]. Ёсць факты, якія пацвярджаюць, што асобныя земскія прывілеі захоўваліся ў доме канцлера Мікалая Радзівіла Чорнага ў Вільні ці ў яго Лукішскім маёнтку[35], а ў 1566 г. канцлер Мікалай Радзівіл Руды браў некаторыя з іх у Берасце, дзе адбываўся вальны сойм ВКЛ[36]. Такім чынам, земскія прывілеі маглі часова знаходзіцца і непасрэдна пры асобе канцлера ў месцы яго знаходжання. Як адзначае Раймонда Рагаўскене, значную колькасць дзяржаўных дакументаў і прывілеяў гаспадара вялікага князя, якія датычылі Статута ВКЛ, пастаноў павятовых соймікаў і сойму 1563 г., пасля завяршэння Берасцейскага сойму 1566 г. канцлер ВКЛ Мікалай Радзівіл Руды даверыў на пэўны час тыкоцінскаму старосце, дзяржаўцу вількамірскаму гаспадаpскаму маршалку і пісару вялікаму літоўскаму Яну Шымковічу. Пасля завяршэння Гродзенскага сойму 1567 г. канцлер спадзяваўся ўсе гэтыя дакументы пакласці на захаванне ў скрыні, якія знаходзіліся ўземскім скарбе. Выконваючы волю канцлера, увесну 1567 г. разам з іншымі дакументамі Ян Шымковіч павёз земскія прывілеі з гаспадарскага вялікакняжацкага двара ў Кнышыне ў свой маёнтак у Мажэйкаве. Ноччу ў дарозе адзін з вазкоў, на якім перавозіліся паміж іншым і дзяржаўныя акты, саслізнуў з моста і ўпаў у раку. Некаторыя дакументы „не жебы з якое неопатрности альбо непильного хованья, але за допущеньем божим, с прыпадку нещасливого, пригодне“ моцна пацярпелі ад вільгаці[37], асабліва Бельскі земскі прывілей 1564 г.[38] Калі пасля гэтага здарэння акты трэба было прад’явіць гаспадару і Панскай Радзе, выбралі дакументы з захаванымі пячаткамі ці напісаныя яркім атрамантам з выразнымі подпісамі. Змест дакументаў быў засведчаны, пасля чаго іх упісалі ў кнігі Метрыкі ВКЛ[39] і перадалі на захаванне ў земскі скарб.

Пра тое, што ў часы канцлерства Астафея Валовіча і Льва Сапегі земскія прывілеі, як і раней, знаходзіліся пад наглядам вышэйшага пячатара дзяржавы, сведчаць шматлікія дакументы[40], у тым ліку ліст Жыгімонта III ад 18.11.1588 г. аб перадачы дзяржаўных дакументаў падканцлеру Л. Сапегу пасля смерці А. Валовіча[41]. У 1623 г. земскія прывілеі разам з унійнымі дакументамі і міждзяржаўнымі пагадненнямі былі перададзены Л. Сапегам новаму канцлеру — олыцкаму ардынату Альбрыхту Станіславу Радзівілу[42]. Земскі прывілей 1565 г. захоўваўся ў гэты час у шуфлядзе B 2, якая, у сваю чаргу, знаходзілася ў адной з дзвюх вялікіх скрыняў, што былі апячатаны ў скарбе пячаткамі канцлера і падскарбія[43]. За часы свайго канцлерства (6.02.1623—12.11.1656 гг.) Альбрыхт Станіслаў Радзівіл неаднаразова пакідаў Вільню і меў права, як і яго папярэднікі, браць неабходныя дзяржаўныя дакументы ў паездкі па краіне. Пасля таго як пачалася вайна з Маскоўскай дзяржавай, у лістападзе 1654 г. канцлер выехаў да Тухолі і знаходзіўся ў Каралеўскай Прусіі да 1656 г., пераехаўшы за некалькі месяцаў да сваёй смерці ў Гданьск[44]. Магчыма, што найбольш каштоўную частку архіва ВКЛ (у тым ліку і земскія прывілеі) канцлер у гэтыя часы вазіў з сабою[45], і ў абставінах ваеннага часу хоць і адчуваў набліжэнне смерці, не мог перадаць найкаштоўнейшыя дзяржаўныя дакументы на захаванне ў больш бяспечнае месца.

Вальдэмар Мікульскі выказаў меркаванне, што частка дзяржаўнага архіва ВКЛ патрапіла ў прыватны архіў Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў пад апеку віленскага ваяводы, падканцлера і польнага гетмана ВКЛ Міхаіла Казіміра Радзівіла (ён да таго ж быў шваграм Яна III Сабескага) разам з прыватнымі дакументамі былога канцлера пасля смерці ў 1667 г. Крысціны з Любамірскіх, удавы Альбрыхта Станіслава, які не меў дзяцей[46]. Вядома, аднак, што соймы 1667 і 1673 г. ухвалялі канстытуцыі, якія наказвалі падскарбію земскаму правесці расследаванне наконт таго, дзе могуць знаходзіцца земскія прывілеі і архіў земскага скарбу ВКЛ[47], а гэта сведчыць пра тое, што палітычная эліта ВКЛ на 1673 г. не мела дакладнай інфармацыі пра іх знаходжанне. Упершыню пасля доўгага перыяду адсутнасці інфармацыі пра месцазнаходжанне земскіхпрывілеяў яны ўсплываюць у рэестры архіва Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў, які быў складзены ў 1685 г. у Варшаве[48].

З гэтага часу пачынаецца працяглая барацьба нясвіжскіх Радзівілаў за права легальна захоўваць гэтыя дакументы ў сваім архіве[49]. Вынікам яе стала Канстытуцыя надзвычайнага сойму 1768 г., якая легалізавала права нясвіжскіх ардынатаў вечна захоўваць земскія прывілеі, выдадзеныя да Люблінскай уніі[50]. Аднак не раз яшчэ архіўныя скарбы ВКЛ пакідалі радзівілаўскія сховы. Дакументы архіва Кароль Станіслаў Радзівіл „Пане Каханку“ вывозіў у 1764—1768 г. у Жоўкву, Прэшаў, Прагу і Дрэздэн[51], на пераломе XVIII і XIX ст. архіў вывозіўся ў Кракаў, Варшаву і Небароў. У час дзейнасці Парадзівілаўскай Камісіі і Пракураторыі архіў быў перавезены ў Вільню ў распараджэнне старшыні камісіі Мікалая Маліноўскага. У Нясвіж архіў былі вернуты толькі ў 1838 г., пасля прыняцця нясвіжскай ардынацыі Вільгельмам Радзівілам. У другой палове XIX ст. земскія прывілеі былі ўключаны ў склад I аддзела архіва, туды ўвайшлі дакументы, напісаныя на пергаміне. Віленскі прывілей 1565 г. быў пазначаны ў рэестры пад № 210[52]. Як адзначалі Леон Жышчэўскі і Антоні Мучкоўскі, у 1846 г. яны працавалі з земскімі прывілеямі ВКЛ 1447, 1492 і 1506 г. у архіве Радзівілаў у Небарове[53], аднак невядома, ці былі ў гэты час перавезены з Нясвіжа ў Небароў земскія прывілеі ВКЛ XVI ст.

У час Першай сусветнай вайны, калі ў жніўні 1915 г. фронт наблізіўся да Нясвіжа, на загад царскіх органаў улады большая частка архіва была вывезена ў Мінск і размешчана ў кляштары Св. Духа[54]. Але частку дакументаў вывезлі з Нясвіжа ў Белую Царкву і Маскву. У 1919 г. найбольш каштоўныя дакументы былі перавезены ў Варшаву і знаходзіліся ў нераспакаваных скрынях у палацы Януша Францішка Радзівіла па вуліцы Белянскай, 14. З лістапада 1929 г. архіў размяшчаўся ў арандаваным пакоі на другім паверсе новага будынка па вуліцы Маршалкоўскай 113, 2[55].

У 30–я г. XX ст. супрацоўнік архіва Баляслаў Таўрагінскі склаў новы інвентар Першага аддзела архіва і прысвоіў новую сігнатуру Віленскаму прывілею 1565 г., змясціўшы яго ў рэестры пад № 36, пакінуўшы аднак у дужках і ранейшую сігнатуру (№ 210)[56].

У часы Другой сусветнай вайны ў 1943—1944 г. архіў Радзівілаў захоўваўся ў форце на Жалібожу ў Варшаве, пазней у будынку інтэрната Дзяржаўнай школы садоўніцтва ва Ўрсынове і форце Служэў (Służew), адкуль у верасні 1944 г. быў вывезены ў замак Фішгорн (Fischhorn) у Бруку (Brück) (Верхняя Аўстрыя). Вернутыя ў 1946 г. у Варшаву радзівілаўскія архіўныя скарбы былі размешчаны ў Вілянове (Wilanow), пазней у Палацы пад Бляхай (Pałac pod Blachą) і, урэшце, былі далучаны да фондаў Галоўнага архіва старажытных актаў, які размешчаны на вуліцы Доўгай, 7[57]. Земскія прывілеі ВКЛ, якія належалі да першага аддзела Радзівілаўскага архіва, былі перададзены на дэпазітнае захаванне ў склад агульнага фонду„Пергамінныя акты“, дзе і захоўваюцца да сёння. Віленскі прывілей 1565 г. атрымаў у гэтым фондзе сігнатуру „7772“.

Старыя рэестры архіва Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і Нясвіжскага архіва Радзівілаў, якія захаваліся ў Галоўным архіве старажытных актаў у Варшаве, дазваляюць ідэнтыфікаваць і старыя сігнатуры Віленскага прывілею 1565 г.

Год, у якім складзены рэестр, ці год, на які дакладна вызначана сігнатура прывілею

Архіў, запіс у рэестры, які дазваляе вызначыць месцазнаходжанне прывілею ў архіве Крыніца

1623 Дзяржаўны архіў ВКЛ, Земскі скарб ВКЛ „Szuflada B 2 Sigismundus Augustus“ AGAD. AR Dz. XXVII „Sumariusze i Inwentarze Archiwów Radziwiłłowskich“ („Sumariusze dokumentów i wykazy archiwalne“), nr 11, Regestr przywilegiow WX Ltt oddanych do zamku Xiążat Radziwiłłów, spisany na zamku wileńskim w dniu 26 listopada 1623 r., s. 8—9.
1685 Архіў Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў „W szkatule pod literą A liczbą 5to Ruskie [...]. Przywiley pod literą B. na Sądy Powiatowe“. AGAD. AR Dz. XXVII, nr 13, „Regestr spraw J.O. Xżney JmCi Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej… podkanclerzyney y hetmanowey W X Ltt 18 july 1685 sporządzony w Warszawie, s. 3.
1685 Архіў Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў „W szufladzie pod literą [A] liczba 5que [...]. Pod litera B. Przywiley na sądy powiatowe“. AGAD. AR Dz. „Rękopisy biblioteczne“, nr VIII–2, „Regestr spraw spisany 1688 A.“, s. 3.[58]
1722 „Rok 1565. Przywiley Ruski krola Zygmunta Augusta na Sądy Powiatowe w Wielkim Xwie Litt. na Seymie Walnym wileńskim dany d. 30 Decembra, z pieczкcią, Litera C, Szuflada 1, Sztuka 5“ AGAD. AR Dz. XXVII, nr 14, Rejestr z 1722 r., s. 18.
[40–я гг. XVIII ст.] „Szuflada 3 Fascykuł No 2. 1565 Przywiley Ruski krola Zygmunta Augusta na Sądy Powiatowe W.X.Litt. na seymie walnym wileńskim. Dany d. 30 Xbra z pieczкcią,“ AGAD. AR Dz. XXVII, nr 27, Rejestr XVIII w. b.d., [lata 40 XVIII w.], s. 9.
1755 „Fasciculus 2dus. 1565. Przywiley Ruski krola Zygmunta Augusta na Sądy powiatowe W.X.Litt. z pieczкcią,na seymie w[a]lnym wileс[skim] dany d. 30 Xbris“ AGAD. AR Dz. XXVII, nr 29, Rejestr z X 1755 r., s. 9.
1902 „Dział Е. „Pergamina historyczne“ Nr 210. 1565. 30. XII. Wilno. Król Zygmunt August wprowadza sejmiki na Litwie. Katalog dodatkowy pergaminów nieświeskich. Opracował p. Pułjanowski. 1902.
[пачатак 30–х гг. XX ст.] Archiwum Ordynacji Nieświeskiej w Warszawie. „Dokumenty pergaminowe“. Nr 36 (210)[59] Taurogiński Bolesław, Inwentarz działu AR Dz. I: „Dokumenty pergaminowe“. [Warszawa], 1934—1935 (mps)
другая палова XX ст. — пачатак XXI ст. Archiwum Główne Akt Dawnych. Archiwum Radziwiłłów. Dział I[60] „Dokumenty pergaminowe“ Depozyt w Oddziale I AGAD: Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 7772 Inwentarz: „Zbiór dokumentów pergaminowych“, t. 3, AGAD, Pracownia Naukowa oraz Oddział I. Taurogiński Bolesław, Inwentarz działu AR Dz.: „Dokumenty pergaminowe“, [Warszawa] 1934—1935 (mps); AGAD, Pracownia Naukowa

3. Гісторыя публікацый Віленскага прывілею 1565 г.

Галоўная археаграфічная задача дадзенай публікацыі — увядзенне ў навуковы зварот тэксту арыгінала Віленскага прывілею 1565 г., а таксама перавыданне яго афіцыйнай копіі, якая была актыкавана ў кнігах запісаў Метрыкі ВКЛ. Неабходнасць дадзенай публікацыі тлумачыцца тым, што да гэтага часу амаль усе навукоўцы, якія вывучалі гісторыю парламенцкіх інстытутаў ВКЛ (М. Любаўскі[61], І. Лапа[62], А. Закшэўскі[63] і інш.), выкарыстоўвалі ў сваіх працах не тэкст арыгінала Віленскага прывілею 1565 г., а публікацыю афіцыйнай копіі гэтага дакумента, якая пабачыла свет яшчэ ў 1848 г. у трэцім томе „Актов, относящихся к истории Западной России“[64]. Аналіз гэтай публікацыі, падрыхтаванай пад рэдакцыяй Івана Грыгаровіча[65], прыводзіць нас да высновы, што яна не толькі цалкам не адпавядае патрабаванням сучаснай археаграфіі[66], але часам і разыходзіцца з тэкстам афіцыйнай копіі Віленскага прывілею 1565 г., якая з’яўлялася адзінай крыніцай публікацыі. Праілюструем гэта на некалькіх прыкладах:

Крыніца публікацыі

Афіцыйная копія Віленскага земскага прывілею 1565 г. у перапісаным з арыгінальнага дублікатным картулярыі (спіс к. XVI ст.). — 38 кніга запісаў Метрыкі ВКЛ. № 374. Арк. 570—571 адв. (па старой фаліацыі).

Публікацыя

Акты, относящиеся к истории Западной России… Т. 3: 1544—1587. Сост. и ред. И.И. Григорович. Спб., 1848. № 38. С. 138—139.

IAко и кожъдою розтропъностью, а праве мyжъною, а моцною yсильностью …яко и ростропностью своею и моцною усильностью
…причинIAи и примножати хочемъ и wбецyемъ, абы вжо тымъ Статутомъ новымъ судили и справовалисIA вси станы, wднакимъ порIAдкомъ в поветехъ и на месцахъ сyдомъ розъложоныхъ перед врIAдники на сyды wтъ нас высажоными, водлyгъ привильIA и наданьIA нашого на соsме Бельскомъ на то wтъ нас wбъдарованого. …причиняти и примножати хочемъ, и дозволяем, абы вже тымъ статутомъ новымъ судилися и справовалися вси станы, однакимъ порядкомъ въ повѣтѣх и на мѣстцахъ судомъ засажоныхъ, передъ врядники, на суды отъ насъ высажоными, водлуг привилья и наданья нашого на соймѣ Бѣльскомъ на то отъ насъ обдарованого.

З прыкладаў відаць, што ці перапісчык дазволіў сабе адысці ад тэксту крыніцы, ці некаторыя выразы былі свядома зменены рэдактарам, які, па словах Г. Карпава, „иногда для ясности исправлял слог“ публікаваных дакументаў[67]. Таксама відавочна і тое, што І. Грыгаровіч пры падрыхтоўцы да друку аналізаванага дакумента свядома замяняў літару е на літару ѣ, як таго патрабавалі нормы рускай мовы XIX ст.

У 1855 г. пад рэдакцыяй І.Дз. Бяляева ў выданні Маскоўскага Таварыства гісторыі і старажытнасцяў Расійскіх „Временник“ было здзейснена выданне Статута ВКЛ 1566 г. Разам з ім былі надрукаваны і тры земскія прывілеі — 1563, 1564 і 1565 г.[68] Параўноўваючы гэтую публікацыю з выданнямі земскіх прывілеяў 1563 і 1565 г. Археаграфічнай камісіяй Ян Якубоўскі ў 1903 г. адзначыў, што „тексты привилеев отличались большой неисправностью и тем резко разнились с замечательно правильными текстами, изданными Археографической комиссией“, якія „могут считаться вполне достоверными[69]. Як мы пабачылі вышэй, Я. Якубоўскі ў дадзеным выпадку сур’ёзна памыляўся. Памылка гэтага дасведчанага даследчыка вынікае з таго, што на 1903 г. ён яшчэ не трымаў у руках арыгіналаў земскіх прывілеяў 1563 і 1565 г. Сведчыць пра гэта і ацэнка Якубоўскім выдадзеных Францішкам Пекасінскім у 1900 г. у Кракаве лацінскіх тэкстаў прывілеяў 1563, 1564 і 1565 гг.[70] Характарызуючы гэтую публікацыю, Якубоўскі адзначыў, што лацінскія тэксты „носят явные следы перевода с русского подлинника. …Все поименованные привилеи были напечатаны только в русских текстах и ничто не указывает на то, что это только переводы с латинского. Напротив, всё заставляет полагать, что привилеи 60–х гг. XVI столетия были составлены исключительно на русском языке[71].

У 1910 і 1915 г. у дадатку да свайго „Очерка истории Литовско–Русского государства“ перавыдаў лацінскі тэкст Віленскага прывілею 1565 г. М. Любаўскі[72].

У 20–я г. XX ст. сур’ёзна займаўся падрыхтоўкай да друку земскіх прывілеяў ВКЛ ужо згаданы намі Ян Якубоўскі, але гэтая праца так і не была скончана з прычыны таго, што савецкія ўлады не даслалі ў Польшчу па просьбе даследчыка копіі некаторых неабходных для публікацыі дакументаў. Разам з  тым, шматгадовы досвед працы з арыгінальнымі тэкстамі даў Якубоўскаму магчымасць сцвярджаць у 1931 г., што большасць агульнадзяржаўных дакументаў ВКЛ апублікаваны па копіях, якія не заўжды былі дакладнымі[73]. Пасля Якубоўскага ніхто з польскіх даследчыкаў не спрабаваў ажыццявіць крытычнае выданне земскіх прывілеяў ВКЛ.

У другой палове XX ст. неаднаразова ставіў праблему неабходнасці ўвядзення ў навуковы ўжытак арыгінала Віленскага прывілею 1565 г. літоўскі гісторык В. Раўдзялюнас[74], які рыхтаваў акадэмічнае выданне Статута 1566 г., але заўчасная смерць даследчыка не дала магчымасці рэалізаваць гэтыя планы.

A. AGAD. Archiwum Radziwiłłów. Dział I „Dokumenty pergaminowe“. Depozyt w Oddziale I AGAD: Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 7772.

1565 г. снежня 30. Вільня / Вільнюс. — Агульназемскі прывілей вялікага князя Жыгімонта Аўгуста абывацелям шляхецкага саслоўя ўсіх зямель Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага на права правядзення павятовых соймікаў перад вальнымі соймамі.

Арыгінал, пергамін з няроўнымі краямі памерам 60Ч34. (Пергамін складзены, мае 1 гарызантальную і 2 вертыкальныя лініі згіну (без уліку згіну ніжняга краю граматы). Ніжні край пергаміна сагнуты. Памеры адгіна — 60Ч11). Унізе граматы пасярэдзіне адгіна на шнуры, які выплецены з чырвоных, белых і зялёных ядвабных нітак, прывешана круглая аднабаковая чырвонавасковая малая дзяржаўная пячатка канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага; Ø — 36 мм. у васковай ахоўнай чашы; Ø — 93 мм. На пячатцы выява дзяржаўнага герба ВКЛ „Пагоня“ і надпіс: SIGISMVNDVS AVGVST REX POLON MA. DVX LITVANIAE. „Хвост“ („язык“) шнура прапушчаны праз 2 дзіркі ў адгіне прывілея, адлегласць паміж якімі складае каля 11,5 см.

Фармуляр дакумента:  інтытуляцыя, прамульгацыя, нарацыя, дыспазіцыя, карабарацыя, эсхатакол.

Подпісы:

Sigismundus Augustus, Rex —

IAн Шимкович, маршалокъ, писар —

Мова дакумента — старабеларуская. Скорапіс XVI ст.

Ілюмінацыя адсутнічае. Матэрыял — атрамант.

Палі: зверху — 3 см (да інтытуляцыі), 5 см (да асноўнага тэксту), злева — 10 см, справа — 6—7 см.

Адлегласць паміж радкамі — 0,5 см.

Пазнакі: у верхнім левым куце (алоўкам): N 588a, ніжэй: sz. 36b.

На адвароце: Пячатка AGAD. Warszawa.

Przywiley Ruski na sąndy powiatowe 1565 [рука XVI ст.].

No 5 [перароблена 4 на 5]. [рука XVII ст. ?].

Ż 36 [перакрэслена] 37

Na sejmie wilenskim

B [літара павернута на 180° у адносінах да іншых надпісаў]

Przywiley Ruski Krola Zygmunta Augusta na Sądy | powiatowe w Wielkim Xięstwie Litt.° na Seymie Walnym | Wileńskim dany Roku 1565 miesiąca Xbra 30 dnia. [рука XVIII ст.].

L[itera]c C szuflada 1 sztuka 5 [рука XVIII ст.]

Szuflada | 3, plik 2, sztuk 1 [надпіс зроблены на прылепленай картцы, пашкоджаны, рука XVIII ст.]

nieprzepisany [рука XVII ст. ?]

[X] Спіс не захаваўся

D / Y. Российский государственный архив древних актов (РГАДА). Ф. 389. „Литовская метрика“. Воп. 1. А. з. 38. № 374. Арк. 568—569 адв. (па старой фаліяцыі — арк. 570—571 адв.). Спіс к. XVI ст. (афіцыйная копія ў перапісаным з арыгінальнага дублікатным картулярыі).

Мова дакумента — старабеларуская. Скорапіс XVI ст.

Фармуляр дакумента: загаловак, інтытуляцыя, прамульгацыя, нарацыя, дыспазіцыя, карабарацыя, эсхатакол.

Публікацыя названага спіса прывілею падрыхтавана на падставе мікрафільма, які захоўваецца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі. КМФ 18. Метрыка ВКЛ. Воп. 1. Спр. 38. № 374. Арк. 568—569 адв.

Прынцыпы перадачы тэксту. Літары, якія выйшлі з ужытку — у рукапісе гэта є, w, y, ѣ, IA, ѧ — захоўваюцца. Дыграф „кг“, які выкарыстоўваўся для абазначэння выбухнога „г“, захоўваецца. „Ер“ („ъ“) перадаецца як у сярэдзіне, так і ў канцы слова. Вынасныя надрадковыя і падрадковыя літары і склады ўносяцца ў радок і перадаюцца курсівам. Прапушчаныя літары ў скарочаных пад цітлай словах аднаўляюцца і бяруцца ў круглыя дужкі. Паерык перадаецца знакам s.


[1] Документы Московского архива министерства юстиции (далей: ДМАМЮ) / Предисл., сост. М. В. Довнар–Запольский. Москва, 1897. Т. 1. С. 170; Литовская Метрика. Отд. I—II. Ч. III: Книги Публичных Дел. Том первый / Под ред. И.И. Лаппо. Юрьев, 1914. (Русская историческая библиотека, издаваемая императорской археографической комиссией. Т. XXX). Слп. 368.
[2] Ibidem. ДМАМЮ. Т. 1. С. 170, РИБ. Т. XXX. Слп. 368.
[3] Ibidem. ДМАМЮ. Т. 1. С. 170, РИБ. Т. XXX. Слп. 367—368.
[4] Бершадский С.А. Литовские евреи. История их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии (1388—1569 г.). С.–Петербург, 1883. С. 311; Любавский М.К. Литовско–Русский сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешнею жизнью государства / Императорское общество истории и древностей российских при Московском университете. Москва, 1900. С. 698; Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. Литовско–русский повет и его сеймик. Юрьев, 1911. С. 286—287, 290—292, 304; Zakrzewski A.B. Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI—XVIII w. Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki. Warszawa, 2000 (Seria: Monografie / Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego). S. 21, 131; Rachuba A. Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569—1763. Warszawa, 2002. S. 47.
[5] РИБ. Т. XXX. Слп. 367. Здзіўляе ўнясенне станоўчага адказу вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста на гэтую просьбу шляхты, які дакладна датуецца пачаткам 1566 г. („въ року тепер идучомъ шестьдесятъ шостомъ“), у 527 кнігу (5 кнігу публічных спраў) Метрыкі ВКЛ, раней за адказы на папярэднія просьбы шляхецтва, у тым ліку пра ўтварэнне павятовых соймікаў, якія датуюцца 21 снежня 1565 г. Гл. таксама: Рауделюнас В. Сеймовые постановления как источник Второго (1566 г.) Литовского Статута // Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai, A serija. 1976. №3 (56). P. 29—42.
[6] Archiwum Glówne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). Zbiór Dokumentуw Pergaminowych. Nr 7772. Аўтар публікацыі выказвае шчырую падзяку супрацоўнікам Галоўнага архіва старажытных актаў у Варшаве Яраславу Завадскаму, Міхалу Кулецкаму і Рафалу Янкоўскаму за магчымасць азнаёміцца з арыгіналам Віленскага земскага прывілею 1565 г. і вызначэнне старых сігнатур гэтага дакумента ў рэестрах і каталогах Галоўнага архіва старажытных актаў у Варшаве.
[7] Рыбаков А.Е. Общее делопроизводство в центральном аппарате государственного управления Великого княжества Литовского в ХVI в.: Дисс. канд. ист. наук: 07.00.09; 05.25.02 / Бел. НИИ документоведения и архивного дела. Минск, 1999. — 20 с.; idem. Арганізацыя дзяржаўнага архіва Вялікага Княства Літоўскага ў XVI ст. // Архівы і справаводства. 1999. № 2. С. 70—76; idem. Галоўная і меншая канцылярыі Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. // Беларускі гістарычны часопіс. 1998. № 3 (23). С. 43—47; idem. Нормативная документация в Великом Княжестве Литовском в XVI в.: состав и анализ // Архіварыус: Зб. навук.–папул. паведамл. і арт. / Рэдкал.: А. К. Галубовіч (старш.) і інш. Вып. 1. Мінск, 2001. С. 112—128; 178—180.
[8] Груша А.І. Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага 40–х гадоў XV — першай паловы ХVI cт.: Дыс. канд. гіст. навук: 07.00.02 / НАНБ, ІГ. Мінск, 2001; idem. Інфармацыйныя элементы фармуляра дакумента канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага 40–х гадоў XV — першай паловы ХVI cт. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 2. 2001. С. 205—214; idem. Функцыі канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага (40–я гады XV — першая палова ХVI cт.) // Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітар. навук. 2001. № 3. С. 81—87; idem. Службовы склад і структура канцылярыі ВКЛ 40–х гадоў XV — першай паловы ХVI cт. // METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Т. I. Мінск, 2001. C. 11—45.
[9] Дзяржаўца каняўскі (1551) і дубіцкі. Староста тыкоцінскі (1554). Дзяржаўца вількамірскі. (N1 к. 07.1564; N2 21.10.1567; N3 1.11.1567) (Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy. Tom I: Województwo wileсskie. XIV—XVIII wiek. / Red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, P. Romaniuk. Przy współudzialie U. Jamialjanczyka i A. Macuka. Warszawa, 2004. № 3775. S. 493). Маршалак гаспадарскі. (1551—1569). Пісар вялікі літоўскі (пісар гаспадарскі) (1554—1569). Згадваецца на пасадзе ўжо 9.01.1554 г. Прызначаны на „урад на дворе нашом писарство“ 7.01.1555 г. пасля смерці Станіслава Камароўскага. Памёр незадоўга да 1.05.1569 г. (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII—XVIII wieku. Spisy / Pod red. A.Gąsiorowskiego. Т. XI). (далей: U XI). № 588. S. 91; № 952. S. 129; S. 244). Менавіта Яну Шымковічу канцлер ВКЛ Мікалай Радзівіл Руды пасля Берасцейскага сойму 1566 г. даверыў захаванне некаторых земскіх прывілеяў і іншых важных актаў ВКЛ. Гл. ніжэй.
[10] На гэта, між іншым, паказвае адсутнасць ініцыяльнай літары „Ж“ у інтытуляцыі і ініцыяльнай літары „Ч“ у прамульгацыі прывілею. Гл. фотаздымак Віленскага земскага прывілею 1565 г.: http://www.polska.pl/gal/146/30/158/big.jpg Параўнай ілюмінацыю Віленскага земскага прывілею 1565 г. з ілюмінацыяй Віленскага земскага прывілея 1563 г. Гл. фотаздымак Віленскага земскага прывілею 1563 г.: http://pergamentai.mch.mii.lt/IstoriniaiLietDok/F101-31/images/F101-31a.jpg — Lietuvos nacionalinл Martyno Mažvydo biblioteka, F 101–31.
[11] Мікалай Радзівіл Чорны памёр у ноч з 28 на 29 траўня 1565 г. (Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku. Spisy / Oprac. H.Lulewicz i A.Rachuba. Kórnik, 1994 (U XI. № 216. S. 52). Толькі ў сакавіку 1566 г. адначасова з намінацыяй на пасаду віленскага ваяводы канцлерам быў прызначаны Мікалай Радзівіл Руды (згадваецца на пасадзе ўпершыню 11.03.1566 (Малиновский И.А. Сборник материалов, относящихся к истории панов–рады Великого княжества Литовского. Томск, 1901. С. 59; U XI. № 217. S. 52).
[12] Карабарацыя прывілею мае наступны выгляд: „IAкже на yтверженье и моцность того нашого привильѧ, подписавши ег(о) властною рyкою нашою г(о)с(по)д(а)ръскою, печать нашу к нему привесити есмо казали“.
[13] Гл. фотаздымак: http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/slide,Pieczec_mniejsza_litewska_przy_dokumencie_ustanowienia_sejmikow_powiatowych_i_sadow_ziemskich_w_Wielkim_Ksiestwie_Litewskim_dnia_30_XII_1565_r,pid,134351.htm?view=big
[14] U XI. № 1126. S. 147.
[15] У адрозненне ад вызначэння ў Віленскім земскім прывілеі 1565 г. у якасці месца для правядзення перадсоймавых соймікаў галоўных цэнтраў судовых паветаў, у Статуце ВКЛ 1566 г. было вызначана, што павятовыя элекцыйныя з’езды павінны адбывацца на замку ці двары гаспадарскім, „которий на посродку того повету будеть“ (з чаго вынікае, што гэты замак ці двор не абавязкова павінен быць адміністрацыйным цэнтрам павета ці ваяводства). Гл.: Rachuba A. WKsL w systemie parlamentarnym. S. 47, 52.
[16] Як адзначаюць даследчыкі, удзельнічаць у працы сойміка мелі права толькі асобы хрысціянскага веравызнання, якія належалі да шляхецкага ці духоўнага саслоўяў і карысталіся суверэннымі правамі на сваіх землях пад вышэйшым сюзерэнам — вялікім князем. Гл.: Zakrzewski A.B. Sejmiki WKsL. S. 38—56; Rachuba A. WKsL w systemie parlamentarnym. S. 91—96.
[17] Rachuba A. WKsL w systemie parlamentarnym. S. 47.
[18] ДМАМЮ. Т. 1. С. 170, РИБ. Т. XXX. Слп. 367—368.
[19] Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Kórniku. Rkps. Nr 818. Statut Litewski 1566 r. (rus.) (Mf BN 2911). K. 59v—60. Гл. дадатак. Нягледзячы на наяўнасць некалькіх публікацый Статута ВКЛ 1566 г. па спісе Васіля Усовіча, аўтар лічыць неабходным у дадзеным выпадку прывесці спасылку на Курніцкі спіс Статута ВКЛ 1566 г., які спецыялісты прызнаюць найбольш блізкім да афіцыйнага тэксту Другога Статута ВКЛ. На жаль, праект Акадэмічнага выдання Статута ВКЛ 1566 г., які цягам жыцця імкнуўся рэалізаваць віленскі гісторык права Вітаўтас Раўдзялюнас, не быў завершаны з прычыны смерці даследчыка. Параўнай: Статутъ Великого Князства Литовского 1566 года (и поправы Статутовые 1578 г.) // Временник Императорского Московского Общества истории и древностей Российских. Москва, 1855. Кн. XXIII. Отд. II: Материалы. С. 45—46; Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года / Т.І. Доўнар, У.М. Сатолін, Я.А. Юхо; Рэдкалегія Т.І. Доўнар і інш. Мінск, 2003, электронная версія выдання — http://litopys.org.ua/statut2/st1566.htm ; Статути Великого князівства Литовського: У 3 т. Т. II. Статут Великого князівства Литовського 1566 року / За ред. С. Ківалова, П. Музиченка, А. Панькова. Одеса, 2004.
[20] Płaza S. Sejmiki i zjazdy szlacheckie województw poznańskiego i kaliskiego. Ustrój i funkcjonowanie (1572—1632). Warszawa; Kraków, 1984. (Seria: Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace prawnicze = Schedae Iuridicae. Z. 110 (DCCXX)). S. 5.
[21] Lulewicz H. Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko–litewskie w latach 1569—1588 / Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Warszawa, 2002; Lulewicz H. Elita polityczno–społeczna Wielkiego Księstwa Litewskiego w połowie XVII w. [1640—1655]. Warszawa, 1984 (доктарская дысертацыя Г. Люлевіча напісана ў Інстытуце гісторыі Варшаўскага універсітэта пад навуковым кіраўніцтвам Тадэвуша Васіліўскага і абаронена 23.11.1984 г. Машынапіс дысертацыі захоўваецца ў бібліятэцы Інстытута гісторыі Варшаўскага універсітэта).
[22] Rachuba A. Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569—1763. Warszawa, 2002.
[23] Zakrzewski A.B. Sejmiki Wielkiego Ksiestwa Litewskiego XVI—XVIII w. Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki. Warszawa, 2000 (Seria: Monografie / Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego).
[24] Wisner H. Przedsejmowy sejmik nowogrodzki w latach 1607—1648 // Przeglad Historyczny. 1978. T. LXIX, z. 4. S. 677—693; idem. Naprawa państwa w uchwałach sejmików Wielkiego Księstwa Litewskiego w pierwszej połowie XVII w. // Studia polsko–litewsko–białoruskie [praca zbiorowa, zawiera materiały dwóch konferencji zorganizowanych przez BTN — 4 i 5 listopada 1983 r., 16 i 17 maja 1985 r.] / Pod red. J. Tomaszewskiego, E. Smuіkowej i H. Majeckiego; Białostockie Towarzystwo Naukowe. Warszawa, 1988 (Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego. Nr 31). S. 33—50; idem. Sejmiki litewskie w czasach Zygmunta III i Władysława IV. Konwokacja wileńska oraz sejmiki przedsejmowe i relacyjne // Miscellanea Historico–Archivistica. / Naczelna dyrekcja archiwów państwowych, Archiwum Główne Akt dawnych. T. III: Radziwillowie XVI—XVIII w. w kregu polityki i kultury. Warszawa; Łodź, 1989. S. 51—66; idem. Efektywność przedsejmowego sejmiku wileńskiego w pierwszej połowie XVII wieku // Czasy Nowożytne. [Periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku]. T. XII (XIII). 2002. S. 57—83; idem. Najjaśniejsza Rzeczpospolita. Szkice z czasów Zygmunta III i Władysława IV Wazy. Warszawa, 2001; idem. Rzeczpospolita Wazów: czasy Zygmunta III i Władysława IV. Warszawa, 2002 і інш.
[25] Vasiliauskas A. Local Politics and Clientage in the Grand Duchy of Lithuania 1587—1632: Ph. D. Thesis. King’s College, London, 2001. — 292 p.
[26] Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель у грамадска–палітычным жыцці Рэчы Паспалітай другой паловы XVI — першай трэці XVII ст. Мінск: БДУ, 2002.
[27] Падалінскі У. А. Прадстаўніцтва і палітычная пазіцыя Вялікага княства Літоўскага на вальных соймах Рэчы Паспалітай у апошняй трэці XVI ст.: Аўтарэф. дыс. канд. гіст. навук: 07.00.02 / НАНБ, ІГ. Мінск, 2004.
[28] Галенчанка Г.Я. Развіццё шляхецкай дэмакратыі ў Вялікім княстве Літоўскім у ХVI—ХVIII ст. // Герольд Litherland. № 3—4 (3). Горадня, 2001. Год I. С. 96; 1–я публікацыя: Голенченко Г. „Шляхетская демократия“ в Великом княжестве Литовском XVI—XVIII вв. // Белоруссия и Россия: общества и государства / Ред.–сост. Д.Е. Фурман. Москва, 1998. („Мир, прогресс, права человека“. Публикации Музея и общественного центра имени Андрея Сахарова. Вып. 2). С. 31—56.
[29] Davies N. Europa. Rozprawa historyka z historią / Przekład E. Tabakowska. Kraków, 1998. S. 597; 1–е выд.: Davies Norman. Europe: a history. Oxford; New York, 1996.
[30] Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X. Litewskiego i jego losy // Archeion. T. IX. 1931. S. 1—2; Mikulski W. Dokumenty z Archiwum Wielkiego Księstwa Litewskiego w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów // Miscellanea historico–archivistica. T. VII. Warszawa, 1997. S. 72. Вядома, аднак, што ў другой палове XVI ст. некаторыя дакументы агульнадзяржаўнага значэння захоўваліся ў спецыяльным мяшку (1 з 12 сакваў, ці воркаў) непасрэдна пры ўрадзе канцлера ВКЛ (Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Mетрика. Kn.1 (1380—1584). Užrašymų kn.1 / Lietuvos istorijos inst., Parengė Algirdas Baliulis ir Romualdas Firkovičius. Vilnius, 1998. P. 23—25; Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 3—4.
[31] РИБ. Т. XXX. Слп. 137; Якубовский И.В. Земские привилеи Великого княжества Литовского. Ч. 1: Критический разбор текстов общеземских привилеев // Журнал Министерства народнаго Просвещения. Ч. 347. 1903. № 4 (апрель). С. 240.
[32] Ibidem. Слп. 137—138.
[33] Akta unii Polski z Litwa (1385—1791) / Wydali St. Kutrzeba i Wł. Semkowicz. Kraków, 1932. S. XVIII; Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 2—3; Рагаускене Р. Канцлеры Великого Княжества Литовского и Литовская Метрика в XVI в.: вопросы сохранности документов государственной канцелярии. // Новости Литовской Метрики. Научно–информационное приложение журнала „Ежегодник истории Литвы“. № 7. 2003. С. 35—47. http://www.istorija.lt/lmn/ragauskiene2003ru.html
[34] Mikulski W. Dokumenty z Archiwum WKsL w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów. S. 72.
[35] Так земскі прывілей 1563 г. пэўны час захоўваўся ў канцлера ВКЛ Мікалая Радзівіла Чорнага. (Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 2—3). Рагаускене Р. Op. сit. С. 41. У 1594 г. канцлер ВКЛ Леў Сапега звярнуўся з просьбай да Мікалая Крыштофа Радзвіла Сіроткі аб вяртанні магчымых рэштак „spraw kanclerskich“ з часоў канцлерства Радзівіла Чорнага. (Archiwum domu Sapiehów. T. 1. Listy z lat 1575—1606 / Oprac. Dr. A. Prochaska. Lwów, 1892. Nr 106, s. 79; Рагаускене Р. Op. сit. С. 43).
[36] Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 3; Рагаускене Р. Op. сit. С. 44.
[37] Jakubowski J.F. Op. сit. S. 3; Рагаускене Р. Op. сit. С. 45.
[38] AGAD. Zbiór dokumentów pergaminowych. № 7773.
[39] Рагаускене Р. Op. сit. С. 45.
[40] Рагаускене Р. Op. сit. С. 45—47.
[41] Пташицкий С.Л. Описание книг и актов Литовской Метрики. С.–Петербург, 1887. С. 272—273.
[42] Mikulski W. Dokumenty z Archiwum WKsL w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów. S. 73; Jankowski R. Prace inwentaryzacyjne w Archiwum Głównym Radziwiłłów w Nieświeżu do 1945 r. // Archiwista Polski. 2000. № 3 (19). S. 43—55; idem. Inwentarz zespołu akt. Archiwum Warszawskie Radziwiłłów Dział XXVII „Sumariusz i inwentarze archiwów radziwiłłowskich z lat [XVI w.] 1616—1947“. Warszawa, 2001 (mps w AGAD, Pracownia Naukowa oraz Oddział III).
[43] AGAD. AR. Dz. XXVII „Sumariusze i Inwentarze Archiwów Radziwiłłowskich“ („Sumariusze dokumentów i wykazy archiwalne“), nr 11, Regestr przywilegiow WX Ltt oddanych do zamku Xiążat Radziwiłłów, spisany na zamku wileńskim w dniu 26 listopada 1623 r., s. 8—9; Mikulski W. Dokumenty z Archiwum WKsL w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów. S. 73.
[44] Przyboś A., Żelewski R. Życiorys A.S. Radziwiłła // Radziwiłł A.St. Pamiętnik o dziejach w Polsce (1632—1656). T. I. 1632—1636 / Przeł. i oprac. A.Przyboś i R.Żelewski. Warszawa, 1980. S. 62.
[45] Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 5.
[46] Mikulski W. Dokumenty z Archiwum WKsL w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów. S. 74—75, 77.
[47] Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 5; Mikulski W. Dokumenty z Archiwum WKsL w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów. S. 75.
[48] AGAD. AR Dz. XXVII, nr 13, „Regestr spraw J.O. Xżney JmCi Katarzyny z Sobieskich Radziwiііowej… podkanclerzyney y hetmanowey W X Ltt 18 july 1685 sporządzony w Warszawie, s. 3.
[49] У перыяд з 1721 да 1744 г. безумоўна з ініцыятывы Радзівілаў узнікае фальсіфікат прывілею Жыгімонта Аўгуста 1551 г., які нібыта надаваў Мікалаю Радзівілу Чорнаму права захоўваць земскія прывілеі ў сваім родавым архіве. Гл.: Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 6; Mikulski W. Fałszywy przywilej Zygmunta Augusta dla Radziwiłłów // Mówią Wieki. R. 38. 1996. nr (447). S. 25—27.
[50] VL. T. VII. С.–Петербург, 1860. F. 861—862.
[51] Dokumenty z Archiwum WKsL w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów. S. 76; Jankowski R. Archiwum Warszawskie Radziwiłłów w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. http://www.agad.archiwa.gov.pl/ar/ar.html#Projekt
[52] Ibidem.
[53] Codex diplomaticus Poloniae quo continentur privilegia Regum Poloniae, Magnorum Ducum Litvaniae, bullae pontificum nec non jura a privatis data illustrandis domesticis rebus gestis inservitura adhuc nusquam typis exarata, ab antiquissimis inde temporibus usque ad annum 1506 / Editus studio et opera Leonis Rzyszczewski et Antoni Muczkowski, adjutoris Varsaviensis Tabularii Publici Regni Poloniae. Notis adornatus usque ad Nr.CVII ab Antonio Sigismundo Helgel, Juris Utriusque Doctore. T. I. Varsaviae, 1847. P. 333, 345, 353, 364.
[54] Spis ewakuowanego archiwum w 1915 r. do Mińska Białoruskiego. „Archiwum Ordynacji Nieświeskiej J.O. Książąt Radziwiłłów Nieśwież Zamek“; Jankowski R. Archiwum Warszawskie Radziwiłłów w AGAD.
[55] У гэты ж час архіў пачынаюць стала наведваць даследчыкі.
[56] Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 13.
[57] Jankowski R. Archiwum Warszawskie Radziwiłłów w AGAD; Mikulski W. Dokumenty z Archiwum WKsL w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów. S. 76.
[58] Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 6.
[59] Якубоўскі падаў гэтыя сігнатуры ўжо ў 1931 г. у сваім артыкуле. Гл.: Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 13: Zbiór pergaminów. Nr 36 (210).
[60] Старыя інвентары гэтага аддзела захоўваюцца ў аддзеле XXVII фонда Радзівілаў (nr 65—68, 117), тамсама захоўваецца асабовы і геаграфічны паказальнік (nr 69).
[61] Любавский М. Литовско–Русский сейм. С. 698.
[62] Лаппо И. Литовско–русский повет и его сеймик. С. 287.
[63] Zakrzewski A. Sejmiki WKsL. S. 38, 131.
[64] 1565 Декабря 30. Жалованная грамота всѣмъ обывателямъ Литвы, о дозволеніи имъ въ судныхъ дѣлахъ пользоваться новоизданным Статутомъ, съ предоставленіемъ права имѣть по уѣздамъ „сеймики“, по примѣру Поляковъ. Изъ Литовской Метрики (Запис. кн. XXXVIII, л. 570), хранящейся при Правительствующемъ Сенатѣ, въ С. Петербургѣ. Въ заглавіи грамоты отмѣчено: Привилей всимъ обывателемъ великого Князьства Литовского, о позволенье имъ статутомъ ново въ Бѣльску выданымъ и привилеемъ потвержонымъ отправовати всякіе справы въ повѣтѣхъ, и о зъѣзанью на соймики передъ соймомъ вальнымъ // Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией: В 5 т. / Археографическая комиссия; Сост. и ред. И.И. Григорович. С–Петербург, 1846—1853. Т. 3: 1544—1587. С–Петербург, 1848. № 38. С. 138—139.
[65] Гл.: Улащик Н.Н. Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода. Москва, 1973. С. 28—40.
[66] Параўнай: Улащик Н.Н. Op. cit. С. 36.
[67] Ibidem. С. 40.
[68] Статутъ Великого Князства Литовского 1566 года (и поправы Статутовые 1578 г.) [по списку Василия Усовича] // Временник Императорского Московского Общества истории и древностей Российских. Москва, 1855. Кн. XXIII. Отд. II: Материалы. С. 1—13.
[69] Якубовский И.В. Земские привилеи Великого княжества Литовского. Ч. 1: Критический разбор текстов общеземских привилеев // Журнал Министерства народнаго Просвещения. Ч. 347. 1903. № 4 (апрель). С. 275.
[70] Pomniki Prawa Litewskiego z XVI wieku. [Powstanie trzech redakcyi Statutu]. Cz. I. Statut Litewski drugiej redakcyi (1566) / Wydał dr. Fr. Piekosinski. Kraków, 1900. (Wydawnictwo Komisyi prawniczej Akademii Umiejętności w Krakowie. Archiwum Komisji Prawniczej. T. VII). S. 298—302; LXV—LXX.
[71] Якубовский И.В. Земские привилеи Великого княжества Литовского. Ч. 1: Критический разбор текстов общеземских привилеев // Журнал Министерства народнаго Просвещения. Ч. 347. 1903. № 4 (апрель). С. 275—276, 278.
[72] Любавский М.К. Очерк истории Литовско–Русского государства до Люблинской Унии включительно. С приложением текста хартий, выданых Великому Княжеству Литовскому и его областям / Изд. Московского Императорского Общества истории и древностей российских. Москва, 1910. С. 341—342; 2–е выд. Москва, 1915.
[73] Jakubowski J.F. Archiwum Państwowe W.X.L. S. 9.
[74] Інфармацыя атрымана ад др. Дарыюса Вілімаса.
a 7,5 см ад левага краю, 3,5 см ад верхняга краю
b 2 см ад левага краю, 5,3 см ад верхняга краю
c неразборліва

Чытаць далей →

Паўль Одэрборн. Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў

Снежня 23, 2005 |


Генадзь Сагановіч. Паўночная Беларусь у апісанні Паўля Одэрборна

Аўтар шырокавядомай гісторыкам біяграфіі маскоўскага цара Івана Васільевіча[1] немец Паўль Одэрборн (Oderborn, Oderbornius, Otterbornius) (каля 1555 — 1604) быў лютэранскім пастарам у ВКЛ і Інфлянтах. Нарадзіўся ён у Памераніі, y 1574 г. y Ростаку атрымаў ступень бакалаўра філасофіі і з 1577/78 г. выконваў абавязкі казнадзея ў лютэранскім зборы ў Вільні. Вядома, што пад час полацкай кампаніі служыў палявым капеланам аддзела нямецкай пяхоты, потым стаў працаваць лютэранскім пробашчам у Коўне, а з 1587 г. — у Рызе[2].  У 1581 г., пакуль ішлі перамовы паміж маскоўскім царом і Стэфанам Баторыем, які ўрэшце пачаў рыхтаваць паход на Пскоў, Одэрборн з часткай нямецкіх жаўнераў заставаўся на Беларускім Падзвінні, каб прыкрываць Полаччыну ад магчымага нечаканага нападу. Тут ім і быў напісаны твор, які заслугоўвае самай сур’ёзнай увагі. „Знаходзячыся ў глыбіні далёкага краю“, цікаўны лютэранін, каб не марнаваць часу, як ён сам адзначыў, „наведваў русінскіх святароў і размаўляў з імі праз перакладчыка пра веру і рэлігію“.

Так было створана каштоўнае апісанне, скончанае 25 ліпеня 1581 г. Одэрборн напісаў яго на лаціне ў выглядзе ліста да вядомага лютэранскага тэолага Давіда Хітрэуса і падкрэсліў, што ў апісанні няма нічога няпэўнага, пачутага ад іншых, „а толькі тое, што мы бачылі на свае вочы“. Ужо ў 1582 г. тэкст выйшаў у Ростаку асобным выданнем у кніжным фармаце[3], і да канца года дачакаўся другой эдыцыі. Пазней твор шматразова перавыдаваўся як на лаціне[4], так і ў перакладзе на нямецкую[5]. Увайшоў ён і ў збор карэспандэнцыі Давіда Хітрэуса[6], a апошні раз выдаваўся ў XIX ст.[7].

„Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…“, у адрозненне ад Одэрборнавай біяграфіі маскоўскага цара, яшчэ мала вядомы і не выкарыстаны ў беларускай гістарыяграфіі. Помнік, між тым, дастаткова каштоўны для гісторыка. Большая частка тэксту прысвечана русінам, прычым геаграфічна апісаныя рэаліі звязваюцца з Полацка–Дзісенскім Падзвіннем: Одэрборн кватараваў у Дзісне, у хаце бурмістра русіна Аляксея Цэзарына. Асобна апісваюцца рэлігія праваслаўных, іх храмы і царкоўны інтэр’ер, служба ў царкве і звычкі бацюшак, сватаўство і вясельны абрад, пахаванне і памінкі. Одэрборн апавядае таксама пра суды і законы русінаў, іх гульні і паляванне, знешні выгляд, адзенне, ежу і інш. Пратэстант не прапускае магчымасці пакрытыкаваць паганскія забабоны людзей чужога яму краю. У некаторых выпадках дадзеная ім характарыстыка  выглядае занадта негатыўнай і непраўдападобнай, а ў іншых — дастаткова нейтральнай і нават прыязнай. Апошняе даволі неспадзявана, калі ўлічваць, што гэта вобраз праваслаўных людзей славянскага народа ў вачах немца–лютэраніна. Гэтае паведамленне пра Полаччыну стваралася Одэрборнам як апісанне „барбарскага краю“ для славутага нямецкага пратэстанцкага тэолага Хітрэуса, так што аўтар і не мог абысціся без катэгарызацыі і згушчэння фарбаў. Для даследчыка ж галоўная каштоўнасць гэтага твора не ў ацэнках, а ў багацці канкрэтнага матэрыялу аб жыцці і звычаях беларусаў канца ХVI ст.

Несумненную цікавасць уяўляе апісанне знешняга выгляду жыхароў Полаччыны, пахавальнага абраду, спосабаў палявання і інш. Нечакана з–пад пяра немца чытаць пра ваяўнічасць тагачасных беларусаў. Пры адзначанай схільнасці да вайны, чужаземец, аднак, не заўважыў у іх закрытасці і дзікасці. Што да акцэнтавання схільнасці русінаў да празмернага ўжывання алкаголю, то гэта адпавядала пашыранаму сярод немцаў стэрэатыпу славянскіх народаў. У іншых нямецкіх аўтараў можна было чытаць пра схільнасць да празмернага п’янства палякаў і іншых паўночных народаў[8].

Тэкст утрымлівае таксама нямала канкрэтных, вартых увагі звестак пра падзеі вясны і лета 1581 г. Напрыклад, Одэрборн піша пра ўцёкі князя Багдана Бельскага з Масквы ў Вільню, дзе яго ласкава прыняў Стэфан Баторы, пра прыезд маскоўскіх паслоў і бясплённыя перагаворы, пра падрыхтоўку пскоўскай кампаніі, пра справы пратэстантаў у Вільні і г.д.

З гэтым апісаннем Полаччыны незалежна ад волі аўтара яшчэ ў ХVI ст. адбылася прыкрая метамарфоза. Сам Одэрборн пісаў пра Беларускае Падзвінне як пра „Русь“, а таксама адным з першых выкарыстоўваў назву „Белая Русь“, а жыхароў называў „русамі“, а часам „барусамі“. Аднак Давід Хітрэус, атрымаўшы пасланне, у назву перакладзенага на нямецкую мову твора дадаў адно тлумачальнае слова, якое шмат чаго мяняла, — „маскавіты“. Апісанне стала называцца „Праўдзівае і грунтоўнае паведамленне пра веру Русаў, якіх завуць Маскавітамі…“[9]. У ягонай прадмове да перакладу твор Одэрборна стаў ужо „кароткім паведамленнем пра Маскавітаў“, а не русінаў (kurzer Bericht von den Moscowitern). Больш за тое, нават у тэксце перакладчык замяняў „Religio Russorum“ на „Moscouite Religion“, „omnium Russorum“ — на „aller Moscouitten“, і нават у глосах правёў тую ж замену[10]. Так „русы“ (ці „русіны“) сталі „маскавітамі“, а Полаччына — Масковіяй. Гэта пры тым, што ў самім творы Одэрборн шматразова супрацьпастаўляе „русаў“ і „маскавітаў“. Немец–аўтар, які жыў у ВКЛ і быў добра абазнаны ў рэаліях, не мог атаесамляць першых з другімі. А вось вядучы лютэранскі тэолаг з Ростака, вучань славутага Меланхтона, палічыў Русь тоеснай Масковіі. З–за сэнсавых зменаў у нямецкамоўнай версіі апісанне Полаччыны стала ўспрымацца як апісанне Маскоўскай Русі і ўключацца ў зборныя выданні пра Маскоўскую дзяржаву[11].

Твор помніка друкуецца ў папярэдняй версіі ў перакладзе Жаны Некрашэвіч–Кароткай пры маім рэдагаванні. Пераклад выкананы з асобніка першага лацінамоўнага выдання[12], які захоўваецца ў Бібліятэцы герцага Аўгуста ў Вольфэнбютэлі (Нямеччына), і ў асобных месцах звераны з першай нямецкамоўнай эдыцыяй[13] (таксама з Бібліятэкі герцага Аўгуста).

Генадзь Сагановіч

Праўдзівы і грунтоўны аповед

пра веру русаў[14],

[іх] шлюбныя і пахавальныя абрады,

побыт, адзенне і г.д.,

а таксама пра веру і звычаі татараў

Напісана нядаўна для пана Давіда Хітрэуса.

Акрамя таго, у тым самым аповедзе —

пра веру і ахвяры старажытных барусаў[15].

Было даслана літасціваму мужу[16] Георгію Сабіну.

Надрукаваў Стэфан Міліяндар, 1582.


Пра веру русаў, [іх] шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт, адзенне і іншыя звычаі.

У маім лісце, дасланым табе 15 красавіка, я паабяцаў, што апішу крыху веру і абрады русаў[17]. Прачытай жа ўважліва тое, што мы[18] дасылаем, і пераканайся вось у чым: можа стацца так, што я буду пісаць не зусім згодна з рымскімі выразамі[19]. Аднак ты адчуеш, што самыя апісанні будуць цалкам пазбаўлены маны і ашуканства. І гэта таму, што мы не прыгадаем нічога з пачутага ад іншых, нічога, запазычанага ў іншых кнігах, нічога невядомага, — але толькі тое, што мы бачылі на свае вочы, пра тое і будзем сведчыць.

Калі Полацк быў здабыты праз капітуляцыю, калі Саколія[20], Чуса[21], Туроўля[22] ды іншыя гарады Белай Русі былі ўзяты праз агонь і меч, усе немцы, якія ваявалі на чале з Хрыстафорам Бамбшторфіем, былі адпушчаны. Іншым, аднак, трэба было застацца ў землях барусаў, на Русі, каб абараніць жыхароў тых земляў, калі б раптам суседнія маскавіты задумалі ўчыніць нечаканы напад.

(Рэлігія русаў)

Так, апынуўшыся ў цэнтры барбарскага краю[23], сярод грубых людзей, я ўвесь час праганяў гэтыя горкія душэўныя пакуты тым, што наведваў русінскіх святароў і размаўляў з імі праз перакладчыка пра веру і рэлігію.

(Веравучэнне)

Калі іх спытаць, ці вераць яны ў святую Тройцу, яны надзвычай адзінадушна менавіта гэта пацвярджаюць. Калі папросіш прывесці сведчанні са Святога Пісання, яны кажуць, што так напісана ў іх кнігах, якія яны атрымалі ад продкаў. Калі ж хтосьці жадае ўбачыць гэтыя кнігі, яны паказваюць Псалтыр прарока і цара Давіда (гэтую кнігу на іх мове, надрукаваную ў Астрожскіх, я выслаў Тваёй Эксцэленцыі). Акрамя таго, разам з тэкстамі розных малітваў да найсвяцейшай Багародзіцы і святога Мікалая яны маюць у манускрыптах Новы Запавет, Дзяянні апосталаў, пасланні апостала Паўла, а таксама гаміліі Хрызастома[24], Васілія[25] і Грыгорыя Назіянзіна, перакладзеныя з грэцкай мовы. Не ведаю, аднак, навошта ім гэтыя кнігі: народу яны прапануюць усяго толькі наіўныя аповеды з жыцця Госпада. А наконт таго сур’ёзнага [апавядання], якое мы чытаем у Евангеллі пра пакліканне з мёртвых сына ўдавы з Наіна[26], мой гаспадар, Дзісенскі бурмістр Аляксей Цэзарын, русін з паходжання, казаў, што ён чуў такую казань у сваім храме: „Хрыстос, які ішоў насустрач маці Марыі, пакорліва папрасіў у яе адну манету. Аднак маці, паколькі не мела аніякага срэбра, з тугою праводзіла вачыма сына Хрыста“.  Бачыш, якой лухтой яны падманваюць бедны народзік! Ды нават самі вучоныя людзі не ведаюць нічога лепшага, як, пачуўшы гэта, абсвістаць і абсмяяць. Толькі адзінкі дзівяцца на сваё барбарства.

(Архіепіскап)

Імя Рымскага Папы вельмі неахвотна дапускаюць яны да сваіх вушэй і заяўляюць, што ў веры яны блізкія грэкам, і што шануюць святасць візантыйскага пантыфіка. А той мае ў горадзе Масковіі свайго мітрапаліта, чалавека, які карыстаецца вялікім аўтарытэтам і славай у Івана Васільевіча, пра што я даведаўся ад Хрысціяна Бакорнія, прапаведніка вялікага князя, які тры гады жыў са сваім уладаром пра двары маскоўцаў. Русіны, якія падпарадкоўваюцца ўладзе нашага караля, маюць у Вільні свайго мітрапаліта імем Аніцыфар, — чалавек сталага веку з сіваватай барадой. 20 чэрвеня я бачыў, як ён у велічным і надзвычай каштоўным адзенні правіў святое набажэнства.

(Храмы)

Храмы ў русаў пераважна драўляныя, з дахам, крытым гонтай. На версе храма можна бачыць выяву Хрыста, узнятага на крыж. Сонечнага гадзінніка яны, канешне, не маюць. Тым не менш, у нядзелю, прыкладна а чацвёртай гадзіне раніцы іх „пахавальнік памерлых“[28], звонячы ў званы, склікае народ на набажэнства. Тады жанчына і мужчына, малое і старое, хлопцы і дзяўчаты, — усе, развітаўшыся з ложкам, апранаюцца і спяшаюцца ў царкву з надзвычайнай руплівасцю.

Рэч у тым, што яны наогул не выходзяць з хаты без таго, каб перш не ўлагодзіць словамі малітвы свайго нябеснага ахоўніка. У кожным доме ў іх ёсць які–небудзь драўляны абраз, на якім можна пабачыць некалькі намаляваных твараў. Падыходзячы да яго з усёй сям’ёй, яны з енкамі і слязьмі малітоўна просяць святога Мікалая і яго нябесную дружыну пра ахову свайго дома. Пры гэтым яны часам з такой самаахвярнасцю б’юць сябе ў грудзі, што лёгка ўзбуджаюць душэўную тугу ў любога, хто стаіць побач. Каб задобрыць багоў–ахоўнікаў, яны ідуць і ў святы храм і, перш чым пераступіць яго парог, з вялікай набожнасцю б’юць галавой [паклоны] да зямлі[29]. І сапраўды, калі твар справядліва называюць дзвярыма душы, то я не знаходжу ніякага іншага краю, дзе б людзі былі яшчэ больш схільныя ўшаноўваць волю Бога, чым гэтыя, пра якіх мы распавядаем, — калі б толькі замест марных баек яны аднойчы пазналі праўду нябеснага слова. Вельмі крыўдна, што найяснейшае святло Евангелля не асвяціла іх дагэтуль.

Два іх святары знаходзяцца ў закрысціі, у таямнічым месцы храма,  дзе алтар святога Мікалая з яго выяваю. Прыхаджане і народ стаяць навокал па ўсёй шырыні храма. Жанчыны, якія мінулай ноччу служылі Венеры, унутр храма не ўваходзяць, каб не зганіць Божага дома. Усе астатнія, хто падыходзяць бліжэй, запальваюць васковыя свечкі і складаюць ахвяру святару. Ён апрануты ў надзвычай прыгожыя шаўковыя шаты, агідны [сваёй] лысінай і бледным тварам, з крыжом крывавага колеру, які вісіць за спінай. Нарэшце ён выходзіць з алтарнай часткі храма і, трымаючы ў правай руцэ кадзіла, моцным водарам праганяе д’яблаў са святога месца. Неўзабаве прыносяць службовыя кнігі, і ён чытае ўголас якую–небудзь байку пра святога Мікалая, якога яны заўсёды ўшаноўваюць як Бога–ахоўніка.

(Казанні)

Аніводнага чытання евангельскага я тут ніколі не пачуў. Між тым закрысція замыкаецца. Калі здарыцца, што святар пад час чытання памыляецца, або калі ў яго блытаецца язык, ці калі якое слова вымавіць больш нізкім голасам, то за гэта прыхаджане яго вельмі груба лаюць: адны з іх у адзін голас крычаць, што ён не варты святога месца, другія — што [не можа] вучыць па кнігах. Калі чытанне скончана, ён вяртаецца да пярэдняй часткі святыні, у якой захоўваецца выява св. Мікалая, і бясконца ўздыхаючы просіць іх Бога, каб ён літасціва захаваў спакой русаў і каб збярог увесь народ, адданы яму, у барацьбе супраць ворагаў. Малітву святара падтрымліваюць жалобным галашэннем і лямантам не толькі вучні, але ўсе, колькі б ні прысутнічала іх у храме, зноў і зноў паўтараючы такія словы: „Госпадзі, памілуй“[30], што значыць „Змілуйся над намі, о Госпадзі“. Пакуль гэта працягваецца, пярэдняя частка святыні не адчыняецца.

(Імша)

Святар незаўважна ўваходзіць праз дзверцы побач, а перад ім трое нясуць тры свечкі. Пасля з’яўлення ён пасвячае святую ежу са словамі, прамоўленымі самім Хрыстом, але на сваёй роднай мове, прычым гэта адбываецца на алтары святога Мікалая. Неўзабаве пасля гэтага адчыняюцца дзверы, і ўсе людзі, паколькі лічыцца, што праўдзівы бог жыве менавіта ў гэтым месцы, спяшаюцца з лямантам да вялікага Сакраманту, бясконца паўтараючы „Госпадзі, памілуй!“ Спеў юнакоў[31], гучанне званочкаў і цымбалаў дзівосным чынам дапаўняюць гэтае галашэнне.

Як толькі ў цэлым храме зноў наступае цішыня, святар, рухаючыся наперад крок за крокам, паказвае ўсяму народу святыя таямніцы, трымаючы алавяны пацір з шаўковай накрыўкай у правай руцэ, а сподак з таго ж металу — у левай. Пакуль прыхаджане становяцца на калені, ён на мове русінаў прамаўляе наступныя словы: „Гэта Цела, а гэта кроў Госпада Ісуса Хрыста, якога юдзеі бязвінна пакаралі смерцю“. Тады яны зноў уздымаюць галашэнне са стогнамі і ўздыханнямі, б’ючы сябе рукамі ў грудзі. Потым, адразу ж вяртаючыся да закрысціі, святар ускладае сакрамант на алтары святога Мікалая, і да яго падыходзяць тыя, хто мае патрэбу, часам гэта адбываецца на працягу дня. Калі ў іх няма віна, замест яго выкарыстоўваюць гатаваны мёд (медавуху). Прэсны хлеб жыхары пякуць кожны ў сваёй хаце, і потым кожнага разу, калі з радасцю прыступаюць да гэтай Боскай трапезы, прыносяць яго на ахвяру святару, каб той пасвяціў ды разам з кубкам падзяліў. Скончыўшы набажэнства, ізноў узяўшы ў рукі кнігу, святар пачынае мармытаць адзін або некалькі псалмоў і ўсім дае цалаваць крыж, зроблены з чыстага срэбра. Потым усе яны разыходзяцца па сваіх дамах, і толькі нямногія прыходзяць на вячэрнюю малітву.

У Полацку і ў Вільні Божую літургію правяць з большай урачыстасцю і прыгажосцю. Там у іх усё начынне ў цэрквах каштоўнае, з золата і срэбра. У Вільні знаходзіцца каля трыццаці іх храмаў, і амаль усе мураваныя. (Няма скульптур, а толькі намаляваныя выявы) У іхных цэрквах няма ніякіх разьбяных ці ляпных скульптур, толькі маляваныя абразы святога Мікалая і Панны Марыі, упрыгожаныя срэбранай зерню … і падобнымі каштоўнасцямі, якіх яны шануюць як асаблівых Багоў ды кожнага году двойчы абмываюць у рацэ Дзвіне, пасля чаго з вялікай урачыстасцю вяртаюць на ранейшае месца. (Хрост) У іх прыняты і сакрамант таямнічага амавення (хросту), абрад якога амаль ва ўсім найбольш падобны да рымскага. Тут выкарыстоўваецца шмат алею і міра[32]. Пасля доўгіх сакральных цырымоній святар звычайна палівае дзіця цэлым конгіем[33] вады, прыгаворваючы так: „Я хрышчу цябе ў імя Айца, Сына і Святога Духа“. Потым, згодна з айчынным звычаем, немаўлятка акрапляецца з некалькіх асвечаных збаноў. І няхай нават на той час лютуе самая суровая зіма, тым не менш яны абліваюць сваё дзіцятка такой жа колькасцю халоднай вады. Калі хто спытае, навошта так рабіць, яны адказваюць: „Вельмі важна прывучаць з дзяцінства“. Нарэшце святар, ізноў узяўшы дзіця, пяшчотна [яго] цалуе і тройчы моцна прыкладае яго галаву да крыжа, высечанага на дзвярах царквы. І калі сведкі хросту не пачуюць гуку ад удару, яны абураюцца з гэтага і лічаць, што малое не па–сапраўднаму далучана да святыняў. На заканчэнне абраду святару падаюць тры хлябы (якія на іх мове з–за круглай формы называюць пірахнам[34]), а таксама некалькі срэбных манет, і храм зачыняецца.

(Святары)

Русінскія святары жэняцца і маюць уласных жонак. Калі нехта скажа, што шлюб святароў асуджаецца Папам, яны раздражнёна адказваюць, што няхай ён палае ў гарачым агні з жалезнымі пласцінамі[35] Цыклопаў у вогненнай печы. Яны не знаходзяцца на ўтрыманні і не атрымліваюць сталага даходу, аднак жа свабодна кормяцца дзякуючы дабрачыннасці прыхаджанаў. Капюшонаў (каптуроў) зусім не ведаюць, а носяць пераважна двайную расу цёмнага колеру. Асабліва цешацца сваімі доўгімі валасамі на грудзях і плячах, але чым чарнейшы нехта будзе, чым болей брыдкі на выгляд, тым больш гэтым абураюцца людзі. Акрамя таго, маючы лысае цемя і доўгую бараду, яны гэтым прыдаюць сабе асаблівую важнасць. Да ўсяго, яны вядуць настолькі нячысты і гнюсны лад жыцця, што ты мог бы пагадзіцца: яны вартыя не храмаў Божых, а млынаровых пякарняў[36]. Калі яны нават неаднаразова ўчыняць што–небудзь ганебнае, то перад людам будуць дастаткова самаўпэўнена апраўдваць сябе. Называюць сябе святымі братамі і намеснікамі [Божымі]. Больш за тое, яны ніколькі не сумняваюцца: што б з імі ні адбывалася, — усё будзе прымальным для жыхароў неба. У грамадскіх корчмах яны па ўсіх днях п’юць цёмнае віно. І калі потым ужо не служаць ні розум, ні ногі, яны часта валяцца проста сярод плошчы, быццам мёртвыя, і засынаюць. <…> Калі ж на наступную раніцу яны вяртаюцца ў храм для таго, каб правіць набажэнства, то нічым не менш шануюцца і паважаюцца людам, чым калі б яны сышлі з неба, выпраўленыя пасламі з нарады несмяротных багоў.

(Школы)

Пры цэрквах у іх заўсёды бываюць школы. У адной  малады мужчына гадоў трыццаці навучае дзяцей элементарным асновам граматы. Літары ў іх алфавіце надзвычай падобныя да старажытных грэцкіх. Ніякім Катэхізмам яны не карыстаюцца, а прапануюць дзецям толькі невялікія малітвы да блаславёнай Панны і святога Мікалая, запісаныя ў кнігах. Аднак яны вучаць апостальскі Сімвал, які  амаль не мяняецца, дадаючы да гэтага гімны Давіда, што чытаюць раніцай і ўвечары, удзень і ўначы. Калі дзеці трох і чатырох гадоў раптам бываюць апанаваныя якой–небудзь немаччу, імгненна прыбягае святар і надзяляе іх сакрамантам пад тым ці іншым выглядам. І тады на суровы загад святара бацькам трэба пільнаваць, каб гэтае дзіця, што атрымала святую трапезу, на працягу двух дзён не выплёўвала на зямлю выдзяленняў з рота.

На святочныя дні гэты бедны народ дастаткова змучаны, бо цягам цэлага году ім выпадаюць нямногія дні, калі яны могуць есці мяса.

(Шлюбны абрад)

Каб уступіць у шлюб, яны трымаюцца наступнага абраду. Калі якая–небудзь дзяўчына спадабаецца юнаку, ён выпраўляе трох або чатырох сваякоў, якія просяць бацькоў дзяўчыны выдаць яе замуж. Тыя ж як мага мацней злуюцца і запэўніваюць, што з гэтай справы нічога не атрымаецца, да таго ж выяўляюць у пасланцоў які–небудзь уяўны недахоп. Жаніх, падмануты ў сваіх спадзяваннях, падыходзіць да справы іншым шляхам і вельмі ўважліва чакае часу і нагоды, каб папаляваць на дзяўчыну. І калі тая часам выходзіць з бацькоўскага дома, слугі, што схаваліся ў засадзе, нечакана штурхаюць яе (хоць тая і не баіцца) у лавецкія сеткі жаніха–паляўнічага. Калі яна туды трапляе і пазбаўляецца дзявоцтва, тады выпраўляюць да бацькоў іншых паслоў, якія, з аднаго боку, просяць прабачэння, з другога — спісваюць усё на пажаднасць кахання. Нарэшце, калі згода бацькоў атрымана, прызначаецца дзень вяселля. Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм. Перад іх прыбыццём сюды прыносяць некалькі чарак, поўных сікеры[37], медавухі і піва. Там госці абодвух полаў добрую частку цёмнай ночы праводзяць у скоках ды гулянцы, у крыках і рогаце. У міжчассе адпраўляюць каго–небудзь запрасіць святара. Той звычайна большай часткай ходзіць туды–сюды, нічога не робячы, і гэта ўсё з прычыны ап’янеласці няшчаснага святара, якога кладзе з ног віно і сон. Народ між тым заняты карагодамі. Нарэшце тыя, што з’яўляюцца крэўнымі жаніха, калі ўжо не могуць вытрымаць затрымкі і бяздзейнасці святара, разбіваюць (ламаюць) ахвяру[38] і, захмялелага, яго выводзяць сілай і адпраўляюць выконваць святы абрад. Паколькі той звычайна хоча выконваць [свае] абавязкі, аднак не можа роўна стаяць на нагах, то часта падае ў цэнтры храма. Тады ўздымаецца ганебны і дзікі смех — наўрад ці, на маю думку, язычнікі ўздымалі гэткую ж буйную весялосць на святах Венеры. Да яго падбягаюць [некалькі чалавек] падтрымаць апівоху, каб ён не паваліўся. Тады найперш ён загадвае прынесці сабе неабходныя хлябы.

Потым з адгорнутай кнігай моцным голасам ён спявае які–небудзь гімн Давідаў. Пасля таго, схапіўшы рукой жаніха за кучаравыя валасы, звяртаецца да яго з наступнай прамовай: „Скажы мне, о жаніх, о браце, о сябру, ці можаш ты быць мужам для гэтай маладой? Ці будзеш ты калі–небудзь біць яе палкамі? Ці не пакінеш ты яе хворую, нядужую або старую?“ Жаніх прысягае Богам, што будзе выконваць абавязкі добрага мужа. Тады, звярнуўшыся да нявесты, ён пытаецца таксама ў яе, ці здольная яна вытрымаць мужа (бо тут аддаюць замуж дзяўчатак дзесяці і адзінаццаці гадоў), ці будзе яна клапаціцца пра хатнюю гаспадарку, ці хоча быць вернай спадарожніцай сляпому, згорбленаму і састарэламу мужу? Яна прысягае. Тады святар ускладае на галовы жаніха і нявесты сплеценыя зялёныя галінкі дрэва. Звонку вянка напісаны мовай русінаў наступныя словы: „Расціце  і пладзіцеся“. Пакуль ён гэта робіць, усе запальваюць васковыя свечкі і перадаюць адзін аднаму чашу з успененай асвячонай медавухай. Першым даюць адпіць з яе маладым. Усе [астатнія] з аднолькавай прагнасцю спусташаюць яе і перадаюць набожнаму мужу. Пасля, скінуўшы сплеценыя галінкі дрэва і патаптаўшы іх нагамі, яны зноў ладзяць карагоды. Цяпер ужо святар ачольвае ўсіх, а астатнія доўгай чарадою рухаюцца ўслед за ім. Жанчыны ў храме нават раскідваюць ваўчкі[39] і лён з такім воклічам: „Няхай нашыя багі стануць іх апекунамі, каб новыя муж і жонка ніколі не страчвалі дабрабыту“. Тады нарэшце галас завяршаецца. Святара адводзяць дадому, госці праводзяць маладых, пры гэтым шмат п’юць і аддаюцца распусце. <…>

(Пахавальны абрад)

Цяпер трэба тое–сёе распавесці пра звычай пахавання. Памерлых яны кладуць голымі на стол і на працягу цэлай гадзіны мыюць цёплай вадой, прычым усё гэта робяць ноччу. Адмыўшы такім чынам ад бруду, нябожчыка ўладкоўваюць на ўзвышэнні пасярод хаты. Прычына гэтага хіба ў тым, што яны нават мёртвага ўшаноўваюць і баяцца бацьку сямейства, колькі б ні пражылі сумесна. Я неаднаразова назіраў такое і слупянеў, валасы на галаве падымаліся і голас у горле перапыняўся. Урэшце на трэці дзень адбываецца пахаванне, выносяць цела, пры гэтым шкаляры ідуць папярод і спяваюць жалобную песню, сэнс якой звернуты да людзей: „Паглядзіце на гэтага нябожчыка і парупцеся пра сябе. Мы ўсе гэтаксама пойдзем туды, вы пойдзеце, яны пойдуць“. За трыма насільшчыкамі[40] ідуць следам тры святары, сярэдні з якіх абкурвае ўсё навокал кадзілам. Яны лічаць, што гэты водар настолькі непрыемны для д’яблавых духаў, што тыя ўцякуць ад яго гэтак жа, як ад выявы святога крыжа. Калі ўжо дайшлі да месца пахавання, пахавальныя насілкі ставяцца. Жанчыны, якія прыкладаюць усе намаганні, каб іх вочы плакалі, з гучным лямантаваннем падыходзяць да труны[41], якая яшчэ адкрыта, і цалуюць нябожчыка, звяртаючыся да яго з такімі пытаннямі: „Чаму ж ты пайшоў ад нас, найдаражэйшы? Няўжо цябе забіла нястача ежы і пітва? Няўжо ты захацеў выцягнуць галаву з пятлі няшчаснага шлюбу? Што ж цябе прымусіла пакінуць не толькі найпяшчотнейшую жонку і тваіх наймілейшых дзяцей, але таксама выракся асалодаў гэтага найпрывабнейшага свету, а таксама свайго шчасця і ўсіх сваякоў?“ На гэты конт ёсць справядлівае выслоўе: „Глухому распавядаюць байку“[42]. Неўзабаве святар, падышоўшы, адганяе жанчын, якія плачуць, ад труны і просіць анёла свету памерлых, каб той ніякім чынам не перашкаджаў нябожчыку, але каб дазволіў яму свабодна адысці ў тое месца шчаслівых душ, у якое ягоныя продкі ўжо калісьці прыйшлі, і каб па магчымасці спрыяў у такім доўгім і небяспечным падарожжы. Усё лепшае і самае каштоўнае, што нябожчык меў у хаце, яны кладуць у труну, апранаючы яго ў новае адзенне і абуваючы новыя боты, а пад галаву мёртваму падкладаюць падушку, набітую сухой зямлёю. Калі нарэшце святары завяршаюць пахавальнае мармытанне, жонка памерлага зноў падбягае з енкамі і крыкам ды кліча мужа назад да жыцця. Яе тужлівы лямант падхопліваюць самі святары з пеўчымі, і паўтары гадзіны марнуюць у галашэнні. Нарэшце прыносяць срэбны крыж, яго ўскладаюць на труну і нагадваюць памерламу, каб ён і ў атачэнні нябесных душ не забываўся пра сваю радзіму, але каб шчыра маліўся за яе перад нябеснымі багамі. Яны просяць таксама, каб ён зблізіўся перадусім са святым Мікалаем, бо той — Бог і апякун усіх русінаў[43]. Нарэшце нябожчыка апускаюць у яму. Святар пасыпае труну такой колькасцю зямлі, колькі можа ўзяць у руку. Потым і іншыя засыпаюць памерлага. Гэтым і завяршаецца пахавальная цырымонія.

(Памінкі)

Таго самага дня яны ладзяць досыць багатую памінальную вячэру, на якую запрашаюцца хрысціяне (так называюць жабракоў), каб тыя, як людзі бесклапотныя, памаліліся за нябожчыка. Запрашаюць таксама святароў і ўсіх блізкіх па крыві. Калі і мяне яны ўганаравалі такім чынам, то я, клянуся, пайшоў да іх ахвотна, найболей з той прычыны, што я атрымоўваў магчымасць лепш бачыць і назіраць іх звычаі. Гаспадары вельмі ласкава вітаюць пацалункам і кожнага як мага больш паважна садзяць за стол. Але тут я хацеў бы, каб ты ўспомніў пра адну акалічнасць: што ўсе русіны ўшаноўваюць святога Мікалая як Бога, і што ва ўсіх іх дамах можна ўбачыць яго абраз. Калі ўсе госці рассядуцца, яны адразу ж ставяць побач запаленую свечку і прысвячаюць яе Мікалаю, шчыра молячыся за збавенне і супакой для памерлага сябра. Потым на срэбным сподку ставяць пшаніцу з поўным куфлем мядовага віна. Кожны з іх, узяўшы лыжку, просіць у адзін голас у памерлых продкаў нябожчыка ўсялякага багацця і багатай маёмасці для нашчадкаў. Потым па кругу ідзе чарка, поўная гатаванага віна, і яны прагна п’юць гэты напой — не іначай, як празяблыя каровы ваду, як гаворыцца ў прыказцы. Аднак жа такія іх паводзіны не пазбаўлены пэўнага сэнсу. Я думаю, наўрад ці яны маглі б выжыць ад празмернасці ежы, калі б не пазбаўлялі страўнік вяласці пры дапамозе такой вялікай колькасці пітва. Як толькі паставяць розныя стравы, старэйшы сярод святароў густым фіміямам выганяе вонкі злыя духі, а потым, напісаўшы ў паветры знак крыжа, бласлаўляе ежу. Чужаземным гасцям прыносяць моцны напой, і калі тыя займаюць якую–небудзь пасаду або маюць якую–небудзь годнасць, ахвотна даюць ім падарункі. Усе п’юць поўнымі кубкамі за здароўе свайго караля, за супакой памерлага сябра, за дабрабыт сваякоў і блізкіх, і часта здараецца так, што з гэтага пахавання хіба два ці тры чалавекі ідуць дадому цвярозыя. Па пятніцах больш заможныя людзі раздаюць міласціну, але гэта толькі маленькі кавалачак звычайнага хлеба.

(Іншыя забабоны)

Што яшчэ павінен я распавесці пра розныя забабоны, да якіх схільны гэты народ? Многія тут трымаюць у сваіх хатах адмысловых змеяў і кормяць іх. Яны таксама баяцца і ўшаноўваюць злога духа, які прыходзіць апоўдні. У час, калі збіраюць саспелы ўраджай, ён [дух] ходзіць вакол поля ў жалобным адзенні ўдавы, і калі жнец, убачыўшы прывід, адразу ж не паваліцца на зямлю, то ён пераб’е працаўнікам — аднаму або многім — рукі і ногі. Прычым яны самі сябе пераконваюць, што супраць гэтай пакуты няма ніякіх сродкаў. У суседнім лесе ў іх ёсць дрэвы, якія яны ўшаноўваюць згодна з верай продкаў. Прыкладаючы іх кару да раны, яны не толькі лёгка лечаць яе, але і пазбаўляюць калецтва крываногага.

Я бачыў, як яны ратаваліся ад лагернага мору, занесенага сюды нашымі жаўнерамі. Узяўшы вяроўку, яны ў хаце старэйшага жыхара цягаюць яе туды–сюды праз адтуліну ў старым услоне да таго часу, пакуль не здабудуць іскру агню. Заўважыўшы полымя, запальваюць свечку ў храме, каб паліўся ачышчальны дождж. Потым усе, хто захаваў дома вугольчыкі або галавешку ад гэтай іскры, вераць, што яны дастаткова забяспечаныя перад моравай хваробай, і бывае так, што адной верай у гэта і аберагаюцца ад заразы.

Ад боляў у спіне яны лечацца наступным чынам. За невялікія грошы наймаюць незаконных дзяцей, якіх у гэтай зямлі вялізнае мноства, і тыя доўга топчуцца нагамі па спіне ды размінаюць яе. Яны ўпэўнены, што гэтая працэдура служыць болесуцішальным сродкам для дарослых.

(Законы і суды)

Дзяржаўную ўладу яны маюць па волі караля. Гарадамі кіруюць капітаны, якія на іх мове называюцца старастамі. Яны ўсталёўваюць законы паводле свайго меркавання і кіруюць гэтым народзікам сурова. Крымінальныя справы рэдка падаюцца ў суд. Калі нехта адмаўляецца, што сказаў абразлівыя словы, то яго адпускаюць. Яны выбіраюць адрачэнне замест прызначанага пакарання. Не дапаможа стараннае чытанне грунтоўных тамоў рымскага права разам з Бартолам і Балдам[44], калі хочаш жыць тут, бо яны застаюцца пры сваіх Статутах, гэта значыць, пісаных законах. У апошніх, сярод іншага, вызначана і тое, што забойца, калі яго не схопяць пад час самога злачынства, можа адкупіць жыццё за пяць фларынаў. Калі ж адзін аднаму заб’е сабаку, павінен быць прызначаны штраф дзесяць фларынаў. Найбольш распаўсюджаны від пакарання ці катавання ў іх — пакаранне палкамі. Таму паны сваіх сялян і кожны ўладальнік сваіх прыватных служак, калі яны ў чым правіняцца, моцна збіваюць дубцамі. Калі ж яны дапускаюць больш сур’ёзную правіннасць, сякуць іх жалезнымі пугамі.

Увесь гэты народ па прыродзе больш схільны да ваявання. Яны ваююць кароткімі мячамі, дзідамі і сагнутымі шаблямі, а часта і драўлянай булавой, якую заўсёды носяць у руцэ. Калі яны выязджаюць у поле, то з правага боку трымаюць costram, а з левага маюць татарскі лук з калчанам і атручанымі стрэламі.

(Гульні)

Пад час гулянак яны не толькі гуляюць у карты, а з прыемнасцю бавяць час і за гульнёй у косці. Але з найбольшым спрытам яны гуляюць у шахматы, калі два варожыя каралі — белы і чорны — змагаюцца паміж сабой за славу з войскамі двух колераў. У гэтай гульні яны, насамрэч, такія дасканалыя, што я не ведаю, ці мог бы параўнацца з імі які–небудзь іншы народ.

(Прадметы гандлю)

У мірны час яны перапраўляюць на продаж з Масковіі ў Польшчу ды Інфлянты розныя скуры дзікіх звяроў. Мёд, воск, скуры яны прадаюць іншаземцам у вялікіх колькасцях. З усіх бакоў іх атачаюць надзвычай густыя і непралазныя лясы. (Паляванне на звяроў) Так што яны часта палююць нават унутры гарадскіх сцен на ваўкоў, рысяў і куніц. Куніцы звычайна сядзяць на вершалінах дрэў і ліжуць мёд, старанна сабраны пчоламі. Сяляне нацкоўваюць на іх адмысловых сабак, якія нюхам вышукваюць звера, што схаваўся сярод лістоты дрэў. Тады прыходзіць паляўнічы і, моцна стукаючы па камлі, зганяе куніцу з самай верхавіны, і на яе адразу ж накідваецца сабака ды загрызае. Падобным чынам яны палююць і на баброў, што водзяцца ў балоцістых мясцінах. Гэтага звера, паколькі ён жыве ў міжрэччах, цяжка злавіць у іншы час, акрамя як у лістападзе ды снежні, калі зямля заледзянела ад вельмі моцнага марозу. І вось калі рэчка скаваная лёдам, туды спяшаецца селянін са сваім сабакам, які высочвае нюхам. Бабёр, які заўважае іх прысутнасць, пакідае сваю хатку і плыве пад лёдам у студзёнай вадзе. Сабака нюхам дакладна вызначае месца над галавою плывуна. Паляўнічы ідзе следам, прычым ён ужо загадзя паставіў у прабітым лёдзе ў напрамку да вытокаў ракі сетку, зробленую з трайнога лёну. Калі бабёр дабіраецца да яе, спадзеючыся прарвацца, яго забіваюць палкамі і выцягваюць. Скура бабра надзвычай высока цэніцца ў гэтых народаў. Аднак я яшчэ ніколі не глядзеў на гэтае паляванне без шкоды для сябе, бо мароз і моцны холад ледзь  не загубілі мяне.

У стаўленні да іншаземцаў русіны[45] дастаткова спагадныя, калі толькі ты часам не ахвочы да іх бутэлькі[46]. Бо пад час гулянкі яны перастаюць быць людзьмі.

(Адзенне)

Мужчыны і жанчыны, калі яны заможныя, апранаюцца амаль аднолькава. Яны носяць доўгія рознакаляровыя кашулі з брытанскай тканіны. Для акантоўкі вопраткі яны нашываюць шаўковыя стужкі ды пазалочаныя шарыкі. І мужчыны, і жанчыны ходзяць у ботах. Жанчыны носяць на галаве стужкі і высокі галаўны ўбор, мужчыны — скураное нагалоўе ці лямцавыя капелюшы рознай афарбоўкі. Дочкі сялян носяць на шыі каралі са змяіных галоў. Просты ж народ вырабляе кашулі са скуры дзікіх звяроў і абутак з кары дрэў. Тут колькі сялян — столькі і шаўцоў.

(Целасклад)

Нават у такіх суровых кліматычных умовах прырода стварыла прыгожых людзей. Іх целы звычайна моцныя і поўныя сілы. Жанчыны таксама не пазбаўлены правабнасці, калі б толькі нехта хацеў назіраць за іх прыгажосцю. Аднак усю сваю прыгажосць яны прыніжаюць і псуюць адзінай заганай — п’янствам. У гэтай справе яны калі не пераўзыходзяць мужоў, то, пэўна, і не саступаюць ім.

У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.

(Кнігі)

Яны ніколі не бачылі кніг, напісаных па–грэцку і па–лацінску, тым не менш, яны вельмі ганарацца грэцкай рэлігіяй. Калі аднойчы ў мяне быў з сабою Новы Тэстамент, надрукаваны па–грэцку ў Цюрыху, я папрасіў святароў, каб яны мне што–небудзь прачыталі. Тыя рашуча адмовіліся зрабіць гэта, свята прысягаючы пры гэтым, што асобнікаў такога кшталту ніколі раней у сябе не бачылі.

(Ежа)

Пра лепшы стол яны не вельмі дбаюць, але надзвычай ахвотна ядуць сырую ежу, парэй і цыбулю, якая ў Егіпце лічылася ежай багоў. Больш заможныя п’юць віно і медавуху, просты народ — квас, гэта значыць ваду, у якую дабаўлена звычайная соль, а ядуць грубы і цвілы хлеб.

(Пабудовы)

Хаты русінаў драўляныя, да таго ж будуюць іх з благога дрэва. Тут яны да таго неразумныя, што аддаюць перавагу плеценай сцяне перад мураванай. Камень у іх амаль не ўжываецца. У Полацку я бачыў толькі тры царквы, пабудаваныя з цэглы. Трэці храм, аздоблены на італьянскі манер, нават цяпер звяртае на сябе ўвагу. Астатнія разбурыў вялікі князь маскавітаў Іван Васільевіч, калі васемнаццаць гадоў таму, захапіўшы Полацк, атрымаў яго ў сваё ўладанне.

(Ежа)

У мірным часе яны збіраюць з палёў багаты ўраджай, і ім не бракуе нічога з таго, чым сілкуецца чалавечае цела. З вялікім спрытам яны ловяць сваімі пасткамі птушак рознай пароды, напрыклад курапатак, фазанаў, рабчыкаў, цецерукоў, ды прадаюць іх зусім танна. Неверагодную колькасць найлепшай рыбы даюць ім паўнаводныя рэкі Дняпро, Дзвіна, Дрысна, Дрыса, Палата, з якіх разліваюцца незлічоныя азёры і сажалкі[47]. Соль для ежы прывозіцца з Іберыі.

(Манета)

У сваім краі яны не маюць каштоўных металаў, аднак ім уласціва вялікая прага да чыстага золата і чаканенага срэбра; гэтая загана лучыць іх з іншымі смяротнымі. Дасылаю Тваёй Эксцэленцыі іх срэбныя каваныя манеты авальнай формы: на адным іх баку — выява пакрытага даспехамі ваяра, на другім на рускай мове выбіты такія словы: „Кнς ßеλιkι  Ιßάμ“[48], што па–нямецку значыць „Вялікі Князь Іаан“.

(Музыка)

Вось усё найцікавейшае, о Давід Хітрэус, што я палічыў годным увагі ў той частцы Русі[49], што ляжыць у напрамку да ўзыходу сонца. Усё такое я ахвотна змясціў на гэтых старонках, каб задаволіць Тваю цікаўнасць. І я закрануў тут не ўсё, але адзначыў толькі самыя важныя моманты. Так пчала, імкнучыся да пяшчотнага нектару, крыху каштуе з верхавінкі цім’яну або чырвонага крокуса.

(Армяне)

Пра армян я Табе ўжо пісаў і не сумняваюся, што гэтае маё пасланне было перададзена. Мноства іх жыве ў Львове, і там жа ў іх ёсць вельмі прыгожыя храмы, — так паведаміў мне 7 чэрвеня ў Коўне Тыдэман Гізій. Што да мяне, то калі з патрэбы якой–небудзь паслугі мне выпадзе такая магчымасць, я наведаю Львоў ды агледжу суседнюю Арменію, і тады апішу ўсё больш падрабязна.

(Татары)

Цяпер застаецца трохі распавесці пра татараў. Хаця і вырашыў напісаць табе ліст, гэта не тое, што ты чакаеш як гісторыю. Не хацелася б насіць ваду ў калодзеж[50]. Я вельмі часта бачыў у каралеўскім ваенным стане вялікае войска татараў, якое заслугоўвае павагі; яны прыйшлі з Перакопскай Арды, з якой цяпер пераможца Стэфан нават набраў войска. Астатнія знаходзяцца на поўдзень ад палякаў: таўрыйскія, астраханскія, наянскія, рэзігорскія і чаркаскія. Князя Арды яны называюць на сваёй мове „царом“, гэта значыць „імператарам“. А вяльможы, улада якіх больш ці менш другасная, называюцца „кнезі“, гэта значыць, князі. Пыха ў гэтага, бясспрэчна, варварскага народа такая, што нават людзі нізкага паходжання дамагаюцца сабе тытулаў і высокіх імёнаў. Вера іх надзвычай розная.

(Веравызнанне татараў)

Я дам кароткія заўвагі пра набажэнства тых, што не прызнаюць улады нашага караля. Ваенныя мерапрыемствы не перашкаджаюць ім ушаноўваць Бога. У пятніцу, як толькі сонца пачынае выпускаць бліскучыя промні, яны ў вялікай колькасці паспешна збіраюцца на цэнтральнай роўні сярод палёў. Тут іх першасвятар з аголенай галавой і нагамі, сеўшы на земляным насыпе, трымае ў левай руцэ аркуш паперы з выпісанымі з Алькарана прыпавесцямі і зачытвае іх гучным голасам усім, хто стаіць навокал. Яны ж, як толькі пачуюць імя Бога ці Магамета, выказваюць сваю пакорлівасць воклічамі і ківаннем галавы. Калі чытанне скончана, кожны вяртаецца ў свой стан. Тыя ж, аднак, хто аддае перавагу міру перад вайной і хатняй гаспадарцы перад вайсковай справай, і набажэнства правяць па–іншаму. Яны набылі ў аднаго ваяра ў Вільні, каля берагоў ракі Вяліі, некалькі хацін і вёску ў вельмі маляўнічым месцы. Тут мы 20 чэрвеня, збочыўшы з дарогі, разам з Янам Гамратам Стральзундзінам, купцом і віленскім бюргерам, пайшлі гуляць і зайшлі ў іх храм. У ім зусім не было відаць аніводнай выявы ані Бога, ані чорнага дэмана. Паўсюдна — голыя сцены. Унутраныя пакоі пакрытыя расшытымі дыванамі. У пятніцу яны заўсёды збіраюцца на набажэнства, і гэта, на маю думку, з той нагоды, каб пазначыць, што яны не прызнаюць ані юдзейскіх забабонаў, ані імя і веры хрысціян. У храм нельга ўвайсці іначай, як разутым. Гучання званоў яны зусім не любяць. Замест гэтага першасвятар, калі ўзышло сонца, стоячы на верхняй пляцоўцы экседры[51] храма, вельмі гучным голасам склікае народ на сход. І калі збіраецца мноства людзей, ён, узяўшы ў рукі Алькаран (мне паказвалі яго, напісаны арабскімі літарамі), падае ім прыклад служэння Богу. Пасля гэтага яны спяваюць просценькую песню пра абагаўленне Магамета, пра яго велічнасць і першынства. І гэта — заканчэнне народнага сходу. Калі б мне давялося ўбачыць тут надрукаваны Алькаран або якую–небудзь іншую кнігу, я абавязкова даслаў бы яе табе, колькі б яна ні каштавала. Але ж яны казалі, што пры такім недахопе кніг не могуць нічога прадаць. Дарэмна будзеш пытацца пра Бога Ісуса Хрыста і духа святога. Пра сапраўдную дабрачыннасць яны дбаюць гэтаксама, як воўк пра лічбы або бурлівая рака пра берагі. Не аднойчы дзівіўся я: раз яны жывуць сярод хрысціян, чаму ж яны да такой ступені ўпартыя і выракаюцца хрысціянскай веры? І цяпер я ясна бачу, што езуіты шмат выдумляюць вялізнай лухты пра быццам бы навяртанне народаў да Рымскага касцёла, бо тых, хто моліцца за суседняй сцяной, яны ніякім чынам не змогуць адхіліць ад іх ілжывай веры. Тым не менш, я б не асмеліўся адмовіць і таго, што ў Скіфіі ёсць людзі, якія ўшаноўваюць імя Ісуса, бо сказана было Давідам пра слова Евангельскае, што пашырыцца яно сярод народаў апосталамі. <…> У сваю чаргу, Твая эксцэленцыя добра ведае, што веравучэнне магаметанаў у вялікай ступені суадносіцца з забабонамі і байкамі юдзеяў. Татары гэтаксама захоўваюць абразанне, але адрозным ад габрэяў спосабам. Яны абразаюцца на другі або трэці год ад нараджэння — як вырашыць першасвятар.

Іх мова настолькі непадобная да польскай гаворкі, што калі адныя перасяляюцца ў Скіфію, а другія — у Сарматыю, іх справядліва можна назваць „серыфоскімі жабамі“[52]. Аднак жа яны далёка і шырока рассяліліся ў Польшчы, Літве, а таксама ў адной і другой Русі. Большасць з іх вывучаюць і добра ведаюць мову тых людзей, разам з якімі жывуць.

Акрамя таго, іх першасвятар сказаў мне ў размове, што ў многіх рэгіёнах, дзе жыве яго народ, сонца, агонь, а таксама ліхія духі ўшаноўваюцца як багі. Норавы ў іх дзікія, і яны надзвычай вынослівыя ў цяжкай працы. Адной жонкай яны не задавальняюцца, а бяруць некалькі, і паміж імі на вялікае дзіва ў доме пануе згода. Аднак першая (папярэдняя) карыстаецца большай ласкай і прыязнасцю ў параўнанні з астатнімі.

Памерлых тут не спальваюць, а закопваюць. Памерлым сужэнцам пакідаюць у шлюбе набыты пасаг і неабходныя рэчы хатняй гаспадаркі пад час смешных, на маю думку, цырымоній. Яны думаць, што муж і жонка ажывуць у іншым свеце і заўсёды будуць разам. Наконт душ памерлых яны разважаюць наступным чынам: „Няма сумненняў, што яны з аднаго цела перасяляюцца ў другое да таго часу, пакуль не знойдуць якое–небудзь цудоўнае і доўга шуканае прыстанішча, і тады нараджаюцца вось такія вялікія асобы: цары і ўладарныя мужы“. Іх ежа вельмі бедная і цыклопская: я некалькі разоў з жахам назіраў, як яны елі. Яны вельмі ахвотна ядуць напалову праваранае конскае мяса, пры гэтым не карыстаюцца ніякімі сталамі і табурэткамі. Шкуры коней, якія яшчэ дымяцца і нядаўна садраны з жывёлы, падсцілаюць у якасці сядзення для сумесных збораў. Кабыліным малаком яны захапляюцца, быццам крыцкім віном, і п’юць яго. На войнах яны змагаюцца ятаганамі, лукамі і стрэламі; перавага іх у тым, што на баявых конях лёгка выступаюць наперадзе ўсіх.

Пасол перакопцаў, які 19 чэрвеня прыбыў у Вільню, прынёс каралю добрую навіну пра рашучыя ваенныя дзеянні супраць маскоўцаў. Ясна, што яны не толькі прайшлі з агнём і мячом па большай частцы варожых правінцый, але дайшлі да самых сцен сталіцы Масквы. Кароль, ухваліўшы іх стараннасць сваім словам, сказаў, што ён калі–небудзь добра аддзячыць ім, калі і надалей будуць з вялікім імпэтам ісці са зброяй і вайною на варожы народ.

Мне трэба ўжо напісаць штосьці пра тыя польскія падзеі, якія цяпер адбываюцца. Паколькі я не атрымліваў ад цябе ніякіх лістоў амаль тры месяцы, мяркую, што мае лісты, якія я напісаў у траўні і ліпені, загінулі. Наш кароль Стэфан 20 красавіка вярнуўся ў Вільню з Варшаўскага сойму. А 25 траўня Багдан Бельскі, вельмі знатны маскоўскі вяльможа, які ўцёк ад свайго валадара, прыбыў у Вільню да караля, які не толькі вельмі ласкава прыняў незнаёмага і нечаканага госця, але і аказаў таму сардэчную гасціннасць. Ёсць людзі, якія за ўсім гэтым бачаць падрыхтоўку да наступу і ўпэўненыя ў тым, што парады эмігранта ў многім дапамогуць каралю.

На наступны дзень, гэта было 26 траўня, мы ўбачылі, што набліжаюцца маскоўскія паслы, сярод якіх былі дастаткова вядомыя людзі. З імі некалькі дзён вяліся перамовы наконт міру. Умовы, прапанаваныя каралём, былі такія[53]: „Маскавіт павінен аддаць Інфлянты. Ваенныя абозы і харч пакінуць у здадзеных крэпасцях. Кампенсаваць выдаткі на дзве ваенныя выправы. Аднавіць вечны мір. Няхай заключаць гэтае пагадненне каралі Даніі і Швецыі. Палонных вызваліць за выкуп або шляхам абмену. Сам князь няхай з’явіцца на перамовы на мяжы абедзвюх дзяржаваў“. На гэта пасланцы паведамілі, што нічога з такіх умоваў у іх інструкцыях не адзначана, і пры пасярэдніцтве арыстакратаў дамагліся дзесяці дзён перапынку, каб за той час праз коннага ганца дазнацца пра намеры свайго князя. Паколькі ў вызначаны дзень той не вярнуўся, кароль адпусціў паслоў.

Сам ён 19 чэрвеня, сеўшы на каня, прызначанага для кругавых аб’ездаў, выехаў з Вільні каля дзесятай гадзіны дня, пры ясным надвор’і  і пры добразычлівых воклічах людзей, так што ні ў кога не магло быць сумненняў, што ён — валадар, дадзены польскаму народу з ласкі Божай, і што, шчасліва атрымаўшы перамогу над гэтай Лернейскай гідрай, набудзе бессмяротную славу. Разам з ім конна ехала мноства вяльможаў з розных народаў, сярод якіх не апошнім быў папскі легат Ян Андрэй Калігарый, біскуп Брыторнскі, які, патрабуючы грошай, прызначаных Папу дзеля ўмацавання каралеўства, прывёз індульгенцыі і адначасова самае шчодрае адпушчэнне грахоў. Бліжэйшае ад яго месца займаў радавіты чалавек, Левін Буловій, выпраўлены сюды ў пасольскай місіі найсвятлейшым Мархіёнам Брандэбургскім, князем барусаў[54]. Пазней, вярнуўшыся ў Коўну, ён запрасіў мяне на абед і па–сяброўску папрасіў, каб ад яго імя я перадаў Табе ў пісьме вялікае прывітанне. Пры гэтым ён дадаў, што Ты ў гэтым часе не прыедзеш у Барусію. Я гэта выслухаў з вялікімі жалем. А я ўжо думаў паехаць у Каралявец, каб прывітаць Цябе.

Тыдэман Гізій, вядомы дасведчаны муж[55] і асабісты сакратар караля, самы высокаадукаваны з усіх людзей і асабліва дасканалы ў найлепшых пісьмовых помніках, 21 чэрвеня паказаў мне ў Вільні Тваю „Гісторыю лютэранскага веравызнання“, падараваную Рытэрам, чалавекам лацінскай веры[56]. Хаця ён шмат разоў хацеў узяцца за пяро і напісаць Табе, аднак жа, прыгнечаны такім невымоўным цяжарам спраў, не мог апраўдацца перад самім сабой. Не па сваёй волі ў гэты час ён перапыніў службу Тваёй эксцэленцыі і папрасіў мяне ў імя Апалона[57], каб я ў сваім лісце да Цябе адзначыў гэтую турботу яго найчысцейшага сэрца, і я шчыра паабяцаў яму, што выканаю тое, што павінен. Дык вось, пра ўсе тыя падзеі, якія адбыліся да гэтага часу і якія адна за другой па волі Бога адбываюцца, ён больш дакладна паведаміць табе крыху пазней.

Брат нашага караля, валадар Трансільваніі, нядаўна адышоў з жыцця. Кароль цяжка перажываў яго сыход, як і мае быць. Магчыма, ён баіцца якіх–небудзь пераменаў у тых мясцінах, хоць сын памерлага, хлопчык дзесяці гадоў, быў прызнаны падданымі спадкаемцам бацькі. У той самы дзень, калі памёр валадар трансільванцаў, вельмі пародзісты конь караля раптоўна паваліўся без дыхання і здох. Яго пахавалі недалёка ад Віленскага замка і  паставілі драўляную калону.

Цяжар пачатай вайны гэтым летам закране Пскоў. Ваяры адусюль сцякаюцца сюды: адзін з Нямеччыны, другі з Каледоніі, трэці з Брытаніі, — для таго, несумненна, каб прызначаныя на продаж душы тым хутчэй перадаць Плутону. Бо шлях у апраметную адусюль аднолькавы[58].

Пакуль наш кароль знаходзіцца ў полі, ваюючы ворага там, мы дома вядзем вайну дзеля веры. Польскія магнаты, якія прыхільна ставяцца да настаўнікаў больш чыстага веравызнання[59] і часткова абараняюць цвінгліян, часткова ідуць следам за лютэранскай верай. Аднак большае за свой адыход значэнне яны надаюць неабходнасці захавання згоды[60], падмацоўваючы правільнасць гэтага тым, што вялікі пантыфік[61] у Рыме нядаўна выступіў з пастановаю пра вынішчэнне лютэранаў. Аднак, калі мы будзем дабрачынна прыходзіць да згоды ў пытаннях веры, то не так страшная будзе яго тыранія. У траўні месяцы мы сабраліся ў Вільні, але нічога не вырашылі. Прыкладзеныя старонкі ўтрымліваюць асноўныя палажэнні мерапрыемства. О, няхай бы сам Сын Божы сваім з’яўленнем у найвялікшай славе ацаліў раны царквы і падараваў нам вечнае шчасце. Аднак у гэтым веку сапраўднага міру чакаць не выпадае.

Я маю магчымасць папярэджваць ад аблудаў суседніх анабаптыстаў. Іх суперінтэндант Лаўрэнці Крышкоўскі піша, што ён мерыцца абараняць ерась. Калі будуць апублікаваныя творы, мы несумненна атрымаем тое, што або адрынем з пагардаю, або абвергнем аўтарытэтам Святога Пісання. Я перасылаю сачыненні самога Крышкоўскага тваёй эксцэленцыі.

Цяпер на заканчэнне я зноў і зноў вельмі прашу, каб Ты выправіў вось гэтыя старонкі па сваім разуменні і — або прачытай, або апублікуй, або прэч адкінь. Што б Ты ні зрабіў, я з усім пагаджуся. Вярхоўнага пантыфіка царквы, Ісуса Хрыста, Сына Бога і Панны, які адзіны ёсць прадаўжэннем дзён нашых, я малю ўсім сэрцам, каб накіроўваў сваім найсвяцейшым духам Тваю эксцэленцыю, і каб цудоўна захаваў Цябе здаровым. Аддаю ўсяго сябе Тваёй добрай волі і прыязнасці.

Паўль Одэрборн. Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў


[1] Paul Oderbornis. Joannis Basilidis Magni Moscoviae Ducis vita… Wittenberga, 1585. Cярод многіх нямецкамоўных выданняў гл.: Paul Oderborn. Wunderbare, erschreckliche, unerhцrte Geschichte und warhaffte Historien, nämlich des nechst gewesenen Großfürsten in der Moschkaw Ioan Basilidis … Leben. Sagan, 1588. Нядаўна пабачыла свет і літоўскамоўная версія гэтага дасюль каштоўнага для гісторыкаў твора: Paulis Oderbornas. Didžiojo Maskvos kunigaikščio Ivano Vasiljevičiaus gyvenimas. Vilnius, 1999.
[2] Асноўныя звесткі па біяграфіі гл.: Narzyński J. Pawel Oderborn // Polski słownik biograficzny. T.23/3 (98). Wrocław, 1978. S.533; Paul Oderborn // Allgemeines Schriftsteller– und Gelehrten–Lexikon der Provinzen Livland, Esthland und Kurland. Bearbeitet von Johann Friedrich von Recke und Karl Eduard Napiersky. Bd.3. (Neudruck der Originalausgabe Mitau 1831). Berlin, 1966. S.339—340; Jöcher Ch. G. Allgemeines Gelehrten–Lexikon. Bd.5 (ND). Darmstadt, 1961. S.926—928; Kallmeyer T. Die evangelischen Kirchen und Prediger Kurlands. 2 Ausg., 1910. Па–беларуску гл.: Белы А. Пауль Одэрборн // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.5. Мінск, 1999. С.351—352.
[3] De Russorum religione, ritibus nuptiarum, funerum, victu, vestitu, &c. et de Tartarorum religione ac moribus: vera et luculenta Narratio. Ad D. Davidem Chytraeum recens scripta. [Rostock] Excudebat Stephanus Myliander, 1582.
[4] De Russorum relgione, ritibus nuptiarum, funerum, victu, vestitu, &c. et de Tartarorum religione ac moribus, vera & luculenta narratio, ad D. Davidem Chytraeum recens scripta. Lipsiae, Abrahami Lambergi, 1589. Пад гэтай жа назвай ён змешчаны ў выданні: Neander М. Orbis Terrae Patritium succincta explicatio [...]. Lipsiae, 1586 (тое самае ў 1589 г.). З’яўляліся і выданні гэтага твора са змененым тытулам, напр.: De Russorum et Tartarorum religione, ritibus nuptiarum, funerum, victu, vestitu, &c. Epistola ad D. Davidem Chytraeum [б. г.].
[5] Warhafftiger gründlicher Bericht von der Reussen, sonsten Moscowiter genandt, Religion, Kirche, Ordnung, seltsamen gebreuchen [...]. Aus einem lateinischen Schreiben an D. David Chytraeum [...] trewlich verteuscht. Tübingen, bey Alexander Hock, 1583.
[6] Davidis Chytraei theologi ac historici eminentissimi [...] Epistolae ob miram rerum varietatem stylique elegantiam cuivis lectu iucundissimae, nunc demum in lucem editae a Davide Chytraeo authoris filio. Hanoviae 1614. P.1031—1053.
[7] De Russorum religione еt ritibus narratio. Ed. Starczewski // Historiae Ruthaenicae Sciptores. Berlin — Petersburg, 1842. S.35—44.
[8] Гл. напр.: Ludwig G.J. Newe Archontologia cosmica. Frankfurt, 1646. С.328.
[9] Warhafftiger gründlicher Bericht / von der Reussen / sonsten Moscowiter genandt / Religion / Kirche / Ordnung / seltsamen gebreuchen… Aus einem lateinischen Schreiben an D. Dauid Chytraeum / selbiger Landtsart her / beschehen / trewlich verteuscht. Tübingen, bey Alexander Hock, 1583.
[10] Напрыклад, „Moscowiter artzney und die Apoteck“.
[11] Як прыклад гл.: Boxhorn M. Z. Respublica Moscovia et Urbes. Accecundt quaedam latine nunquam antehac edita. Lugduni Batavorum. Ex officiana Ioanis: Maire, 1630. Р.125—173.
[12] De Russorum religione, ritibus nuptiarum, funerum, victu, vestitu, &c. et de Tartarorum religione ac moribus: vera et luculenta Narratio. Ad D. Davidem Chytraeum recens scripta. [Rostock] Excudebat Stephanus Myliander, 1582.
[13] Warhafftiger gründlicher Bericht von der Reussen, sonsten Moscowiter genandt, Religion, Kirche, Ordnung, seltsamen gebreuchen [...]. Aus einem lateinischen Schreiben an D. David Chytraeum [...] trewlich verteuscht. Tьbingen, bey Alexander Hock, 1583.
[14] Russorum.
[15] Borussorum.
[16] Так можна расшыфроўваць абрэвіятуру CL.V. (clementi viro).
[17] У нямецкамоўным цюбінгенскім выданні 1583 г. — „пра рэлігію маскавітаў“ (von der Moscouiten Religion).
[18] Форма аўтарскага „мы“ была прынята яшчэ ў літаратуры антычных часоў.
[19] Г.зн. не зусім правільнай лацінай.
[20] Сокал — замак, пабудаваны на Дрысе каля вёскі Саколішча (цяпер Расонскі раён) на загад Івана Жахлівага ў 1566 г.
[21] Суша — замак, збудаваны войскам Івана Жахлівага ў 1667 г. на выспе возера.
[22] Замак Туроўля быў таксама ўзведзены на Полаччыне маскоўскімі ўладамі ў тыя гады.
[23] Дасл.: у цэнтры варварства (media in barbaria).
[24] Іаана Залатавуста.
[25] Васілія Вялікага.
[26] Гл.: Лк.7.7–16.
[27] Ужываю слова „храм“ дзеля адрознення ад „святая святых“ храма, якую ніжэй буду пазначаць словам „святыня“.
[28] Літаральны пераклад грэцкага „νεκροθάπτυς“. Магчыма, званар.
[29] На ўзроўні гэтага радка на палях рукою напісана: „Ах, варта плакаць…“, далей — неразборліва.
[30] У лацінскім арыгінале „Hospodij pomyloij“.
[31] Хутчэй за ўсё тут сінкапіраваная форма „nolarum“ ад „novellarum“ — „маладых, юнакоў“; тады гэта, напэўна, пеўчыя.
[32] Мірa — назва рэчыва, якое выкарыстоўваецца хрысціянскай царквою ў таямніцы мірапамазання.
[33] Мера аб’ёму вадкасці каля 3,2 літра.
[34] Piracno.
[35] Прылада для катаванняў.
[36] Тут каламбур. Гэтае словазлучэнне можна перакласці адначасова як „зборышчаў распуснікаў“.
[37] Габрэйскім словам „сікера“ — ‘хмяльны напой’ — аўтар мог пазначаць гарэлку або брагу.
[38] Можа, маецца на ўвазе, што яны самі ўрываюцца ў святыню ці ў закрысцію?
[39] Lupulam. Магчыма, гэта шышкі хмелю.
[40] Пахавальных насілак або труны (?)
[41] Даслоўна: да пахавальнай урны.
[42] Адпавядае: словы кідаюцца на вецер.
[43] Rossorum.
[44] Бартол (Bartolus de Saxoferrato) і Балд (Baldus de Ubaldis) — самыя вядомыя італьянскія юрысты, якія жылі ў ХIV ст.
[45] Rossi.
[46] У нямецкамоўным варыянце — „да жанчын“ (Weibern).
[47] Тут грэцкае слова з літаральным значэннем „тыя, што кормяць рыб“.
[48] Так у лацiнскiм арыгiнале, у цюбінгенскім нямецкамоўным выданні — „Kniaz Vielikij Ioann“.
[49] Reussen.
[50] Г.зн. рабіць непатрэбную справу.
[51] У царкве гэта „хоры“.
[52] Ідыёма, якая павінна мець значэнне „тыя, хто не разумеюць адно аднаго“.
[53] На палях — рукой: „умовы міру“.
[54] Тут і далей барусы і Барусія — прусы і Прусія.
[55] Так разумею абрэвіятуру „I.V.D.“ (ille vir doctissimus).
[56] „latina civitate“, даслоўна можна перакладаць як „лацінскай супольнасці“ або „лацінскага грамадзянства“.
[57] Напэўна, адпаведнік выразаў кшталту „прасіць Госпадам Богам“.
[58] Лацінскае выслоўе.
[59] Падобна, аўтар мае на ўвазе пратэстантаў.
[60] Глоса ад рукі: „Пра евангельскую згоду, дасягнутую ў Польшчы“.
[61] Папа Рымскі.

Наверх

Аляксандр Груша. Віцебска–рыжскія акты і праблема іх выдання

Снежня 21, 2005 |


Сёння, калі выданням сярэднявечных гістарычных крыніц беларускага паходжання аддаецца яшчэ так мала ўвагі, публікацыю малавядомага, а для многіх і зусім невядомага корпуса дакументаў з Дзяржаўнага гістарычнага архіва Латвіі па зносінах Віцебска з Рыгай у XV—XVI ст., падрыхтаваную Алегам Дзярновічам, я назваў бы сапраўднай падзеяй. На жаль, публікатар некалькі недаацаніў значэнне гэтых дакументаў. А між тым, яны праліваюць святло на гісторыю Віцебска і Віцебскай зямлі з пункту гледжання не толькі іх міжнародных кантактаў, але і становішча ў складзе ВКЛ, а таксама формаў і кірункаў дзейнасці актыўнай часткі іх жыхароў, інстытутаў улады і кіравання. Не гаворачы пра тое, што згаданыя крыніцы змяшчаюць найкаштоўнейшы матэрыял па палеаграфіі і дыпламатыцы. І хоць у зборнік уключаны толькі 7 дакументаў, кожны з іх без перабольшання мае „вагу золата“.

Зрэшты, ацэньваць навуковую значнасць крыніцы — справа ў першую чаргу складальніка выдання, а перада мной стаіць задача вызначыць, як публікатар „Віцебска–рыжскіх актаў“[1] справіўся з пастаўленай мэтай — данесці да чытача (карыстальніка) гэтыя 7 дакументаў шляхам іх навуковай публікацыі.

Археаграфія — да гэтай галіны адносіцца абраны Дзярновічам від навуковай дзейнасці — дыктуе пэўныя агульныя прынцыпы, некаторыя з якіх я ў свой час пастараўся сфармуляваць наступным чынам: 1) паўната прадстаўлення і дакладнасць перадачы тэксту пры дапамозе шрыфтавога набору і апісальных сродкаў; 2) чытэльнасць тэксту; 3) паўната дадзеных пра сам рукапіс: яго атрыбуты як дакумента, архіўнай адзінкі, аб’екта даследчай увагі, крыніцы па гісторыі дзяржавы, народа і мовы, г. зн. тых дадзеных, якія прадстаўляюць яго як гістарычны помнік[2]; 4) сцісласць і ў той жа час паўната і дакладнасць фармулёвак публікатара; 5) лагічнае і зручнае для выкарыстання размяшчэнне структурных адзінак выдання; 6) адпаведнае шрыфтавое вылучэнне ўводных (загаловак, легенда), асноўных (тэкст), суправаджальных (заўвагі) і даведачных (навукова–даведачны апарат) частак выдання[3]. Галоўнымі з’яўляюцца першы і трэці прынцыпы, але вельмі істотнае значэнне маюць і іншыя, асабліва другі. Больш за тое, знаёмства з працай Дзярновіча падштурхнула мяне да фармулявання і яшчэ аднаго прынцыпу (пра гэта ніжэй). Усе названыя прынцыпы абумоўліваюць цэлы комплекс метадаў і прыёмаў.

Паспрабуем разгледзець, як рэалізоўваліся пералічаныя прынцыпы, дакладней, першыя тры, якая методыка выкарыстоўвалася пры гэтым. Бо ў значнай ступені менавіта ад рэалізацыі адзначаных прынцыпаў, ад выкарыстання той ці іншай методыкі залежыць, наколькі эфектыўна і аператыўна будзе весціся пошук, а таксама вывучацца і засвойвацца інфармацыя крыніцы і пра саму крыніцу.

Праца Дзярновіча складаецца з прадмовы („слова ад публікатара“; с. 7—9), нарыса па гісторыі архіўнага комплексу Moscowitica–Ruthenica (10—17), дзвюх схем (на першай схеме адлюстравана эвалюцыя комплексу, на другой — тое, што аўтар назваў „суадносінамі паняццяў аддзела і комплексу Moscowitica–Ruthenica“ (18—19), раздзела пад назвай „прынцыпы публікацыі кірылічных дакументаў“ (20—24), тэкстаў дакументаў і часткі навуковага апарату (загалоўкі, архіўныя шыфры, заўвагі па тэксце) (25—43), ілюстрацый („факсіміле“) дакументаў (44—50), каментараў да іх (51—81), пераліку скарочаных слоў, якія выкарыстоўваюцца ў крыніцах (82), тлумачальнага слоўніка (83—84) і спіса скарачэнняў (85—87).

Структура выдання даволі традыцыйная. Але чаго, здаецца, ніколі не сустракалася ў археаграфіі, дык гэта публікацыі ў адным зборніку аднаго і таго ж дакумента ў двух варыянтах. У выданні Дзярновіча адзін з іх называецца „лінгвістычным“, другі — „адаптаваным“.  Для кожнага варыянта характэрныя свае метады і прыёмы перадачы тэксту (гл. табліцу).

„Лінгвістычны“ варыянт

1. Вялікая літара выкарыстоўваецца толькі ў пачатку асобных раздзелаў дакумента, якія адасабляюцца пры дапамозе больш–менш значнага інтэрвалу.

2. Радковыя знакі рознага прызначэння захоўваюцца і ўзнаўляюцца ў тэксце.

3. Выкарыстоўваецца сучасная пунктуацыя.

4. Надрадковыя знакі захоўваюцца і перадаюцца ў тэксце.

5. Абрэвіятуры не раскрываюцца. Знак цітлы захоўваецца.

6. Вынасныя літары перадаюцца з дапамогай верхняга індэкса і курсіву. Знак цітлы захоўваецца.

7. Вынасная „и“ ( Дзярновіч называе яе „паерык“) перадаецца з дапамогай верхняга індэкса. Яе форма пры перадачы набліжана да формы рукапіснай.

„Адаптаваны“ варыянт

1. Пры ўжыванні вялікіх і малых літар выкарыстоўваюцца ў асноўным правілы сучаснай арфаграфіі. „Манархічныя тытулы (Кароль, Вялікі князь)“, геаграфічныя элементы афіцыйных тытулаў (напр., ваявода Віцебскі) пішуцца з вялікай літары.

2. Радковыя знакі рознага прызначэння не ўзнаўляюцца ў тэксце і не агаворваюцца.

3. Сучасная пунктуацыя не выкарыстоўваецца.

4. Надрадковыя знакі не перадаюцца і не агаворваюцца.

5. Абрэвіятуры раскрываюцца, прапушчаныя літары змяшчаюцца ў круглых дужках. Знак цітлы не перадаецца.

6. Вынасныя літары ўстаўляюцца ў радок і перадаюцца курсівам. Знак цітлы не захоўваецца.

7. Вынасная літара „и“ перадаецца як курсіўная „й“.

Такім чынам, у перадачы тэксту „лінгвістычным“ і „адаптаваным“ вырыянтамі налічваецца 7 істотных адрозненняў. Прааналізуем іх. Пачнем у першую чаргу з высвятлення таго, што з пералічанага ў першым слупку табліцы мае адносіны ўласна да лінгвістыкі (бо „варыянт“ называецца „лінгвістычным“).

Калі гаварыць пра рукапісную спадчыну таго часу, да якога адносяцца апублікаваныя дакументы, то сувязь выкарыстання вялікіх і малых літар з нормамі (сучаснай) арфаграфіі прасочваецца слаба. Паводле правілаў сучаснай арфаграфіі з вялікай літары пачынаюцца[4] першае слова кожнага самастойнага сказа, уключаючы і пачатак тэксту, а таксама імёны ўласныя, г. зн. нейкія індывідуальныя назвы. У апублікаваных дакументах да арфаграфічных прыёмаў у пэўнай (і не больш) ступені можна аднесці напісанне першай літары тэксту, а таксама першай літары раздзела. Падзел тэкстаў на сказы як на нейкія сінтаксічныя і сэнсавыя часткі не практыкаваўся (калі, безумоўна, не лічыць сказамі асобныя раздзелы ці падраздзелы тэксту, якія па аб’ёме маглі дасягаць старонкі і нават болей). Выразнага ўяўлення пра сказ (а значыць, і пра пачатак сказа) не было нават у канцы XVII ст. І таму наўрад ці пра яго наяўнасць можна сцвярджальна гаварыць у адносінах да XVI ст., а тым больш да XV ст. (калі сталі нават адасабляцца асобныя часткі тэксту дакумента: інтытуляцыя, інскрыпцыя, дата, а таксама буйныя падраздзелы ўнутры раздзелаў)[5]. Правіла пісаць уласныя імёны з вялікай літары не існавала. Не ўжываўся і прыём напісання з вялікай літары слоў, што абазначалі тэолага–агіяграфічныя паняцці (nomina sacra): „Богъ“, „Богородица“, „Троица“ і г. д. (з мэтай вылучэння гэтых слоў практыкаваўся іншы прыём, пра які ніжэй).

Між тым, нельга не заўважыць выпадкі выкарыстання вялікіх і павялічаных літар на пачатку слова, якія не былі падпарадкаваны правілам арфаграфіі. З вялікіх і павялічаных літар маглі пісацца любыя словы, незалежна ад таго, у якой сінтаксічнай пазіцыі яны стаялі, азначалі ўласныя імёны або агульныя. Колькасць такіх слоў павялічваецца ў XVII ст. Як можна растлумачыць гэтую з’яву?

Справа ў тым, што даўнія пісцы імкнуліся не толькі ўдасканальваць прыёмы выканання пісьма, але адначасова рабіць яго больш лёгкачытэльным. Каб тэкст чытаўся лёгка (а значыць, і хутка), ён павінен мець выразныя памежныя сігналы, г. зн. такія сігналы, якія служаць для размежавання адзінак тэксту — слоў[6]. У літарна–гукавым пісьме (самых розных пісьмовых сістэм) быў выпрацаваны найбольш дасканалы памежны сігнал, які, дарэчы, не вычарпаў свайго патэнцыялу і сёння — прабел паміж словамі. Але пры ўсёй сваёй дасканаласці прабел не заўсёды мог дзейнічаць самастойна. Гэта адносіцца ў першую чаргу да выканання хуткага („скарапіснага“) не звязнага пісьма. Як ні стараліся пісцы ствараць паміж словамі выразныя прабелы, пры высокім тэмпе ўзнаўлення пісьма большасць з іх з гэтай задачай не спраўлялася. У выніку на розных участках тэксту атрымліваліся прабелы самых розных памераў, у тым ліку і такія, якія па памерах (па выразнасці) нічым не адрозніваліся ад прабелаў паміж літарамі. Што пры пэўных умовах ствараць названыя прабелы — не такая простая задача, можна праверыць эксперыментальным шляхам у сучасных умовах. Паспрабуем выканаць ад рукі ў высокім тэмпе пісьмо „друкаванымі“ літарамі. Упэўнены, што некаторая (а быць можа, і значная) частка эксперыментатараў атрымае прабелы самых розных памераў, у тым ліку і такія, якія, уласна кажучы, прабелам паміж словам назваць будзе цяжка. Менавіта немагчымасць ва ўсіх выпадках пісаць у хуткім тэмпе так, каб пакідаць выразныя дыферэнцаваныя прабелы (вялікія паміж словамі і малыя паміж літарамі) і прывяла да фармавання сістэмы памежных сігналаў з мноствам элементаў: вынаснымі літарамі; літарамі асаблівых формаў, якія ставіліся ў пачатку слова; кропкамі паміж словамі і групамі слоў і г. д. Адным з памежных сігналаў сталі вялікія і павялічаныя літары, якія пісаліся ў пачатку слова, як ужо адзначалася, незалежна ад таго, азначала яно ўласнае імя ці агульнае, стаяла ці не стаяла ў той ці іншай сінтаксічнай пазіцыі[7].

Зрэшты, каб пераканацца, што асобная група літар выконвала функцыю памежных сігналаў, далёка хадзіць не трэба. Дастаткова азнаёміцца з ілюстрацый дакумента №1 „Віцебска–рыжскіх актаў“ (44). Дарэчы, хоць Дзярновіч ускосна і дэклараваў, што ён адзначае вялікія літары, на практыцы гэтай дэкларацыяй ён кіруецца непаслядоўна. Значыць, нейкае сумненне ў тым, што ўжыванне ўсіх вялікіх літар адносіцца да галіны арфаграфіі, у яго ўсё ж такі было. Калі надрукаваць згаданы дакумент з усімі вялікімі літарамі, ён будзе выглядаць наступным чынам (тут і далей тэкст перададзены спрошчана; сучасныя пунктуацыя і арфаграфія — у адносінах да імёнаў уласных і пэўных сінтаксічных пазіцый — выкарыстана наўмысна, каб наглядна паказаць суадносіны сучаснай і даўняй „арфаграфіі“, вялікія і павялічаныя літары вылучаны паўтлустым шрыфтам):

«От Миколая Немировича, старосты витебског(о) и мце|нског(о), паном вашеи м(и)л(о)сти: всим бурмистром и ратманом | наше приятельство с разъоумноженьемъ м(и)л (о)сти ва|шеи.

А також, милии панове, с пана нашег(о) приказань|емъ, наосвеценеишаго короля, пишу м(и)л(о)сти вашеи, | иж ми панъ наш, наосвеценеишіи корол, казал послати | ку вашеи м(и)л(о)сти, ижбы м(и)л(о)сть ваша то для пана нашего | кроля его м(и)л(о)сти оуделали мистра, обравши такого, | на мои руки прислали, што бы мел оу Витебску склепъ | вечаныи оправити. А то бы ваша м(и)л(о)сть, не мешкая, | для пана нашег(о), наосвеценеишог(о) короля, оуделали, ижбы борзеи | его ваша м(и)л(о)сть прислали. А справу тому мистру всю | подоимуя. А он, приехаши до пана нашег(о), о том ся | змовит, што маеть за свою работу заплату взяти. А пан | нашъ, наосвеценеишіи крол, рад ему заплату дас ту: | за то, о што ся коли съ его м(и)л(о)стью змовит. А то бы ваша | м(и)л(о)сть все оуделали на мои руки и на мои листъ.“ (с. 25, факсіміле дакумента № 1, с. 44)

Зрэшты, гэты прыклад не зусім удалы: і не толькі таму, што дакумент ранні (адносіцца да другой паловы XV ст.), але таксама і па той прычыне, што яго пісец, як і іншыя пісцы гэтага часу, імкнуліся часцей за ўсё павялічваць „и“ і „н“ (што, праўда, не супярэчыць сказанаму мной вышэй), а таксама першую літару радка, ствараючы такім чынам выразную мяжу тэкставага поля.

Калі гаварыць пра першую літару тэксту, якая мела вялікі памер, то яе прызначэнне яшчэ трэба высветліць. Аднак ёсць падставы сцвярджаць, што яе ўжыванне не адносіцца толькі да лінгвістыкі. Яе вытокі, відавочна, трэба шукаць у сакральнай функцыі пісьма. Прызначэнне дадзенай літары, верагодна, мае аналогію з першай літарай алфавіта, якой надаваўся асаблівы — сакральны — сэнс[8].

Значыць, вялікія і павялічаныя літары — гэта галіна не толькі лінгвістыкі, але і палеаграфіі — спецыяльнай гістарычнай навукі, якая вывучае знешні (графічны) аспект пісьма.

Тое ж самае можна сказаць і ў дачыненні да выкарыстання розных радковых знакаў, якія Дзярновіч называе „знакамі пунктуацыі“. Дзеля справядлівасці трэба сказаць, што і я раней у дачыненні да ўсіх радковых знакаў выкарыстоўваў згаданы тэрмін. І гэта было недакладнасцю, калі не памылкай. Тэрмінам „знакі пунктуацыі“ можна абазначыць толькі асобную групу знакаў. У адносінах да актавых дакументаў XV—XVI ст. маса радковых знакаў мела іншае прызначэнне.

З пункту гледжання сінтаксісу і пунктуацыі функцыі знакаў прыпынку заключаюцца 1) у размежаванні сінтаксічных адзінак, адасабленні іх адна ад адной, адзначэнні канца адной і пачатку іншай, адзначэнні заканчэння тэксту; 2) у вылучэнні, адасабленні сінтаксічных адзінак, вылучэнні іх з іх атачэння. Пры гэтым кожны знак прыпынку патрабуе пэўнай інтанацыі. Але ці можна назваць знакамі пунктуацыі, напрыклад, тыя кропкі, якія адзначаны Дзярновічам у яго выданні (гэтыя кропкі, за выключэннем адной, у публікацыі адзначаны ў верхняй частцы радка):

„Веможнымъ · а мне ласка|вымъ · паномъ · ратма|номъ · и справцомъ · места | Ризского · пану · Юри По|дле · а пану · Ганусу · Бу|[тте] · а пану Ганусу Зба|ку ма дан быти |“ (№3, с. 30);

„Притомъ намъ ласковии и мили зычливи п(а)н(о)ве вся рада | оселая · славного · места · Ризкого поведаемъ в(а)шеи м(и)л(о)сти | штож . тых часовъ приходилъ перед насъ мещанин места · | г(о)с(по)д(а)рьского Витебского Семенъ Иванавич Митяевъ зо всими | купцами · места · Витебского обтяжливе жалуючися на бра|каровъ ваших м(и)л(о)сти тых которые бракуют селедцы в месте | в(а)шеи м(и)л(о)сти Рызскомъ так теж и на всих купцовъ места Ризког(о) | которые продают албо меняют купцомъ нашимъ витебским · | селедцы · против товаровъ нашихъ руских што ж в тых селед|цохъ · браку в(а)шеи м(и)л(о)сти ризкого мают купцы н(а)ши витеб|ские великую шкоду для браку в(а)шее м(и)л(о)сти рызкого“ (№ 7, с. 40)

Я сумняваюся. Іх функцыі заключаліся яўна ў іншым. Да таго ж як растлумачыць выпадкі, прычым нярэдкія, калі кропкі (пасярэдзіне, або на ніжняй, або на верхняй лінейцы радка) прастаўляліся ледзь не пасля кожнага слова[9]. Калі ўлічваць, што названыя кропкі знаходзілі выкарыстанне не толькі ў богаслужбовых кнігах (гэтыя кнігі прызначаліся для шматразовага чытання, чыталіся ўголас нараспеў) і чытальных кнігах (згаданыя кнігі таксама былі разлічаны на шматразовае чытанне, практыка іх чытання ўголас таксама была пашыранай), але і ў дзелавой дакументацыі (якая не прызначалася для шматразовага чытання), то за кропкамі давядзецца прызнаць не дэкаратыўнае прызначэнне, як лічыць Дзярновіч (78), а таксама функцыі памежных сігналаў.

Больш за тое, відавочна, паміж кропкамі і прабеламі існуе самая непасрэдная сувязь. Першапачаткова словы і групы слоў (унутры аднаго раздзела ці падраздзела) адасабляліся пры дапамозе адных толькі кропак. Між тым, прастаўленне кропак падразумявала вылучэнне пэўнага прабелу. Калі апошні стаў больш–менш выразны, то разам з кропкай ён стаў выконваць аднолькавыя функцыі. Паколькі і прабелы, і кропкі лакалізаваліся аднолькава, надышоў час, калі павінны былі знікнуць або прабел, або кропка. Знікла кропка. У сувязі са сказаным звяртае на сабе ўвагу наступны факт. Добра вядома, што пры дапамозе кропак адбывалася вылучэнне лічбаў (у кірыліцы яны перадаваліся пры дапамозе літар). Функцыя названай групы кропак не выклікае сумнення: яны былі патрэбны для таго, каб пры чытанні не зблытаць лічбы з літарамі. Дык вось, у тых узорах пісьма, дзе няма кропак паміж словамі (а замест іх функцыянуюць прабелы), як правіла, адсутнічаюць і кропкі, што адасабляюць лічбы (замест іх таксама ставяцца прабелы), і наадварот. У беларускім скорапісе рэгулярнае вылучэнне прабелаў не адразу адмяніла кропкі, якія ў якасці памежнага сігнала сустракаюцца да канца XV ст. Эпізадычная рэанімацыя кропак у якасці памежных сігналаў скорапісу адбываецца ў другой палове XVI ст. Такім чынам, кропкі ўваходзяць таксама ў галіну палеаграфіі[10].

Разгледзім абрэвіятуры. Як вядома, яны падзяляюцца на два віды: 1) кантракцыя (per contractionem), ці сцяжэнне і 2) суспенсія (per suspensionem), ці ўсячэнне. Пры кантракцыі выкідаліся літары ўнутры слова, пры суспенсіі — літары ў канцы слова. Абавязкова скарачаліся словы, якія абазначалі „свяшчэнныя імёны“: „Гь“ („Господь“), „Снъ“ („Сынъ“), „Прркъ“ („пророкъ“) і інш. Нямецкі палеограф Людвіг Траўбе лічыў, што кантракцыя мае сакральнае паходжанне. На яго думку, гэты від скарачэння прыйшоў з яўрэйскага пісьма, у якім імя Бога перадавалася пры дапамозе чатырох літар — так званую „тэтраграму“ (поўнае імя Бога маглі ведаць толькі святары). Пры перакладзе Бібліі на грэцкую мову напісанне з чатырох літар спачатку захоўвалася. Аднак найбольш пашыраным стала перадача гэтага імя пры дапамозе кантракцыі „ӨС“ („ӨЕOС“ — „Бог“) і „КС“ („КYРЙОС“ — „Гасподзь“). Паводле гэтага ўзору былі створаны кантракцыі „ІНС“ і „ХРС“ і інш. Рыска над гэтымі словамі не была знакам скарачэння — так рабілася падкрэсліванне, якое прыцягвала да слова асаблівую ўвагу. Некаторыя даследчыкі аспрэчылі меркаванне Траўбе. Рутберг сцвярджаў, што nomina sacra з’явіліся спачатку ў тэксце Евангелля і толькі потым сталі выкарыстоўвацца пры перапісцы кніг Старога запавету. Ён лічыць, што прататыпам nomina sacra была скарочаная форма імя імператара ў грэцкім курсіве. Паап адзначаў, што „свяшчэнныя імёны“ фармаваліся павольна і паступова; побач са скарочанымі формамі вельмі доўга суіснавалі і поўныя[11]. Як бы там ні было, найбольш раннія паўднёваславянскія і ўсходнеславянскія кірылічныя помнікі адлюстроўваюць менавіта сакральны характар кантракцыі. Гэта праяўляецца, у прыватнасці, у строгай, кананічнай форме старажытнай цітлы — знака, які ставіўся над кантрагаваным словам: пераважна ў выглядзе прамой з дзвюма засечкамі па краях. У той жа час цітлы, што ставіліся над суспенсіямі і вынаснымі літарамі (выконвалі пераважна практычную функцыю), мелі больш „свабодную“ форму: у выглядзе двухскатнага даху, прамой лініі, крыху выгнутай лініі, раўнабаковай дугі.

Суспенсія, відавочна, з самага пачатку служыла практычным задачам: з яе дапамогай эканомілі месца на радку, прычым за кошт тых слоў, якія не адносіліся да кананічнага тэксту, ці вырашалі праблему завяршэння радка на галосную, калі перанос слова быў немагчымы ці немэтазгодны (радок заўжды павінен быў заканчвацца на галосную літару, ці на „ъ“ і „ь“, якія спачатку абазначалі паўгалосныя[12]; такая практыка існавала, у тым ліку і ў XVII ст.). Праблема эканоміі, дакладней, нават правільнага размеркавання тэксту, была тым больш актуальнай, што тэкст пісаўся ў два слупкі. Значыць, абрэвіятуры — гэта не адна лінгвістыка.

Як ужо адзначалася, вынасныя літары (per litteras suprascriptas) таксама былі элементам сістэмы памежных сігналаў[13]. Можна заўважыць, што ў найбольш старажытных кірылічных помніках прыём вынасу літар над радком выкарыстоўваўся ў спалучэнні з кантракцыяй, напрыклад, „м(и)л(о)сть“, „вл(а)д(ы)ко“, а таксама ў тых выпадках, што і суспенсія, прычым у спалучэнні з ёй: у канцы радка, напрыклад: „реч(е)“ (вынасныя літары ў прыведзеных прыкладах адзначаны курсівам). Такім чынам, у першым выпадку вынас літар над радком дапамагаў правільна прачытаць скарочанае слова (часта доўгае), у другім, як і суспенсія, служыў мэце вырашэння праблемы завяршэння радка на галосную літару. У далейшым першапачатковыя функцыі вынасных літар захоўваліся, але не дамінавалі. Даследчыкі ўкраінскага кірылічнага скарапіснага пісьма (кіеўскага скорапісу) XVII ст., якое амаль нічым не адрознівалася ад беларускага скорапісу гэтага часу, адзначаюць наступныя яго прыкметы: значную безадрыўнасць пісьма, набліжэнне яго да курсіву і адначасова наяўнасць невялікай колькасці скарачэнняў і вынасных літар[14]. Звязнае напісанне — адзін з памежных сігналаў. Павелічэнне звязнасці паміж літарамі аднаго слова натуральным чынам вяло да выразнасці прабелу паміж словамі, што рабіла непатрэбнымі іншыя памежныя сігналы. Апошняе адносіцца і да вынасных літар, колькасць якіх па меры павелічэння звязнасці пісьма зніжаецца (а ў рускім скорапісе, які, у адрозненне ад беларускага, не спыніў свайго развіцця, яны ў XVIII ст. увогуле знікаюць). Такім чынам, вынасныя літары — гэта таксама не „чыстая“ лінгвістыка.

Калі прыведзеныя тлумачэнні адносна паходжання скарачэнняў слушныя, то толькі да адной лінгвістыкі нельга аднесці і знак цітлы. Думка Траўбе, што цітла служыла для падкрэслівання слова, відавочна, мае пад сабой грунт. Можна меркаваць, што прастаўленне цітлы мела таксама і практычныя задачы: у выпадку скарачэння шляхам кантракцыі яна вылучала асобныя цэлыя словы; у выпадку суспенсіі — канец слова; вынасу літар, якія стаялі ў сярэдзіне слова — адсутнасць мяжы паміж словамі, вынасу літар у канцы слова — канец гэтага слова і адпаведна пачатак наступнага, г. зн. ва ўсіх пералічаных выпадках цітла выкарыстоўвалася ў якасці памежнага сігнала. Прымальна да вынасных літар (незалежна ад іх становішча ў слове) цітлы выконвалі дадатковую функцыю — падкрэсліваючы (у літаральным сэнсе) гэты памежны сігнал, г. зн. вылучаючы яго больш выразна.

Дзярновіч уводзіць у сферу лінгвістыкі і прыём адзначэння вынасной літары „и“, якую ён называе паеркам (23). Ён яе абазначае пры дапамозе верхняга індэкса знакам, які па форме набліжаны да графікі рукапіснай. Па першае, вынасная „и“ — гэта не паерак. Назву „паерак“ (ерак, ерчык, ерціца) меў надрадковы знак, які абазначаў прапушчаныя „ъ“ і „ь“[15]. Адзін з яго варыянтаў нагадваў варыянт вынасной „и“. Адсюль і блытаніна. Па–другое, хоць вынасная „и“ сапраўды была графемай (абазначала гук [j]), але яе графіка непасрэдна ўзыходзіць да радковай „и“. Іншымі словамі — гэта якраз графічны варыянт радковай „и“. Першапачатковы варыянт вынасной „и“ — дзве вертыкальныя або нахіленыя рысачкі ці дужкі, з другой чвэрці XVI ст. яе форма амаль нічым не адрознівалася ад „и“. Тое, што спасцігла яе далей — стала нагадваць лацінскую s — агульная з’ява для ўсіх цітлападобных літар[16]. Каб мацней наблізіць цітлападобныя літары да формы цітлы, з імі праводзілі самыя розныя графічныя маніпуляцыі: іх расцягвалі і звівалі („м“), клалі на бок („з“, „р“), ніжнія вынасныя элементы адводзілі ўбок („ц“) ці наогул выдалялі („д“) і г. д. Тое ж самае адбываецца і з вынасной „и“. Калі з апошняй трэці XVI ст. у беларускім скорапісе цітлы сталі больш вузкімі і выпуклымі, а з першай чвэрці XVII ст. часта пісаліся як перавернутыя s, вынасная „и“ набывае форму s (у апошняй трэці XVI ст. — у шэрагу выпадкаў, а з пачатку XVII ст. — рэгулярна), а таксама дужкі[17]. Дарэчы, з сярэдзіны XVI ст. для абазначэння ётаванай „і“ пачынае выкарыстоўвацца і варыянт у выглядзе дзвюх гарызантальных паралельных прамых ці крывых, якія злучаны касой рыскай. Яго вытокі, відавочна, таксама трэба шукаць у графіцы радковай „и“. Такім чынам, яшчэ раз паўторым, вынасная s — гэта ўсяго толькі графічны варыянт радковай „и“. Калі Дзярновіч абірае шлях абазначэння гука [j] пры дапамозе спецыяльнага знака, то гэты знак ва ўсіх выпадках павінен быць аднолькавым, але ім выкарыстоўваюцца тры розныя знакі (23). Значыць, такім чынам адлюстравана графіка літар. А гэта ўжо адносіцца толькі да палеаграфіі.

Зрэшты, трэба прызнаць, што ў галіне палеаграфіі міжпрадметныя сувязі гісторыі і лінгвістыкі з’яўляюцца настолькі цеснымі, што вызначыць выразную мяжу паміж дзвюма гэтымі сферамі гуманітарнай навукі (гісторыяй і лінгвістыкай) немагчыма. Натуральна, што ў сувязі са сказаным называць адзначаны спосаб перадачы тэксту „лінгвістычным“ варыянтам не выпадае. Яго больш мэтазгодна ахарактарызаваць як палеаграфічна–лінгвістычны ці лінгвістычна–палеаграфічны. Калі б Дзярновіч не стаў прыпісваць сабе права на аўтарства тэрміна „лінгвістычны варыянт“[18], то ў якасці контраргумента ён мог бы спаслацца на даўнюю традыцыю выкарыстання гэтага тэрміна. Аднак у любым выпадку падобныя традыцыі (якія не маюць пад сабой фактычных падставаў) варта абавязкова ламаць. З іншага боку, чаму пры выданні гістарычнай крыніцы павінен дамінаваць нейкі адзін яе бок, і менавіта лінгвістычны?

Больш пытанняў выклікаюць прыёмы выдання крыніцы: у двух варыянтах, а таксама перадача тэксту ў адным з варыянтаў („лінгвістычным“) з узнаўленнем у самім тэксце радковых і надрадковых знакаў, цітлаў, вынасных літар пры дапамозе верхняга індэкса, нераскрытых абрэвіятур пры ігнараванні сучасных знакаў прыпынку.

Увогуле праблема прынцыпаў, метадаў і прыёмаў перадачы тэксту з’яўляецца цэнтральнай у археаграфіі. У аснове археаграфічнай практыкі ляжыць ідэя множання навукова апрацаваных копій пісьмовай гістарычнай крыніцы пры дапамозе даступных (адносна простых і танных з пункту гледжання тэхналогіі вытворчасці і танных з пункту гледжання рэалізацыі) сродкаў. Найбольш даступным спосабам з’яўляецца на сённяшні дзень друк шрыфтавым наборным спосабам. Тэкст — найбольш важная частка пісьмовай крыніцы. Ён не толькі перадае вусную інфармацыю, якая ўяўляе цікавасць для гісторыкаў, але і служыць крыніцай дадзеных па гісторыі мовы, што з’яўляецца ўжо сферай лінгвістыкі. Паколькі масты паміж гістарычнай навукай і лінгвістыкай яшчэ даволі хісткія, гэта абумовіла ўжыванне „спажывецкіх“ адносінаў да тэксту, калі кожны з названых бакоў ігнаруе інтарэсы іншага. Апошняе і прывяло да з’яўлення ў археаграфіі двух асноўных кірункаў у перадачы тэксту: першы — „лінгвістычны“ (ён называецца яшчэ і „дыпламатычным“), які мае на мэце пры дапамозе тэксту адлюстраваць у тым ліку дадзеныя пра мову, другі — „крытычны“ (адаптаваны), мэтай якога з’яўляецца ў першую чаргу перадача вуснай інфармацыі крыніцы. У цяперашні час, па меры павелічэння міжпрадметных сувязяў паміж гісторыяй і лінгвістыкай, можна канстатаваць новыя падыходы ў вывучэнні крыніц, калі набывае важнасць даследаванне ўсіх іх прыкмет (не толькі ўнутраных, але і знешніх), што ў сваю чаргу стымулюе развіццё такіх спецыяльных гістарычных навук, як палеаграфія, дыпламатыка, кадыкалогія, тэксталогія і інш. Таму сёння для гісторыка не дастаткова ўзнавіць толькі тэкст дакумента, яму патрэбна інфармацыя пра тое, якімі прыкметамі характарызуецца пісьмо тэксту, на чым выкананы гэты тэкст і г. д. Зрэшты, менавіта сукупнасць усіх прыкмет дакумента дае нам права гаварыць пра яго як пра гістарычную крыніцу. Так сталася, што лінгвісты, адзначаючы розны „дапаможны апарат“ тэксту, — розныя радковыя і надрадковыя знакі, — фіксуюць іх у публікацыі менавіта там, дзе ім належала быць у тэксце крыніцы, прычым робяць гэта з дапамогай даволі абмежаваных паліграфічных сродкаў. У пэўнай ступені пад уплывам лінгвістаў так пачалі рабіць у некаторых „гістарычных выданнях“. І хоць „магія“ тэксту даволі моцная, тым не менш няма падставаў адмаўляць права яшчэ адной спецыяльнай гістарычнай навукі — археаграфіі — карыстацца сваімі спецыяльнымі метадамі, а не толькі далёкім ад дасканаласці „фатаграфаваннем паліграфічнымі сродкамі“.

Увогуле, на чым грунтуецца прынцып, што ўсё змешчанае ў тэксце крыніцы трэба абавязкова адлюстраваць у публікацыі тэксту, прычым выконваць такім спосабам, як гэта зроблена ў крыніцы? Няўжо прыхільнікаў названага прынцыпу так моцна цісне імкненне любой цаной данесці знешні вобраз тэксту? Натуральна — гэта немагчыма, калі для прадстаўлення і перадачы тэксту абіраецца шрыфтавы наборны спосаб, а не факсімільны. Пра нейкія іншыя імкненні я здагадацца не магу.

Пры вырашэнні праблемы перадачы тэксту трэба зыходзіць з наступнага. Па–першае, публікатар перадае не проста тэкст, а вынікі яго навуковай крытыкі. Прыступаючы да працы, ён, на першы погляд, зыходзячы са сваіх прафесійных навыкаў і ўменняў, распрацоўвае нейкія агульныя падыходы, пачынаючы ад агульных прынцыпаў публікацыі і заканчваючы прыватнымі тэхнічныя прыёмамі. Але вынікам напружання яго інтэлектуальных сіл у гэтым выпадку чамусьці застаецца, па–сутнасці, механічнае капіяванне.

Па–другое, сучасны друкаваны тэкст з яго паліграфічнымі і лінгвістычнымі нормамі (сучаснай арфаграфіяй, пунктуацыяй, шрыфтамі і г. д) з’яўляецца прадуктам працяглай эвалюцыі, у выніку якой адбываўся пошук і адбор найбольш дасканалых сродкаў яго перадачы. Плёнам гэтай эвалюцыі мы і карыстаемся сёння. Якія існуюць матывы абіраць іншы шлях і ўступаць у супярэчнасць з сучаснымі дасягненнямі?

Па–трэцяе (і гэта галоўнае), пры сваёй дасканаласці сучасны шрыфт не можа адлюстраваць усіх нюансаў рукапіснага пісьма, а тым больш асаблівасцяў індывідуальнага пісьма (почырку)[19]. А сёння навука не можа задаволіцца агульнай інфармацыяй. Калі гаварыць, напрыклад, пра радковыя і надрадковыя знакі, мала толькі адзначыць іх месца размяшчэння і перадаць іх нейкім падобным знакам (а менавіта так і адбываецца пры выкарыстанні нават самых спецыялізаваных паліграфічных сродкаў), трэба даць дакладную выяву. Адныя і тыя ж надрадковыя знакі маглі мець розныя формы, памеры і іншыя прыкметы. У шэрагу выпадкаў менавіта ў дэталях гэтых прыкмет і заключаецца адказ на пытанне: што гэта за знак.

За час працы над публікацыяй гістарычных крыніц я выпрацаваў прынцып: калі не рашаецца тэхнічны бок праблемы, тады памылку трэба шукаць у агульным метадзе. Праблем тэхнічнага характару ў Дзярновіча багата, і гэтага ён не хавае. „Па тэхнічных прычынах“, нягледзячы на разнастайнасць формаў і памераў цітлаў, якія фігуруюць у апублікаваных дакументах, Дзярновіч абірае адзін — „стандартны“ — варыянт (21), надрадковыя знакі прастаўляюцца не проста над літарамі (дзе ў большасці выпадкаў яны і павінны стаяць), а ўверсе справа ад іх (21—22). Гэтыя праблемы нараджаюць у Дзярновіча думку, якую ён палічыў вельмі важнай, каб зрабіць адступленне і падзяліцца ёй з чытачом: найбольш спрошчаныя варыянты перадачы тэксту распрацоўваліся ў „эпоху“, калі кампутарныя тэхналогіі былі недаступныя (22). Праблема, на першы погляд, банальная: у табліцы сімвалаў персанальнага кампутара Дзярновіча не аказалася цітлаў патрэбнай формы і знакаў, што маглі быць размешчаны непасрэдна над літарай. У сувязі з гэтым адзначым, што публікацыя тэксту з надрадковымі знакамі, у тым ліку і з цітламі, не з’яўляецца наватарствам (пра гэта ніжэй), і што ў „эпоху“ няведання кампутарных тэхналогій такія праблемы вырашаліся куды больш паспяхова. Тэхнічныя абмежаванні ў працы археографа–публікатара, вядома, ёсць заўжды. Гэтага ніхто не адмаўляе. Аднак Дзярновіч, абраўшы згаданыя прыёмы публікацыі, яшчэ мацней звузіў кола сваіх магчымасцяў.

Па нашым глыбокім перакананні згаданыя праблемы будуць вырашаны, прычым значна больш удала, у тым выпадку, калі інфармацыя пра радковыя і надрадковыя знакі будзе размешчана ў навуковым апараце (легендзе і заўвагах па тэксце). Дарэчы, у адносінах да некаторых відаў працы з тэкстам — гэта даўно выпрацаваная і апрабаваная практыка. Ад апошняй не адмаўляецца і Дзярновіч, калі ў заўвагах паведамляе, напрыклад, пра асаблівасці размяшчэння тэксту і неразборлівыя месцы.

Між іншым, я не ведаю ніводнай публікацыі крыніцы, у тэксце якой, напрыклад, як і ў яе арыгінале была б пастаўлена клякса; літара была надрукавана па іншай літары, калі ў арыгінале выпраўленне было зроблена шляхам напісання адной літары па другой і г. д. Але калі публікатар не робіць гэтага, значыць, ён павінен быць паслядоўны ў іншых выпадках.

Пры перамяшчэнні звестак па тэксце ў навуковы апарат магчымасці публікатара даць вычарпальную інфармацыю, напрыклад, пра радковыя і надрадковыя знакі, значна павялічваюцца. Там можна надрукаваць інфармацыю пра месца размяшчэння, форму, колер чарніла і іншыя прыкметы таго ці іншага знака практычна ў любым аб’ёме, размясціць яго клішэ — выкананае ад рукі ці скапіяванае і апрацаванае на кампутары (як бачна, кампутарныя тэхналогіі не такія ўжо абмежаваныя). Менавіта так рэкамендавалася ў маіх „Метадычных рэкамендацыях“[20] (пра клішэ мы, праўда, не згадвалі), так зрабілі расійскія публікатары С. Каштанаў і Л. Сталярова ў зборніку „Россия и греческий мир в XVI веке“[21]. Магчымасці выкарыстання навуковага апарату я паспрабаваў паказаць у „Метадычных рэкамендацыях“. Дадам толькі, што гэтыя магчымасці, па–сутнасці, не абмежаваныя для прадстаўлення і перадачы не толькі тэксту, але і значнай часткі прыкмет крыніцы (у тым ліку і знешніх).

Магчымы і іншы спосаб публікацыі крыніцы, і ён, напэўна, на сёння самы перспектыўны, а менавіта: спалучэнне двух відаў публікацыі тэксту — шрыфтавым наборным спосабам і факсімільным (шляхам лічбавання крыніцы). Навуковы апарат у выглядзе легенды і заўваг па тэксце пры гэтым захоўваецца, але ён набывае дадатковы статус — кантрольны.

Такім чынам, пытанне „што важней — максімальна адэкватная перадача арыгіналу выдавецкім спосабам ці чытабельнасць зместу дакумента?“ (20), якім задаецца Дзярновіч, трэба аднесці да ліку рытарычных. Бо тое, што Дзярновіч называе „адэкватнай перадачай арыгіналу“ і чытабельнасцю „зместу“ (Дзярновіч, відаць, хацеў сказаць „тэксту“), могуць быць рэалізаваны адначасова.

Складваецца ўражанне, што ў асобе публікатара з пераменнай перавагай жорстка змагаюцца тры якасці: недастатковы вопыт працы ў галіне археаграфіі, адсутнасць самастойнага мыслення, а таксама завышаныя прэтэнзіі на першынства ў рашэнні шэрагу метадычных праблем гэтай навукі.

Ужо гаварылася, што Дзярновіч нясціпла прыпісаў сабе аўтарства тэрміна „лінгвістычны варыянт“. Між тым, гэты тэрмін даўно і добра вядомы ў археаграфіі (лінгвістычны метад ці спосаб). Наўрад ці Дзярновіч мог не ведаць „Правілаў лінгвістычнага выдання помнікаў старажытнарускай пісьменнасці“ (склала В. Князеўская), якія былі выдадзены яшчэ ў 1961 г. Менавіта „лінгвістычны“ спосаб падразумявае ўжыванне, у прыватнасці, такіх прыёмаў, як захаванне літар, што выйшлі з ужытку; перадачу надрадковых знакаў (у тым ліку цітлаў) і знакаў прыпынку (пад якімі часта падразумяваюць памежныя сігналы); перадачу вынасных літар пры дапамозе верхняга індэкса (над радком) — інакш кажучы ўсё тое, што і прапаноўвае Дзярновіч. „Лінгвістычны“ спосаб шырока выкарыстоўваўся раней і выкарыстоўваецца сёння пераважна лінгвістамі як у навуковых выданнях (пры публікацыі[22], апісанні крыніц[23], цытаванні[24]), так і ў навучальных[25]. Уласна кажучы, яго ўжыванне сярод лінгвістаў з’яўляецца правілам. „Лінгвістычныя“ патрабаванні адлюстраваны і ў „гістарычных выданнях“, напрыклад, у вядомых „Новгородских грамотах на бересте…“, што выходзяць з 1953 г. „Лінгвістычны“ спосаб мае і яшчэ адну назву — „дыпламатычны“. Сучасны ўкраінскі археограф Німчук прыводзіць наступныя прыёмы „дыпламатычнага“ спосабу перадачы тэксту: надрадковыя знакі захоўваюцца і друкуюцца над радком[26]; розныя літары, якія выкарыстоўваюцца для абазначэння аднаго і таго ж гука, захоўваюцца[27]; абрэвіятуры не раскрываюцца[28]; перадаюцца радковыя знакі[29]; размеркаванне вялікіх і малых літар захоўваецца такім, як і ў крыніцы[30]. Гэтыя прыёмы характэрныя і для такога спосабу перадачы тэксту, які Німчук вызначае як дыпламатычна–крытычны[31]. У пэўнай ступені прадстаўлены яны ў прапанаваным тым жа аўтарам крытычна–дыпламатычным спосабе[32].

Дзярновіч не лічыць патрэбным паведаміць чытачу пра наяўную практыку. Яе як быццам не існуе, і тое, што ім прапануецца, робіцца быццам упершыню. Таму яму не даводзіцца даваць ацэнку наяўным падыходам, аналізаваць сучасныя метады і прыёмы, „чапляцца“ за спрэчныя ў тэорыі і практыцы моманты. Зразумела — іх няма. Дзярновіч задаецца простымі пытаннямі і тут жа дае на іх простыя адказы. Усё гэта робіцца спакойным і крыху прыўзнятым тонам глыбокага і аўтарытэтнага спецыяліста. Між тым, праблема ў тым і заключаецца: пытанні, на якіх акцэнтуе ўвагу Дзярновіч, маюць багатую гістарыяграфію. Аднак пра сваіх папярэднікаў ён не палічыў патрэбным сказаць ні слова.

Затое калі гаворка зайшла пра „адаптаваны“ варыянт перадачы тэксту, Дзярновіч не пашкадаваў месца ў падрадковых заўвагах для своеасаблівага „чорнага спісу“ метадычных рэкамендацый, у якіх, як ён лічыць, гэты варыянт прапануецца. Ці то з прычыны павярхоўнага знаёмства з гэтымі рэкамендацыямі, ці з–за празмернага імкнення паказаць сваё першынства ў гэты спіс трапілі працы, якія адлюстроўваюць самыя розныя спосабы перадачы тэксту. Больш за тое, спецыфіка некаторых з гэтых прац у тым, што ў іх апублікаваны рэкамендацыі адначасова для двух спосабаў перадачы тэксту: дыпламатычнага (=„лінгвістычнага“) і папулярнага (=„адаптаванага“), як, напрыклад, у „Правілах“ Страшко. Прычым апошні згаданую спецыфіку сваёй працы адлюстраваў у яе назве[33]. Усё гэта зусім не збянтэжыла Дзярновіча. Калі пазнаёміцца са зместам „Правілаў“ Страшко, то навізна методыкі Дзярновіча стане зусім уяўнай. Вось што прапануе Страшко для публікацыі тэксту дыпламатычным спосабам. Захоўваюцца ўсе кірылічныя літары, уключаючы „ъ“ і „ь“[34], вынасныя літары ўзнаўляюцца пры дапамозе верхняга індэкса[35]; перадаюцца паеркі[36], дыякрытычныя знакі[37]; скарачэнні (з цітламі ці без іх) не расшыфроўваюцца[38], выкарыстанне вялікіх і малых літар захоўваецца такім, як у крыніцы[39]; знакі пунктуацыі, ужытыя ў крыніцы, захоўваюцца[40]. У дадатку змешчаны ўзор публікацыі тэксту дыпламатычным спосабам[41]. Дык чаго ж няма ў Страшко з таго, што ёсць у Дзярновіча?

Але як „элегантна“ Дзярновіч адмежаваўся ад пералічаных выданняў: яны ў аснове сваёй (тэрмін Дзярновіча) адпавядаюць правілам адаптаванага варыянта публікацыі тэксту (22—23). Што азначае ў святле сказанага „ў аснове сваёй“: у сярэднім арыфметычным?[42]

Дасталося ад Дзярновіча і маім „Метадычным рэкамендацыям“ — яны таксама трапілі ў лік „адаптаваных“. Між тым, у раздзеле „Рэкамендацый“, прысвечаным прадстаўленню і перадачы тэксту, ясна сказана, што выкарыстоўваюцца ў асноўным усе літары, якія выйшлі з ужытку[43] (не друкуецца адна з так званых дублетных літар, бо калі адна з іх захоўваецца, другая сама сабой падразумяваецца; не ўжываецца „й“ — такой літары не існавала, а была „и“ з надрадковым знакам, якія адзначаюцца асобна, як і ўсе астатнія падобныя знакі), вынасныя літары хоць і перадаюцца ў радку, але вылучаюцца курсівам[44]; хоць прапушчаныя ў скарачэннях літары і ўносяцца ў радок, але ставяцца ў круглых дужках[45]; хоць знакі прыпынку (цяпер бы я выказаўся інакш — „радковыя знакі“), якія ёсць у тэксце, і не ўзнаўляюцца, але пра іх наяўнасць гаворыцца ў заўвагах[46]; тое ж самае адносіцца і да надрадковых знакаў[47]. Такім чынам, я абсалютна не ігнарую радковыя і надрадковыя знакі, але рэкамендую фіксаваць іх іншым (як лічу, больш дасканалым) спосабам. Акрамя таго, я рэкамендую пэўны склад элементаў, а таксама прыёмы апісання радковых і надрадковых знакаў[48]. Калі быць паслядоўным, то такому наватару, як Дзярновіч, варта было б адзначаць, апрача абрэвіятур, таксама і такі тып скарачэння, як лігатуры. Як гэта можна зрабіць — таксама напісана ў „Метадычных рэкамендацыях“[49].

У той жа час, калі спасылка даецца на Каштанава (як на прыхільніка „адаптаванага“ варыянта перадачы тэксту), то чаму адзначаюцца раннія (метадычныя рэкамендацыі па выданні „Актаў Рускай дзяржавы“ Каштанава, упершыню надрукаваныя ў 1998 г., былі распрацаваны ў 1987 г.[50]), а не апошнія яго працы (як згаданы зборнік „Россия и греческий мир в XVI в.“)?

Што тут перамагае: нястрымны „дух наватарства“ ці элементарная недасведчанасць — для мяне незразумела. У любым выпадку, стыль і асаблівасці працы Дзярновіча тут праяўляюцца надзвычай рэльефна.

Характарыстыку стылю працы публікатара „Віцебска–рыжскіх актаў“ можна дапоўніць. Мала таго, што ўзор публікацыі прыняты звонку, гэты ўзор успрымаецца публікатарам як канон, ад якога ён амаль не адыходзіць. Адсюль „фармальнасць“ (тэрмін „фармальны“ не трэба блытаць з тэрмінам „фармалізаваны“) шэрагу прыёмаў публікацыі. Незразумела, чаго дамагаецца публікатар, калі ў „лінгвістычным“ варыянце ён не раскрывае абрэвіятуры і захоўвае цітлы, пры тым, што ў „адаптаваным варыянце“ цітлы раскрываюцца, а літары, што ўносяцца ў слова, заключаюцца ў круглыя дужкі. Бо апошнія для таго і патрэбны, каб паведаміць пра склад абрэвіятуры і такім чынам адасобіць літары абрэвіятуры ад тых, што ўнесены публікатарам. Незразумела таксама, чаму вынасныя літары Дзярновіч узнаўляе пры дапамозе верхняга індэкса[51] і процістаўляе гэты прыём „адаптаванаму“ — калі вынасная літара перадаецца курсівам. І той, і іншы прыёмы выконваюць аднолькавую функцыю — абодва сігналізуюць, што літара вынесена над радком[52]. Нельга зразумець і мэтазгоднасць прыёму захавання цітлаў пры абрэвіятурах і вынасных літарах. Хто больш–менш знаёмы са старым пісьмом, ведае, што і першы, і другі прыёмы скарачэння суправаджаліся цітламі. Калі адзначаны адначасова і абрэвіятура, і вынасная літара, неабходнасць інфармаваць пра цітлу адпадае. У гэтым правіле можа быць толькі два выключэнні: калі цітла пастаўлена памылкова (наўрад ці „для прыгажосці“, як піша Дзярновіч; с. 21), і калі выносіцца цітлападобная літара. Аднак і пра тое, і пра гэта можна паінфармаваць у навуковым апараце, прычым зрабіць гэта больш дакладна.

Апрача таго, творчы запал Дзярновіча не ведае межаў там, дзе яго варта было б утаймаваць. Я маю на ўвазе два блокі інфармацыі навуковага апарату выдання. Першы блок аб’ядноўвае ў асноўным звесткі часткова пра літарнае абазначэнне гукавога складу слоў, часткова пра асаблівасці размяшчэння „дублетных“ літар, часткова пра склад радковых і надрадковых знакаў. Другі блок (ён вылучаны ў асобную частку і называецца „актавы пратакол“) змяшчае дадзеныя пра межы кампанентаў фармуляра дакументаў. Дарэчы, інфармацыя пра графічныя варыянты літар прыводзіцца ўперамешку з інфармацыяй пра графемы, як быццам гэта адно і тое ж (напрыклад, „літара к перадаецца як дзве дужкі. Для перадачы я выкарыстоўваюцца літары ѧ (пасля зычных) і ıa (пасля галосных) <…>; c.51). Зразумець сэнс некаторых фраз тыпу „характэрная функцыя літары û — злучнік паміж словамі“ (68) ці „характэрная функцыя літараў û і â — злучнік паміж словамі“ (70) без дадатковых тлумачэнняў немагчыма. Але гаворка не пра гэта. Усё, што змяшчае першы блок, адлюстравана ў „лінгвістычным“ варыянце тэксту. Таму няма неабходнасці паўторна фіксаваць гэтую інфармацыю[53].

Але чым асабліва здзівіў Дзярновіч, дык гэта другім блокам інфармацыі. Калі інфармацыя названага блока разлічана на больш–менш падрыхтаванага чытача, дык навошта яму пры наяўнасці апублікаванага тэксту адзначаць, з якіх дыпламатычных кампанентаў складаецца дакумент, а таксама „вадзіць пальцам“ і паказваць, напрыклад, дзе заканчваецца нарацыя і пачынаецца дыспазіцыя? А калі ставяцца задачы азнаямленчага характару, то варта было б, па крайняй меры, растлумачыць, што абазначаюць гэтыя мудрагелістыя словы (хаця б шляхам прывядзення беларускіх адпаведнікаў).

Сказанае дае нам падставы сфармуляваць яшчэ адзін прынцып археаграфічнай працы (што было абяцана ў самым пачатку): прынцып кампактнасці інфармацыі пра крыніцу. Іншымі словамі — інфармацыя пра крыніцу ў выданні не павінна паўтарацца (незалежна ад формы прадстаўлення). Гэтым прынцыпам Дзярновіч не кіруецца.

У святле сказанага прынцыпы і методыку працы Дзярновіча спрошчанымі назваць нельга, але прымітыўнымі — можна. Метадалагічны гібрыд, які прапанаваў Дзярновіч, негатыўным чынам адлюстроўваецца на працэсе пошуку, вывучэння і засваення той інфармацыі крыніцы і пра крыніцу, якую ён размясціў у „Віцебска–рыжскіх актах“.

Цяпер звернемся да праблемы паўнаты гэтай інфармацыі. Тое значэнне, якое Дзярновіч надае радковым і надрадковым заўвагам, прымушае пачаць менавіта з іх. Паводле ўласнага прызнання, ён не змог кампутарнымі сродкамі зафіксаваць форму цітлаў і з мэтай іх абазначэння абраў адзін яе „стандартны“ варыянт. На самай справе, такіх варыянтаў у выданні некалькі, але ў любым выпадку яны не адлюстроўваць усе тыя варыянты цітлаў, якія сустракаюцца ў тэксце апублікаваных дакументаў. Дзярновіч паспрабаваў вырашыць гэтую праблему шляхам сціслага апісання формы цітлаў у навуковым апараце. Але такое апісанне даецца, на жаль, толькі ў адносінах да дакументаў № 1 і 4, 5. У археаграфіі важнае значэнне мае прынцып фармалізаванасці структуры і зместу навуковага апарату, які праяўляецца, у прыватнасці, у тым, што падзел на структурныя адзінкі і склад апошніх у дачыненні да ўсіх дакументаў аднолькавы, за выключэннем, безумоўна, тых выпадкаў, калі прадмет адзначэння адсутнічае (г. зн., напрыклад, калі вадзяны знак ці пячатка адсутнічаюць, то іх і не апісваюць). Зусім нічога не сказана пра форму іншых надрадковых знакаў, у той час як Дзярновіч у раздзеле аб „прынцыпах публікацыі кірылічных дакументаў“ робіць намёк на ўмоўнасць іх формаў у публікацыі (бо перадаюцца машынна–кампутарнымі сродкамі; с.21).

Пісьмо ўсіх апублікаваных дакументаў у Дзярновіча апісваецца ў асноўным толькі такім чынам: „Скорапіс. Пісьмо выразнае. Націск моцны“. Гэтыя элементы апісальнага артыкула пісьма прапаўноўваліся мной у „Метадычных рэкамендацыях“[54]. Аднак у выданні Дзярновіча яны выглядаюць бязглузда, паколькі від пісьма („скорапіс“), ступень выразнасці пісьма і націск пяра („вага пісьма“) — адзінкі, якія выдраны з аб’ёмнага блока прапанаванай інфармацыі. Толькі ў каментарах да дакумента № 1 прыведзены дадатковыя звесткі пра пісьмо. Так, паведамляецца, што „ў літары а бакавая рыска значна выступае ўверх і ўніз за межы радка. W мае высокую сярэдзіну <…>. Верхнія часткі літар ъ і ѣ выступаюць за межы радка. Літара т часам мае апушчаныя да нізу радка загіны, часам яе верхняя частка выступае за межы радку. Літара к перадаецца як дзве дужкі“ (51). Па нейкай прычыне Дзярновіч спыніўся толькі на дзвюх прыкметах пісьма: ступені мінускулізацыі пісьма[55] (наяўнасць вынасных элементаў у „а“, „ъ“ і ѣ) і формах асобных літар[56]. Чаму б не ахарактарызаваць пісьмо яшчэ і па наступных прыкметах, напрыклад, па тэмпе руху; пераважнай працягласці рухаў пяра — вышыні (памеру) і прапорцыі літар; сіметрычнасці і суразмернасці літар; вуглу нахіла; агульнай (пераважнай) форме рухаў пяра; звязнасці рухаў; дукту; форме рухаў пяра пры напісанні і злучэнні элементаў літар і саміх літар паміж сабой; тыпе злучэння рухаў пры напісанні элементаў літар і саміх літар; колькасці рухаў (прыёмаў) пры напісанні элементаў літар і саміх літар; варыянтнасці літар; характару і колькасці скарачэнняў (абрэвіятур, лігатур, вензеляў і вынасных літар) у асноўным тэксце; сістэме памежных сігналаў і інш. Ці не таму, што аўтар гэтых радкоў (калі характарызаваў тыповыя прыкметы беларускага скорапісу другой паловы XV ст.) у адной з гутарак з Дзярновічам не паспеў імі падзяліцца? Я не здзіўлюся, што Дзярновічам у адной з наступных публікацый будуць „улічаны“ і толькі што прыведзеныя прыкметы пісьма (праўда, выкарыстаныя — так чамусьці думаецца — не ў адпаведнасці з іх рэальным зместам) без спасылкі на крыніцу інфармацыі.

Цікава, што Дзярновіч сапраўды ўпэўнены, што палеаграфічнае апісанне выдадзеных дакументаў дадзена ім падрабязна[57]. Напэўна, у сувязі менавіта з гэтым яго не пакідае зманлівая мара „пабудовы схемы эвалюцыі старабеларускага пісьма ў Віцебску з улікам характэрных прыёмаў арганізацыі тэксту і яго ўпрыгожваннем, з вызначэннем індывідуальных асаблівасцяў пісараў і дзякаў, а таксама іх ідэнтыфікацыя“ (22). Больш за тое, робіцца намёк на стварэнне ў перспектыве гістарычна–псіхалагічных тыпаў складальнікаў дакументаў на падставе іх почыркаў (!?) (8). Калі пад „індывідуальнымі асаблівасцямі пісараў і дзякаў“ маецца на ўвазе характарыстыка почыркаў (не пісьма), я б мог падказаць, якія прыкметы, апрача адзначаных (для пісьма), павінен фіксаваць публікатар. У любым выпадку, пры такой дасведчанасці ў галіне палеаграфіі і почырказнаўства выношваць грандыёзныя планы (некаторыя з якіх, праўда, мяжуюць з фантастыкай) — справа ненадзейная. Не варта забываць і пра тое, што каб абагульніць вынікі вывучэння якога–небудзь прадмета, апошні трэба спачатку прааналізаваць. У дадзеным выпадку рана гаварыць нават пра зародкі аналізу.

Публікатар яўна наўмысна не паведамляе, па чым зроблена публікацыя „Віцебска–рыжскіх актаў“, хоць для ўсіх іншых публікатараў размяшчэнне гэтай інфармацыі ў выданні з’яўляецца правілам. Гэтая інфармацыя для карыстальніка ўяўляе важнасць з практычнага пункту гледжання, а менавіта ў сувязі з тым, як ставіцца да вынікаў апрацоўкі апублікаванага дакумента. Асабіста для мяне відавочна, што „Віцебска–рыжскія акты“ падрыхтаваны да друку паводле не арыгінала, а мікрафільма (калі не памыляюся, пра тое, што публікацыя зроблена паводле мікрафільма, Дзярновіч паведамляў на пасяджэнні аддзела, на якім абмяркоўваўся рукапіс). Пра гэта сведчыць, напрыклад, адсутнасць звестак пра памеры носьбіта тэксту дакумента, вадзяныя знакі паперы, без якіх сёння не абыходзіцца нават самае „адаптаванае“ выданне. Лапідарныя звесткі пра пячаткі падаюцца з дапамогай стандартнай формулы: „Маюцца сляды васковай пячаткі, што змацоўвала ліст“ (51, 61, 68, 69, 71, 75). Нічога не сказана, пакінула гэтая пячатка адзін след або два ці болей, дзе яны размешчаны, якой яны формы, ці можна прачытаць па іх якія–небудзь надпісы і выявы і г. д. А шкада, бо менавіта дзякуючы гэтым звесткам чытач мог бы даведацца, напрыклад, ці быў гэты дакумент „зашытым“, г. зн. дасылаўся ў выглядзе запячатанага канверта (адпавядае заходнееўрапейскім lettres closes), або „отвореным“ (адпавядае заходнееўрапейскім lettres patentes).

Пералік праігнараванай інфармацыі можна павялічыць: няма дадзеных наконт значнай колькасці прыкмет пісьма і почырку (гл. вышэй), ліній згіну дакумента і квадратаў, што яны ўтваралі (яны могуць сведчыць, як складваўся дакумент пры адпраўцы і захаванні), тэкст не ўсіх пазнейшых паметак узноўлены (дакумент № 4, 5, 7), адсутнічаюць звесткі пра іх дакладную лакалізацыю і асаблівасці размяшчэння і інш.

Вельмі істотна і наступнае: публікацыя паводле мікрафільма дае падставу падазраваць, што не ўсе ўнутраныя і знешнія прыкметы крыніцы перададзены дакладна[58].

Некалькі слоў наконт каментараў па змесце. Усе вядомыя мне метадычныя рэкамендацыі аднагалосна сцвярджаюць: каментары не павінны быць шматслоўнымі і перагружаны залішняй інфармацыяй. „Галоўным паказчыкам якасці выдання з’яўляецца не прысутнасць падрабязных каментараў, а ўзровень парыхтоўкі тэкстаў, легенд, загалоўкаў і навукова–даведачнага апарату, — адзначае С. Каштанаў, праўда, пры гэтым дадае, — хаця безумоўна, вопыт працы па вывучэнні і каментаванні актаў можа станоўча ўплываць як на прачытанне тэкстаў, так і на іх археаграфічнае афармленне ў цэлым“[59]. Калі знаёмішся з каментарамі „Віцебска–рыжскіх актаў“, чарговы раз пераконваешся ў важнасці гэтай пазіцыі: каментары можна даваць ледзь не па кожным слове і тэрміне, што, вядома, практычна не ажыццяўляльна, ды і непатрэбна. У адваротным выпадку прадмет каментавання становіцца надзвычай адвольным. Калі гаварыць пра каментары Дзярновіча, то некаторыя яго думкі можна сфармуляваць больш сцісла, можна пазбегнуць аб’ёмных цытат (нават калі гэта цытата з крыніцы). Не думаю, у прыватнасці, што была неабходнасць даваць пералік літаратуры па праблеме гандлёвых і іншых сувязяў у Падзвінскім рэгіёне аб’ёмам амаль на цэлую старонку (кам., с. 53). Агульную карціну гістарычых рэалій, прадуктам якіх сталі апублікаваныя дакументы, было б больш мэтазгодна размясціць у гістарычнай прадмове выдання, якога, дарэчы, няма.

Мы спыніліся не на ўсіх аспектах выдання (пакінулі без увагі такія моманты, як размяшчэнне структурных адзінак выдання, іх асобных частак, паліграфічнае афармленне, якасць ілюстрацый і інш.). Каб зрабіць агульныя высновы, дастаткова і гэтага. Падсумоўваючы сказанае, адзначым наступнае. Выданне выклікае супярэчлівыя ўражанні: не прадуманы прынцыпы, метады і прыёмы перадачы тэксту, склад навуковага апарату. Карыстаючыся такім выданнем, даследчык не атрымае поўнай інфармацыі пра апублікаваныя крыніцы, а для таго, каб знайсці тое, што ўсё ж такі ёсць, яму спатрэбіцца спецыяльна папрацаваць, бо шукаць давядзецца ў масе непатрэбнай інфармацыі.

Я ўжо гаварыў[60], але паўтару яшчэ раз, іншымі словамі. Археаграфічная дзейнасць толькі на першы погляд робіць уражанне працы, якая прыносіць лёгкую навуковую славу. Гэта лёгкасць уяўная. Названая дзейнасць уводзіць даследчыка ў кола праблем спецыяльных гістарычных навук, а таксама ў галіну спецыяльнай метадалогіі, якая патрабуе сістэмных, а не ўрыўкавых ведаў, асаблівых уменняў, навыкаў і вопыту. Гэтая методыка ставіць на мэце распрацоўку сістэмнай мадэлі публікацыі, у якой кожны элемент мае сваё месца і знаходзіцца ў жорсткай сувязі з іншым, г. зн. такой мадэлі, дзе няма месца, з аднаго боку, лакунам, з другога — залішняй інфармацыі.

Я за выданне гістарычных крыніц, за выданне віцебска–рыжскіх актаў, але супраць падобных метадаў працы.


[1] Віцебска–Рыжскія акты XIII—XVII ст.: Дагаворы і службовая карэспандэнцыя паміж органамі кіравання горада Віцебска і ганзейскага горада Рыгі (з былога комплекса Ruthenica Дзяржаўнага Гістарычнага Архіва Латвіі). Вып. I: дакументы гаспадарча–гандлёвыя, XV — XVI ст. / Падрыхтаваў Алег Дзярновіч; НАН Беларусі, Інстытут гісторыі. Мінск: ATHENAEUM, 2005. — 88 с., іл. (Athenaeum, Том XI).
[2] Першы і трэці прынцыпы адпавядаюць прынцыпу „крыніцазнаўчай паўнацэннасці“ выдання, які абгрунтоўваў расійскі археограф Я.Дабрушкін (Добрушкин Е. М. Основы археографии: Учебное пособие. Москва, 1992).
[3] Метадычныя рэкамендацыі па публікацыі рукапісных актавых кірылічных крыніц у Беларусі (XIII—XVIII стст., перыяд Вялікага княства Літоўскага) / Аўтар–складальнік А.І.Груша. Мінск, 2003 (далей — Метадычныя рэкaмендацыі). С. 3—4.
[4] Калі выключыць літарныя і гукавыя абрэвіятуры, бо літары ўсіх літарных і значнай часткі гукавых абрэвіятур пішуцца з вялікай літары.
[5] Інтытуляцыя манарха вылучалася з дапамогай прабелу ці прабелу і кропкі, у далейшым шляхам пашырэння левага і правага палёў. Інтытуляцыя службовых і прыватных асобаў, інскрыпцыя, буйныя падраздзелы ўнутры раздзелаў ад далейшага тэксту — з дапамогай, як правіла, прабелаў ці прабелаў і пэўных знакаў (у выглядзе касых ліній, кропак і косак), вялікай і павялічанай літары, з якой пачынаўся наступны тэкст. Часцей за ўсё выкарыстоўваўся адзін ці два з пералічаных прыёмаў. Адасабленне даты ад папярэдняга тэксту рабілася з дапамогай вялікай літары, з якога пачыналася гэтая частка тэксту дакумента, прабелу, прабелу і знакаў. Як і ў папярэднім выпадку, пры гэтым найчасцей выкарыстоўваўся адзін ці два з названых прыёмаў.
[6] Сморгунова Е. М. О пограничных сигналах в скорописи (наблюдения над графикой смоленских грамот XVII века) // Исследования источников по истории русского языка и письменности. Москва, 1966. С. 177 і інш. „Падзел слоў адбыўся яшчэ ў IX ст., арфаграфія ўдасканальвалася стагоддзямі і спрыяла выпрацоўцы больш дакладнага разумення тэксту. Паступова склалася сістэма расстаноўкі слоў у радку, мэтай якой было больш лёгкае ўспрыманне напісанага. Для чытання (асабліва беглага) патрэбны пастаянны рытм, паколькі вока патрабуе зрокавай роўнасці прамежкаў. Каб вылучыць слова, дастаткова яго лакалізаваць з абодвух бакоў двайнымі апрошамі, г. зн. прасветамі“ (Киселёва Л. И. Западноевропейская рукописная и печатная книга XIV—XV вв.: Кодикологический и книговедческий аспекты. Ленинград, 1985. С. 55).
[7] Вялікія і павялічаныя літары адносяцца да віду станоўчых памежных сігналаў, якія абазначалі мяжу паміж словамі — у адрозненне ад адмоўных памежных сігналаў, што знаходзяцца ўнутры слова і адзначаюць адсутнасць мяжы паміж словамі (Сморгунова. О пограничных сигналах в скорописи. С. 178).
[8] Гэтае ўяўленне звязана са словамі Хрыста ў Апакаліпсісе: „Аз есмь Альфа и Омега, … початок и конец…“.
[9] Палеографические снимки с русских грамот преимущественно XIV века / Под ред. А. И. Соболевского и С. Л. Пташицкого. С.–Петербург, 1903. № 5, 6, 11, 20, 31, 48 і інш. У гэтай сувязі даследчыкамі даўно заўважана „бессістэмнасць“ прастаўлення кропак (Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. Ленинград, 1928. С. 225; Черепнин Л. В. Русская палеография. Москва, 1956. С. 159).
[10] У сувязі з гэтым вартае ўвагі назіранне англійскага даследчыка Т. М. Клянчы. Гл.: Clanchy M. T. From Memory to Written Record. England 1066—1307. Second edition. Harvard Univercity Press, 2002. P. 130.
[11] Гл., напр.: Люблинская А. Д. Латинская палеография. Москва. 1967. C. 42—43.
[12] Аб розных прыёмах пераносу слоў на іншы радок у запісах пісцоў XIII— XV ст. гл.: Страхов А. Б. О коллекции писцовых записей М. Г. Гальченко (послесловие редактора) // Palaeoslavica, 2003. № 11. С. 145—146.
[13] Сморгунова. О пограничных сигналах в скорописи. С. 183 і інш.
[14] Щепкин В. Н. Русская палеография. 3–е доп. изд. Москва, 1999. С. 156.
[15] Колесов В. В. Знаки ударения и надстрочные знаки в русских рукописях XIV—XV вв. // Методическое пособие по описанию славяно–русских рукописей для Сводного каталога рукописей, хранящихся в СССР. Москва, 1973. Вып. 1. С. 79.
[16] Цітлападобнымі літарамі называюцца вынасныя літары, якія выносіліся над радком без цітлы, што тлумачыцца графічнай блізкасцю гэтых літар і цітлы.
[17] Нельга пагадзіцца з А. Булыкам, што форма вынасной „и“ ў выглядзе „s“ замацоўваецца ў пачатку XVI ст. (Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. Мінск, 1970. С. 53).
[18] „Найбольш адэкватны арыгіналу варыянт перадачы тэксту крыніцы, які мы называем (падкрэслена мной. — А. Г.) Лінгвістычным варыянтам…“ (с. 21).
[19] Будзе марным выкарыстанне для гэтай мэты распаўсюджаных шрыфтоў, стылізаваных пад старое пісьмо, якія адлюстроўваюць не палеаграфію пісьма, а толькі знешні эфект яго даўніны. Возьмем да прыкладу папулярны шрыфт Izhitsa. Па–першае, гэты шрыфт стылізаваны толькі пад устаў і паўустаў (не скорапіс). Па–другое, ён мае абмежаваны набор графічных варыянтаў літар, які існаваў ва ўставе і паўуставе (у розныя перыяды на працягу ўсяго часу іх функцыянавання). Па–трэцяе, тыя графічныя варыянты, якія прысутнічаюць у гэтым шрыфце, уласцівыя розным этапам развіцця ўстава і паўустава. Так, у Izhitsa „а“ ётаванае перадаецца як ІА. Устаўная ІА такога выгляду (з перакладзінай, якая праходзіла амаль па самым версе літары), выконвалася ў рукапісах беларускага паходжання толькі з апошняй трэці XIV ст. Той варыянт „амегі“, які прадстаўлены ў Izhitsa, а менавіта w (з высокай сярэдзінай), больш характэрны для XI ст.; у XII ст. сярэдзіна літары памяншаецца. Толькі ў другой палове XIV ст. у сувязі з так званым „другім паўднёваславянскім уплывам“ варыянт „амегі“ з нізкай сярэдзінай (ѡ) замяняецца на w з высокай сярэдзінай. У другой палове XV ст. у паўуставе ѡ пішацца як з высокай, так і з нізкай сярэдзінай. Тое ж самае можна сказаць і пра ѡ паўустава першай паловы XVI ст., а таксама ўстава XV — першай паловы XVI ст. У розны час існавалі і розныя варыянты e і ю. „Е“ ётаванае з перакладзінай пасярэдзіне характэрна для XI — першай паловы XIII ст. У другой палове XIII ст. у асобных выпадках перакладзіна ѥ можа падымацца і некалькі нахіляцца. Падымаецца ўверх таксама і перакладзіна ю. У апошняй трэці XIV ст. прамая перакладзіна ю можа праходзіць вельмі высока ці нават па самым версе. Такім жа чынам можа быць размешчана перакладзіна ѥ. Высокая перакладзіна ю нахіляецца. Адначасова з’яўляюцца варыянты ю з нахіленай перакладзінай пасярэдзіне. Падобныя прыклады можна памножыць. Такім чынам, названы шрыфт не можа адлюстроўваць графіку пісьма нейкага аднаго перыяду. І гэта не гаворачы пра тое, што вышэй разгледжаны толькі асаблівасці пісьма асноўнай масы, а не асобных рукапісаў і тым больш не асаблівасці асобна ўзятага почырку. Асаблівасці почырку як індывідуальнага пісьма — больш разнастайныя, чым агульная палеаграфія пісьма. Усё сказанае можна аднесці і да другога папулярнага шрыфта, Litopys New Roman. Такія шрыфты могуць быць выкарыстаны для абазначэння літар, якія выйшлі з ужытку, але не для адлюстравання палеаграфічных асаблівасцяў тэксту.
[20] Метадычныя рэкамендацыі. Вязь (с. 12—13. Арт. 17, с. 18. Арт. 43, с. 39. Арт. 123—124, с. 110. Арт. 582—584, с. 132. Арт. 783), лігатуры (с. 11. Арт. 16, с. 18. Арт. 42, с. 39. Арт. 125, с. 109. Арт. 571—572, с. 132. Арт. 783), ініцыяльныя літары (с. 18. Арт. 54, с. 39—40. Арт. 126—131, с. 132. Арт. 783), „знакі пунктуацыі“ (с. 11—12. Арт. 16, с. 18. Арт. 50, с. 40. Арт. 132—134, с. 109. Арт. 575—576, с. 132. Арт. 783); надрадковыя знакі (с. 11—12. Арт. 16, с. 18. Арт. 52, с. 109—110. Арт. 573—574, 577—578, с. 132. Арт. 783) і г. д.
[21] Россия и греческий мир в XVI веке: В 2 т. / Подгот. к публ. С. М. Каштанов, Л. В. Столярова, Б. Л. Фонкич. Москва, 2004. Т. 1. № 2. С. 129, № 5. С. 134, № 6. С. 136, № 8. С. 138, № 12. С. 140, № 14. С. 142, № 15. С. 143, № 17. С. 143, № 18. С. 143, № 20. С. 144, № 21. С. 144, № 22. С. 145, № 23. С. 145, № 26. С. 148, № 32. С. 152, № 37. С. 154, № 38. С. 157, № 39. С. 158, № 40. С. 159, № 41. С. 159, № 42. С. 161, № 43. С. 162, № 50. С. 169 і г. д., дадаткі: № 1. С. 336, № 2. С. 338 і інш.
[22] Напр.: Смоленские грамоты XIII—XIV веков / Подг. Т. А. Сумникова и В. В. Лопатин. Москва, 1963; Изборник 1076 года / Подг. В. С. Голышенко, В. Ф. Дубровина, В. Г. Демьянов, Г. Ф. Нефёдов. Москва, 1965 і інш.
[23] Напр.: Пергаминные рукописи собрания Виленской публичной библиотеки (Библиотека Академии наук Литовской Республики, ф. 19) / О. А. Князевская, А. Л. Лифшиц, А. А. Турилов // Krakowsko–Wileńskie studia Slawistyczne. T. 3. Kraków, 2001 і інш.
[24] Напр.: Записи писцов в датированных древнерусских рукописях XIII—XV вв. (из архива М. Г. Гальченко) / Подгот. Р. Н. Маслова // Palaeoslavica, 2003. № 11 і інш.
[25] Напр.: Хрестоматия по истории русского языка / Авторы–составители: В. В. Иванов, Т. А. Сумникова, Н. П. Панкратов. Москва, 1990.
[26] Німчук В. В. Правила видання пам’яток, писаних українською мовою та церковнослов’янською української редакциї. Ч. 1. Проект // Проблеми едиційної та камеральної археографії: історія, теорія, методика. Київ, 1995. Вип. 27. С. 22. Арт. 2.
[27] Таксама. С. 23. Арт. 3.
[28] Тамсама. С. 23. Арт. 6.
[29] Тамсама. С. 23. Арт. 7.
[30] Тамсама. С. 23. Арт. 9.
[31] Тамсама. С. 25. Арт. 4, с. 26. Арт. 5, 6, 8, с. 28. Арт. 14, 17.
[32] Тамсама. С. 31—32. Арт. 4—6, с. 32. Арт. 8.
[33] Страшко В. Правила передачі тексту кириличних документів XVI — XVIII ст. дипломатичним і популярним методами та рекомендації для застосування цих правил у виданнях наукового і науково–популярного типів (проект) // Проблеми едиційної та камеральної археографії: історія, теорія, методика. Київ, 1992. Вип. 7.
[34] Тамсама. С. 8. Арт. 1.6.
[35] Тамсама. С. 9. Арт. 1.7.
[36] Тамсама. С. 9. Арт. 1.8.
[37] Тамсама. С. 10. Арт. 1.9
[38] Тамсама. С. 10. Арт. 1.11.
[39] Тамсама. С. 11. Арт. 1.15.
[40] Тамсама. С. 12. Арт. 1.16.
[41] Тамсама. С. 17. Дадатак 1.
[42] Зрэшты, у рэкамендацыях Страшко мала што новага. Так ці інакш яны ўзыходзяць да „Правілаў лінгвістычнага выдання помнікаў старажытнарускай пісьменнасці“. Прычым па гэтых правілах выдаваліся не толькі старажытныя ўсходнеславянскія помнікі, але і больш познія крыніцы беларускага паходжання, напр. „Баркулабаўскі летапіс“, які падрыхтавала да друку Н. Вайтовіч (Вайтовіч Н. Т. Баркалабаўскі летапіс. Мінск, 1977). Вайтовіч, агаворваючы метады і прыёмы публікацыі, прама спасылаецца на „Правілы лінгвістычнага выдання…“. Па ўзоры Н. Вайтовіч У. Свяжынскім апублікаваны „Гістарычныя запіскі“ Ф. Еўлашоўскага (Свяжынскі У. М. „Гістарычныя запіскі“ Ф. Еўлашоўскага. Мінск, 1990).
[43] Метадычныя рэкамендацыі. С. 17. Арт. 37.
[44] Тамсама. С. 18. Арт. 46.
[45] Тамсама. С. 18. Арт. 48.
[46] Тамсама. С. 18. Арт. 50.
[47] Тамсама. С. 18. Арт. 52.
[48] Тамсама. С. 40. Арт. 132—134, с. 109—110. Арт. 573—578.
[49] Тамсама. С. 11. Арт. 16, с. 18. Арт. 42, с. 39. Арт. 125, с. 109. Арт. 571—572, с. 132. Арт. 783. Увогуле я параіў бы Дзярновічу пазнаёміцца з тым, што сказана на с. 4 згаданых „Рэкамендацый“: „Спалучэнне прынцыпаў паўнаты прадстаўлення і дакладнасці перадачы тэксту, з аднаго боку, і яго чытабельнасці, з другога, ажыццяўляецца за кошт уключэння характарыстык вязі і лігатур, звестак аб знаках пунктуацыі і надрадковых знаках рукапісу ў заўвагі. Адзначэнне апошніх, у прыватнасці, павінна зняць істотную розніцу, якая існуе паміж так званымі дыпламатычнымі і лінгвістычнымі выданнямі (падкрэслена мной. — А. Г.)“.
[50] Каштанов С. М. Актовая археография. Москва, 1998 (далей — Каштанов. Актовая археография). С. 285.
[51] Відавочна, вылучэння вынасных літар індэксам публікатару здалося мала, ён іх яшчэ вылучыў курсівам.
[52] „Пры наяўнасці курсіву для вынасных і дужак для прыўнесеных літар «дыпламатычнае» выданне можа выкарыстоўвацца як лінгвістычнае“ (Каштанов. Актовая археография. С. 243).
[53] Уласна гэтая інфармацыя прэтэндуе на нейкую аналітыку. Імкненне публікатараў стаць адначасова „даследчыкамі“ — адно са слабых месцаў сучаснай археаграфіі. Археограф–публікатар павінен ведаць сваю галоўную задачу — выканаць копію гістарычнай крыніцы, з якой можна было б працаваць як з крыніцай, не наведваючы месца яе захавання. А калі ўжо даследаваць крыніцу, то рабіць гэта ўсебакова, і калі, напрыклад, аналізаваць яе мову, то не толькі яе арфаграфію, але, і сінтаксіс, і фанетыку і інш. Я не праціўнік размяшчэння розных тыпаў даследаванняў у археаграфічнай працы, але трэба мець уяўленні пра іх межы. Напрыклад, уключэнне ў выданне вынікаў вывучэння архіўнага (бібліятэчнага) лёсу рукапісу не толькі пажадана, але і патрэбна, калі яны даюць магчымасць публікатару абгрунтаваць увядзенне ў склад выдання той ці іншай інфармацыі па тэксце, знешніх прыкметах рукапісу і інш.
[54] Метадычныя рэкамендацыі. С. 108. Арт. 566—568.
[55] Мы лічым мэтазгодным выкарыстанне ў адносінах да кірылічнага пісьма тэрмінаў, прынятых у лацінскай палеаграфіі. Маюскульнае (ад лац. majus вялікі) пісьмо — двухлінейнае, г. зн. усе літары займаюць прастору паміж дзвюма ўмоўнымі лінейкамі. Мінускульнае (ад лац. minus малы) пісьмо — чатырохлінейнае, г. зн. частка літар займае прастору паміж чатырма такімі лінейкамі (паміж першай і трэцяй, другой і чацвёртай, другой і трэцяй), прычым лініі, якія адыходзяць ад радковых літар уверх і ўніз (яны называюцца вынаснымі элементамі), з’яўляюцца складовымі элементамі гэтых літар.
[56] Нягледзячы на тое, што Дзярновіч і канстатуе выкарыстанне ў дакуменце № 1 літары „а“ з верхнім і ніжнім вынаснымі элементамі, ён у некаторых выпадках як бы адмаўляецца ад гэтых назіранняў і пры перадачы тэксту за „а“ памылкова прымае „о“ (якое, дарэчы, ніколі за ўсю сваю гісторыю такіх элементаў не мела) („ижбы м(и)л(о)сть ваша та (так надрукавана — трэба чытаць „то“) для пана нашего кроля“, 7 радок зверху; „што маеть за свою работу (так надрукавана — трэба чытаць „роботу“)“, 4 радок знізу) (пар. тэкст дакумента на с. 25 і ілюстрацыю на с. 44).
[57] „Такая важная задача, як падрабязнае палеаграфічнае апісанне (з прывядзеннем характарыстыкі знешняй формы дакумента), будзе рэалізоўвацца надалей…“ (7—8).
[58] Груша А. Шляхі і спосабы павышэння крыніцазнаўчай інфарматыўнасці выданняў кніг Метрыкі ВКЛ // Актуальныя пытанні вывучэння і выдання Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Матэрыялы міжнароднай навукова–практычнай канферэнцыі (Мінск, 11—12 лістапада 2003 г.). Мінск, 2005. С. 70, 83.
[59] Каштанов. Актовая археография. С. 288.
[60] Груша А. „Малапрыстасаваныя“ рэкамендацыі ці малападрыхтаваныя рэцэнзенты? // БГА. 2003. Т. 10. С. 227.

Наверх

Блануца, Андрій. Матеріали до реєстру земельних контрактів волинської шляхти (Аляксандр Доўнар)

Снежня 17, 2005 |

БЛАНУЦА, АНДРІЙ. Матеріали до реєстру земельних контрактів волинської шляхти (друга половина XVI ст.). Київ: Інститут історії України, 2005. 129 с.

Даследаванне Андрэя Блануцы прысвечана аналізу кантрактаў адносна зямельнай уласнасці шляхты Луцкага павету Валынскага ваяводства другой паловы XVI ст. Крыніцазнаўчай асновай працы сталі справы Луцкага гродскага (фонд №25) і земскага судоў (фонд №26), якія захоўваюцца ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве Ўкраіны ў г. Кіеве. Кніга складаецца з двух раздзелаў. У першым раздзеле „Асаблівасці складання зямельных кантрактаў“ даецца кароткая характарыстыка структуры розных тыпаў зямельных кантрактаў: актаў куплі/продажу, дарэння, заставы, арэнды, абмену зямельных уладанняў.

У працы адзначаецца, што кантракты адносна зямельных уладанняў афармляліся адпаведна тагачаснаму прававому полю згодна з Статутам Вялікага Княства Літоўскага 1566 г., які дзейнічаў на тэрыторыі Ўкраіны пасля Люблінскай уніі 1569 г. (так званага Валынскага Статуту). Структурна кантракты як юрыдычныя дакументы дзяліліся на ўступную частку, асноўны змест і заканчэнне. Згодна з правіламі дыпламатыкі ўнутраная структура дакумента складалася з інтытуляцыі, прамульгацыі, нарацыі, дыспазіцыі, санкцыі, карабарацыі, субскрыпцыі, датацыі. Яскравым прыкладам такой структуры выступаюць акты куплі/продажу. Адзначаецца, што не ва ўсіх кантрактах былі адзначаныя кампаненты. Кожны тып кантрактаў меў у сваім афармленні асаблівасці.

Аўтар характарызуе кожны тып зямельных кантрактаў. Так, пры аналізе актаў–застаў падкрэсліваецца павелічэнне іх колькасці ў XVI ст. Аўтар адзначае існаванне некалькіх варыянтаў застаўных кантрактаў у судовых актавых кнігах: заставы без дзяржання, заставы з дзяржаннем. Застава без дзяржання афармлялася ў выпадку, калі адна асоба пазычала ў другой пэўную суму грошай і атрымлівала гарантыю, што ў выпадку нясвоечасовай выплаты пазычальнік перадаваў у трыманне свайму крэдытору частку сваіх уладанняў. Застава з дзяржаннем афармлялася, калі крэдытор даваў пазычальніку пэўную суму грошай і адразу атрымліваў ад яго на акрэслены ў кантракце тэрмін вызначаную маёмасць. У дадзеным выпадку прыбыткі ад застаўленай маёмасці ішлі крэдытору ў якасці працэнтаў. Аўтарам падкрэсліваецца, што ў кантрактах па заставе з дзяржаннем у большасці выпадках падрабязна апісвалася зямельнае ўладанне, якое закладвалася. Крэдытору перадавалася разам з маёнткам права спагнання павіннасцяў і права суда над падданымі. Характэрнай асаблівасцю заставы з дзяржаннем была магчымасць перазаставіць маёмасць трэцяй асобе. У кантрактах заставы абавязкова пазначаўся тэрмін вяртання грошай. У працы адзначана, што ў Луцкім павеце ў другой палове XVI ст. кантракты па заставе складаліся пераважна на адзін–тры, радзей — шэсць–сем гадоў. Сярод родзічаў часта практыкаваліся пажыццёвыя застаўныя аперацыі („до живота“).

Аўтар аналізуе паводле дадзеных другой паловы XVI ст. тэрміны складання кантрактаў па зямельнай уласнасці і слушна робіць выснову, што час іх складання залежыў ад каляндарнага цыкла сельскагаспадарчых работ. У сувязі з чым найбольшая колькасць актаў па аперацыях з зямельнай уласнасцю ў Луцкім павеце афармлялася ў летне–восеньскі перыяд (летам заключалася 29% кантрактаў, восенню — 27,6%), бо ў гэты час наглядна праяўлялася вартасць зямлі — асноўнага аб’екта аперацый. У працы адзначаецца, што найбольшая колькасць кантрактаў аб зямельнай уласнасці ажыццяўлялася ў студзені (10,4%), чэрвені (12,3%), верасні (10,8%), кастрычніку (13,1%) [аўтар памылкова сцвярджае, што ў месячным цыкле найбольшая колькасць кантрактаў па зямельнай уласнасці заключалася ў чэрвені, хоць паводле яго ж дадзеных гэты тэзіс трэба аднесці да кастрычніка] ( 23—24). З лістапада да красавіка (за выключэннем студзеня) назіралася рэзкае зніжэнне колькасці заключэння кантрактаў аб зямлі. Гэтыя дадзеныя ўказваюць на яшчэ адзін аспект, які не акрэсліваецца ў працы, але які ўплываў на павелічэнне афармлення актаў па аперацыях з зямельнай уласнасцю — гэта паседжанні павятовага земскага суда, сесіі якога якраз прыпадалі на студзень, чэрвень, кастрычнік. У працы канстатуецца ўплыў восеньскіх кірмашоў і таргоў на тэрміны заключэння кантрактаў аб зямлі, але, на жаль, гэты тэзіс не падмацоўваецца аўтарам канкрэтным матэрыялам.

Прыводзячы аналіз дынамікі запісу (актыкацыі) кантрактаў аб зямлі ў актавыя судовыя кнігі, адзначаецца, што ад часу складання кантракта да часу яго актыкацыі ў судзе магло прайсці ад некалькі дзён да аднаго года (27). Высновы аўтара грунтуюцца на аналізе агульнай сукупнасці ўсіх выяўленых актаў, як з земскіх, так і гродскіх судоў, пры гэтым робіцца выснова, што ў месячным цыкле найчасцей кантракты аб зямлі ўносіліся для запісаў у судовыя актавыя кнігі ў студзені (15,6%), чэрвені (16,1%), кастрычніку (28%) і слушна падкрэсліваецца, што гэта было звязана з зімовай, вясновай і восеньскай сесіямі земскага суда, якія праходзілі ў гэты час (28). У сувязі з чым падаецца, што было б больш лагічным пры характарыстыцы дынамікі актыкацыі кантрактаў праводзіць аналіз асобна для запісаў у актавыя кнігі земскага суда і для запісаў у актавыя кнігі гродскага суда. Гэта дало б магчымасць адказаць на пытанне: „Якому суду і ў які час шляхта аддавала перавагу пры актыкацыі сваіх дакументаў?“

У другім раздзеле кнігі „Рэестр зямельных кантрактаў“ прыведзены рэестры кантрактаў аб зямельнай уласнасці па іх тыпах: рэестры актаў куплі/продажу, заставы, дарэння, абмену, арэнды. Пры іх складанні аўтарам была праведзена скрупулёзная праца з архіўнымі справамі, што дало магчымасць выявіць максімальную колькасць дакументаў па прадмеце даследавання. Рэестры кожнага тыпу зямельных кантрактаў дадзены ў выглядзе табліц, якія складзены для кожнай архіўнай справы асобна. Напрыклад, табліца–рэестр актаў дарэння справы №1 26 фонду першага вопісу, табліца–рэестр актаў дарэння справы №2 26 фонду першага вопісу і г.д. Прызнаючы права на існаванне такога спосабу падачы рэестра дакументаў па праблеме і яго зручнасці для крыніцазнаўчага аналізу асобных кніг земскіх і гродскіх судоў па выбранай праблематыцы, трэба адзначыць, што для аналізу зямельных кантрактаў лепш афармляць рэестр асобных тыпаў кантрактаў у выглядзе адной табліцы, складзенай па храналагічным прынцыпе (па даце складання дакумента), а месца знаходжання акта (фонд, вопіс, аркушы) адзначаць у калонцы „Крыніцы“. Гэта б зрабіла больш зручным працу з рэестрамі для чытача.

Структурныя элементы табліц–рэестраў прадуманы і адлюстроўваюць неабходныя дадзеныя кантрактаў. Так, пры складанні рэестра актаў куплі/продажу зямельных уладанняў пазначаецца дата складання і дата запісу ў судовыя кнігі акта, прадавец, пакупнік, аб’ект і цана аб’екта аперацыі, крыніца інфармацыі. Для актаў арэнды: дата складання і дата запісу ў судовыя кнігі акта, уласнік, хто здаваў у арэнду зямельную уласнасць, арандатар, аб’ект і цана аб’екта аперацыі, тэрмін дзеяння арэнды, крыніца інфармацыі і г.д.

Недахопам працы можна лічыць адсутнасць геаграфічнага і імяннога паказальніка. Іх наяўнасць аблегчыла б карыстанне рэестрамі кніг.

У цэлым даследаванне выканана на высокім навуковым узроўні. Яно будзе карысным для вывучэння сацыяльна–эканамічнай гісторыі Ўкраіны і можа выкарыстоўвацца для вывучэння судовага справаводства, стану прававой свядомасці шляхты ў другой палове XVI ст.

Мінск

Аляксандр Доўнар

Васіль Варонін. „Wielkiego Księstwa Litewskiego Kroniczka krotko pisana“

Снежня 20, 2004 |


Сярод беларуска–літоўскіх летапісаў ёсць твор, які да гэтага часу спецыяльна не разглядаўся. Ён, аднак, падаецца досыць цікавым і важным адразу па некалькіх прычынах. Ён узбагачае нашы ўяўленні пра шляхі развіцця айчыннага летапісання, а таксама дапамагае высветліць, якім чынам узнік і фармаваўся адзін з самых застарэлых міфаў у гісторыі Беларусі.

Гэты помнік не заўсёды разглядаўся нават як асобны твор. Напрыклад, Б. Вахевіч, які пакінуў пра яго цікавыя назіранні[1], лічыў яго ўсяго толькі „рядом записей с хронологическими датами“[2]. Але, як падаецца, гэтая характарыстыка далёка не самая трапная і бясспрэчная. Помнік, безумоўна, трэба кваліфікаваць па–іншаму, і ў айчынным летапісанні яму належыць намнога больш прыкметнае месца.

Гаворка ідзе пра летапіс, польскі пераклад якога мае загаловак „Wielkiego Księstwa Litewskiego Kroniczka krotko pisana“. На сённяшні дзень „Хронічка“ вядомая ў двух спісах на старабеларускай мове і адным на польскай.

Адзін спіс увайшоў у тэкст Румянцаўскага летапісу. Ру­мян­цаўскі рукапісны зборнік, у склад якога ўваходзіць Ру­мян­цаўскі летапіс, быў перапісаны недзе ў Расіі адным почыркам напрыканцы XVII ст.[3] „Хронічка“ ўстаўлена ў летапіс да­стат­кова механічна — пасля пераліку прадстаўнікоў маскоў­скай знаці, узятых у палон у бітве пад Оршай 8 верасня 1514 г. Яна пачынаецца не з новай старонкі, а ідзе непасрэдна за згаданым запісам 1514 г., з верхняй часткі аркуша 95. „Хроніч­­ка“ заканчваецца на аркушы 99, а адварот гэтага аркуша чысты[4]. З аркуша 100 пачынаецца твор, які не мае ніякага дачынення да беларуска–літоўскага летапісання.

Другі спіс занатаваны на аркушы 136 зборніка былой Сінадальнай бібліятэкі, напісанага беларускім почыркам канца XVII ст. Паводле зместу ён не звязаны ні з папярэднім, ні з наступным творам[5].

Польскі пераклад „Хронічкі“ паходзіць з вядомага Альшэўскага кодэкса Хамінскіх і займае ў ім, паводле сучаснай пагінацыі, аркушы 166—167адв. (згодна са старой нумарацы­яй — старонкі 331—334). Ён пачынаецца з новага аркуша і мае свой асобны загаловак. Кампазіцыйна „Хронічка“ не звязана з Альшэўскім летапісам, які змешчаны ў зборніку перад ёй. Пасля ж яе, з новага аркуша, ідзе польскі пераклад прывілею Жыгімонта I яўрэям Вялікага Княства Літоўскага 1507 г.

„Хронічка“ некалькі разоў публікавалася. З Альшэўскага зборніка яе друкавалі Ст. Пташыцкі[6] і М. Улашчык[7], з Румянцаўскага — Б. Вахевіч[8] і М. Улашчык[9], з Румянцаўскага і Па­трыяршага — Ст. Пташыцкі[10]. У далейшым усе цытаты і спасылкі на тэкст „Хронічкі“ будуць давацца на падрыхтаваны Ст. Пташыцкім сямнаццаты том Поўнага збору рускіх летапісаў як на найбольш дасканалае з пункту гледжання археаграфіі выданне. Рыхтуючы сваю публікацыю летапісных помнікаў, у тым ліку і „Хронічкі“, М. Улашчык, на жаль, не ўлічыў Пат­ры­яр­шы спіс. Апрача таго, для даследавання гісторыі „Хронічкі“ важнае значэнне мае перадача дат менавіта лічбамі–літарамі царкоўнаславянскага алфавіта, як гэта і было зроблена ў двух старабеларускіх кірылічных спісах помніка. У падрыхтаваным жа М. Улашчыкам трыццаць пятым томе корпуса рускіх летапісаў яны пераведзены на арабскую сістэму.

„Хронічка“ — зусім невялікі твор. Тым не менш вядомыя нам два яго спісы і адзін пераклад прыкметна паміж сабой адрозніваюцца складам, асабліва ў заключнай частцы. Гэта з’яўляецца адной з праблем яго вывучэння. Да ліку іншых належаць шматлікія памылкі і розначытанні, якія сведчаць пра складаную гісторыю помніка, яго неаднаразовае перапісванне і рэдагаванне. Аднак хоць бы прыкладна высветліць час стварэння і гісторыю „Хронічкі“, а таксама рэканструяваць яе першапачатковы выгляд, як здаецца, усё ж такі магчыма.

У арыгінале „Хронічка“ была напісана, відавочна, па–старабеларуску кірыліцай. Хутчэй за ўсё, яна не мела тады загалоўка. У двух вядомых на сённяшні дзень кірылічных спісах ён адсутнічае. Назва „Wielkiego Xięstwa Litewskiego Kronyczka krotko pisana“ была ёй нададзена ў Альшэўскім кодэксе пры перакладзе на польскую мову (праўда, у змесце зборніка загаловак гучыць крыху па–іншаму: „Kroniczka litewska krotko pisana“). Гэта было зроблена, відавочна, для таго, каб адрозніць твор ад Альшэўскага летапісу, які змешчаны ў гэтым жа зборніку пад дужа падобнай назвай — „Wielkiego Xięstwa Litewskiego i Zmodskiego Kronika“.

Храналагічна „Хронічка“ ахоплівае перыяд ад пачатку XIV ст. і да 1567 г. Твор складаецца з кароткіх аднатыпных запісаў, у якіх указваецца падзея і год, калі яна адбылася, паводле наступнай схемы: тое і тое здарылася „лета Божья нароженя … году“. Часам, калі пад адным годам зафіксавана некалькі па­дзей, наступныя запісы ўводзяцца выразам “того ж году“. Сутнасць падзей выкладзена вельмі лаканічна, з мінімальнай дэталізацыяй ці ўвогуле без яе.

„Хронічка“ пачынаецца з паведамлення пра далучэнне Літвы да хрысціянства паводле „закону римского“ каралём польскім Уладзіславам II Ягайлам і вялікім князем літоўскім Вітаўтам у 1386 г. Далей аўтар звяртаецца да падзей першай паловы XIV ст., якія працягвае паведамленнямі, укладзенымі ў асноўным у храналагічнай паслядоўнасці. Пры гэтым вельмі цяжка вызначыць „ідэалогію“ твора. Акрамя сцісласці запісаў, гэтаму перашкаджае таксама іх тэматычная раскіданасць. Гэта паведамленні пра ваенныя падзеі (іх найбольш). Пра смерць адных (вялікага князя літоўскага Вітаўта, каралёў польскіх і вялікіх князёў літоўскіх Казіміра і Аляксандра, вялікага князя маскоўскага Васіля III) і прыход да ўлады новых (Жыгімонта I Старога) манархаў. Пра царкоўных ерархаў і святых (віленскіх каталіцкіх біскупаў Войцеха Табара і Яна з князёў літоўскіх, праваслаўнага мітрапаліта Іосіфа III, каралевіча Казіміра). Пра прызначэнне на пасады і пра смерць вяльмож (князя Канстанціна Астрожскага, Станіслава Гаштаўта, Пятра Кішкі, Юрыя Радзівіла). Пра падзеі з гісторыі горада Вільні і іншае. Адным словам, за ўсёй гэтай мазаікай разнастайных здарэнняў цяжка заўважыць нейкую заканамернасць і, такім чынам, наблізіцца да адказу на пытанне: калі, кім і з якой мэтай была створана „Хронічка“?

Мы, на жаль, не маем першапачатковага варыянта твора нават у якаснай копіі. Больш за тое, усе спісы „Хронічкі“ дэ­фект­ныя і не маюць заканчэння, абрываючыся літаральна на паўслове. У Румянцаўскім спісе адсутнічае частка тэксту — запісы за 1530—1535 г. Відавочна, быў страчаны аркуш. Усё гэта вельмі ўскладняе пастаўленую задачу.

Для высвятлення часу ўзнікнення „Хронічкі“ адзін са спі­саў, Патрыяршы, непрыдатны, бо абрываецца на падзеях 1528 г. Апошняе ж тэкставае супадзенне Альшэўскага і Румянцаўскага спісаў — гэта паведамленне пра бітву на Голтве, якая адбылася ў 1530 г. Далей у Румянцаўскім спісе ідзе пропуск за кошт страчанага аркуша, а ў Альшэўскім — запісы за 1530—1535 г. У абодвух спісах чытаюцца паведамленні пра ўзяцце войскам Вялікага Княства Літоўскага і палякамі Старадуба ў 1535 г., але тэксталагічна яны не маюць нічога супольнага і, мяркуючы па ўсім, былі ўнесены ўжо рознымі аўтарамі ў розныя копіі помніка. Такім чынам, пратограф „Хронічкі“ завяршаўся адной з падзей у прамежку паміж 1530 і 1535 г. — больш дакладную дату вызначыць, бадай, немагчыма. Потым з яго было знята некалькі спісаў, якія пачалі самастойную гісторыю.

Пасля паведамлення пра ўзяцце Старадуба запісы ў Румянцаўскі спіс нейкі час не ўносіліся і былі адноўлены толькі ў 1545 г. Прычым гэта было зроблена не аўтарам пратографа. На карысць гэтага сведчыць, напрыклад, выкарыстанне ін­шай сістэмы летазлічэння — „ад стварэння свету“. І, нарэшце, апошні блок запісаў прысвечаны падзеям Інфлянцкай вайны і ахоплівае 1563—1567 г. Ён быў зроблены недзе на падкант­роль­най маскоўскай адміністрацыі тэрыторыі — і, хутчэй за ўсё, на памежжы з Вялікім Княствам Літоўскім. На думку Б. Ва­­хе­віча, прынамсі для артыкула 1563 г. гэта быў Полацк[11], што зусім не выключана. Аднак асаблівасці мовы гэтых запісаў, у праватнасці лексіка, выдаюць хутчэй рускае, чым беларускае паходжанне іх аўтара.

У Альшэўскім спісе пасля паведамлення пра ўзяцце Старадуба запісы працягвалі ўносіцца, прычым вельмі актыўна. За той жа 1535 г. мы чытаем яшчэ тры паведамленні, а чацвёртае, разам з усім творам, абрываецца на паўслове. Пра змест пазнейшых запісаў Альшэўскага спіса „Хронічкі“ мы можам толькі здагадвацца.

„Хронічка“ была створана, безумоўна, у Вільні[12]. Што даты­чыцца аўтарства, назваць імя немагчыма. Больш за тое, вель­мі цяжка вызначыць нават колы, у якіх быў створаны помнік — настолькі стракатыя і маладэталізаваныя звесткі ён аб’яднаў.

Праўда, некаторы матэрыял для высноў дае запіс пра хрыш­­чэнне Літвы Ягайлам і Вітаўтам у 1386 г., якім распачынаецца твор. Такі погляд быў пашыраны ў колах інтэлектуалаў — патрыётаў Вялікага Княства Літоўскага („Літвы“) каталіцкага веравызнання. Паводле назіранняў Е. Ахманьскага[13], у Літве ў гэты час існавалі два асяродкі інтэлектуальнай эліты: адзін склаўся вакол віленскага ваяводы і канцлера Вялікага Княства Літоўскага А. Гаштаўта, а другі — вакол віленскага капі­тула. Творы, якія сталі вынікам функцыянавання асяродка А. Гаштаўта, указваюць на тое, што „Хронічка“ была напісана, хутчэй за ўсё, не там. Напрыклад, адзначаныя ў „Па­хвале караля Жыгімонта“ А. Гаштаўта 1529 г.[14] ваенныя перамогі войскаў Вялікага Княства Літоўскага не супадаюць з па­дзеямі, унесенымі ў „Хронічку“. У ёй няма паведамленняў пра бітву з татарамі пад Вішняўцом (пад Лапушнай) 1512 г., таксама як і пра войны Польшчы з Малдавіяй у 1509—1510 г. і з Тэўтонскім ордэнам у 1519—1521 г.

Не выключана, што твор быў звязаны з віленскім капітулам. На карысць гэтага могуць сведчыць досыць шматлікія запісы царкоўнага зместу. Але і тут поўнай упэўненасці няма.

„Хронічка“ магла быць створана і ў яшчэ нейкім, горш нам вядомым, асяродку. Такім чынам, тэкст твора не дае магчымасці надзейна звязаць яго з тымі ці іншымі асобамі і інтэлектуальнымі коламі. Бясспрэчна толькі, што ў цэнтры ўвагі аўтара — „Літва“, зразуметая як Вялікае Княства Літоўскае, а вызначальным пунктам яе гісторыі ён лічыў хрышчэнне па заходнім абрадзе. У сувязі з гэтым досыць упэўнена можна  сцвярджаць, што складальнік „Хронічкі“ быў каталіком. Увогуле выглядае на тое, што ён ставіў перад сабой досыць сціп­лую задачу проста фіксаваць векапомныя падзеі, без нейкай асаблівай сістэмы і заканамернасці, не імкнучыся нават да звязнага апавядання, але збольшага (хоць і не заўсёды) трымаючыся храналагічнага прынцыпу.

Існуюць, як здаецца, дзве версіі стварэння „Хронічкі“.

Згодна з першай, „Хронічка“ з’яўлялася крыху перапрацаваным і  дапоўненым некаторымі дадатковымі звесткамі канспектам поўнай рэдакцыі другога беларуска–літоўскага зводу. Ён прадстаўлены на сённяшні дзень летапісамі Рачынскага і Еўраінаўскім. Пераважная большасць запісаў „Хронічкі“ знаходзіць у іх свае прамыя паралелі. Лічыцца, што поўная рэдакцыя другога зводу была створана ў 50–я г. XVI ст.[15]

Паводле другой версіі, наадварот, „Хронічка“ была тым планам, на падставе якога шляхам разгортвання запісаў і была створана поўная рэдакцыя. Пры гэтым некаторыя з за­пісаў „Хронічкі“ былі адкінуты і не трапілі ў другі звод.

Для высвятлення абгрунтаванасці кожнага з выказаных дапушчэнняў важнае значэнне мае храналогія самага старажытнага — Альшэўскага спіса „Хронічкі“.

Альшэўскі кодэкс Хамінскіх быў створаны ў сярэдзіне XVI ст., верагодна, у Вільні[16]. Некалькі твораў, у тым ліку Статут 1529 г., якія знаходзяцца на аркушах 1—116 зборніка, былі перапісаны ў 1550 г.[17] Уладальніцкі запіс Юзафа Ясінскага — віленскага арцыдыякана, скальбмірскага прэпазіта, віцебскага пробашча, на прыватную замову якога выкананы зборнік[18], быў зроблены ў 1551 г.[19] Аднак невядома, калі ў кодэкс былі ўнесены Альшэўскі летапіс і „Хронічка“. Альшэўскі кодэкс меў тую асаблівасць, што частка аркушаў у ім была пакінута чыстай — відавочна, з тым разлікам, каб потым дапісваць новыя творы[20]. Да іх ліку, магчыма, і належалі летапісы. Таму мы можам сцвярджаць толькі, што Альшэўскі летапіс і „Хронічка“ былі ўнесены ў зборнік ужо пасля перапіскі Статута і звязаных з ім твораў, але наколькі пазней — цяжка вырашыць. Перапіскай летапісаў займаліся тыя самыя пісцы, якія працавалі і над Статутам, на што ўказваюць почыркі[21]. Таму гэта адбылося, магчыма, у 1550—1551 г. Але нельга выключаць і пазнейшы час.

Такім чынам, разгляд Альшэўскага кодэкса не дае, на жаль, дастатковых падстаў для таго, каб адназначна выказацца на карысць нейкай адной з прапанаваных версій. Ён дапускае, што „Хронічка“ была створана ў трыццатыя ці саракавыя гады, г. зн. прыблізна ў адзін час з пашыранай рэдакцыяй другога зводу[22] і раней за яго поўную рэдакцыю. Аднак не выключае таксама і таго, што гэта адбылося ў пяцідзесятыя гады, г. зн. пазней за стварэнне поўнай рэдакцыі.

Пераважная большасць звестак „Хронічкі“ чытаецца і ў іншых крыніцах, і іх, такім чынам, нельга аднесці да ліку унікальных. Але ёсць прынамсі адна, вартая адмысловай увагі і дэталёвага разгляду. Гаворка ідзе пра паведамленне аб захопе Полацка літоўцамі ў 1307 г. Стаўленне да гэтай звесткі ў найноўшай літаратуры вельмі скептычнае[23]. Аднак, прынятая (як здаецца, абсалютна некрытычна) гісторыкамі XIX ст. і кана­нізаваная ўжо беларускай савецкай гістарыяграфіяй, гэтая дата і да сённяшняга дня застаецца хрэстаматыйнай у гісторыі Беларусі[24]

Не выклікае ніякага сумнення, што менавіта з „Хронічкі“ запазычыў гэтае паведамленне М. Стрыйкоўскі. Гэта выразна выяўляецца пры супастаўленні звестак:

„Хронічка“ Литва взяли Полтескъ лета Божьего нароженья ҂҃а ҃т ҃з  (1307).
Maciej Stryjkowski. Kronika Polska, Litewska, Zmódzka i wszyst­kiej Rusi. T. 1. War­sza­wa, 1846. S. 349. Nalazłem też w starych La­topiszczach Ruskich, z któ­rych mam kilko exemp­larzów, iż Lit­wa roku 1307 Połocko wzięła, ale jako i pod kim, nie pisze.

Як відаць, у „Хронічцы“ сапраўды не сказана, „як і пад кім“ быў узяты Полацк. Спасылка храніста на „старыя рускія летапісцы“ не можа разглядацца ў якасці доказу існавання нейкіх рускіх (расійскіх) летапісаў, з якіх ён узяў полацкую звестку і якія быццам бы не дайшлі да нашага часу. М. Стрыйкоўскі мог называць і называў „рускімі“ ў тым ліку і летапісы, для якіх сёння прыняты тэрмін „беларуска–літоўскія“. Напрыклад, маючы на ўвазе вядомую „Аповесць пра Падолію“, ён спасылаецца на „рускія летапісцы“[25]. Але гэтая аповесць чытаецца толькі ў беларуска–літоўскіх летапісах. Тое самае можна сказаць і пра гісторыю Кейстута і Біруты[26].

Аднак паспрабуем высветліць, адкуль мог узяць інфармацыю пра захоп Полацка літоўцамі ў 1307 г. аўтар „Хронічкі“. Трэба сказаць, што ўсе звесткі помніка за XIV ст. запазычаны, мяркуючы па ўсім, з польскіх крыніц. У любым выпадку, усе яны там зафіксаваны. Пры гэтым у „Хронічцы“ за гэтыя сто гадоў няма ніводнага паведамлення, якое б бясспрэчна пахо­дзіла з беларуска–літоўскіх ці, напрыклад, рускіх летапісаў. Лагічна дапусціць, што з польскіх хронік узята і полацкае паведамленне.

Але пры вывучэнні гэтых крыніц высвятляецца, што нічога падобнага пад 1307 г. там не зафіксавана. Адначасова кідаюцца ў вочы памылкі, якія дапускаў аўтар „Хронічкі“ пры пераносе паведамленняў польскіх крыніц у свой твор. Напры­клад, пад 1331 г. ён змясціў інфармацыю пра тое, што „король Якгоило, отец Казимиров, поразил немцов“. Зыходзячы з імёнаў, гаворка ідзе пра Грунвальд. Але гэтая бітва адбылася, як вядома, у 1410 г. Праблема вырашаецца проста, калі дапу­с­ціць наступнае. Жадаючы занесці ў свой твор звестку сапраўды пра славутую Грунвальдскую перамогу, аўтар „Хронічкі“ звярнуўся да сваіх звычайных крыніц — польскіх хронік — і знайшоў там нешта падобнае. Гэта было апавяданне пра перамогу польскага войска над крыжакамі пад Плоўцамі 27 верасня 1331 г. Менавіта яго аўтар і прыняў за інфармацыю пра Грунвальдскую бітву. Аўтару „Хронічкі“ няцяжка было памы­ліц­ца. У лацінскай мове, на якой напісаны тагачасныя польскія хронікі, ён арыентаваўся вельмі прыблізна — як, верагодна, і ў храналогіі падзей. Толькі гэтым і можна рас­тлумачыць тое, што польскага караля Ўладзіслава II Лакетка (1304/1305—1333) ён прыняў за Ўладзіслава II Ягайлу (1386—1434). Яго магла збіць з тропу і тая акалічнасць, што і Ўладзіслаў I Лакетак, і Ўладзіслаў II Ягайла мелі сыноў з аднолькавым імем Казімір, у будучым польскіх каралёў адпаведна Казі­міра III Вялікага (1333—1370) і Казіміра IV Ягелончыка (1447—1492). Пры гэтым у апісанні бітвы пад Плоўцамі  хронік Яна Длугаша[27] і Мацея Мяхоўскага[28], адной з якіх, відавочна, і карыстаўся аўтар „Хронічкі“, кароль Уладзіслаў Лакетак і яго сын Казімір дзейнічаюць разам, што таксама магло падштурхнуць да памылкі.

Памылковае іншым разам разуменне замежных, і асабліва іншамоўных, крыніц не было ўласцівасцю аднаго толькі аўтара „Хронічкі“. У шэрагу летапісаў, якія прадстаўляюць другі і трэці беларуска–літоўскія зводы, ёсць наступны фрагмент:

„Будучы великому князю Кгидимину пры старости своеи, и сплодилъ семъ сыновъ, а осмую дочку, именем Ганну, которую далъ до Ляхов в малженство сыну Казымерову Владиславу Локетку, коли писано от Божого нароженя тисеча трыста двадцатого году“[29] (у Еўраінаўскім летапісе год не пазначаны, у „Хроніцы Быхаўца“ ўказаны 1323 год).

Урывак упершыню з’явіўся ў пашыранай рэдакцыі другога беларуска–літоўскага зводу (спісы Археалагічнага таварыства і Альшэўскі). Ён быў складзены на падставе дадзеных „Лета­пісца вялікіх князёў літоўскіх“, адкуль узята звестка пра сем Гедымінавых сыноў, і польскіх крыніц. У хроніках Яна Длугаша і Мацея Мяхоўскага пад 1325 г. знаходзім паведамленне пра шлюб дачкі Гедыміна, якая ў хрышчэнні атрымала імя Ганна, і Казіміра, сына караля Ўладзіслава Лакетка[30]. Гэта звестка ёсць таксама ў польскіх рочніках[31]. Такім чынам, летапісец памылкова прачытаў год, указаўшы 1320 замест правільнага 1325, і сваяцтва, зрабіўшы Ўладзіслава Лакетка сынам Казіміра, хоць насамрэч было наадварот. Пры гэтым нельга не заўважыць адвольнасць, з якой аўтары другога беларуска–літоўскага зводу абыходзіліся са сваім матэрыялам. Між іншым, звестка польскіх крыніц зусім не азначае, што Гедымін меў толькі адну дачку, як гэта пададзена ў цытаваным фрагменце. На самай справе іх у яго было найменш шэсць[32].

У дадатак заўважым, што і аўтар „Хронічкі“, і складальнікі пашыранай рэдакцыі другога беларуска–літоўскага зводу, вельмі верагодна, карысталіся аднымі польскімі крыніцамі. Нават звесткі яны ў іх бралі за той самы перыяд — 20—30–я г. XIV ст. І тут нельга не згадаць, што польскі пераклад „Хро­нічкі“ і Альшэўскі летапіс трапілі ў склад аднаго зборніка — Альшэўскага кодэкса. Усё гэта можа служыць дадатковым аргументам на карысць таго, што складальнік пашыранай рэдакцыі другога беларуска–літоўскага зводу і  аўтар „Хронічкі“ належалі да блізкіх ці нават да аднаго кола.

Пры вывучэнні „Хронічкі“, ды і беларуска–літоўскага летапісання ўвогуле трэба абавязкова ўлічваць указаныя асаблівасці працы іх стваральнікаў — у прыватнасці, магчымасць памылак.

Той факт, што аўтар „Хронічкі“ запазычыў звестку пра Полацк з польскай крыніцы, можа выклікаць здзіўленне. Сапраўды, землі сучаснай Паўночнай Беларусі знаходзіліся на далёкай перыферыі інтарэсаў сярэднявечных польскіх храністаў і звесткі пра іх сустракаюцца ў гэтых творах надзвычай рэдка. Аднак пад 1324, 1337 і 1368 г. у хроніках Длугаша[33], Мяхоў­скага[34] і некаторых іншых крыніцах[35] зафіксаваны напады літоўцаў на Мазоўша. Аб’ектам гэтых нападаў быў, між ін­шым, горад Пултуск, які ў лацінскіх тэкстах транскрыбаваны як „Polthowsko“. Нашаму не вельмі добра падрыхтаванаму аўтару было зусім няцяжка прыняць Пултуск за Полацк, бо назву апошняга старарускія і старабеларускія крыніцы XIII—XVI ст. перадаюць як „Полтескъ“[36], „Полотескъ“[37] і нават „Полоть­ско“[38] ды „Полотеско“[39]. Прычым тады гэта былі шырока распаўсюджаныя формы яго назвы. Цікава ў сувязі з гэтым адзначыць, што ў польскамоўным Альшэўскім спісе „Хро­нічкі“ назва захопленага літоўцамі ў 1307 г. горада перададзена як „Poltewsk“.

Увогуле, розныя копіі „Хронічкі“ падаюць розныя гады за­хо­пу Полацка: Альшэўскі — 1307, Румянцаўскі — 1360, у Па­трыяр­шым жа звестка адсутнічае. Розначытанне паходзіць, ві­да­­вочна, ад таго, што даты пры перапісцы лёгка пераблытаць. Пры напісанні лічбамі–літарамі яны выглядаюць як ҂҃а ҃т ҃з (1307) і ҂҃а ҃т ҃ ѯ (1360). Знакі „з“ і „ѯ“ вельмі падобныя, і прыняць адзін за другі зусім нескладана. Адметна, што такая блытаніна з лічбамі–літарамі сустракаецца ў „Хронічцы“ прынамсі яшчэ адзін раз, калі Альшэўскі спіс фіксуе мяцеж Глін­скага пад правільным 1508 г., а Румянцаўскі і Патрыяршы — пад памылковым 1520. Розначытанне ўзнікла таксама, як і ў першым выпадку. Апошнюю лічбу–літару даты ҂҃а ҃ф ҃и (1508) вельмі лёгка прачытаць не як „и“ (лічбавае значэнне 8), а як „к“ (20): пісаліся яны вельмі падобна, і іх часта блыталі. І тады 1508 год ператвараецца ў 1520.

У выніку мы дакладна не можам сказаць, пад якім годам у пратограф „Хронічкі“ быў унесены запіс пра захоп Полацка: 1307 ці 1360. Нельга выключыць ні адзін, ні другі варыянт. Аўтар „Хронічкі“ мог прыняць зафіксаваную ў польскіх хроніках дату „1337“ за „1307“, а „1368“ за „1360“. Чытаючы, напрыклад, хроніку М. Мяхоўскага, дзе для напісання гадоў выкарыстаны арабскія лічбы, зрабіць такую памылку зусім няцяжка, бо друк вельмі дробны. Аднак і тут няма поўнай упэўненасці, як узнікла памылка з датай і менавіта з якой. Можна сцвярджаць толькі, што М. Стрыйкоўскі карыстаўся тымі спісамі „Хронічкі“, дзе фігураваў 1307 год. Але ў любым выпадку можна ўпэўнена сцвярджаць, што звестка „Хронічкі“ пра захоп Полацка літоўцамі з’яўляецца вынікам памылковага зразумення тэксту і такога ж памылковага прачытання даты яе аўтарам.

У дадатку прапанаваны рэканструяваны пратограф твора. Для зручнасці артыкулы пранумараваны. У квадратных дужках пададзены фрагменты, прыналежнасць якіх да пратографа небясспрэчная, з указаннем спісаў, у якіх яны чытаюцца: Альш. — Альшэўскага, Патр. — Патрыяршага, Рум. — Румян­цаў­­скага. Да тэксту „Хронічкі“ дададзены гістарычны каментар.


[1] Вахевич Б.А. Западнорусская летопись по списку Румянцевского музея // Записки императорского Одесского общества истории и древностей. 1902. Т. XXIV. Отд. I. С. 221—222.
[2] Тамсама. С. 220.
[3] Тамсама. С. 214; Улащик Н.Н. Введение в изучение белорусско–литовского летописания. Москва, 1985. С. 62.
[4] Гл.: Полное собрание русских летописей (далей — ПСРЛ). Т. 17. Санкт–Петербург, 1907. С. 290—294.
[5] Тамсама. С. V, VI, 290—292.
[6] Ptaszycki St. Kodeks Olszewski Chomińskich. Wielkiego Księstwa Litew­skiego i Zmódzkiego Kronika. Wilno, 1907. S. 39—40 (у выданні 1932 г. — с. 53—56); ПСРЛ. Т. 17. 469—472.
[7] ПСРЛ. Т. 35. Москва, 1980. С. 192.
[8] Вахевич Б.А. Назв. праца. С. 210—213.
[9] ПСРЛ. Т. 35. С. 212—213.
[10] Тамсама. Т. 17. С. 290—294.
[11] Вахевич Б.А. Назв. праца. С. 222.
[12] Тамсама. С. 221, 222.
[13] Ochmański J. Deodatus Septennius — zagadkowy autor „Pochwały“ Olbrachta Gasztołda z około 1529 roku // Lituano–Slavica Posnaniensia. Studia Historica. 1994. T. VI. S. 80, przyp. 12.
[14] Vide: Zbiór praw litewskich od roku 1389 do roku 1529. Tudzież roz­prawy sejmowe o tychże prawach od roku 1544 do roku 1563 / T. Dzia­łyński. Poznań, 1841. S. 92—95.
[15] Чамярыцкі В.А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. Мінск, 1969. С. 161.
[16] Pirmasis Lietuvos Statutas — Первый Литовский Статут (далей — PLS–ПЛС). Т. 1. Ч. 1 / Ст. Лазутка, Э. Гудавичюс. Вильнюс, 1983. С. 136, 138. Гл. таксама: Lizisowa M.T. Język Kodeksu Olszewskiego (1550). Z recepcji staropolskiego języka prawno–sądowego w Wielkim Księswie Litewskim w szesnastym wieku. Kraków, 2000. S. 7, 139—141.
[17] PLS–ПЛС. Т. 1. Ч. 2. Вильнюс, 1985. С. 665.
[18] Абгрунтаванне гл.: Тамсама. Т. 1. Ч. 1. С. 136—139.
[19] Тамсама. Т. 1. Ч. 2. С. 435.
[20] Тамсама. Т. 1. Ч. 1. С. 139.
[21] Тамсама. С. 132.
[22] Чамярыцкі В.А. Назв. праца. С. 160.
[23] Гл.: Полоцкие грамоты XIII — начала XVI вв. / Сост. А.Л. Хорошкевич (далей — ПГ). Вып. 3. Москва, 1980. С. 124; Сагановіч Г. Інфлянцкія немцы ў Полацку ў сярэдзіне XIII і пачатку XIV ст. // Беларускі Гістарычны Агляд. 2000. Сш. 1 (12). С. 104—105.
[24] Бібліяграфію гл.: Сагановіч Г. Назв. праца. С. 97—98.
[25] Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Zmódzka i wszystkiej Rusi. T. 2. Warszawa, 1846. S. 145, 178—179.
[26] Ibid. S. 43.
[27] Dlugossius J. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae. Liber IX. Varsaviae, 1978. P. 156—170.
[28] Miechowita M. Chronica Polonorum. Cracoviae, 1521. P. 210—212.
[29] ПСРЛ. Т. 17. C. 262, 314, 375, 440—441, 494.
[30] Dlugossius J. Op. cit. P. 131; Miechowita M. Op. cit. P. 207.
[31] Monumenta Poloniae Historica (MPH). T. 3. Lwów, 1878. P. 133, 190, 191.
[32] Tęgowski Jan. Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów. Poznań — Wroc­ław, 1999. S. 19, 42—44, 162—163, 232—234, 246—252, 304—305.
[33] Dlugossius J. Op. cit. P. 130, 198, 337.
[34] Miechowita M. Op. cit. P. 220—221, 235, 246.
[35] MPH. T. 3. P. 119.
[36] Гл.: ПСРЛ. Т. 17. С. 73, 79, 105, 113, 133 і інш.; ПГ. Вып. 1. Москва, 1977. № 10. С. 53; Новгородская Первая летопись старшего и младшего изводов (далей — НПЛ). Москва — Ленинград, 1950. С. 125, 159, 220, 476; Псковские летописи (далей — ПЛ). Вып. 1. Москва — Ленинград. С. 10; Тамсама. Вып. 2. Москва, 1955. С. 10, 19.
[37] ПСРЛ. Т. 17. С. 10, 61; ПГ. Вып. 1. № 2. С. 36; ПЛ. Вып. 1. С. 99.
[38] ПЛ. Вып. 1. С. 45; Тамсама. Вып. 2. С. 45.
[39] ПГ. Вып. 1. № 3. С. 37.

ДАДАТАК

[Wielkiego Księstwa Litewskiego Kroniczka krótko pisana]

1386

[1] Вера закону римского уставлена в Литве через короля полского Якгоила и через великого князя литовского Александра Витовта лета Божъя нароженя ҂҃а ҃т ҃п ҃ѕ 1.

1331

[2] Корол Якгоило, отец Казимиров, поразил немцов лета Бож нарож ҂҃а ҃т ҃л ҃а 2.

1307 (1360)

[3] Литва взял(и) Полтеск лета Бож нарож ҂҃а ҃т ҃з (Рум.҂҃а ҃т ҃z)3.

1497

[4] Короля Олбрахта поразили волохове лета Бож нарож ҂҃а ҃у ҃ч ҃з 4.

1484

[5] Велебныи Казимир умер лета Бож нарож ҂҃а ҃у ҃п ҃д 5.

1386

[6] Витовт окрщон в Кракове поспол с Якгоилом лета Бож нарож ҂҃а ҃т ҃п ҃ѕ.

1430

[7] Витовт умер по Божем нароженю ҂҃а ҃у ҃л 6.

1488 (1500)

[8] Корол Андреи Казимир (Патр. — Андреи) умер лета Бож нарож ҂҃а ҃у ҃п ҃и (Альш. — +҃а ҃ф)7.

1500

[9] Панов поимано на Ведроши лета Бож нарож ҂҃а ҃ф году8.

1506

[10] Татаров побито под Клецком [в день Панны Марыи Снежнои Альш.] лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃ѕ 9.

1506

[11] Корол [и великии князь Альш.] Александр умер, а Жикгимонта на великое князьство взяли лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃ѕ году на день светого Симона и Юды10.

1507

[12] Табор умер лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃з году11.

1508

[13] Глинскии стял Заберезынского [и з земли побег на Москву Рум., Патр.] лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃и году12.

1514

[14] Москву побито под Оршею лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃д ҃i году сентебря ҃и на Рожество Богородицы13.

1520

[15] Захарьяш лекгат был в Вилне лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃к году14.

1524

[16] Золота улочка была отворена лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃к ҃д году15.

1526

[17] Корол Жикгимонт данщан стинал лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃к ҃ѕ году16.

1527

[18] Татар побито [за Киевом в сороку милех о Гром­ницах Альш.] на Голшаницы лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃к ҃з году17.

1527 (1528)

[19] Того ж году ҃к ҃з (Альш. — Лета Бож нарож ҂҃a ҃ф ҃к ҃и) и царя заволского з Литвы проч выпустили18.

1528

[20] Королевая Бона напервеи до Литвы приехала днем лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃к ҃и году19.

1528

[21] Того ж лета списывали всю землю20.

1529

[22] Королевича Жикгимонта Августа молодого посадили на Великом Князьстве Литовском в понеделник, на день светого Луки евангелиста, а ему тогды было ҃ θ лет, лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃к ҃θ году21.

1529

[23] Того ж году права писаныи даны Великому Князь­ству Литовскому (Альш. — всеи земли Литов­скои) на светого Михаила день22.

1530

[24] Место и замок виленскии горел лета Бож нарож ҂҃а ҃ф ҃л году23.

1530

[25] Того ж году татаров побито на Голтве, а тогды был князь Иван [Юрьевич Альш.] Дубровицкии…24

1 Хрышчэнне Літвы адбылося ў 1387 г. Аднак у XV—XVI ст. мела распаўсюджанне і іншая дата — 1386 год. Яна ўзнікла, відавочна, у сувязі з хростам Ягайлы і некалькіх яго братоў менавіта ў 1386 г. Апошнюю дату як год хрышчэння Літвы называюць, у прыватнасці, Міхалон Літвін (Михалон Литвин. О нравах татар, литовцев и москвитян / Отв. ред. А.Л. Хорошкевич. Москва, 1994. С. 88) і польскія рочнікі (MPH. T. 3. P. 82, 234, 311, 704).

2 Каментар гл. на с. 47—48.

3 Каментар гл. на с. 49—50.

4 Гаворка ідзе пра выправу польскага караля Яна Альбрэхта супраць Малдавіі, калі яго войска было разгромлена ў Букавіне ваяводам Стэфанам III Вялікім. Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 342, 401).

5 Другі сын Казіміра IV Ягелончыка каралевіч Казімір памёр 4 сакавіка 1484 г. у Горадні, быў пахаваны ў Вільні, пазней кананізаваны (гл.: Wojtyska H.D. Początki kultu i procesy kanonizacyjne św. Kazimierza // Analecta Cracoviensia. 1984. T. XVI).  Ва ўсіх вядомых спісах „Хронічкі“ год смерці Казіміра ўказаны памылкова: у Румянцаўскім — 1080, у Патрыяршым — 1480, у Альшэўскім — 1494. Аднак параўнанне гэтых дат дазваляе зрабіць выснову, што ў пратографе ён быў напісаны, хутчэй за ўсё, правільна. Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 342, 401).

6 Не выключана, што артыкулы 6 і 7 не ўваходзілі ў пратограф, бо ў найбольш поўным, Альшэўскім, спісе іх няма. Да таго ж яны прыкметна выбіваюцца з тканіны твора, разрываючы даволі паслядоўную яго храналогію.

7 Казімір Ягелончык, з 1440 г. — вялікі князь літоўскі, з 1447 г. — адначасова кароль польскі. Пры нараджэнні атрымаў імя Казімір Андрэй. Памёр 7 чэрвеня 1492 г. у Горадні. Ва ўсіх спісах „Хронічкі“ год смерці ўказаны памылкова: у Румянцаўскім і Патрыяршым — 1488, у Альшэўскім — 1500. У сувязі з гэтым цяжка сказаць, ці правільная дата фігуравала ў пратографе. Звестка чытаецца ў летапісах Рачын­скага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 341—342, 401).

8 14 ліпеня 1500 г. на рэчцы Ведрашы пад Дарагабужам войска Вялікага Княства Літоўскага было разбіта маскоўскімі ваяводамі. У палон трапілі камандуючы — князь Канстанцін Астрожскі, а таксама паны Рыгор Осцікавіч, Літавор Хрыптовіч, Мікалай Глябовіч, Мікалай Зяноўевіч і іншыя (ПСРЛ. Т. 17. С. 560). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 342, 402).

9 Князь Міхаіл Глінскі разбіў крымскіх татар пад Клецкам 5 жніўня 1506 г. Цікава, што ў лісце да вармійскага біскупа Лукі Ватцэнродэ ад 12 жніўня 1506 г. М. Глінскі пісаў, што бітва адбылася „ў дзень святой Ма­рыі Снежнай“ (Akta Aleksandra króla polskiego, wielkiego księcia li­tew­skiego i t. d. (1501—1506). Kraków, 1927. Nr 331. P. 546). Звестка чы­таецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 344, 402).

10 Кароль польскі і вялікі князь літоўскі Аляксандр памёр у ноч з 18 на 19 жніўня 1506 г. у Вільні. Дзень святых Сымона і Юды — 28 кастрычніка. Беларуска–літоўскія летапісы называюць і іншы дзень абрання Жыгімонта вялікім князем — 21 верасня (ПСРЛ. Т. 17. С. 185). Паводле М. Мяхоўскага (Miechowita M. Op. cit. P. 372) і Б. Вапоўскага (Wa­powski B. Kroniki… część ostatnia czasy podługoszowskie obej­mująca. Kraków, 1874. P. 71), гэта адбылося 20 кастрычніка, а згодна з інфармацыяй Ю. Дэцыя (Decius J.L. De Sigismundi regis temporibus liber. Kraków, 1901. P. 18) — 26 кастрычніка 1506 г. Польскі гісторык Л. Фінкель прыйшоў да высновы, што абранне Жыгімонта вялікім князем літоўскім адбылося 20 кастрычніка 1506 г. (Finkel L. Elekcya Zygmunta I. Kraków, 1910. S. 175).

11 Віленскі каталіцкі біскуп Войцех Табар памёр 27 сакавіка (Acta Tomiciana (AT). T. 1. Posnaniae, 1852. Nr 8. P. 18), паводле іншых звестак 28 красавіка 1507 г. (Przyałgowski W. Żywoty biskupów wileń­skich. T. 1. Petersburg, 1860. S. 89). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 344, 402).

12 Мяцеж князя М. Глінскага. Першай акцыяй М. Глінскага на шляху да ад­крытага выступлення супраць Жыгімонта I было забойства свайго аса­бістага ворага — Яна Заберазінскага 2 лютага 1508 г. У выніку па­даў­лення мецяжу М. Глінскі і яго прыхільнікі напрыканцы 1508 г. па­кі­нулі тэрыторыю ВКЛ і перайшлі ў Маскву. Звестка чытаецца ў лета­пі­сах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 344—345, 402—403).

13 Перамога войска Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем К. Аст­рожскім і палякаў над маскоўскай арміяй пад Оршай 8 верасня 1514 г. Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 347, 403).

14 Папскі легат Захарый Ферэры знаходзіўся ў Вільні з верасня 1520 да лютага 1521 г. (Acta nuntiaturae Polonae. T. 2 / Ed. H.D. Wojtyska. Romae, 1992. P. XXXIX, 77, 85, 93, 94).

15 Падзея адбылася ў Вільні.

16 У 1525 г. на грунце сацыяльна–палітычных і канфесійных супярэчнасцяў у Гданьску выбухнула паўстанне гарадскіх жыхароў. Да ўлады ў горадзе прыйшоў новы склад рады. Каралеўская ўлада вырашыла ўмяшацца ў сітуацыю. Вясной 1526 г. Жыгімонт I Стары на чале 3–ты­сячнага войска ўступіў у Гданьск, дзе ў хуткім часе былі ў асноўным адноўлены старыя парадкі. У чэрвені — ліпені правадыры і найбольш актыўныя ўдзельнікі паўстання былі пакараны смерцю. Паводле беларуска–літоўскіх летапісаў, такіх было 13 чалавек (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 404. Гл. таксама: Historia Gdańska. T. 2 / Red. E. Cieślak. Gdańsk, 1982. S. 245—246; Cieślak E., Biernat Cz. Dzieje Gdańska. Gdańsk, 1975. S. 135). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 349—350, 404).

17 Пераможная бітва войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандаваннем князя Канстанціна Астрожскага з крымскімі татарамі на рацэ Альшаніцы адбылася 27 студзеня 1527 г. — за тыдзень перад Грамніцамі (2 лютага). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 405).

18 Хан Заволжскай (Вялікай) арды Шых–Ахмат быў захоплены ў палон кіеўскім ваяводам князем Дзмітрыем Пуцяцічам у другой палове 1502 ці ў 1503 г. Доўгі час утрымліваўся пад вартай у ковенскім і троцкім замках. Здзейсніў некалькі няўдалых спроб уцёкаў. Быў адпушчаны на свабоду ў красавіку 1527 г., калі выехаў з Вільні, а потым праз Слуцк і Кіеў накіраваўся ў стэпы ніжняга цячэння Волгі (AT. T. 9. Posnaniae, 1876. Nr 202. P. 212, nr 248. P. 252; ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 405, 563—564). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 405).

19 Кароль Жыгімонт I Стары, каралева Бона і іх дзеці Жыгімонт Аўгуст і Ізабэла прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае ў сакавіку 1528 г. Гэта быў сапраўды першы прыезд Боны ў Вялікае Княства. Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 405).

20 Гаворка ідзе пра перапіс войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 г. На думку А. Грушы, ён быў праведзены на працягу жніўня — кастрыч­ніка. Падрабязна пра гісторыю стварэння „попіса земскага“ 1528 г. гл.: Груша А.І. Прадмова [да:] Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кн. 523. Кніга Публічных спраў 1 / Падрыхт. А.І. Груша, М.Ф. Спірыдонаў, М.А. Вайтовіч. Мінск, 2003. С. 31—39. Звестка чытаецца ў лета­пі­сах Рачын­скага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 405).

21 Дзень святога Лукі евангеліста — 18 кастрычніка. Дата пацвярджаецца Б. Вапоўскім (Wapowski B. Op. cit. P. 229). Жыгімонт Аўгуст нара­дзіўся 1 жніўня 1520 г. Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 405).

22 Гаворка ідзе пра Першы статут Вялікага Княства Літоўскага, які першапачаткова сапраўды насіў назву „права“ ці „права писаныи“. Увя­дзенне ў дзеянне гэтага заканадаўчага кодэкса ў дзень святога Міхаіла (29 верасня) 1529 г. падмацоўваецца і актавым матэрыялам (гл.: Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2 / Сост. И.И. Григорович. Санкт–Петербург, 1848. № 165. С. 211). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 406).

23 Паводле хронікі М. Бельскага, якую паўтарыў М. Стрыйкоўскі, пажарам былі знішчаны дзве траціны горада (Bielski M. Kronika wszyst­kiego świata. Kraków, 1551. List 288v; Stryjkowski M. Op. cit. T. 2. S. 395). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 350, 406).

24 Войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандаваннем кіеўскага ваяводы Андрэя Неміровіча, князя Івана Дубровіцкага і іншых разбіла татар ля ўрочышчаў Голтва і Палазор’е ў верасні ці першай палове кастрычніка 1530 г. (AT. T. 12. Posnaniae, 1906. Nr 331. P. 302). Звестка чытаецца ў летапісах Рачынскага і Еўраінаўскім (ПСРЛ. Т. 17. С. 351, 406).

Далейшая рэканструкцыя помніка ўскладнена тым, што на гэтым фрагменце заканчваецца супольны тэкст Альшэў­скага і Румянцаўскага спісаў „Хронічкі“.

Наверх

Jaroszewicz–Pieresławcew, Zoja. Druki cyrylickie z ofi­cyn Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI—XVIII wieku (Ігар Клімаў)

Снежня 7, 2004 |


Jaroszewicz–PieresŁawcew, Zoja. Druki cyrylickie z ofi­cyn Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI—XVIII wieku. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińskiego, 2003. 309 s.

У польскім кнігазнаўстве з даўніх часоў існуе сталая зацікаўленасць беларускім і ўкраінскім кірылічным кнігадрукам эпохі Сярэднявечча. У апошнія дзесяцігоддзі з’явілася некалькі буйных даследаванняў, у якіх з сучасных пазіцый даецца сістэматызаваны агляд кнігавыдання Беларусі і Ўкраіны, у тым ліку і кірылічнага[1]. Праўда, і ў ранейшых польскіх бі­бліяграфічных крыніцах заўжды разглядалася кніжная прадукцыя беларускіх і ўкраінскіх кірылічных друкарняў[2].

Галоўная прычына такіх зацікаўленняў зразумелая: беларускія і ўкраінскія землі доўгі час уваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай. Сапраўды, кірылічная кніга ў былой Рэчы Паспалітай развівалася калі не пад прамым уплывам кнігі лацінкавай, найперш польскамоўнай, то ў яе кантэксце. Першыя кірылічныя кнігі ў свеце наогул з’явіліся ў тагачаснай сталіцы польскай дзяржавы (Кракаў: Швайпольт Фіёль, 1493 г.). На мяжы ХVI і ХVII ст. на землях Беларусі і Ўкраіны выйшла каля тузіна кірылічных выданняў з паралельнымі польскімі тэкстамі ці ў адначасовых польскіх перакладах. З пачатку ХVII і да пачатку ХVIII ст. вядомыя спарадычныя выданні царкоўнаславянскіх тэкстаў польскім пісьмом. Таму з’яўленне новай працы даследчыцы з Ольштынскага універсітэта, цалкам пры­свечанай агляду кірылічнага кнігавыдання ў ВКЛ старадаўняй эпохі, не выпадковае.

Праца Зоі Ярашэвіч–Пераслаўцавай ахоплівае час ад паўстання першай друкарні на землях ВКЛ — Францішка Скарыны ў Вільні ў 1522 г. — да канца ХVIII ст. (да 1800 г.). Арэал яе даследавання пакрывае тэрыторыю ВКЛ у межах пасля Люб­лін­скай уніі (г. зн. без Украіны), аднак з далучэннем Падляшша. Такім чынам, паводле свайго матэрыялу праца фактычна прысвечана беларускай кнізе.

Да з’яўлення гэтай манаграфіі не толькі ў беларускай, але і ва ўсёй сусветнай навуцы не было даследавання, прысвечанага старажытнай друкаванай кірылічнай кнізе Беларусі[3]. Існуе некалькі каталогаў кірылічных друкаў[4], ужо згаданыя кампендыум „Drukarze dawnej Polski“ і манаграфія М. Тапольскай, а таксама яшчэ некалькі прац, прысвечаных беларускай друкаванай кнізе[5]. Аднак усе такія працы або абмежаваныя ў сваёй тэматыцы, або значна шырэйшыя паводле ахопу матэрыялу. Так, у манаграфіях звычайна разам з кірылічнымі выданнямі разглядаюцца і лацінкавыя. Праца сп. Ярашэвіч–Пераслаўцавай не толькі цалкам прысвечана кірылічнаму кніга­друкаванню старадаўняй Беларусі, яна значна шырэйшая і больш грунтоўная за сваіх папярэднікаў. У ёй сістэматычна апісваецца кірылічнае кнігавыданне ВКЛ і шматбакова аналізуецца змест ды форма кірылічнай кнігі Беларусі.

Аўтаркай былі даследаваныя практычна ўсе кірылічныя выданні амаль паэкзэмплярна многіх польскіх бібліятэк і прыватных збораў стараверчай кнігі ў Польшчы і Літве, а таксама кірылічныя кнігі буйных бібліятэк Беларусі (Мінск, Горадня), Літвы (Вільня) і Расіі (Санкт–Пецярбург). Апрача таго, ёю быў прыцягнуты значны архіўны матэрыял, звязаны, як ужо адзначалася, з дзейнасцю уніяцкіх друкарняў у Су­праслі і Вільні. Гэта дазволіла даследчыцы не толькі разгле­дзець спецыфіку беларускай кнігі ў шырокім гістарычным кантэксце і вызначыць яе сувязі з рознымі традыцыямі, але і ўдакладніць некаторыя моманты, звазаныя з часам і местам друку асобных выданняў ці дзейнасцю асобных друкароў. Так, яна знайшла два выданні, якія да таго не рэгістраваліся ў біблія­графіях: буквар 1643 г. і малітоўнік 1702 г., выдадзеныя ў друкарні Брацтва Св. Духа ў Вільні.

Праца З. Ярашэвіч–Пераслаўцавай складаецца з уводзінаў, трох раздзелаў, заканчэння, храналагічнага паказчыка друкаў, спіса літаратуры і ілюстрацый, змешчаных у кнізе, а таксама ідэкса ўласных імёнаў. У першым раздзеле даецца агляд дзейнасці друкарняў, у другім разглядаецца тэматыка іх выданняў, у трэцім ахарактарызаваны друкарскія параметры (фармат, шрыфт, нумарацыя, ілюстрацыі і застаўкі, аздабленне і да т. п.).

Першы раздзел манаграфіі (17—146) традыцыйны для прац па гісторыі кнігавыдання. Ён складаецца з нарысаў, кожны з якіх прысвечаны асобнай друкарні. Даследчыца ўважліва раз­глядае арганізацыю, вызначае імператывы заснавання і функ­цыя­навання, прасочвае залежнасць дзейнасці ад фундатараў ці чытацкага рынку і дзяржаўнай палітыкі, адзначае ўплыў роз­ных культурных і грамадскіх чыннікаў на рэпертуар і змест вы­даваных кніг. Пры гэтым у таблічнай форме падаецца рэпер­ту­ар выдадзеных друкарняй кніг у храналагічнай паслядоўнасці.

У сваім разглядзе даследчыца абапіраецца на веды, напрацаваныя папярэднімі вучонымі, выказваючы выдатнае веданне падставовай літаратуры, у тым ліку самай апошняй. У адрознен­­не ад аналагічных савецкіх і постсавецкіх прац, засяроджаных у асноўным на рускамоўных крыніцах, Зоя Яра­­шэвіч–Пера­слаўцава шырока выкарыстоўвае матэрыял польскіх аўтараў. Ужо толькі адным гэтым яе праца можа быць цікавай беларускаму чытачу. Пры асвятленні дзейнасці друкарняў былой Рэчы Паспалітай, асабліва ХVII і ХVIII ст., польскія крыніцы звычайна больш карысныя, чым рускамоўныя. Аднак даследчыца не падае звычайнай кампіляцыі вядомых звестак, яна абагульняе вядомыя факты (у т. л. уведзеныя ў навуковы ўжытак зусім нядаўна) і спалучае іх з уласнымі назіраннямі і здабыткамі. У прыватнасці, яна ўпершыню ўво­дзіць у навуковы зварот каштоўныя архіўныя матэрыялы, датычныя дзейнасці друкарні базыльянаў у Супраслі за 1772—1784 г. і віленскіх базыльянаў другой паловы ХVIII ст. Добрае валоданне матэрыялам дазваляе ёй удакладніць акаліч­насці ці даты друкавання асобных выданняў або дзейнасці некаторых друкарняў, або нават проста стварыць цікавыя нарысы, як, напрыклад, пра друкарскую дзейнасць Францішка Скарыны і яго віленскую друкарню.

Усяго можна налічыць 15 друкарняў[6], якія дзейнічалі ў даўнюю эпоху (да XVIII ст.) на тэрыторыі Беларусі (Нясвіж, друкарня Цяпінскага, Магілёў, Куцейна, Буйнічы, Горадня) ці паблізу ад яе сучасных межаў (Вільня, Еўе, Супрасль, Заблудаў)[7]. Сярод іх найбольш буйнымі паводле тыражу і рэпертуару выданняў, а таксама працягласці часу дзеяння былі кляшторная друкарня ў Супраслі (85 выд., 5431 арк.) і прыватная друкарня Мамонічаў у Вільні (51 выд., 3653 арк.). Значны маштаб мелі брацкае кнігавыданне ў Вільні і Еўі (77 выд., 2839 арк.), а таксама ў Магілёве (44 выд., 2332 арк.), базыльянская друкарня ў Вільні (46 выд., 2832 арк.), друкарня Тызенгаўза ў Горадні (24 выд., 2627 арк.), манастырскі кніга­друк у Куцейне (14 выд., 783 арк.), друкарня Спірыдона Собаля (13 выд., 571 арк.). Дзейнасць некаторых кірылічных друкарняў (пераважна ў ХVI ст.) насіла эфемерны характар і была абмежавана лічанымі выданнямі (Нясвіж, Заблудаў, друкарня Васіля Цяпінскага, друкарня Васіля Гарабурды, друкарня манастыра Св. Духа ў Буйнічах). У цэлым колькасць беларускіх друкарняў за тры стагоддзі выглядае даволі сціпла, таксама як і іх друкаў (каля 380 выд., больш за 22,55 тыс. арк.). Аўтарка ставіць прадукцыю беларускіх друкарняў на 3–е месца ў свеце кірылічных выданняў на славянскіх мовах (245); 1–е месца займае Масква.

Асабліва ўражвае „пустэча“ XVIII ст.: у гэты час на Беларусі дзейнічала толькі 4 друкарні: брацкая ў Магілёве (да 1773 г.), базыльянскія ў Супраслі (да 1793 г.) і Вільні (усё ХVIII ст.), падскарбавая друкарня ў Горадні (1774—1792 г.), заснаваная Антонам Тызенгаўзам. Яшчэ дзве друкарні спынілі сваю працу на пачатку ХVIII ст.: у 1705 г. брацкая ў Вільні, у 1707—1708 г. друкарня Максіма Вашчанкі ў Магілёве. Праўда, якраз у ХVIII ст. было выдадзена кірылічных кніг столькі (186 у 1700—1799 г.), колькі за папярэднія два стагоддзі (54 у 1522—1599 г. і 131 у 1600—1699 г.). Але гэта тлумачыцца павелічэннем у гэты час вытворчасці друкарскай працы параўнальна з папярэднімі стагоддзямі. Пераважная частка друкаваных у XVIII ст. кніг прыпадае на яго другую палову, тады як, напрыклад, у 1739—53 г. было надрукавана ўсяго 5 выданняў. Гісторыя наклала свой адбітак на маштаб кнігадруку. Добра бачна, як узрaстае колькасць кніг у 1591—1604 г. (41 выданне), што звязана з унійнай палемікай, і як зусім занікае кірылічны кнігадрук у ВКЛ у 1655—90 г. (маскоўская агрэсія і яе наступствы) і ў 1708—14 г. (Паўночная вайна з дзеяннямі на беларускай тэрыторыі).

У другім раздзеле манаграфіі (147—200) разглядаецца змест выдадзеных кніг, прычым разгляд вядзецца па жанрах ці функцыянальных тыпах выданняў. Аўтарка падзяляе беларускія выданні на дзве асноўныя групы: рэлігійныя і свецкія, а ў першай групе яшчэ вылучае літургічныя і рэлігійна–пале­міч­ныя друкі. Рэлігійна–палемічныя выданні прадстаўлены ўсяго дзесяткам назваў, што з’явіліся на мяжы XVI і XVII ст.: Унія (каля 1595 г.), Справядлівае апісанне Берасцейскага сабору 1596 г. (1597), Антырызіс (неўзабаве пасля 1599 г.), Абарона сабору Фларэнційскага (1604), Гармонія веры… (1608) Iпата Пацея, Тэзіс (1608) Язэпа Веляміна Руцкага, Апісанне і абарона Берасцейскага сабору (1957) Пятра Скаргі, перакла­дзе­нае Іпатам Пацеем. Да ліку рэлігійна–палемічнага пісь­менства польская даследчыца таксама далучыла гамілетычныя творы, некаторыя з якіх сапраўды носяць выкрывальніцкі характар (напрыклад, Малітвы паўсядзённыя, 1595).

Аднак на працягу ХVI––ХVIII ст. у кірылічным кнігадруку ВКЛ дамінавала літургічная кніга, і аўтарка надала ёй самую пільную ўвагу. Яна дэталёва разгледзела ўсе тыпы друкаваных кніг для набажэнства (147—169, 173—177), у парадку іх частотнасці: псалтыры і псалтыры з дадаткам, службоўнікі, часасловы, евангеллі, апосталы, актоіхі і ірмалогіі, трыёдзі, трэбнікі, акафістнікі і канонікі, вучыцельныя евангеллі, святочныя мінеі, а таксама катэхізісы, асобныя агіяграфічныя творы для чытання (хаця аднясенне двух апошніх жанраў да літургічнай літаратуры не зусім правамернаe). Даследчыца ўважліва ахарактарызавала склад кнігі пэўнага тыпу ці жанру, яе прызначэнне і функцыю ў набажэнстве або адукацыі, мэты і ўмовы выдання. З прычыны масавасці друкавання літургічнай кнігі асноўная ўвага пры разглядзе была нада­дзеная першадрукам, а пазнейшыя перавыданні, як менш даследаваныя, ахарактарызаваныя ў манаграфіі сціпла ці згаданы мімаходзь.

У выніку, у гэтым раздзеле польская даследчыца стварыла фактычна першае грунтоўнае і падставовае апісанне друкаванай літургічнай кнігі Беларусі. Толькі некаторыя з такіх кніг былі ўжо ў некаторай ступені апісаныя, тады як кірылічная друкаваная літургіка Беларусі ў масе сваёй ўяўляе сабой са­праўдную terra incognita. Праца Ярашэвіч–Пераслаўцавай стала піянерскім даследаваннем у гэтым кірунку.

Выданні, названыя даследчыцай свецкімі (177—195), збольшага таксама звязаныя з царкоўна–рэлігійнай сферай. Гэта розныя дыдактычныя прыточнікі: граматыкі і буквары, што выходзілі на сакральнай царкоўнаславянскай мове і апісвалі менавіта яе. Аўтарка разглядае тут таксама слоўнікі і падручнік па логіцы Дыялектыка Ёгана Спангенберга (Вільня: Мамонічы, каля 1586), юрыдычныя выданні: Трыбунал абывацелям ВКЛ (Вільня: Мамонічы, 1586), Статут ВКЛ (Вільня: Мамонічы, 1588), царкоўныя граматы, улёткі (напрыклад, дзве рэляцыі пра перамогу над шведскімі войскамі ў 1705 г., што выйшлі ў Вільні на старабеларускай мове). Най­сціплей у беларускім кнігaдруку прадстаўлена займальная літаратура, у якой папулярызуюцца рэлігійныя тэмы. Гэта павучальныя зборнікі кшталту Дыёптра (Еўе, 1612, 1642; Куцеін, 1651, 1652; Магілёў, 1698), Соборнік (Супрасль, 1791) ці кветнікі (Горадня, 1790; Вільня, 1791). Раздзел заканчваецца аглядам дэдыкацый, прадмоў і пасляслоўяў, распаўсюджаных у беларускіх выданнях на ўсім працягу існавання кнігадруку.

Жанравы і моўны рэпертуар кірылічнай кнігі Беларусі ХVI—ХVIII ст. сведчыць, што друкаваная кніга была разлічана перш за ўсё на рэлігійнае асяроддзе. Яе чытачамі былі права­слаўныя, пазней таксама уніяты, а потым і стараверы, што ўцякалі з Масковіі ад рэпрэсій тамтэйшай улады або выкарыстоўвалі ў Маскоўскім царстве друкі, нелегальна завезеныя з ВКЛ. На мову кніг уплываў таксама характар тагачаснай адукацыі, мэтай якой было авалоданне царкоўнаславянскай мовай. У выніку кірылічная кніга Беларусі выходзіла пераважна на царкоўнаславянскай мове, сакральнай для ўсіх гэтых вы­знанняў. Творы на старабеларускай мове (калі гэта былі не дзяржаўныя выданні, кшталту юрыдычных кодэксаў ці грамат) трапляюцца ў складзе беларускіх кніг рэдка і амаль знікаюць зусім пасля маскоўскай вайны 1654—67 г. Тым не менш тэксты на гэтай мове публікуюцца ў царкоўнаславянскіх да самага канца ХVIII ст., пераважна ў выглядзе дадатковых тэкстаў кшталту прадмоў ці пасляслоўяў.

Важны аспект беларускага кнігадрукавання, які дазваляе вы­тлумачыць змест і тэматыку беларускай кірылічнай кнігі, — выданне для замежных рынкаў. Для беларускага кнігадруку доўгі час такімі рынкамі былі дзве вялізныя вобласці, населеныя праваслаўнымі славянамі: Масковія і Балканы. Мена­віта гэтыя рэгіёны з канца ХVI і да самага канца ХVII ст. мелі па­трэбу ў літургічнай літаратуры, але не валодалі дастатковымі магутнасцямі, каб задаволіць уласныя патрэбы. Пачынаючы з Мамонічаў, беларускія друкарні (у т. л. і базыльянскія) працавалі над задавальненнем патрэб гэтых рынкаў, перш за ўсё, зразумела, у літургічнай літаратуры. У 2–й палове ХVIII ст. найбольшую важнасць для беларускіх (як, дарэчы, і ўкраін­скіх) друкарняў набылі стараверчыя грамады. Менавіта на замову іх купцоў у значнай меры працавалі кляштарныя друкарні ў Пачаеве (Украіна) і Супраслі, гарадзенская друкарня Тызенгаўза і віленская друкарня базыльянаў. Паводле падлікаў сп. Ярашэвіч–Пераслаўцавай, для іх было надрукавана ў ВКЛ больш за 116 выданняў (249), што пераважае траціну ўсяго друкарскага даробку даўняй Беларусі.

Разгляд беларускіх выданняў паводле іх жанравай прыналежнасці робіць другі раздзел працы надзвычай цікавым і, можна сказаць, нават захапляльным чытаннем. Даследчыца ўпершыню дала выразнае і дакладнае ўяўленне пра жанрава–тэматычную структуру друкаванай кірылічнай літаратуры Беларусі.

Трэці раздзел манаграфіі прысвечаны разгляду графічнага боку кірылічных друкаў старадаўняй Беларусі (201—244). У ім польская даследчыца аналізуе фармат выданняў і прыёмы нумарацыі іх старонак, шрыфт і тэхніку набору, выкарыстанне ў беларускіх кірылічных старадруках заставак і канцовак, ініцыялаў, рамак на маргінэсах, тытульных аркушаў, ілюстрацый. Пры сваім аналізе аўтарка рэгулярна робіць параўнанні з фіёлеўскай, маскоўскай, украінскай і балканскай практыкай кнігадруку, што дазваляе ёй паказаць беларускую спецыфіку.

У беларускіх выданнях пераважаў фармат[8] folio, што было тыпова для кірылічнага кнігадруку ва ўсіх рэгіёнах Еўропы. Аднак папулярнымі на Беларусі былі і кнігі фарматам quarto. Ня­гледзячы на тое, што першыя выданні in octavo выпусціў Францішак Скарына, гэты фармат атрымаў сваё распаўсю­джанне толькі з ХVII ст. Лявон Мамоніч з 1601 г. выдаваў кніжкі фарматам deodecimo. Вельмі малыя фарматы (12о, 18о, 24о) сустракаліся пераважна ў брацкіх выданнях Вільні, Еўя і Магілёва (а таксама ў Пячорскай друкарні Кіева). Аднак кірылічныя спадчына Беларусі ведае і друкі фарматам 1о — гэта грамата караля Жыгімонта канстанцінопальскаму патрыярху Ераміі.

Фармат выдання быў у цэлым звязаны з яго зместам. Царкоўныя, рэлігійныя выданні, якія прызначаліся для публічнага выкарыстання (у царкве, пад час набажэнства), выходзілі буйнымі фарматамі, пераважна in folio, зрэдку in quarto. Рэ­лігійныя выданні, прызначаныя для індывідуальнага карыстання (катэхізісы, рознага роду малітоўнікі, падручнікі) выходілі пераважна фарматамі 4о, 8о, 12о і менш. Даследчыца падае ў таблічнай форме багаты матэрыял (203—206), які выдатна ілюструе гэтую заканамернасць.

Нумарацыя старонак (пагінацыя) ці лістоў (фаліяцыя) у большасці царкоўнаславянскіх выданняў Беларусі, Украіны і Расіі адсутнічала да ХVII ст. уключна. Асабліва гэта тычылася малафарматных выданняў і прадмоў ці пасляслоўяў або іншых дадатковых тэкстаў, якія часта не мелі нумарацыі старонак, нават калі ў асноўным тэксце яна і прысутнічала. Для старадаўніх друкароў наогул большае значэнне мелі не пагінацыя ці фаліяцыя, а сігнатуры, якія пазначалі парадак аркушаў. Гэта палягчала падбор і падлік надрукаваных аркушаў пры іх сшыванні ў кнігу. Нумарацыя старонак ці лістоў успрымалася царкоўнай аўдыторыяй хутчэй як уласцівасць свецкіх або нават іншаверчых выданняў. Таму ў выданнях для старавераў ХVIII ст. старанна пазбягалася пагінацыя ці фаліяцыя і прысутнічалі звычайна адны сігнатуры. У супрасльскіх выданнях для старавераў нярэдкімі былі памылкі ў нумарацыі сігнатур, якая рабілася кірылічнымі літарамі, што сведчыць пра неглыбокае веданне асаблівасцяў кірылічнага пісьма спецыялістамі друкарні.

У беларускіх выданнях, як адзначае сп. Ярашэвіч–Пера­слаўцава, за тры стагоддзі было выкарыстана некалькі стыляў шрыфту. Першы шрыфт для беларускіх друкаў належыць Францішку Скарыну, ён быў створаны на ўзор басанскай антыквы, якой у Венецыі друкаваліся кнігі для Босніі і Далмацыі[9]. Гэты стыль шрыфту быў пераняты беларускімі пратэстантамі — Сымонам Будным і Васілём Цяпінскім. Аднак у далейшым беларускія кнігадрукары яго не выкарыстоўвалі. Далейшае развіццё стылістыкі беларускіх шрыфтоў было звязана са стылізацыяй рукапіснага царкоўнаславянскага паўустава, што з высокім майстэрствам было ажыццёўлена ў выданнях Івана Фёдарава і Пятра Мсціслаўца. Іх шрыфт служыў узорам для наступных друкароў Беларусі, Украіны і Расіі. У гэтым кірунку стваралі свае шрыфты Мамонічы і віленскія братчыкі. Куцеінская друкарня арыентавалася на шрыфты Спірыдона Собаля. Для друку стараверчых выданняў супрасльская, гарадзенская і віленская друкарні ў ХVIII ст. стваралі шрыфты на ўзор устаўнага пісьма маскоўскіх рукапісаў ХVII ст. Пра тэхніку набору ў працы сп. Ярашэвіч–Пераслаўцавай гаворыцца параўнальна мала (210—212). Аўтарка прывяла толькі агульныя звесткі, больш цікавыя маладасведчанаму ў гэтым пытанні польскаму чытачу, чым спецыялісту.

Наступныя нарысы раздзела (212—244) сканцэнтраваны пераважна на параўнальным аналізе мастацкіх элементаў афармлення кірылічнай кнігі Беларусі. З прычыны недастатковай распрацаванасці гэтай тэматыкі аўтарка абмяжоўваецца параўнаннем асобных выданняў, што надае ім хутчэй агляд­ны характар. Даследчыца разглядае элементы і стылі, у якіх выконваліся застаўкі, ініцыялы і арнаментальныя рамкі ў старабеларускіх кірылічных друках, а таксама афармленне іх тытульных старонак і ілюстрацый. Яна прыходзіць да высновы, што ў мастацкім афармленні беларускія кірылічныя кнігі спалучалі традыцыйныя візантыйскія элементы з мясцовымі народнымі рысамі і заходнімі, пераважна нямецкімі і поль­скімі, узорамі (249). Зробленыя аўтаркай цікавыя назіранні і высновы могуць служыць карысным матэрыялам для далейшых доследаў.

Як адзначае на заканчэнне сп. Ярашэвіч–Пераслаўцава (245—250), кірылічныя друкі ВКЛ адлюстроўваюць багацце і адкрытасць культуры гэтай дзяржавы і з’яўляюцца важным здабыткам усіх ўсходнеславянскіх народаў і візантыйскай традыцыі ў славян. Гэтыя кнігі прызначаліся не толькі праваслаўным, уніятам і стараверам, але нават каталікам і пратэстантам. Імі карысталіся не толькі на Беларусі і Ўкраіне, але ў Расіі і на Балканах. У сваю чаргу, на змесце і выглядзе беларускага кірылічнага друку адбіліся розныя культурныя ўплывы.

Можна адзначыць некаторыя дробныя недахопы ў тэксце кнігі. Так, трэці нарыс трэцяга раздзела кнігі (208) нумараваны як „другі“. Трапляюцца дробныя хібы ў афармленні біблія­графіі (адсутнічаюць ініцыялы пры прозвішчах, загалоўкі адных прац ХIХ і ХХ ст. часта прыводзяцца не цалкам, скарочана, іншых — падаюцца вельмі дэталізавана). Дэзарыентуе чытача непаслядоўнасць у падачы назваў прац ці крыніц на кірыліцы: адны кірылічныя назвы (як старажытных, так і сучасных крыніц) транслітаруюцца лацінкай, тады як іншыя набіраюцца кірыліцай.

У некаторых месцах польская даследчыца дапускае памылковыя цверджанні. Так, яна адзначае, што Мамонічы ўпершыню ўвялі ва ўсходнеславянскае друкарства курсіў (209). Упершыню курсіў увёў Іван Фёдараў (астрожскі Псалтыр і Новы Запавет 1580 г.), а Мамонічы, пачынаючы з віленскага Зборніка 1585 г., актыўна выкарыстоўвалі гэты стыль шрыфту, асабліва для друкавання юрыдычных тэкстаў.

Тым не менш, дробныя хібы не зніжаюць значэння першага дэталёвага даследавання старадаўніх беларускіх кірылічных друкаў, праведзенага польскай вучонай з Ольштына. Яе праца будзе цікавай не толькі беларускім кнігазнаўцам і бібліёграфам, але гісторыкам, літаратуразнаўцам, лінгвістам, культуролагам, пашырыць іх далягляды і разуменне найважнейшага складніка культуры старадаўняй Беларусі.

Мінск

Ігар Клімаў


[1] Гл.: Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku / Oprac: A. Kawecka–Gryczowa, K. Korotajowa, W. Kraewski. Zs. 5: Wielkie Księstwo Litewskie. Wrocław; Kraków, 1959; Zs. 6: Małopolska — Ziemie Ruskie. Wrocław; Kraków, 1960; T. 3. Cz. 2: Mazowsze z Podlasiem / Oprac. K. Korotajowa, T. Endzel, J. Krauze–Karpińska, J. Szczepaniec. Warszawa, 2001. Гл. таксама: Topolska M. Czytelnik i książka w Wielkim Księstwie Litewskim w dobie Renesansu i Baroku. Wrocław, 1984.
[2] Гл.: Bandtkie G. S. Historya drukarń w Królestwie Polskiem i Wielkiem Xsięstwie Litewskiem, iako i w krajach zagranicznych, w których polskie dzieła wychodziły. Kraków, 1826. T. 1—3; Lelewel J. Bibliograficznych Ksiąg dwoje, w których rozebrane i pomnożone zostały dwa dzieła Jerzego Samuela Bandtkie… Wilno, 1823. Т. 1. 1826. Т. 2. [рэпрынт] Warszawa, 1927. T. 1—2; Maciejowski W. A. Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830. Warszawa, 1853. T. 2. 1855. T. 3; Estreicher K. Bibliografia Polska. Cz. 2: Druki 1455—1899 w układzie chronologicznym. T. 1. Kraków, 1882. [рэпрынт] New York, 1966; Estreicher K. Bibliografia Polska. Cz. 3: (Obejmująca druki stuleci XV—XVIII w układzie abecadłowym). T. 1—25. Kraków, 1890—1913. [рэ­прынт] New York, 1966; Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut“: Pismiennictwo staropolskie. Warszawa, 1963. Т. 2. 1965. Т. 3.
[3] Ва ўкраінцаў грунтоўная праца, прысвечаная разгляду кірылічных друкаў Украіны 16—18 ст., была створана даўно: Огієнко І. І. Історія українського друкарства. Т. 1: Історично–бібліографічний огляд українського друкарства XV—XVIII вв. Львів, 1925. [перавыд.] Вінніпег, 1983; Київ, 1994. Праўда, яе аўтар разглядае таксама і беларускае друкарства (як „білорусько–українське“ ці „руське“), а таксама аглядна — лацінкавае і яўрэйскае друкарства Украіны. Гл. таксама: Wynar L. History of Early Ukrainian Printing 1491—1600. Denver, 1962.
[4] Гл.: Каталог белорусских изданий кирилловского шрифта XVI—XVII вв. / Сост. В. И. Лукьяненко. Ленинград, 1973. Вып. 1: (1523—1600). 1975. Вып. 2: (1601—1654); Кнiга Беларусi: 1517—1917: Зводны каталог / Склад. Г. Я. Галенчанка, Т. В. Непарожная, Т. К. Радзевіч. Мiнск, 1986.
[5] Лабынцаў Ю. Пачатае Скарынам: Беларуская друкаваная лiтаратура эпохi Рэнесансу. Мiнск, 1990. Бярозкіна Н. Ю. Гісторыя кнігадрукавання Беларусі (XVI — пачатак XX ст.). Мінск, 1998.
[6] Даследчыца налічвае 19 друкарняў (245—247), аднак робіць гэта, зыходзячы з фармальных падстаў. Напрыклад, выданні, варштат друку якіх невядомы (віленскі каталіцкі катэхізіс 1585 г., казанне Паўла Дамжыва Лютковіча, выдадзенае яго вандроўнай друкарняй у 1622 г. нібыта ў Менску), разглядаюцца як паўсталыя ў асобнай друкарні.
[7] Кірылічныя друкарні на Падляшшы і Віленшчыне эпохі Сярэднявечча варта разглядаць як частку беларускага кнігадрукавання, а не як складнік польскага ці літоўскага кнігадрукаў, які былі вы­ключна ла­цінічнымі.
[8] Фармат старадpуку паказвае, колькі старонак адразу друкавалася на аркушы за адзін ціск тынгеля, і выражаецца ў лічбах (2о, 4о, 8о, 12о і г. д.), якія па традыцыі могуць перадавацца лацінскімі лічэбнікамі.
[9] У дэталях гл.: Клімаў І. П. Рэфармацыя ў гісторыі літаратурных моў сла­вян: Уклад польска–беларускай і славенска–харвацкай пратэс­танц­кай філалогіі XVI ст. Мінск, 2004. С. 40—41.

Наверх

Рустыс Камунтавічус. Падарожжы па Літве ў XVI—XVII ст.: досвед італьянцаў і французаў

Снежня 20, 2003 |


Уводзіны

У гэтым артыкуле будуць аналізавацца італьянскія і французскія тэксты XVI—XVII ст., якія дазволілі б выявіць умовы падарожжаў па Літве* ў іх параўнанні з падарожжамі па Польшчы. Галоўныя крыніцы працы — успаміны італьянскіх і французскіх дыпламатаў, якія наведвалі Рэч Паспалітую Абодвух Народаў і Вялікае Княства Літоўскае, геаграфічна–палітычныя апісанні, справаздачы і ліставанне. Самаю шматлікаю групаю іншаземцаў, якая пакінула па сабе крыніцы гэткага тыпу, былі французы і італьянцы[1]. Цягам XVI—XVII ст. Рэч Паспалітую адведала, пакінуўшы пісьмовыя апісанні, каля 30 французаў. Італьянцаў за той жа перыяд было ўтрая болей; звыш за палову іхняга ліку (каля 50) складалі папскія нунцыі.

Абсалютная бальшыня ўсіх італьянцаў і французаў, якія наведвалі Рэч Паспалітую ў XVI—XVII ст., прыязджала сюды з рознымі заданнямі або з пэўнай канкрэтнаю мэтай. Такіх, якія б падарожнічалі дзеля прыемнасці або шукаючы новых уражанняў, амаль не было. Бальшыню французскіх крыніц складаюць успаміны дыпламатаў, найманых жаўнераў і афіцэраў, людзей з атачэння польскага каралеўскага двара або падарожнікаў. Бальшыня апісанняў Польшчы і Літвы належыць да другой паловы XVII ст., то бок да перыяду, калі палітычныя і культурныя стасункі паміж Рэччу Паспалітай і Францыяй былі асабліва актыўныя. Бальшыню італьянскіх матэрыялаў складаюць справаздачы і ліставанне венецыянскіх паслоў і папскіх нунцыяў. Пераважна яны паходзяць з другой паловы XVI ст. і першай паловы XVII ст., калі былі за­снаваны першыя сталыя дыпламатычныя місіі, асабліва зацікаўленыя ў польска–літоўскай дзяржаве, што перажывала свой залаты век.

Іншаземцы знаходзіліся на тэрыторыі Рэчы Паспалітай неаднолькава доўга. Папскія нунцыі ў перыяд XVI—XVII ст. праводзілі тут у сярэднім каля 4 гадоў. Але нямала сярод іх было такіх, што заставаліся ў некалькі разоў даўжэй (напрыклад, Кл. Рангоні — 8 гадоў, М. Філянардзі — 7 гадоў) і такіх, што прыязджалі толькі на пару гадоў (напрыклад, Дж. Кантэльмі ў 1688 г.; у перыяд 1522—53 г. папскія нунцыі праводзілі ў Рэчы Паспалітай усяго па 1—2 гады). Падобная сітуацыя складалася і ў выпадку венецыянскіх паслоў і іхніх сакратароў. У другой палове XVI ст. дыпламаты (Дж. Ліпамана, Дж. Ф. Маразіні, П. Дуода [G. Lippomano, G. F. Morosini, P. Duodo]) праводзілі ў Польшчы па 1—2 гады. З іншага боку, маем і прыклад сакратара венецыянскага пасла Дж. Альберці [G. Alberti], які правёў у Рэчы Паспалітай 15 гадоў. Пра больш як 20 французаў мы таксама знаходзім інфармацыю, якая пацвярджае іхняе знаходжанне ў Рэчы Паспалітай цягам да 2 гадоў. Толькі шэсць французаў правялі ў польска–літоўскай дзяржаве ад некалькіх гадоў да некалькіх дзесяцігоддзяў (напрыклад, Г. дэ Тэнд і Ф. П. Далярак). Пра астатніх у нас няма дакладных звестак.

Італьянцы і французы рэдка дабіраліся да Літвы, а калі і прыязджалі сюды, дык толькі на кароткі час, найчасцей не больш як на адзін год. Мы валодаем дакладнай інфармацыяй пра тое, што ў першай палове XVI ст. у ВКЛ бывалі два пап­скія нунцыі: З. Фэрэры[2] (у верасні 1520— лютым 1521 г.) і Дж. Ф. Цыта (у траўні 1526 г.)[3]. У сярэдзіне стагоддзя, калі ў Поль­шчы ўсталявалася сістэма нунцыятуры, гэтая лічба крыху вырасла: А. Баланьета[4] (1583—84), Б. Бонджыавані[5] (1560), Дж. А. Калігары[6] (1579), А. ды Капуа[7] (1589), Л. Ліпамана[8] (1555). У першай палове XVI ст. сітуацыя радыкальна не змянілася: М. Філянардзі[9] (1636), Кл. Рангоні[10] (1601), Ф. Сіманета[11] (1609—10), Г. Вісконці[12] (1633). У гэты перыяд маем звесткі пра прыезд у Літву прынамсі некалькіх не звязаных з папам дыпламатаў: у 1609 г. у Літву заехаў па­сланнік тасканскага князя Казіма II [Cosimo II], Л. Бэвіляква[13], каб спаткацца з каралём Польшчы, а трохі пазней праз Літву праязджаў, па дарозе з Масквы ў Польшчу, дамініканскі місіянер Дж. ды Люка[14].

Сярэдзіна XVII ст. — пераломная, што да колькасці падарожжаў у Літву. Па–першае, гэты факт быў выкліканы ростам ліку французаў, якіх прывабліваў двор Людвікі Марыі і Яна III Сабескага (з 1674 г.). Свой побыт у Літве пацвярджаюць або даюць падставу для такіх сцверджанняў прынамсі пяць французаў: Ф. Аўрыль[15] (1688—89), Ф. Дзюпон[16], Ф. П. Далярак[17] (1688 r.), Русо дэ ля Валет[18] i Г. дэ Тэнд[19]. Апошні з іх нават цвердзіць, што правёў у гэтай краіне „шмат гадоў“. Па–другое, рост колькасці чужаземцаў быў выкліканы падвышэннем палітычнае значнасці ВКЛ у Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў. З 1674 г., калі ў Горадні пачаў ладзіцца кожны трэці сойм Рэчы Паспалітае, сюды мусіў прыязджаць кароль, а разам з ім і двор, і дыпламатычны корпус. У гэты перыяд на Літве льга было спаткаць не толькі папскіх нунцыяў — такіх, як Дж. Кантэльмі[20] (1688—89), але і супрацоўніка венецыянскае амбасады Дж. Альберці[21] (1687—88, 1692—93).

Калі не лічыць актывізацыі ў другой палове XVII ст., італьянцы і французы наведвалі Літву нашмат радзей, чым Польшчу. Гэтаму было некалькі прычын. Па–першае, іншаземцы былі прывязаныя да каралеўскага двара і найчасцей падарожнічалі толькі з ім. Але кароль наязджаў у Літву вельмі рэдка. Па–другое, найбольш інтэнсіўна культурнае і палітычнае жыццё віравала ў самой Польшчы, асабліва ў яе палітычных цэнтрах. Таму іншаземцам, чые падарожжы звычайна мелі канкрэтную мэту, не было чаго ехаць у такую далеч. Трэба памятаць, што турызм у цяперашнім сэнсе гэтага слова тады яшчэ не развіўся, а прагу адкрываць для сябе новыя краіны стрымлівалі цяжкія ўмовы, высокі кошт падарожжа і не надта шырокі выбар аб’ектаў, якія лічыліся вартымі ўвагі назіральніка.

Інфармацыйныя крыніцы, якімі карысталіся дыпламаты і назіральнікі, знаходзячыся на тэрыторыі Рэчы Паспалітае, яшчэ не канчаткова высветленыя. Вызначыць іх нялёгка, бо аўтары звычайна пакідалі іх без увагі. Можна меркаваць, што першай і галоўнай такой крыніцай быў каралеўскі двор і найвышэйшыя дзяржаўныя саноўнікі. В. Тыгельскі цвердзіць, што нунцыі стараліся спраўджваць інфармацыю іншымі шляхамі, напрыклад, супастаўляючы яе з уласным досведам і са звесткамі, атрыманымі ад клеру[22]. Д. Тале ўздымае яшчэ адну праблему, звязаную з крыніцамі інфармацыі. У другой палове XVI ст. французы, як і бальшыня іншаземцаў, якія прыязджалі ў Рэч Паспалітую на кароткі час, не гаварылі па–польску і таму цалкам залежалі ад сваіх інфарматараў. Гэта будзіць сумненні, ці маглі іхнія тэксты грунтавацца на глыбокім асабістым досведзе. З іншага боку, шмат хто з палякаў ведаў лаціну, а то і гаварыў па–французску, што дазваляла паразумецца непасрэдна[23].

Умовы падарожжа па Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў у XVI—XVII ст.

Прыблізна ад другой паловы XVI ст. пачынаюць з’яўляцца тэксты іншаземцаў з інфармацыяй пра ўмовы падарожжа ў Рэчы Паспалітай. Тут часта можна спаткаць парады, у якіх месцах трэба спыняцца, якія рэчы браць у дарогу, якія шляхі выбіраць і г.д. Часам пазначаецца нават адлегласць паміж гарадамі. Пра ўмовы падарожжа пісалі: Ф. П. Далярак, Г. дэ Тэнд, Г. Фантуццы [G. Fantuzzi], Бураціна [Buratino] і іншыя. Не пазбаўлена падставаў меркаванне, што адной з найчасцей ужываных інструкцыяў быў тэкст нунцыя другой паловы XVI ст. Г. Марэскоцці, які апісваў, як паводзіць сябе іншым нунцыям, што прыязджаюць у гэтую краіну. У інструкцыю ўключаны раздзел пра тое, як падарожнічаць па Рэчы Паспалітай[24]. Як і ў іншых тэкстах падобнага характару, тут пазначаюцца адлегласці паміж мясцовасцямі польскага каралеўства, змяшчаюцца парады наконт таго, якія рэчы трэба ўзяць з сабой у дарогу, падаюцца апісанні каралеўства і ягоных рэгіёнаў.

Інструкцыя Г. Марэскоцці, як і іншыя падобныя тэксты, магла б служыць выдатнай крыніцай даследавання ўмоваў падарожжа па Літве. Аднак у абсалютнай бальшыні аналагічных запісаў уся ўвага засяроджвалася на землях Каралеўства Польскага і надзвычай рэдка апісваліся спецыфічныя ўмовы ВКЛ, абумоўленыя маланаселенасцю і вялікай колькасцю балотаў і лясоў. Відавочна, іншаземцы падарожнічалі па дарогах, пазначаных на карце, якую падае Т. Хынчэўска–Генэль[25], аднак няма сумненняў, што рух на гэтых дарогах не быў паўсюль аднолькава інтэнсіўны. Найчасцей для падарожжа выбіраўся напрамак Кракаў — Варшава — Гданьск. Акрамя таго, нельга забываць і пра той факт, што з Заходняй Еўропы ў Рэч Паспалітую звычайна прыязджалі цераз Польшчу: мяжу перасякалі або ў гданьскім порце, або на сухаземных дарогах па­блізу Познані ці Кракава. Той факт, што бальшыня падарожных XVI—XVII ст. мела блізкія стасункі з каралеўскім дваром і старалася падарожнічаць разам з ім, абумовіла значную колькасць апісанняў каралеўскіх рэзідэнцыяў на Чырвонай Русі — уладанняў Казіміра ці Яна III Сабескага. Бальшыня інфармацыйных тэкстаў, якія прысвячаліся падарожжам па Рэчы Па­спалітай Абодвух Народаў і апісвалі тыя дарогі Польшчы, што выбіраліся найчасцей, да­следчыку літоўскае гісторыі можа служыць выключна для арыентацыі, каб прасачыць агульную тэндэнцыю.

У літоўскіх гісторыкаў не ўдалося знайсці ніякіх працаў, прысвечаных гэтай праблематыцы. Ніводнага даследавання, якое займалася б пытаннем штодзённасці падарожжа, станам дарог і інфраструктуры паслугаў, у літоўскай гістарыяграфіі мы напэўна не знойдзем. Таму ў нашым распараджэнні толькі тэксты польскіх і заходніх аўтараў. З шэрагу працаў, дзе абмяркоўваюцца ўмовы падарожжаў у гэты перыяд, варта вылучыць тэксты Т. Хынчэўскай–Генэль[26] і А. Моньчака[27]. Даследаваўшы багата дарожных нататак, абодва аўтары апісваюць іхні змест і ўражанні падарожных. У Польшчы апошніх чакалі тыя ж небяспекі і цяжкасці, як і ў іншых землях Еўропы — рабункі, цяжкая штодзённасць і ўмовы начлегу. Да асаблівасцяў Рэчы Паспалітай (як і астатняй часткі Ўсходняй Еўропы) іншаземцы залічвалі — з іхняга пункту гледжання — кепскі стан корчмаў: іх часткова льга было параўнаць з іспанскімі (якія ў Еўропе лічыліся сярод  найгоршых). Зусім не развітая сістэма абслугоўвання кліентаў прыводзіла да таго, што цяжка было знайсці начлег і нават ежу. Дж. Фаджуолі, сакратар нунцыя Санта Крочы [Santa Crocio], у апошнім дзесяцігоддзі XVII ст. апісваў падарожжа з Частахова да Варшавы і вельмі скардзіўся, што на гэтай дарозе, адной з самых язджалых у Польшчы, яму цяжка было дастаць нават вады[28]. Стараючыся пазбегнуць гэткіх праблемаў, падарожныя бралі з сабою ў дарогу па Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў не толькі харч і пітво, але нават ложкі. Іншаземцаў, што прыязджалі з міжземнаморскага рэгіёну, асабліва дзівіў той факт, што ўзімку ехалася нашмат лягчэй, чым у іншыя поры года — у параўнанні з дарогамі летняга перыяду, што мала розніліся ад палявых ці лясных сцежак, замерзлыя рэкі і заснежаныя палі ператвараліся ў сапраўдныя аўтастрады.

Дадатковым прыкладам, які часта сустракаецца ў тэкстах як ілюстрацыя фатальнага стану дарог і інфраструктуры ў Польшчы, можа служыць ліст нунцыя К. дэ Торэс [C. de Torres] ад 30 чэрвеня 1646 г. да папы Памфілія. У гэтым лісце апісваецца вяртанне дадому пасля ўрачыстасцяў на двары пэўнага магната, куды было запрошана багата знатных гасцей: „саноўнікі, каралеўскія міністры і іншыя сенатары ад’язджаюць дзень пры дні, выбіраючы штораз іншыя дарогі і трымаючыся на вялікай адлегласці, каб мець магчымасць падарожнічаць з усімі ўбогімі выгодамі, даступнымі ў гэтай краіне“[29]. Пры надта вузкіх і нязручных дарогах і вельмі абмежаванай колькасці месцаў для начлегу госці мусілі выбіраць розныя дарогі і вытрымліваць вялікія інтэрвалы паміж ад’ездамі.

Стан корчмаў не адрозніваўся радыкальна ад стану дарог. Характэрнае апісанне можна спаткаць у тэксце французскага падарожніка другой паловы XVII ст. Г. дэ Тэнда, які цвердзіў, што правёў у Літве шмат гадоў. Паводле яго, у Рэчы Паспалітай не было такіх прыдарожных заезных дамоў, якія можна было спаткаць у Заходняй Еўропе. Замест іх падарожны мог знайсці толькі драўляныя будынкі, якія звычайна вы­ка­рыс­тоў­валіся як хлявы. У такім будынку быў пакой з акном і печкай, але падарожныя ахвотней заставаліся ў хляве з каровамі і свіннямі, бо смурод і бруд у пакоях аказваўся ня­зносны[30]. Гісторык Б. Бараноўскі паспрабаваў рэканструяваць вобраз карчмы на землях, што ляжалі на ўсход ад Віслы[31]. Следам за Г. дэ Тэндам ён цвердзіць, што самым звычайным тыпам заезнага дома быў драўляны будынак, у адным крыле якога мес­цілася некалькі раздзеленых калідорам пакояў з печамі; калідор вёў у памяшканне, што знаходзілася ў другой палове будынка — там была стайня, якая ўзімку служыла хлявом і для іншай свойскай жывёлы, і стаялі вазы. Магчыма, якраз такія корчмы льга было сустрэць і на землях ВКЛ. Пра стан літоўскіх корчмаў можна толькі здагадвацца, бо звестак пра корчмы XVI—XVII ст. на Літве ў нас няма.

У Рэчы Паспалітай, якая славілася кепскімі дарогамі і слаба развітай інфраструктурай, кароль быў адзінаю сілай, што спрабавала цэнтралізаваць дзяржаву і паляпшаць умовы падарожжаў. У справаздачы сакратара папскага нунцыя Ф. Ру­джэры (другая палова XVI ст.) пісалася, што за пэўную плату — маючы дазвол ад караля — па краіне можна было падарожнічаць з вялікай хуткасцю, змяняючы коней у каралеўскіх маёнт­ках[32]. Кур’ер папскае пошты Дж. Мізэлі, які ў другой палове XVII ст. не раз прыязджаў у Рэч Паспалітую, згадвае цэны падарожжа экіпажамі каралеўскае пошты паміж галоўнымі гарадамі Польшчы (літоўскія гарады не называюцца, і можна меркаваць, што аўтар на Літве не быў). Аўтар падкрэсліваў, што пошта ў Рэчы Паспалітай была арганізавана не так, як у Заходняй Еўропе, дзе каралеўскія лісты дастаўляліся адмысловымі экіпажамі. У Польшчы лісты перавозілі з аднаго прамежкавага пункта ў другі[33]. Але не заўсёды такое падарожжа адбывалася гладка. Пра гэта мы можам даведацца з ліста сакратара папскага нунцыя Дж. Кантэльмі, які апісвае паездку ў Горадню ў 1688 г. У лісце гаворыцца, што выезд з Варшавы запазніўся, бо ў дарогу мелася выправіцца гэтулькі людзей, што „ў каралеўскім двары не хапіла экіпажаў“[34] і трэба было чакаць, пакуль хто не даставіць дадатковы транспарт. Іншаземцы, якія не маглі скарыстаць з каралеўскага транспарту, звычайна самі куплялі або наймалі коней ці экіпажы на ўвесь час ці на нейкі перыяд знаходжання ў Рэчы Паспалітай.

Ліхія дарогі і кепскі стан  корчмаў у Рэчы Паспалітай спараджалі эканамічныя, палітычныя і сацыяльныя праблемы[35]. З прычыны няспынных войнаў — асабліва ў XVII ст. — эканамічнае развіццё затармазілася. У асяроддзі магнацкіх родаў пашырыліся ідэі дэцэнтралізацыі, якія не адбіваліся спрыяльна на развіцці камунікацыі і будове дарог. Каралі, якія імкнуліся ўмацаваць сваю ўладу, прайгралі ў змаганні з магнацтвам і шляхтаю. У развіцці дарог і камунікацыі былі больш зацікаўлены жыхары местаў, але гэты слой тут быў нешматлікі і не меў такога эканамічнага ўплыву, як у Заходняй Еўропе. Больш за тое — з прычыны асаблівасцяў заканадаўства ўтрыманне корчмаў не акупляла сябе, бо шляхта не плаціла за па­слугі. Таму стан дарог Рэчы Паспалітай не змяняўся цягам усяго перыяду XVI—XVII ст. Іншаземцаў, якія прыязджалі з Францыі або італьянскіх дзяржаваў, дзе цэнтральная ўлада набірала сілы і разам з багатымі гарадамі за два стагоддзі дасягнула вялікага прагрэсу ў справах будовы дарог і нагляду за імі, такое становішча прыводзіла ў збянтэжанасць.

Падарожжа па Літве

Умовы падарожжа

Абсалютная бальшыня падарожных цвердзіла, што ўмовы падарожжа ў Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў былі горшыя, чым у Заходняй Еўропе. Аднак польска–літоўская дзяржава з гэтага пункту гледжання не была маналітнаю. Лепшымі і больш ажыўленымі былі дарогі на захадзе краіны, якая мела інтэнсіўныя кантакты з заходнімі дзяржавамі, а таксама дарогі, што вялі да палітычных цэнтраў — Варшавы, Кракава, Гданьска і Гнезна. На ўсходзе і поўначы становішча выглядала зусім іначай. Ф. П. Далярак падкрэсліваў, што калі звычайна мілю можна было праехаць за гадзіну, то ў ваколіцах Падолля, на Ўкраіне, на Жамойці і ў некаторых іншых рэгіёнах гэта займала аж дзве гадзіны[36].

Амаль усе падарожныя, якія ў XVI—XVII ст. пісалі пра ўмовы падарожжа на Літве, падкрэслівалі, што тут было яшчэ горш, чым у Польшчы. Найбольш перашкаджалі падарожжам лясы і балоты, якіх тут было болей, чым у Каралеўстве. Дадатковую перашкоду складала меншая населенасць Вялікага Княства ў параўнанні з Каралеўствам. Гэта азначала, што падарожныя мусілі браць з сабою больш ежы і пітва, мелі болей шанцаў заблудзіць або перажыць напад. Вельмі трапную заўвагу пакінуў Ф. Морысан — падарожны канца XVI ст., якога А. Моньчак залічыў да найбольш праніклівых іншаземцаў. Пішучы пра Літву, ён сцвердзіў: „Літва… найбольшая правінцыя [Поль­шчы]. [Яна настолькі] балоцістая і лясістая, што ўлетку туды не праехаць. Толькі ўзімку, калі балоты замярзаюць, купцы гандлююць з жыхарамі… гарадоў тут вельмі мала, а вёскі найчасцей знаходзяцца на адлегласці 20 нямецкіх міляў адна ад адной“[37].

Цверджанне, што Літва — лясістая і балоцістая краіна, куды можна праехаць толькі ўзімку, калі рэкі замярзаюць і ўсё пакрываецца снегам, пачало шырыцца ў Францыі разам з першымі французскімі апісаннямі Рэчы Паспалітае ў другой палове XVI ст. Такую інфармацыю, спісаную з нямецкіх касмаграфіяў, паўтаралі Б. дэ Віжэнэр і ананім F. L. P.[38]. У той жа перыяд у Італіі падобным чынам пісалі аўтары, добра вядомыя ў пазнейшыя часы — венецыянскія паслы Дж. Ліпамана і П. Дуода [G. Lippomano i P. Duodo][39]. Не адставалі ад іх і папскія нунцыі, якія ад сярэдзіны XVI ст. аж да XVIII ст. паўтаралі падобныя заўвагі ў сваіх справаздачах[40]. Магчыма, такое сцвер­джанне перарасло ў стэрэатып, тым больш што яно паўтараецца ў шматлікіх і катэгарычных тэкстах. Акрамя таго, паўтараючыся цягам стагоддзяў, яно ператварылася ў элемент грамадскае думкі.

На жаль, падарожныя XVI—XVII ст. амаль не пакінулі апісанняў сваіх літоўскіх дарожных уражанняў, хоць няма нястачы ў аналагічных тэкстах з апісаннямі падарожжаў па Поль­шчы. Спрабуючы высветліць, як выглядала падарожжа вачыма іншаземца, мы павінны звярнуцца да ўспамінаў анг­лі­чаніна У. Кокса [W. Coxe]. Хоць аўтар склаў свой тэкст у другой палове XVIII ст., але пасля эканамічнага спаду на пачатку стагоддзя стан дарог на Літве, напэўна, не вельмі змяніўся ў параўнанні з XVII ст.: „Дарогі ў гэтай краіне вельмі занядбаныя, мала розняцца ад звычайных сцежак, якія віюцца праз густы лес без ніякага знаку, што ім даў напрамак чалавек. Часта яны такія вузкія, што экіпаж ледзьве можа праехаць. На дарогах поўна карэння і пнёў, а шмат дзе яны настолькі пясчаныя, што восем конікаў ледзьве маглі нас выцягнуць… Масты праз рэчкі так хістка збудаваныя і такія старыя, што здавалася, быццам яны вось–вось заваляцца пад цяжарам экіпажу, і мы лічылі вялікай удачай, калі шчасліва пераязджалі цераз іх“[41].

З Польшчы ў Літву і праз Літву

Якімі шляхамі іншаземцы прыязджалі ў Літву і як падарожнічалі па самой краіне? Адказ на гэтыя пытанні залежыць ад таго, хто быў падарожнік і што ў яго былі за мэты. Аўтары крыніц гэтае працы — у асноўным дыпламаты, амбасадары, нунцыі, каралеўскія прыдворныя і іншыя асобы, чые заняткі і зацікаўленні былі збольшага падобныя. Амаль усіх яднала тое, што яны альбо жылі пры каралеўскім двары, альбо знаходзіліся паблізу яго ў палітычных цэнтрах Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў. Таму найчасцей у Літву ездзілі з Кракава альбо Варшавы. У абсалютнай бальшыні выпадкаў мэтаю падарожжа была Вільня ці Горадня, — значэнне апошняе вырасла пасля таго, як было пастаноўлена ладзіць у гэтым горадзе кожны трэці супольны сойм Рэчы Паспалітае. Незраўнана меншая, аднак усё ж значная група іншаземцаў ездзіла праз Літву ў Маскву, выбіраючы напрамак Вільня — Менск — Смаленск — Масква (гл. карту).

Здаецца, дарога з Кракава ў Вільню да пачатку XVII ст. была самай ажыўленай артэрыяй, якая яднала Польшчу з Літвою, хоць няма сумнення, што некаторыя абіралі іншы напрамак[42]. У той час з Кракава ў Літву ездзілі дзяржаўныя чыноўнікі, чыёю мэтаю былі агульнадзяржаўныя паседжанні і соймы. Акрамя іх, паміж галоўнымі местамі Польшчы і Літвы актыўна падарожнічалі дыпламаты замежных дзяржаваў, якія мелі сталую рэзідэнцыю пры каралеўскім двары і ездзілі ў сталіцу ВКЛ з палітычнымі заданнямі, а таксама купцы. У адной з першых французскіх кніжак з апісаннем Польшчы — кніжка гэтая належала пяру Б. дэ Віжэнэра (1523—96) і была выда­дзена ў 1573 г. — аўтар далучыў да тэксту табліцу з прапанаванымі маршрутамі, якімі можна даехаць да польска–літоўскае дзяржавы і падарожнічаць па ёй[43]. Аўтар пазначыў не толькі гарады, праз якія трэба ехаць, але і адлегласці паміж імі. Для падарожжа з Польшчы ў Літву прапаноўваўся толькі адзін напрамак — з Кракава. Б. дэ Віжэнэр апісаў аж два магчымыя маршруты, якімі з сталіцы льга было дабрацца да Вільні. У абодвух выпадках падарожжа павінна было заняць 14—15 дзён. Гэтулькі правёў у дарозе тасканскі пасланнік Л. Бэ­віляква [L. Bevilacqua], якому спадарожнічаў М. дэ ля Коля [M. de la Cola] — француз, што належаў да каралеўскага двара. З Кракава яны выехалі 7 верасня, а да Вільні даехалі 22[44]. Па­сланнік папскага нунцыя Ф. Руджэры ў справаздачы з 1572 г., кажучы пра ўзровень каралеўскае інфраструктуры, якая дазваляла ехаць з аднаго пункта ў другі, мяняючы коней, за­значыў, што такое падарожжа займае прынамсі пяць дзён. Праўда, падкрэсліваў ён і тое, што ў гэты час рэдка ўдаецца ўкласціся[45].

Застаецца няясным, з якой крыніцы Б. дэ Віжэнэр атрымаў такую падрабязную інфармацыю пра дарогі ў польска–літоўскай дзяржаве. Аўтар — чалавек, інтэлектуальна адораны — вучыўся ў парыжскім універсітэце і працаваў на дыпламатычнай службе, шмат падарожнічаў, адведаў не адзін нямецкі і нідэрландскі горад, аднак на землях Рэчы Паспалітае ніколі не бываў. Здаецца, ён пераклаў частку нейкай нямецкай працы. Гэта не дзіўна, бо амаль усе першыя французскія кнігі пра Польшчу, выдадзеныя ў 90–х г. XVI ст., былі звычайнымі перакладамі. Тым болей што Б. дэ Віжэнэр, як вядома, у 1573 г. пераклаў Chroniques et annales de Pologne, напісаныя Г. дэ Фулштайнам [H. de Fulstein][46]. Аднак нельга ігнараваць тую акалічнасць, што Б. дэ Віжэнэр з 1547 г. служыў за сакратара ў вядомага роду дэ Нэвэраў [de Nevers], а гэты род вельмі цікавіўся польскімі справамі і быў адным з самых энергічных арганізатараў абрання Анры Валуа на польскі трон. Таму не выключана, што Б. дэ Віжэнэр мог прыехаць у Польшчу з нейкім даручэннем сваіх патронаў.

На пачатку XVII ст. палітычны цэнтр Польшчы пераносіцца з Кракава ў Варшаву. Адпаведна змяняецца і траекторыя падарожжаў. Цяпер іншаземцы едуць у Вільню праз новую сталіцу Польшчы. Гэтая дарога аж да нашых дзён застаецца найважнейшай камунікацыйнай артэрыяй, што злучае Літву не толькі з Польшчаю, але і з астатняй Еўропай. Не змянілася з XVI—XVII ст. і думка падарожных пра ўмовы падарожжа — найчасцей негатыўная.

У найлепшы для паездак час — узімку, калі рэкі замярзаюць і санны транспарт не сустракае ніякіх перашкод — дабіраўся з Варшавы ў Вільню папскі нунцый Л. Ліпамана, які ў лісце ў Рым паведамляў, што выехаў 28 снежня і апынуўся ў Вільні 8 студзеня: „Бог ведае, якія невыгоды зазналі і я, і мае спадарожнікі, едучы ў самыя суворыя маразы, праз лёд, вецер, узняцце водаў; мы кепска харчаваліся, з цяжкасцю спаталялі смагу, спалі ўвесь час на зямлі, маючы пад сабою толькі шматок сена, дый той знайсці было нялёгка“[47]. Хоць літоўскія маразы і ўразілі нунцыя, звыклага да клімату Апенінскага паўвострава, аднак ягонае падарожжа трывала адносна нядоўга — усяго 12 дзён. Папскі нунцый Дж. Кантэльмі ў 1688 г. адолеў шлях з Варшавы ў Горадню (г.зн. 2/3 дарогі з Варшавы ў Вільню) за 5—6 дзён[48] — то бок яшчэ хутчэй.

На цяжкасці падарожжа скардзіцца і іншы папскі нунцый, М. Філянардзі, у лісце ў Рым ад 1636 г[49]. Але ён для падарожжа выбраў не найлепшы час: у чэрвені яно заняло ў яго 15 дзён, гэтулькі ж, як і ў Л. Бэвіляквы, які мусіў адолець нашмат даўжэйшы кавалак дарогі — ад самага Кракава. Нунцыя М. Філянардзі дзівілі дзве вялізныя пушчы, праз якія трэба было ехаць цэлымі днямі, не маючы магчымасці знайсці хоць які начлег. Начаваць і гатаваць ежу даводзілася ў корчмах, якія належалі габраям; фактычна спалі ў хлявах на сене. Нунцыю пашчасціла: карыстаючыся імем плоцкага біскупа, ён аж двойчы спыняўся ў панскіх дварах, дзе ўмовы, як можна здагадвацца, былі лепшыя. Шматлікія магнацкія маёнткі ў ваколіцах Горадні, на Чорнай Русі, часта рабіліся месцам начлегу падарожных. Здаецца, магнаты ВКЛ не без прычыны мелі ў гэтым рэгіёне Літвы, які часта наведвалі іншаземцы, багата сваіх рэзідэнцыяў.

М. Філянардзі быў не адзіным, хто ехаў з Варшавы ў Віль­ню ў чэрвені. На жаль, толькі нешматлікія аўтары інфармуюць пра падрабязнасці падарожжа і падаюць дакладны яго час, які льга параўнаць з іншымі звесткамі. Адзін з іх — Самуэль Кіхель, чыё апісанне падарожжа з Горадні ў Вільню ў 1586 г. было нядаўна апублікавана[50]. Выехаўшы з Горадні 28 чэрвеня, ён прыехаў у Вільню ў першыя дні ліпеня. Іншымі словамі, гэтае падарожжа заняло ў немца 4—5 дзён. Узяўшы пад увагу, што дарога з Горадні да Вільні складае каля аднае траціны ўсяе адлегласці паміж Варшавай і Вільняю, можна вылічыць, што ўсё падарожжа паміж сталіцамі ў чэрвені магло заняць два тыдні, то бок гэтулькі часу, колькі яно заняло і ў М. Філянардзі.

Крыніцы сведчаць, што ўлетку падарожжа было не цяжэйшае, чым узімку. Дж. Альберці [G. Alberti], сакратар амбасадара Венецыі, які цікавіўся падарожжам караля з Горадні ў Вільню ў красавіку 1688 г., цвердзіў, што праз 10 дзён кароль напаўпрытомны даехаў да Трокаў[51]. З прычыны кепскіх дарожных умоваў дарога заняла ўдвая больш часу, чым у чэрвені.

Паколькі Літва размешчана на паўночны захад ад Польшчы, а таксама з прычыны цяжкіх умоваў падарожжа, краіна гэтая здабыла рэпутацыю месца, шкоднага для здароўя. Гэты негатыўны вобраз асабліва ўмацаваўся дзякуючы гарадзенскім соймам канца XVII ст., калі дыпламаты заходніх краін мусілі ехаць у адсталую правінцыю. У адным з лістоў 1688 г. сакратар папскага нунцыя Дж. Кантэльмі, пішучы пра тое, як атачэнне караля Яна Сабескага раіла апошняму не ехаць у Вільню, назваў у якасці аднаго з аргументаў кепскае паветра („l’aria poco salubre della Littuania“), якое магло б за­шкодзіць здароўю караля[52]. Магчыма, надвор’е сапраўды не надта спрыяла італьянцам і французам, бо шмат хто з іх скардзіўся на абмарожванні і дыскамфорт; маем нават прынамсі адзін факт смяротнага выпадку. У 1693 г. пад час сойму ў Горадні памёр амбасадар Францыі Відамэ д’Эснэваль (Рабэр ле Ру д’Эснэваль) [Vidame d’Esneval (Robert le Roux d’Esneval)]. Дыпламат прыехаў у Рэч Паспалітую пасля місіі ў Партугаліі і не вытрымаў суровае зімы[53].

Хоць для шмат каго з падарожнікаў, якія прыязджалі з Варшавы ці Кракава, Вільня была апошнім пунктам падарожжа, аднак некаторыя ехалі яшчэ далей. Найчасцей гэта былі пасланнікі розных еўрапейскіх дзяржаваў, мэтаю якіх была Масква. Калі замест Украіны ці Інфлянтаў яны выбіралі маршрут праз Літву, то звычайна ехалі праз Менск і Смаленск. Знаёмы ўжо чытачу французскі аўтар Б. дэ Віжэнэр, акрамя гэтае дарогі, адзначаў яшчэ адзін напрамак, што вёў праз Полацк і Ноўгарад, але сам аўтар падкрэсліваў, што гэтая дарога нашмат даўжэйшая за першую. Як можна меркаваць, ёю карысталіся нямецкія купцы, якія ў дарозе да Масквы тым самым наведвалі і важныя ў гандлёвым дачыненні гарады — Ноўгарад і Цвер.

Апісанняў дарогі з Вільні ў Маскву ў нас вельмі мала. Французскі падарожнік канца XVII ст. Ф. Аўрыль[54] прысвяціў крыху ўвагі толькі Менску, назваўшы яго „значным горадам Чорнае Русі“. Згадаў ён і пра тое, што паміж Менскам і Casino (апошні горад Польшчы на мяжы з Масквою) знаходзіліся два вялікія лясы. Пасля такога лаканічнага апісання свайго падарожжа аўтар падрабязна распавёў пра насельнікаў тых лясоў — мядзведзяў і пчол, не забыўшыся дадаць, што ў Смаргоні месціцца найбольшая школа дрэсіроўкі мядзведзяў. Гэтае апісанне — тыповае, і яно паказвае, што, едучы праз Літву, іншаземец пра самую дарогу нічога сказаць не мог, бо яна здавалася доўгаю і манатоннаю, і шукаў экзатычных фактаў з жыцця рэгіёну, якія маглі б зацікавіць чытача.

На заканчэнне трэба вярнуцца да праблемы, звязанае з адлегласцю і працягласцю падарожжа. У першай палове XVII ст. праз Вільню, па дарозе з Масквы ў Варшаву, праязджаў італьянец Джавані ды Люка, які правёў каля 20 гадоў, вандруючы па Азіі і Еўропе. Ён цвердзіў, што з Смаленска да Вільні даехаў за тры дні, а з сталіцы ВКЛ да Варшавы — за шэсць[55]. Дзівіць не толькі кароткі час, але і тое, што адлегласць ад Смаленска да Вільні аўтар адолеў удвая хутчэй, чым амаль такі самы кавалак паміж Вільняй і Варшаваю. Ствараецца ўражанне, што аўтар пісаў свой тэкст ужо праз нейкі час, грунтуючыся на сваіх успамінах ці нататках. Магчыма, тут закралася памылка перапісчыка, бо арыгінал тэксту нам невядомы. Больш праўдападобным здаецца, што дарога магла заняць у адным выпадку 13, а ў другім — 16 дзён. Тым больш што пры пера­пісцы італьянскага тэксту такая памылка цалкам магчымая (tretredici, sei — sedici). Магчымасць такіх памылак паказвае, што мы не можам грунтавацца толькі на лічбах, якія падаюць самі падарожныя, бо свае ўражанні яны часта запісвалі праз гады.

Ёсць яшчэ некалькі аспектаў, вартых асобнага каментара. Працягласць вандроўкі залежала не толькі ад пары года і метэаралагічных умоваў. Часта здаралася, што падарожны страч­ваў арыентацыю ў вялікіх лясах, яго рабавалі або ён зварочваў з простай дарогі, каб купіць патрэбныя тавары ў бліжэйшым горадзе. Здаралася і так, што шляхта і магнаты, якія жылі пры дарозе, запрашалі падарожных у свае маёнткі, карыстаючыся рэдкай нагодаю для кантакту з чужаземцамі. Іншая праблема палягае ў тым, што самі падарожныя па–рознаму вылічваюць сярэднюю адлегласць, якую льга было адолець за адзін дзень. Добрым прыкладам могуць быць У. Вэрдум і Ф. П. Далярак [U. Werdum i F. P. Dalairac], якія падарожнічалі па Рэчы Паспалітай у другой палове XVII ст. Першы цвердзіць, што на працягу дня пераадольваў адлегласць, якая адпавядае 44 км, а другі аўтар падае адлегласць ад 18 да 36 км. Таму Т. Хынчэўска–Генэль робіць выснову, што спробы рэканструкцыі сярэдняй адлегласці, якая пераадольвалася за адзін дзень, а таксама і падлікі часу, які быў патрэбны, каб даехаць з аднаго пункта ў другі, не маюць пад сабой грунту, бо гэтыя лічбы абумоўліваліся зменлівымі дарожнымі і метэаралагічнымі ўмовамі, а таксама іншымі акалічнасцямі[56].

Падсумаванне

У XVI—XVII ст. пераважная бальшыня італьянцаў і французаў прыязджала ў Літву на вельмі кароткі час — да аднаго года. Па самой краіне яны не вандравалі, абмяжоўваючыся выездамі ў Вільню і Горадню. Такое становішча было прычынаю вельмі абмежаваных ведаў пра дарогі ў ВКЛ.

Іншаземцы амаль аднагалосна цвердзілі, што ўмовы падарожжаў па Рэчы Паспалітай вельмі кепскія. Трэба браць з сабою ложкі, харч і іншыя неабходныя рэчы, купіць якія па дарозе немагчыма. Акрамя таго, стан дарог горшы, чым у бальшыні заходнееўрапейскіх краін.

Адною з прычын таго, што іншаземцы рэдка прыязджалі ў Літву, была яе малая прываблівасць з заходнееўрапейскага пункту гледжання. Ужо ў самых першых апісаннях Польшчы і Літвы, выдадзеных у першай палове XVI ст., можна знайсці катэгарычныя заявы, што стан дарог на Літве яшчэ горшы, чым у Польшчы, што тут багата лясоў і балотаў, менш насельніцтва. Інфармацыя, якая паўтаралася цягам стагоддзяў, мусі­ла замацавацца ў памяці італьянскіх і французскіх чытачоў. Склаўся стэрэатып, паводле якога з усіх частак Рэчы Паспалітай якраз ВКЛ становіць найвялікшы выклік для падарожніка.

Цяжка дакладна сказаць, колькі часу ў сярэднім італьянцы і французы праводзілі ў падарожжах. Крыніцы паказваюць, што дарога з Варшавы ў Вільню магла заняць ад тыдня да месяца — у залежнасці ад пары года, умоваў надвор’я, кшталту транспарту і ад грамадскага статусу падарожнага.

Дарогі ВКЛ, якія найчасцей выбіралі італьянцы і французы, і гарады, якія яны апісвалі (XVI—XVII ст.).

· Падарожжы па землях ВКЛ. Пераважная бальшыня італьянцаў і французаў, якія прыязджалі ў ВКЛ, запынялася на тэрыторыях, што пазначаны на карце. Адценне колеру паказвае інтэнсіўнасць руху. На карце таксама відаць найважнейшыя дарогі.

· Апісанні гарадоў ВКЛ. Памер шрыфту ў назвах гарадоў ВКЛ паказвае частату і падрабязнасць апісанняў, якія змяшчалі ў сваіх працах аўтары з Італіі і Францыі.

Паводле вынікаў даследаванняў Р. Камунтавічуса і картаў: „Rzeczpospolita w dobie wzrostu wpływów magnaterii (1586—1648)“, Atlas historyczny Polski, Warszawa, 1989, 24—25; „Белоруссия в середине XVI века. Структура феодальной земельной собственности“, Белорусская Советская Социалистическая Республика, Минск, 1978, 88—89.

Rūstis Kamuntavičius

* Тут і далей назва Літва выкарыстоўваецца ў яе гістарычным значэнні (Рэд.).


[1] Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita XVII wieku w oczach cudzo­ziemców. Warszawa, 1994.
[2] Захарыя Фэрэры [Zacharias Ferreri] (1479—1524) — італьянец, папскі нунцый у 1519—21 г. У сталіцы ВКЛ ён браў удзел у кананізацыі Казі­міра Ягелончыка, а ў лістападзе прысутнічаў на першым сінодзе віленскай дыяцэзіі. Напісаў адно з самых вычарпальных апісанняў Літвы, у якім разгледзеў справы гэтага рэгіёну, не інтэгруючы сваіх ведаў у кантэкст усяе Рэчы Паспалітай, як рабіла бальшыня італьянскіх аўтараў XVI ст. Апісанне Літвы ён падаў у творы, прысвечаным Казіміру Ягелончыку. Матэрыялы для сваёй працы збіраў пад час побыту ў Літве. Крыніцы: Acta nuntiaturae Polonae, moderatore H. D. Wojtyska CP (далей ANP). T. 2; Ferreri Z. Vita beati Casimiri con­fessoris ex serenissimis Poloniae regibus, et magnis Lituaniae ducibus clarissimi, 1521 (выдадзена, мабыць, у Кракаве). Гістарыяграфія: ANP. T.1; Dizionario Biografico degli Italiani. Roma (далей DBI).
[3] Дж. Ф. Цыта [J. F. Cito] (?—?) — італьянец, папскі нунцый у 1525—27 г. Наведаў Літву пад час свайго падарожжа з Польшчы ў Маскву. Кры­ніцы і гістарыяграфія: ANP. T.2.
[4] Альберта Баланьета [Alberto Bolognetto] (1538—85) — італьянец, папскі нунцый (1581—85). У Літву паехаў, калі туды накіраваўся каралеўскі двор. У 1583—84 г. нунцый наведаў Берасце, Вільню, Горадню. Крыніцы: Bolognetto A. Alberti Bolognetti nuntii Apostolici in Polo­nia. Epistolae et acta 1581—1585, pars II: 1583, edidit E. Kuntze. Craco­viae, 1938. Гістарыяграфія: ANP. T.1; DBI; (Bolognetto A.) Il cardinale Alberto Bolognetto e la sua nunziatura di Polonia per F. Calori Cesis. Bo­lognia, 1863; Tygielski W. Z Rzymu do Rzeczypospolitej: Studia z dziejów nun­cjatury apostolskiej w Polsce, XVI—XVII w. Warszawa, 1992. 105—124.
[5] Бэрард Бонджыавані [Berardus Bongiovanni] (1512—74) — італьянец, папскі нунцый у 1560—63 г. У 1560 г. нунцый сустракаўся з каралём у Вільні. Мяркуецца, што, вярнуўшыся з Літвы, ён напісаў справаздачу пра Рэч Паспалітую. Пратэстанцкая Літва аўтару была недаспадобы, і ў справаздачы ён прысвяціў ёй мала месца. Крыніцы: Elementa ad fontium editiones. Roma, 1984. T.LIX; Польскі пераклад справаздачы: Relacje nuncjuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690, wyd. E. Rykaczewski. T.1—2. Berlin—Poznań, 1864 (далей — Rykaczewski E.). Гістарыяграфія: ANP. T.1; Wojtyska H. D. Król i nun­cjusz. Rzym, 1972; Wojtyska H. D. Papiestwo—Polska, 1548—1563. Lublin, 1977.
[6] Джавані Андрэа Калігары [Giovanni Andrea Caligari] (1527—1613) — італьянец, папскі нунцый (1578—81). У 1579 г. наведваў Літву (Вільню). Крыніцы: ANP. T.1; Elementa ad Fontium editiones. Romae, 1970. T.XXIII; Litterae nuntiorum apostolicorum historiam Ucrainae illustrantes (1550—1850), collegit, paravit, adnotavit editioneque curavit P. A. G. Welykyj OSBM. Romae, vol.1: 1550—1593. Romae, 1959.
[7] Анібале ды Капуа [Annibale di Capua] (1544—95) — італьянец, папскі нунцый у 1586—91 г. Ягоныя лісты, датаваныя 1589 годам, адсылалі­ся з Вільні і Горадні. У адным з іх ён апісаў новазакладзены віленскі універсітэт. Крыніцы: Woś J. W. Annibale di Capua (Nunzio apostolico e arcivescovo di Napoli (1544 c.—1595): Materiali per una biografia. Roma,1984; Woś J. W. Fonti per la storia della nunziatura polacca di Annibale di Capua (1586—1591). Trento, 1992. Гістарыяграфія: ANP. T.1; Tygielski W. Z Rzymu do Rzeczypospolitej: Studia z dziejów nuncjatury apostolskiej w Polsce, XVI—XVII w. Warszawa, 1992. 124—137.
[8] Луіджы Ліпамана [Luigi Lippomano] (1496—1559) — італьянец, пап­скі нунцый у 1555—57 г. Да прыезду ў Рэч Паспалітую актыўна ўдзельнічаў у папскай дыпламатычнай працы — быў нунцыем пры імператары, паслом ад папы на Трыдэнцкі сабор. Вярнуўшыся з Рэчы Паспалітай, быў прызначаны першым сакратаром папы Паўла IV (1555—59). Знаходзіўся ў Вільні 28.X—28.XII.1555 г., калі там перабываў кароль. У справаздачы і ў карэспандэнцыі багата ўвагі аддаў літоўскім справам. Крыніцы: ANP. T.3; Гістарыяграфія: Ciampi S. Bibliografia critica delle antiche reciproche corrispondenze politiche, ecclesiastiche, scientifiche, letterarie, artistiche dell’Italia colla Russia, colla Polonia ed altre parti settentrionali. T.2. Firenze, 1839. P.33; Wojtyska H. D. Papiestwo—Polska, 1548—1563. Lublin, 1977; Ivinskis Z. „Lipomano, popie˛iaus legatas Lenkijoje 1555—1559“, Rinktiniai raštai. T.4: Krikščionybė Lietuvoje. Roma, 1987. 183—185.
[9] Марыо Філянардзі [Mario Filonardi] (?—1644) — італьянец, папскі нунцый у Польшчы ў 1636—43 г. Ягоная місія не мела вялікага поспеху — ён пачаў канфліктаваць з Уладыславам Вазам, шляхтаю, па­сварыў караля з папам Урбанам VIII (1623—44). Урэшце быў вымушаны пакінуць Рэч Паспалітую. Ад 5 чэрвеня да 17 верасня 1636 г. сустракаўся з каралём у Вільні, апісаў сваё быццё на Літве і перанос мошчаў св. Казіміра ў віленскую катэдру. Гістарыяграфія: ANP. T.1; Brahmer M. Powinowactwa polsko–włoskie, Warszawa, 1980, 322—324; Chynczewska–Hennel T. Mario Filonardi — nuncjusz Stolicy Apostol­skiej w Rzeczypospolitej w latach 1636—43. Rys biograficzny, Od­rodzenie i Reformacja w Polsce, 1999, t. XLIII, 151—162; Chynczewska–Hennel T. Pobyt Maria Filonardiego w Wilnie (1636 r.), Barok. Histo­ria—Literatura—Sztuka, 1998, nr. V/2 (10), 51—63; Chyn­czewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; Masetti Zannini G. L. Virgilio Puccitelli, (appendice), 79—89; Rykaczewski E.; Targosz–Kretowa K. Teatr dworski Władysława IV (1635—1648), Kraków, 1965.
[10] Клаўдзіо Рангоні [Claudio Rangoni] (1559—1621) — італьянец, пап­скі нунцый (1598—1607). Разам з каралеўскім дваром, які ехаў на Інфлянты, праязджаў праз Літву. Наведаў Вільню і Нясвіж, дзе быў зачараваны радзівілаўскім палацам. Будучы на Літве, падтрымліваў кантакты з найвышэйшымі дзяржаўнымі чыноўнікамі, збіраў звесткі, якія потым выкарыстаў у сваёй справаздачы. Крыніцы: Bodniak St. Polska w relacji włoskiej z roku 1604, Pamiętnik biblioteki kórnickiej, z. 2, Kórnik, 1930, 26—49. Гістарыяграфія: ANP. T.1; Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; Sajkowski A. Z galerii znajomych nuncjusza Ran­goni, Włoskie przygody Polaków. Wiek XVI—XVIII, Warszawa, 1973, 9—13.
[11] Франчэска Сіманэта [Francesco Simonetta] (каля 1555—1612) — італьянец, папскі нунцый (1606—12). Жыў у Вільні ў 1609—10 г., стараўся быць як найбліжэй да караля, які тым часам займаўся справамі вайны з Масквою і знаходзіўся на тэрыторыі ВКЛ. Крыніцы: ANP. T.18. Гістарыяграфія: ANP. T.1; Tygielski W. Z Rzymu do Rzeczy­pos­politej: Studia z dziejów nuncjatury apostolskiej w Polsce, XVI—XVII w., Warszawa, 1992, 137—170.
[12] Ганарата Вісконці [Honorato Visconti] (?—1645) — італьянец. Папскі нунцый у 1630—35 г. Г. Вісконці быў улюбёнцам караля Рэчы Паспалітай, вельмі добра арыентаваўся ў палітычных справах. У справаздачы, якая стала адной з найбольш вычарпальных, багата ўвагі аддаў апісанням палітычных дзеячаў, пачынаючы ад караля і сканчаючы дробнымі чыноўнікамі Рэчы Паспалітай. Г. Вісконці быў адным з некалькіх нунцыяў, што наведалі Літву. У 1633 г. прыехаў у Вільню разам з каралеўскім дваром, які пад час вайны з Масквою стараўся знаходзіцца як найбліжэй да лініі фронту. Крыніцы: справаздача на польскай мове: Rykaczewski E., s. 187—275. Гістарыяграфія: ANP. T.1., Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…
[13] Луіджы Бэвіляква [Luigi Bevilacqua] (?—1616) — італьянец, па­слан­нік тасканскага ўладара Казіма II (1609—21). У 1609 г. прыехаў у Рэч Паспалітую з дыпламатычнаю місіяй — паведаміць пра новага ўладара ў Таскане. Калі даведаўся, што кароль на Літве, паехаў туды і знаходзіўся ў Вільні ад верасня да кастрычніка 1609 г., складаючы часам кампанію каралеве і каралевічу Ўладыславу. Спаткацца з каралём яму не ўдалося, бо той у Смаленску займаўся справамі вайны з Масквою і не прызначыў пасланніку аўдыенцыі. Пад час свайго быцця ў Вільні пасланнік падтрымліваў вельмі актыўныя кантакты з дзяржаўнымі чыноўнікамі Рэчы Паспалітае і свае сустрэчы апісаў у справаздачы. Крыніцы, гістарыяграфія: Tygielski W. Dyplomacja—Informacja—Propaganda. Podróż Luigiego Bevilacqua, posła toskańskiego na dwory europejskie w 1609 r., Semper, 2000.
[14] Джавані ды Люка [Giovanni di Lucca] (?—?) — дамініканец італьян­скага паходжання, місіянер Propaganda fide, які падарожнічаў у Крым у 1624—43 г. Нейкі час знаходзіўся ў Польшчы, бываў на двары Жыгімонта Вазы. У Літву заехаў, вяртаючыся з Масквы (Смаленск — Вільня — Гданьск). У сваім апісанні падарожжа прысвяціў Літве ўсяго некалькі сказаў. Крыніцы: Giovanni di Luca, Relatione di un uiaggio fatto dal padre frа Giovanni di Luca missionario per la Sacra Congregatione di Propaganda fide, alli circassi e comucchi, figliuolo del conuendo di San Domenico di Napoli Prouincia del Regno, 20 maggio 1643, BK, sygn. 147.
[15] Філіп Аўрыль [Philippe Avril] (1654—98) — французскі езуіт, місіянер. Ягонаю мэтай было адкрыць новую дарогу ў Кітай. У 1687—89 г. наведваў Рэч Паспалітую, якая была па дарозе ў Маскву. Знаходзячыся на Літве, кантактаваў з езуітамі з Віленскага універсітэта, якія па­ехалі з ім далей на ўсход. Пакінуў падрабязнае апісанне лясных жывёлаў — мядзведзяў і пчолаў. Крыніцы: (Avril Ph.), Voyage en divers Etats d’Europe et d’Asie, Etrepris pour dйcouvrir un nouveau chemin а la Chine. Contenant Plusieurs Remarques curieuses de Physique, de Geographie, d’Hydrographie & d’Histoire. Avec une description de la grande Tartarie, & des differens Peuples qui l’habitent, Paris, 1692; 1693. Польскія фрагменты перакладу: Podróż do różnych krajów Europy i Azji przez misjonarzów S. J. w roku 1690 odprawiona końcem odkrycia nowej drogi do Chin, X. R. Ładowski, Warszawa, 1791; Ziembicki W. Sobiesciana. Przyczynki do pracy „Jan Sobieski jako myśliwy“, Lwów, 1933, 34—37. Гістарыяграфія: Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; Liske X. Filip Avril i jego pobyt w Polsce (1687—1689), Niwa, XI, 1877, 405—421; Tollet D. Les comptes rendus de voyages et commentaries des Franзais, sur la Pologne, au XVIIe siècle, auteurs et editions, Revue du Nord, Nr. 225, Avril—Juin 1975, T. LVII, Universitй de Lille III, 133—145 (далей — Tollet D.).
[16] Філіп Дзюпон [Philippe Dupont] (каля 1650 — пасля 1726 г.) — француз, належаў да двара Яна III Сабескага, служыў наёмнікам у польскім войску, якім камандаваў Ян III Сабескі (1674—96), займаў пост галоўнага інжынера артылерыі (ingnieur en chef de l’artillerie). Жыў у Рэчы Паспалітай у 1671—84 г. і ў гэты час браў удзел амаль ува ўсіх ваенных кампаніях. Мемуары ўсхваляюць ваенны геній караля Яна III Сабескага. Аўтар быў перакананы, што польскае войска не было ў заняпадзе. Невядома, ці бываў ён на Літве, аднак падрабязныя апісанні Вільні і Горадні дазваляюць меркаваць, што пазнаёміўся ён з гэтымі гарадамі асабіста. Крыніцы: Dupont Ph. Mйmoires pour servir а l’histoire de la vie et des actions de Jean Sobieski III du nom roi de Pologne par Philippe Dupont attachй а ce prince en qualitй d’ingnieur en chef de l’artillerie, J. Janicki, Varsovie, 1885. Польскі пераклад: Ziembicki W. Sobiesciana. Przyczynki do pracy „Jan Sobieski jako myśliwy“, Lwów, 1933, 50—56. Гістарыяграфія: Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; Targosz K. Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wrocław — Warszawa — Kraków, 1991, 109—113; Tollet D.
[17] Франсуа Паўлін Далярак [Franзois Paulin Dalairac (Dalerac, Dallerac, Daleyrac, d’Allayrac; псеўданім Chevalier de Beaujeu)] (?—?) — француз, адзін з афіцэраў французскага войска, які пасля мірнага трактата, падпісанага ў 1678 г. у Німвегене, прыехаў у Польшчу, шукаючы новай ваеннай службы. Каля 13 гадоў правёў пры двары каралевы Марыі Казіміры (1674—96). Мемуары Ф. П. Далярака складаюцца з дзвюх кніг (адну з іх ён падпісаў псеўданімам Chevalier de Beaujeu) і сваім аб’ёмам перасягаюць астатнія італьянскія і французскія трактаты перыяду XVI—XVII ст., прысвечаныя Рэчы Паспалітай. Храналагічна мемуары ахопліваюць перыяд ад 1679 да 1690 г., але мы сустракаем у іх багата гістарычных экскурсаў. У сваіх мемуарах француз згадвае толькі адно падарожжа ў Літву, у 1688 г., калі ён спадарожнічаў каралю Яну III Сабескаму ў паездцы ў гарады ВКЛ — Горадню і Віль­ню. Даючы культурныя і гістарычныя апісанні Літвы, Ф. П. Далярак у значнай меры паўтарае добра вядомыя на Захадзе стэрэатыпы. Гэта збудзіла сумненні ў польскіх гісторыкаў — К. Таргаша (Targosz K. Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wrocław — Kraków, 1991, 107) і В. Зембіцкага (Ziembicki W. Sobiesciana. Przyczynki do pracy „Jan So­bies­ki jako myśliwy“, Lwów, 1933, 28) — ці сапраўды француз наведваў Літву, ці толькі перапісаў вядомыя звесткі. Крыніцы: Dalairac F. P. (Pseud. Chevalier de Beaujeu), Memoires du chevalier de Beaujeu con­tenant ses divers voyages tant en Pologne, en Allemagne, en Hongrie depuis l’annee 1679, Paris, 1698; Amsterdam, 1700; Dalairac F. P. Les anecdotes de Pologne ou memoires secrets du regne de Jean III du nom, Amsterdam, 1699; Paris, 1700; англійскае выданне: London, 1700; галандскае выданне: Gravenhage, 1700. Польскі пераклад: „Pamiętnik kawalera de Beaujeu“, Alexander Kraushar, Pamiętniki do czasów Jana III, W. Mar­kowski, ser. I, t. I, Kraków, 1883. Польскі пераклад фрагмента: Cudzo­ziemcy o Polsce: Relacje i opinie, wybrał i opracował J. Gintel, t. 1—2, Kraków, 1971; Ziembicki W. Sobiesciana. Przyczynki do pracy „Jan So­bieski jako myśliwy“, Lwów, 1933, 27—34; нямецкі фрагмент пера­кладу: Die Gelehrte Welt des 17. Jahrhunderts über Polen, Zeitgenossische Texte, Herausgegeben von E. M. Szarota, Historische Einfürung, Ein­leitungen und Anmerkungen von A. Kersten, Wien — München — Zürich, 1972, 184—196, 658—669, 811. Гістарыяграфія: Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; Targosz K. Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczo­nych, Wrocław — Warszawa — Kraków, 1991, 102—109; Targosz K. „Nieznane «portrety» Jana III i Marii Kazimiery piуra Franзois Paulin Dalairaca oraz ich autor“, Acta universitatis Wratislaviensis, no 1418, Historia CII, 1992, 111—120.
[18] Русо дэ ля Валет [Rousseau de la Valette] (?—?). Гісторык А. Керстэн дапускае, што гэты француз быў аўтарам успамінаў пра падарожжа ў Польшчу, падпісаных псеўданімам D. L. V. R. Пра біяграфію Русо дэ ля Валета мы ведаем мала. Вядома, што ён служыў пры двары Яна Казіміра Вазы (1648—1668). У сваіх мемуарах аўтар багата месца пры­свяціў любоўным інтрыгам, якія адбываліся на каралеўскім двары. Галоўнай рысаю гэтых мемуараў было тое, што аўтар больш увагі звяртаў на стыль свайго твора, чым на факты. Ён згадвае толькі адно падарожжа ў Літву (Вільню), але не падае дакладнае даты. Мэтаю падарожжа было спатканне з маркізаю дэ ля Рош, якая знаходзілася пры двары Марыі Людвікі. Крыніцы: Rousseau de la Valette M. Casimir Roy de Pologne (Paris 1679 (два выданні), 1680, Lyon 1679; англійскае выданне 1680; нямецкае выданне 1680). Польскае выданне: Miłostki królewskie, tłum. J. Olkiewicza, red. i wprowadzenie A. Kersten (War­szawa 1971). Гістарыяграфія: Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; Rousseau de la Valette M. Miłostki królewskie…, 55—56.
[19] Гаспар дэ Тэнд [Gaspard de Tende] (Sieur de Hauteville, Sieur de l’Estang) (1618—97) — дакладна невядома, калі гэты француз упершыню прыехаў у Польшчу. Польскія гісторыкі схільныя меркаваць, што гэта адбылося ў 50–я г. XVII ст. (аднак у лісце, які знаходзіцца ў Нацыянальнай Бібліятэцы Францыі і датаваны 14 студзеня 1667 г., Г. дэ Тэнд успамінае, што правёў у Польшчы шэсць гадоў: Portefeuille du Dr. Vaillant, mйdecin et secrétaire de Mme de Sablé puis de Mlle de Guise, 420 f. Mélanges. f. 276 (а l’encre) ou f. 272 (au crayon): deux lettres de Gaspard de Tende sur les miséres du pays et les guerres, Varsovie 14 janv, BNF, Ms. fr. 17056; вось жа, льга меркаваць, што прыехаў ён каля 1661 г.). Напачатку ён працаваў пры двары Марыі Людвікі (1645—67) скарбнікам і выехаў з Польшчы пасля адрачэння Яна Казіміра Вазы ад трона ў 1667 г. Вярнуўся ў Польшчу Г. дэ Тэнд у 1674 г. сакратаром амбасадара. З лістоў каралевы Марыі Казіміры (1674—96) можна зрабіць выснову, што француз бавіўся ў колах двара Яна III Сабескага, хоць і не займаў пры ім ніякай пасады. Няясна, калі Г. дэ Тэнд выехаў з Польшчы, але можна меркаваць, што гэта адбылося пад канец панавання Яна III Сабескага. Калі верыць словам аўтара ў кнізе пра Польшчу, ён у Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў „правёў больш як 25 гадоў і вадзіўся з найважнейшымі людзьмі дзяржавы“. Ён падкрэсліваў, што, жывучы ў Рэчы Паспалітай, багата часу правёў на Літве, але не падаў ніякай канкрэтнай інфармацыі. Не назваў нават гарадоў і рэгіёнаў, якія тут наведваў. Мемуары Г. дэ Тэнда, у якіх выкладалася гісторыя Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў і апісвалася палітычнае, культурнае і сацыяльнае становішча дзяржавы, выклікалі вялікую цікавасць у Заходняй Еўропе. Крыніцы: Tende G. de (Pseud. Sieur de Hauteville), Relation historique de la Pologne contenant le pouvoir de ses rois, leur élection et leur couronnement, les privileges de la noblesse, la religion, la justice, les moeurs et les inclinations des Polonois avec plusieurs actions remarquables, Paris, 1686 (2 выданні); 1687; 1694; 1697; Amsterdam, 1687; Cologne, 1697; 1705; Frankfurt, 1711; Leipzig, 1711; ангельскае выданне: London, 1698; нямецкія выданні: Kцln, 1697 (два выданні). Фрагмент на польскай мове: Gintel J. 1: 310—334; фрагмент на нямецкай мове: Szarota E. M. 132—162, 823—824. Гістарыя­графія: Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; Fabiani B. Warszawski dwуr Ludwiki Marii, Warszawa, 1976; Targosz K. Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wrocław—Warszawa—Kraków, 1991, 99—100; Targosz K. Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi (1646—1667). Z dziejów polsko–francuskich stosunków kulturalnych, Wrocław—Warszawa—Kraków, 1975, 88—89, 153; Tollet D.
[20] Джакома Кантэльмі [Giacomo Cantelmi] (1640—1702) — італьянец, папскі нунцый (1688—89). Правёў багата часу ў Горадні, дзе меў задачу схіліць польска–літоўскую шляхту да працягу антытурэцкае кампаніі. Крыніцы: „Korespondencja arcba Cantelmiego nuncjusza nadzwyczajnego na sejm grodzieński w 1688 r.“, Sacrum Poloniae Millenium, t. 3, Rzym, 1956, 51—281. Фрагменты карэспандэнцыі па–польску: Rykaczewski E. Гістарыяграфія: ANP. T.1; Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…; DBI, t. 18.
[21] Джэралама Альберці [Gerolamo Alberti] (?—?) — італьянец, сакратар амбасадара Венецыі. У венецыянскім архіве захаваліся ягоныя лісты з Польшчы і Літвы, якія інфармуюць пра палітычнае жыццё краіны з 1684 да 1699 г. Мы знаходзім лісты 1687—88 г., адасланыя з гарадоў ВКЛ — Горадні, Вільні, Трокаў, а ў перыяд 1692—93 г. — з Горадні. У абодвух выпадках галоўнай мэтай аўтара быў сойм, які адбываўся ў Горадні. Крыніцы: Archivio di Stato di Venezia. Dispacci degli amba­sciatori al Senato (Indice), Roma, 1959.
[22] Tygielski W. Z Rzymu do Rzeczypospolitej: Studia z dziejów nuncjatury apostolskiej w Polsce, XVI—XVII w., Warszawa, 1992, 65—69.
[23] Tollet D. „La Pologne vue par les Français (fin du XVIe siécle, première moitié du XVIIe siécle)“, L’Etat baroque, ouvrage publié sous la direction d’H. Mechoulan, Paris, 1985, Vrin, 449—456.
[24] Marescotti G. Vademecum pro Nuntiis apostolicis in Polonia a Galeazzo Marescotti Nuntio Apostolico circa a 1670, editionem curavit ac prooemio auxit Dr. A. Kakowski, Petropoli, 1912.
[25] Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…, 1994, 280.
[26] Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…,1994.
[27] Mączak A. Travel in Early Modern Europe, Polity Press, 1995.
[28] Faggiuoli J. „Djariusz podróży do Polski, wyjęty z pamiętników Jana Chrzciciela Faggiuoli przez Władysława Kulczyckiego“, Czas, dodatek miesięczny, 1858, t. 11, sierpień, 237—306.
[29] Biblioteka Narodowa, Teki Rzymskie, t. 21, 6.1.1646—30.6.1646, mikrofilm nr. 67223. Арыгінал: PAN Kr. 8367.
[30] „Il n’y a point d’hostelleries en Pologne, où l’on puisse loger commodement, & où l’on donne des lits. On ne trouve le plus souvent dans ce pays que des lieux bastis de bois que l’on appelle Karczma, où l’on est obligé de loger avec les bestes, c’est à dire, avec les chevaux, les vaches, & les cochons qui sont dans une longue écurie, faite de planches, mal jointes, & couverte de paille. Il est vray qu’au bout de cette écurie, il y a une chambre avec un poisle. Mais on n’y peut loger en estй, à cause des mouches, des puces, des punaises, & de la mauvaise odeur du lieu. Car quelque chaud qu’il fasse, on n’ouvre jamais la fenestre. Ainsi les étrangers aiment bien mieux coucher dans l’écurie en esté, que dans cette chambre, où le Gospodarz, c’est à dire celuy qui tient le cabaret, loge avec ses enfans & tout son ménage, & où fort souvent il garde un tonneau de choux aigres, dont l’odeur est fort desagreable aux étrangers. Car pour ceux du pays, comme ils y sont accoùtumés, ils n’en ressentent aucune incommodité“ [У Польшчы няма гасцініц, дзе можна жыць з выгодамі і дзе даюць ложкі. Найчасцей у гэтай краіне знойдзеш збудаваныя з дрэва памяшканні, якія завуцца Karczma, дзе мусіш жыць з жывёлаю, то бок з коньмі, каровамі і свіннямі, якія знаходзяцца ў доўгай стайні, зробленай з кепска прыгнаных дошак і пакрытай саломаю. Праўда, у канцы гэтае стайні ёсць пакой з печкаю. Але ў ім нельга жыць, з прычыны мух, блох, плюскваў і кепскага паху ў памяшканні. Бо, як бы горача ні было, акно ніколі не адчыняецца. Вось жа, іншаземцу больш даспадобы начаваць улетку ў стайні, чым у гэтым пакоі, дзе Gospodarz, гэта значыць той, хто трымае карчму, жыве са сваімі дзецьмі і ўсёй сям’ёю, і дзе ён вельмі часта захоўвае бочку кіслай капусты, пах якой для чужынца надзвычай непрыемны. Бо ў дзвюх гэтых краінах, прызвычаіўшыся, яны [тутэйшыя жыхары] не адчуваюць ніякае нязручнасці]. Tende G. De (Pseud. Sieur de Hauteville), Relation historique de la Pologne contenant le pouvoir de ses rois, leur élection et leur couronnement, les privileges de la noblesse, la religion, la justice, les moeurs et les inclinations des Polonois avec plusieurs actions remarquables, Paris, 1687, 283.
[31] Baranowski B. Polska Karczma, Restauracja, Kawiarnia, Ossolineum, 1979, 18—19.
[32] Bellini P. La Descrittione della Pollonia de Fulvio Ruggieri (1572), pre­sentazione di J. W. Woś, Trento, 1994, 116.
[33] Miselli G. Il Burattino veridico o vero istruzzione generale per chi viaggia Con la descrizzione dell’Europa, e distinzione de’Regni, Prouinzie, e Cittа, e con una esatta cognitione delle monete più utili, e corremti in detti luoghi; Con la notizia d’alcune parole in varie parti d’Europa più necessarie, espresse, nelle lingue, Italiana, Francese, Spagnuola, Tedesca, Polacca, e Turchesca. Con la Tauola delle Poste nelle vie, che al presente più regolate si trovano, & Indice de’Capitoli, e Titoli, Bologna, 1688, 196—198.
[34] Cantelimi J., Cibo A., Pallavicini O. „Korespondencja arcba Cantelmiego nuncjusza nadzwyczajnego na sejm grodzieński w 1688 r.“, Sacrum Poloniae Millenium, t. 3, Rzym, 1956, 72.
[35] Wilder J. A. Okiem cudzoziemca. Ze wspomnień cudzoziemców o dawnej Polsce, Warszawa, 1959, 46—47.
[36] „…les plus grandes lieuёs sont de cinq quarts d’heure, les ordinaires dune (sic!) heure, excepté en quelques endroits de Russie vers les frontieres de Podolie, en Ukraine, en Samogitie, & autres Regions, où à peine deux heures peuvent suffire“ [Найбольшыя мілі — за пяць чвэртак гадзіны, звычайныя — за адну гадзіну, акрамя некаторых мясцін Расіі каля межаў з Падоллем, на Ўкраіне, Жамойці і ў іншых мясцовасцях, дзе ледзьве можа хапіць дзвюх гадзін]. Dalairac F. P. (pseud. Chevalier de Beaujeu), Memoires du chevalier de Beaujeu. Contenant ses divers voyages tant en Pologne, en Allemagne, qu’en Hongrie avec des Relations particulieres des Guerres & des Affaires de ces Paпs–lа, depuis l’année 1679, Paris, 1698, 4.
[37] „Lithuania … is a most large Province, fenny and woody, so as in Summer there is no passage into it, but in winter when the Fenns are frozen, Merchands trade with the inhabitants. … It hath very few Townes, and the Villages are commonly distant 20 German miles from the other“. Moryson F. An Itinerary Containing His Ten Years Travell through the Twelve Dominions of Germany, Bohmerland, Sweitzerland, Netherland, Denmarke, Poland, Italy, Turkey, France, England, Scotland & Ireland, т. 4: Glasgow, 1908, 67—73.
[38] „Quand au pays il est plain, fort marescageux, & couuert de boys, tout ainsi que la Moscouie, & n’y peut on pas fort aisément aller l’Esté à cause des fanges & des eauёs., qui sont cause qu’il faut attendre l’Hyver, durant lequel on faict toutes les affaires & traffiques, qui consistent principalement en bleds & legumes, bestail, cuirs, miel, cire, fourrures excellentes & force cendres pour faire les lessiues, qu’on transporte à Dantzik, & de là en Hollande & autres pays bas auec de la poix & des aix & planchages pour faire les corps de nauires“ [Што да краю, ён роўны, вельмі балоцісты і пакрыты лясамі, зусім як Масковія, і па ім не надта лёгка ехаць улетку з прычыны гразі і вод, якія служаць прычынай таго, што трэба чакаць зімы, цягам якой робяцца ўсе справы і гешэфты, прадмет якіх галоўным чынам — збожжа і гародніна, жывёла, скуры, мёд, воск, раскошныя футры і ў вялікай колькасці попел для прання, што вывозяць у Гданьск, а стуль у Галандыю і ў іншыя нідэрландскія правінцыі, разам са смалою, бэлькамі і дошкамі, каб рабіць карпусы караблёў]. Vigenère B. De. La Description du royaume de Poloigne et pays adjacens, avec les statuts, constitutions, moeurs et façons de faire d’iceux, par Blaise Vigenere, Sercretaire de feu Monseigneur le Duc de Niuernois, Paris 1573; „La duché de Lithuanie… est pour la plus grand part mare cageuse & pleine de bois & Forestz, & a cette occasion ou ny peut entrer qu’auec bien grande peine & difficulté, d’autant que presque tout le paпs est couuert d’eaux dormantes, on y peut plus aysement traficquer en hyuer, qu’en esté, pource que le paпs est plus eccessible, a cause des maretz & estangs qui sont gellez & glacez de telle sorte, qu’ils rendent vn chemin fort asseuré, & lors les marchans y peuuent aller & venir plus facilement“ [Літоўскае княства… пераважна балоцістае і поўнае лясоў і пушчаў, і таму ў яго можна заехаць толькі з вельмі вялікімі намаганнямі і цяжкасцямі, да таго ж паколькі амаль уся краіна пакрыта стаячымі водамі, узімку лягчэй гандляваць, чым улетку, бо краіна тады найбольш даступная з прычыны лужын і копанак, якія замярзаюць і ледзянеюць, ператвараючыся ў вельмі бяспечную дарогу, і тады купцам найлягчэй ехаць і дабірацца сюды]. F. L. P., Briefve description dv pays et Royavme de Poloigne, contenant la situation du lieu, les mœurs & façons de viure des Polonnois, Les Archeueschez & Eueschez qui y sont, & autres singularitez, proprietez, & excellence du paїs, Recolligee des anciens & modernes Cosmographes par F. L. P., Lyon, 1573, 14—22.
[39] „…per Lituania è più difficile il far viaggio l’estate, per le nevi che si disfanno, che l’inverno che si cammina sopra i ghiacci“ [Па Літве цяжэй падарожнічаць улетку, калі снег растаўшы, чым узімку, калі ездзяць па лёдзе]. Albèri E. Le Relazioni degli ambasciatori Veneti al Senato durante il secolo decimosesto, serie I, volume I, Firenze 1862, 275; „Questa provincia è abbondantissima di boschi pieni d’infiniti legnami di varie sorte, e di moltissime paludi, sм che non si puт comodamente far viaggio in essa se non il verno con gran ghiacci, ovvero l’estate con gran caldo“ [Гэтая правінцыя вельмі багатая на лясы, поўныя незлічонай драўніны рознага гатунку, і на вельмі шматлікія балоты, так што ніколі не бывае зручней падарожнічаць па ёй, чым узімку ў вялікія маразы альбо ўлетку ў вялікую спёку]. Ibid, 327—328 p.
[40] Сакратар папскага нунцыя П. А. Джаваніні [P. A. Giovannini] у сваёй справаздачы, апісваючы Літву, цвердзіў, што „…Nessuna cosa farebbe più pericoloso l’intrar à dentro in questo regno et anco difficile il scorrerlo, che la frequentia dei boschi, molto atta all’insidiare et che impedisce il tirar vettovaglie di lontano, per non esser il paese aperto, ancora chè sia in ogni parte piano. Di Lithuania s’aggiunge ch’il paese è tanto basso et aquoso , che non è possibile à scorrerlo, se non quando è ridurato dal gelo“ [Нішто не творыць большае небяспекі пры пранікненні ў гэтае каралеўства, а таксама цяжкасці пры праездзе па ім, як частыя лясы: у іх вельмі зручна рабіць засады, і яны перашкаджаюць завозіць правіянт здалёк, так што гэтая мясцовасць нідзе не бывае адкрытаю, хоць яна і паўсюль раўнінная. Пра Літву яшчэ можна сказаць, што краіна гэтая настолькі нізінная і вільготная , што праехаць па ёй магчыма, толькі калі яна застывае ў лёд]. „Relazione di Polonia, 1565“, Scriptores rerum Polonicarum, t. XV, continet: Analecta Romana quae Historiam Poloniae saec. XVI illustrant ex archivis et bibliothecis excerpta, edidit Dr. I. Korzeniowski, Kraków, 1894, 174—205.
[41] „The roads in this country are quite neglected, being scarcely superior to by–paths winding through the thick forest without the least degree of artificial direction: they are frequently so narrow as scarcely to admit a carriage; and are continually so obstructed by stumps and roots of trees, and in many parts so exceedingly sandy, that eight small horses could scarcely drag us along. … The bridges across the rivulets were so weakly constructed and so old, that they seemed ready to crack with the weight of the carriage, and we thought ourselves fortunate in getting over them without an accident“. Coxe W. Travels into Poland. New York, 1971, 201—202.
[42] Прыкладам можа служыць пасланнік папы ў Польшчы З. Фэрэры, які прыехаў у Вільню з Торуні пад канец 1520 г.
[43] Vigenère B. de…
[44] Tygielski W. Dyplomacja—Informacja—Propaganda. Podróż Luigiego Bevilacqua, posła toskańskiego na dwory europejskie w 1609 r., Warszawa, 2000, 78.
[45] Bellini P. La Descrittione della Pollonia de Fulvio Ruggieri (1572), presentazione di J. W. Woś, Trento, 1994, 116.
[46] Biographie Universelle ancienne et moderne, histoire, par ordre alphabétique, de la vie publique et privée de tous les hommes qui se sont fait remarquer par leurs écrits, leurs actions, leurs talents, leurs vertus ou leurs crimes, nouvelle edition, poubliée sous la direction de M. Michaud, revue, corrigée, et considérablement augmentée d’articles inédits et nouveaux, ouvrage rédigé par une société de gens de lettres et de savants, Paris.
[47] „Cosм a XXVIII di Dicembre mi sono posto in camino et gionto qui a VIII del presente. Et sa Dio con quanto incommodo mio et di questa mia povera famiglia, per gli asprissimi freddi, ghiacci, venti et crescenze d’acque, mal da mangiare et peggio da berre, et dormir continovamente in terra, con un pocco di paglia sotto, se pur anco se ne ritrovava». Aloisius Lippomano card. Carolo Carafa (Vilnae, 15.I.1556), Acta nuntiaturae Polonae, moderatore H. D. Wojtyska CP, Romae 1993, t. 3 /1, 120.
[48] Cantelimi J., Cibo A., Pallavicini O. „Korespondencja arcba Cantelmiego nuncjusza nadzwyczajnego na sejm grodzieński w 1688 r.“, Sacrum Poloniae Millenium, t. 3, Rzym, 1956. 72.
[49] „Dopo haver caminato 15 giorni continui per questi paesi immensi, con far sin a 40 miglia Italiane il giorno, son hora giunto in questa città, capo del gran Ducato di Littuania… Questo viaggio s’è fatto in gran parte per selve una d’esse di 40 miglia, et un’altra di 35 convenne passar in un giorno, non issendovi allogio. … Nel viaggiare in queste parti convien portare ogni cosa per vivere e dormire, non trovandosi nell’hostarie ch’una camera terrena di tavole e contigua la stalla ove si fa la cucina ne per dormire v’altro che paglia. … L’hostarie sono in gran parte tenute da Hebrei, che dall’aumentar’ un poco il prezzo di qualche mi davano si sono nel resto ben portati con servir’ anco e contrattar il sabbato senz’esserne ricercati. … In doi lochi sono stat’ allogiato in nome di Mons. Vescovo di Plosca…“ [Праехаўшы цягам 15 дзён запар праз гэтую велізарную краіну, робячы па 40 італьянскіх міляў у дзень, прыбыў я ў гэты горад, сталіцу вялікага Княства Літоўскага… Дарога гэтая вяла большай часткаю праз пушчы, адну ў 40 міляў, а другую ў 35, якія давялося праязджаць за дзень, бо не было ніякага прытулку. …Пры падарожжы ў гэтых мясцінах належыць вазіць з сабою ўсе рэчы, каб жыць і спаць, бо ў гасцініцах знойдзеш толькі дашчаны пакой на ўзроўні зямлі, і побач хлеў, дзе ладзіцца кухня, а спаць можна толькі на саломе. …Гасцініцы пераважна трымаюць габрэі, якія крыху надбаўлялі цану сяго–таго, што мне прадавалі, але ў астатнім паводзілі сябе добра і прыслугоўвалі нават у суботу без вялікага ўпрошвання. …У двух месцах я спыняўся ў імя мансіньёра біскупа Плоцка…] Mario Filonardi do kard. Franciszka Barberini, Vilnae, 5.VI.1636. Ліст будзе апублікаваны ў Acta nuntiaturae Polonae. Мы хацелі б падзякаваць рэд. Т. Хынчэўскай–Генэль за магчымасць пазнаёміцца з гэтым і іншымі лістамі яшчэ да публікацыі цэлага збору.
[50] Саганович Г. „Вильна в описании немецкого путешественника Самуеля Кихеля (1586 г.)“, Senosios raštijos ir tautosakos sąveika: kultūrinė Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės patirtis. Vilnius, 1998, 193—197.
[51] „il Ré a trauerso mille incomodi e pattimenti di uiaggio, fatto più disastroso per la improuisa liquefacioue delle neui, e fiumi a mezzo sgellati, peruenne hieri sera decimo giorno di camino a Troki, Cittа sedici miglia distante da Wilna, con incomodata salute, ma gracie a Dio senza peggiori consequenze“ [Кароль, пераадолеўшы тысячу невыгодаў і цяжкасцяў падарожжа, якое зрабілася яшчэ цяжэйшым з прычыны раптоўнага таяння снягоў і напалову расталых рэкаў, дабраўся ўчора вечарам на дзесяты дзень дарогі ў Трокі, горад на адлегласці шаснаццаці міляў ад Вільні, з расстроеным здароўем, але, з Божае ласкі, без горшых наступстваў]. Archivio di Stato di Venezia, Senato, dispacci di Polonia, filza 10, karta 205.
[52] Sacrum Poloniae Millenium, t. 3. Rzym, 1956, 113.
[53] Przezdziecki R., Diplomatie et protocole a la Cour de Pologne, t. 1. Paris, 1934, 223—224.
[54] (Avril Ph.), Voyage en divers Etats d’Europe et d’Asie, Etrepris pour découvrir un nouveau chemin а la Chine. Contenant Plusieurs Remarques curieuses de Physique, de Geographie, d’Hydrographie & d’Histoire. Avec une description de la grande Tartarie, & des differens Peuples qui l’habitent. Paris, 1692.
[55] „peruennemo á Smolesco… di lá in tré giorni a Vilna… di poi caminando sei altri giorni giunsemo á Varsciavia…“ [даехалі да Смаленска… адкуль за тры дні да Вільні… і правандраваўшы яшчэ шэсць дзён, прыбылі ў Варшаву] Giovanni di Luca, Relatione di un uiaggio fatto dal padre frа Giovanni di Luca missionario per la Sacra Congregatione di Propaganda fide, alli circassi e comucchi, figliuolo del conuendo di San Domenico di Napoli Prouincia del Regno, 20 maggio 1643, Biblioteka Kórnicka, sygn. 147.
[56] Chynczewska–Hennel T. Rzeczpospolita…, 1994, 51—52.

Пераклаў з польскай Мікола Раманоўскі

Наверх

Юры Гардзееў. Да моўнай праблематыкі гарадскіх кніг навачаснай Горадні

Снежня 18, 2003 |


Палітра моўных дачыненняў на землях Літвы і Беларусі здаўна была аб’ектам увагі навукоўцаў. У першую чаргу гэтай тэматыкай займаліся мовазнаўцы, якія ў сваіх працах абапіраліся на літаратурныя творы, дзённікі альбо апублікаваныя навачасныя крыніцы[1]. Падаецца цалкам лагічным, што згаданая матэрыяльная база неда­статковая, каб пашырыць нашыя ве­ды пра рэгіянальныя ўласцівасці і тым самым удакладніць агульны вобраз моўных стасункаў у Вялікім Княстве Літоўскім.

Запоўніць гэтыя прагалы дазваляюць шматлікія захаваныя крыніцы — навачасныя кнігі магістратаў, актавыя матэрыялы гродскіх, земскіх ды іншых мясцовых уладаў. Сярод комплексу захаваных архіваліяў, якія былі складзены ў XVI—XVIII ст., асаблівай yвагі заслугоўваюць старажытныя гара­дзенскія акты. Нягледзячы на бурныя павароты лёсу, войны ды пажары, шматлікія „пераезды“, да нашых дзён дайшло нямала рукапісных матэрыялаў, у тым ліку найстарэйшыя зем­скія кнігі Гарадзенскага павету XVI ст. ці блізу 15 гара­дзенскіх магістрацкіх кніг з паасобных дзесяцігоддзяў XVII і XVIII ст. Дзякуючы іх захаванасці паўстае магчымасць узнавіць разнастайныя грамадска–гаспадарчыя ды культурныя адметнасці жыцця Горадні, у тым ліку распавесці пра мовы гарад­скога камунікавання.

Такім чынам, мэта артыкула — прасачыць тэндэнцыі развіц­ця мовы дакументацыі гарадзенскіх канцылярый у XVII—XVIII ст.[2] на шырэйшым параўнальна–гістарычным фоне. Апра­ча згаданых архіўных матэрыялаў, падмуркам працы з’яўляюцца іншыя віды крыніц: маладаследаваная мяшчан­ская літаратура[3], тагачасная прэса, на старонках якой магістрацкія чыноўнікі змяшчалі бягучыя звесткі гарадскога жыцця, а таксама інвентары гарадзенскіх каталіцкіх кляштараў[4].

Навачасныя гарадзенскія архіваліі, якія стагоддзямі назапашваліся ў гарадскіх канцылярыях, як і зыходныя дакументы, складаліся на розных мовах. Лацінская, што выконвала ў Заходняй Еўропе функцыю мовы літаратуры, навукі і міжнароднай камунікацыі, у Вялікім Княстве Літоўскім не адыграла такой ролі. На ёй былі напісаны толькі найстарэйшыя прывілеі Горадні, у тым ліку прывілей 1496 г., на падставе якога ў горадзе ўводзілася магдэбургскае права. Цягам усяго XVI ст. каралеўская канцылярыя выдала Горадні ажно 20 прывілеяў, з якіх 12 было складзена на старабеларускай мове. Апошні прывілей для горада на гэтай мове быў падрыхтаваны канцылярыяй караля Жыгімонта III у 1601 г.

З XVI ст. моўная сітуацыя ў ВКЛ пачала паступова мяняцца. У штодзённым і публічным жыцці літоўскіх ды беларускіх гарадоў досыць хуткімі тэмпамі распаўсюджвалася польская мова[5], што было выклікана паланізацыяй вышэйшых грамадскіх слаёў краіны, а таксама наплывам польскага насель­ніц­тва з Падляшша і Мазовіі. Трэба падкрэсліць, што апра­ча палякаў у шматлікіх гарадах краіны сяліліся гараджане са Швейцарыі, Францыі, Венгрыі, а таксама з Прусіі (Брандэнбургскай ды Княскай): Караляўца, Эльбланга, Дзялдава. З Памор’я, напрыклад, у Горадню прыбыла сям’я Сталіньскіх, прадстаўнік якой Анджэй Сталіньскі ў XVIII ст. заняў пасаду прэзідэнта горада[6].

Гарадзенскія архіўныя матэрыялы дазваляюць выявіць тэндэнцыю ўзаемазалежнасці паміж грамадскім статусам ягоных жыхароў і мовамі, якімі яны карысталіся. Аналіз сведчыць: чым вышэйшы быў статус гараджаніна, тым выразней у ягоным штодзённым жыцці ўзрастала роля польскай мовы. Да гэтай групы ў першую чаргу трэба аднесці прадстаўнікоў вышэйшых мяшчанскіх колаў, г. зн. магістрацкіх ураднікаў, заможных купцоў ці ўладальнікаў шматлікіх нерухомых маёмасцяў, якія з–за адсутнасці выпрацаваных канонаў і ўзораў уласнай культуры пераймалі сістэму каштоўнасцяў шляхецкіх слаёў[7], а таму імкнуліся да больш частага публічнага ўжывання польскай мовы. У працэс карыстання пальшчызнай таксама ўцягвалася гарадзенская павятовая шляхта, якая часта наведвала горад, з’язджалася ў Горадню на соймікі, ахвотна набывала тут сядзібы. Сувязь з польскай мовай дробнай шляхты, гарадскога паспольства ды непрывілеяваных гарадскіх слаёў, якія займалі ніжэйшую ступень на грамадскай лесвіцы (бедната, некваліфікаваныя і сезонныя работнікі, маргінальныя элементы), была меней выразнай. Не выклікае сумненняў той факт, што ў жыцці гэтай грамадска–культурнай прыступкі галоўную ролю адыгрывала ўжыванне роднай мовы[8].

Асаблівасцю ўзніклага ў Вялікім Княстве Літоўскім моўнага спляцення было функцыянаванне некалькіх разнародных дзвюхмоўяў, а ў іншых выпадках нават і трохмоўя. Акрамя таго наступствам пранікнення пальшчызны на літоўскія і беларускія землі і іх узаемаадносінаў стала ўзнікненне і развіццё паўночна–ўсходняга дыялекту польскай мовы. На працягу XVI—XVII ст. яна паступова займае месца, якое раней у пуб­ліч­ным ужытку належала канцылярскай беларушчыне[9].

Польская мова, якой карысталіся ў публічным жыцці жыхары тагачаснай Літвы і Беларусі, у мовазнаўчай літаратуры атрымала назоў паўночнакрэсавага дыялекту. Яго развіццё можна ахарактарызаваць, аналізуючы змесціва прадукцыі магістрацкіх, шляхецкіх і кляштaрных канцылярый навачаснай Горадні.

Як сведчаць вынікі папярэдніх даследаванняў, апрача агульных тэндэнцый, уласцівых развіццю польскай літаратурнай мовы, згаданы дыялект вызначаўся пэўным кансерватызмам, што праявілася ў запаволеным тэмпе змяненняў ды ў функцыянаванні лексічных формаў, якія ў XVIII ст. ужо не выкарыстоўваліся ў мове этнічных польскіх земляў[10]. Можна меркаваць, што тэндэнцыя трываласці польскай архаічнай лексікі ў Літве і Беларусі тлумачылася ўплывам моўнага беларускага асяроддзя. Вынікам кантактаў польскай і беларускай моўных сістэм стала з’яўленне інавацыйных формаў іх сімбіёзу ці паўстанне з’явы гіперкарэктнасці, г.зн. імкнення асобы, якая разумела рэгіянальнасць (у дадзеным выпадку беларускую) свайго вымаўлення, да паслядоўнага пазбягання памылак пад час пісання польскамоўнага тэксту[11].

На матэрыяле даследаваных крыніц можна вылучыць наступ­ныя праявы паўночна–ўсходняга дыялекту, найбольш заўважныя на фанетычным узроўні. У старажытных гара­дзен­скіх актавых кнігах выразна фіксуецца з’ява хіст­касці[12]:

—               з’яўленне yr– на месцы er–: syr (1786)[13], cztyrysta, wszyrz (1754)[14]. У XVIII ст. тэндэнцыя падвышэння да –yr– у агульнапольскай мове знікае, аднак у дыялекце захоўваецца да­лей. Таму можна меркаваць, што гэтая з’ява мае пэўную сувязь з субстратавымі беларускімі ўплывамі дыялекту (як вядома, –yr– належыць да беларускай нормы, напрыклад: чатыры);

—               чаргаванне галосных ó/u (якое мела сувязь з адсутнасцю насавых галосных у беларускай мове і імкненнем пісара да гіперкарэктнасці): wzgurze (1789)[15], w krutkosci (1790)[16], ruża (1791)[17];

—               выраўноўванне ó з o, як вынік звычкі гарадзенскіх мяш­чан ды шляхты да беларускага вымаўлення[18]: row (1717)[19], oka (1721)[20], miod (1775)[21],owny (1789)[22], koscioł, Wrob­lew­ski (1789, 1790)[23]. Выступае таксама ў канчатках роднага склону множнага ліку: wierszow (1761)[24], dymow, przepisow (1775)[25], porządkow, brukow (1783)[26], inwentarzow, franciszkanow, fun­datorow (1790)[27], assygnaciow, zydlow (1790)[28], gruntow, kra­mow, kupcow (1775)[29], placow, dochodow (1789)[30], krukow, kominow (1791)[31].

Наступная тэндэнцыя — працэс зніжэння і падвышэння артыкуляцыі галосных[32]:

—               зніжэнне артыкуляцыі галосных задняга раду пад уплы­вам санорных зычных:

а) u/o: ciwon (1772)[33], Zygmont (1741, 1772)[34], połkownik (1790)[35], omaczenie (1789)[36], gronta (1752)[37];

b) u/ó: mórowany (1790)[38], dwónastu (1786)[39], fórtka (1791)[40];

—               падвышэнне артыкуляцыі галосных задняга раду ó>u+ł, ó>u+r: protokuł (1790)[41], pułplacu (1664)[42], pułkamienicy (1729, 1774)[43], pułmisek (1775)[44], pułmurowany (1775)[45], szczegulna (1775)[46], gura (1661, 1691, 1752, 1791)[47], kturego (1717, 1791)[48], wturego (1791)[49], skura (1786)[50], curek (1790)[51], wiader skurzanych (1791)[52];

Сярод насавых галосных назіраем наступныя тэндэнцыі, абумоўленыя адсутнасцю гэтых гукаў у мо­ве–суб­страце ды імкненнем да гіперкарэктнага вымаў­­лен­ня[53]:

—               другасная назалізацыя: będnarz (1772, 1786, 1789)[54], naczynia będnarskiego[55]; sędyk (1668)[56], што з’яўляецца прыкладам двух фанетычных працэсаў — зніжэння артыкуляцыі галосных і гіперкарэктнасці: syndyk> ­sendyk> sędyk, z kącami (1752)[57], kączyć (1775)[58], gąt (1717, 1752)[59], Olęndzki (1783)[60], Eysymątt (1791)[61];

—               дэназалізацыя:

a) przyjowszy (1767)[62], zaczowszy (1790)[63];

b) у назоўніках і прыметніках творнага склону адзіночнага ліку: upicko, malżonko, nad rzeko, barszczowo, niebiesko, z czerwono kolumno (1790)[64];

c) дэназалізаванае вымаўленне перад зычнымі ł, l: przyioł, spłoneło, brneły (1753)[65], najoł (1783)[66], rozpoczeła (1790)[67];

—               графічная замена насавых галосных дзвюма літарамі:

a) перад змычна–выбухнымі зычнымі: na urzendzie (1659)[68], bendnarz; Kolendzina (1672)[69], Kolenda (1728)[70], skompały się (1753)[71], obremb (1789)[72], skomstwo, przystempuje (1790)[73], postempuje (1791)[74];

b) перад фрыкатыўнымі: Konski (форма прозвішча Kącki 1663, 1673, 1691, 1754)[75], męsa (1790)[76];

c) перад пярэднеязычнымі: ręnce (1692)[77], obręmb (1775)[78];

d) асобна пазначым насавую гіперкарэктнасць пазы­чаных з лаціны слоў: aręda (1560, 1770, 1786)[79], arędować (1690)[80], obwęcye (1775)[81], apparęcyi, procęta (1790)[82]; tes­tamęt (1791)[83].

У разгляданых крыніцах сустракаюцца таксама не­каторыя прыкметы рэдукцыі ненаціскных галосных[84]:

—               o>a: paręcze (1691)[85], Sapocki (1789)[86], Hardzieiewski (1790)[87];

—               e> a: Harasimowa[88], karmalit (1791)[89], karmalitow (1790)[90];

—               o>u: gunt (1679)[91].

Знаёмства з гарадзенскімі крыніцамі дазваляе выявіць таксама працэс вагання галосных[92]:

—               чаргаванне галосных e/o i a: od trzech leciech, przy scienie Rabieiowskiey (1789)[93], w przedzie (1633)[94], Pietrze, (1691, 1742)[95], Sebestyan (1668, 1790)[96], Katerzyna (1790)[97] (трэба адзначыць, што ў агульнапольскай мове архаізмы такога тыпу знікаюць толькі ў канцы XVIII ст.);

—               чаргаванне ę/ą: piątrami (1740)[98], piątro (1795)[99];

—               a/o: kożdy, broma (1691)[100], molowany (1790)[101];

—               a/e: sadziba (1775)[102];

—               e/o: dopioro;

—               e/y: syr, syrow (1786)[103].

Што да кансанантызму, назіраем ваганне зычных ды груп зычных, якое існавала ў розных рэгіёнах Поль­шчы, а ў некаторых выпадках складала таксама і норму беларускага вымаўлення[104]:

—               s/sz: szpichlerz (1691, 1740, 1767, 1795)[105], paszerzb (1670)[106];

—               śr/srz (функцыяванне старапольскага фрыкатыўнага вымаўлення ř): srzedzina (1742)[107], srzuba (1791)[108], srzodek (1752, 1753), posrzodku (1781)[109];

—               чаргаванне r/rz: pasierzb (1670, 1769)[110], sierzpow (1753)[111], а таксама ż/rz; instruktarz (1786)[112];

—               ś/s: częsciami (1789)[113], sledzy (1767)[114], swiecki (1789, перад мяккім зычным)[115], koscioł (1775)[116], Losona (1790)[117];

—               ваганне ć/cz: czwerc (1664)[118];

—               ć/c: Sopocko (1790)[119],

—               ń/n: вымаўленне цвёрдага n перад наступным цвёрдым зычным, што з’яўлялася спецыфічнай дыялектавай рысай і вынікала з нарматыўнай для беларускай мовы дэпалаталізацыі тыпу n’>n перад цвёрдым зычным: Klimanski, Suszynski (1790)[120];

—               χi/χy: мяккае вымаўленне беларускага χ, занатаванага ў розных скланеннях назоўнікаў: Sapiechi (1775)[121], Eustachi[122], dachi (1753) [123], monarchi (1775)[124];

—               sz/s: ulica Skolna (1665)[125],

—               z перад ń: rzeznik (1772)[126], Rzeznicka (1721, 1775)[127], kuznia (1790)[128].

Вынікам сутыкнення польскай і беларускай моўных сты­хій была адсутнасць мазурэння, альбо замены пярэдненёбных sz, ż, cz, dż на s, z, c, dz, якая ўжо адбылася на ўсходніх абшарах Сувальшчыны ды Падляшша. На думку Зоф’і Курцовай, „цяжка дапусціць, што на тэрыторыях, адлеглых ад этнічнай пальшчызны, дзе беларуская ды ўкраінская ўтвараюць субстрат для фармавання там польскай мовы і маюць з ёй сталы кантакт, дайшло да ўзнікнення такой польскай рысы, як мазурэнне, калі да яе не дайшло на моўным памежжы“[129].

У гэтай групе сустракаем іншыя прыклады ваганняў зычных:

—               з’яўленне пратэтычнага h: hantaby (1633, 1692)[130], hanyż (1786)[131], harmata (1781)[132];

—               чаргаванне k/g : Gasper[133],

—               страта j у розных пазіцыях:

a) chrześcian/ chrzescian (у інтэрвакальнай пазіцыі, 1789—1790 гг.)[134];

b) аслабленне артыкуляцыі i пасля галоснага mieyski, Leyba (1790)[135];

—               з’яўленне кароткага u замест w пасля галосных: Hauryło, Fiedor Hauryłowicz (XVII w.)[136],

—               тэндэнцыю спрашчэння груп зычных[137]:

a) падвоеных зычных: truna (20–я г. XVIII ст.)[138]; слова trumna ўжывалася ў польскай літаратурнай мове з паловы XVIII ст. У сувязі з тым пытанне: ці з’яўляецца дадзены пры­клад польскім спрашчэннем груп зычных ці пазычаннем беларускага труна — застаецца спрэчным;

b) падоўжаных зычных: zakonica (1738)[139], staraność, Zuzana (1790)[140];

c) стратай гукаў: przedażny (sprzedażny) (1660)[141], przedał (sprzedał) (1665, 1789)[142], dzień naleźienia s. Krzyża (znalezienie) (1775)[143], spólnie (wspólnie) (1660)[144];

d) спрашчэнне груп зычных тыпу śln>sn альбо rnk>rk: rzemiesnik (1736)[145], garków (1786)[146].

Цікава выяўляецца тэндэнцыя асіміляцыі па звон­касці[147].

Адна з яе праяваў — лёс спалучэння χv, якое функцыянавала ў Сярэднявеччы ў розных польскіх рэгіёнах, напрыклад, у Вялікапольшчы, Малапольшчы ды ў Сілезіі. З часам група χv зазнала паслядоўнае абязгучванне і пераход у f, перадусім на Мазовіі. Трэба адзначыць, што ў выпадку Гарадзенскага павету дадзеная прагрэсіўная асіміляцыя характарызуецца пэўным выключэннем. Тут мазавецкія ўплывы датычылі не толькі польскай групы χv, але і беларускай хв. Пацверджаннем з’яўляецца трансфармацыя прозвішча XVI ст. Boguchwał у Boufał[148].

У гарадзенскіх крыніцах сустракаем таксама з’явы:

a) рэгрэсіўнай асіміляцыі: rospiętego, powrosku (1790)[149], brygitki (1795)[150], juryzdyczanin (1784, 1786, 1791, 1792, 1795)[151], juryzdator (1792)[152], juryzdykcya (1775)[153] ды гіперкарэктнасцi: jadka (1746), Chrebtowicz (1743)[154] (ваpта звярнуць ўвагу на этымалогію прозвішча Храбтовіч, якую належыць выводзіць са слова ‘хрыбет’ і ў якой адсутнічае польская група –rze–);

b) узнікнення w перад націскнымі галоснымі o і u: Lewon (1664)[155].

Аналіз гарадзенскіх навачасных дакументаў дазваляе дадаткова пацвердзіць наступныя моўныя тэндэнцыі: функцыяванне флектыўнай хісткасці[156].

У разгляданых матэрыялах сустракаем наступныя прыклады назоўнікавых схем:

—               памяншэнне з дапамогай суфіксаў –eczka, yk: eczka, szpichlerzyk (1752)[157];

—               утварэнні з суфіксам –nik ад назоўнікавай асновы: olejnik (1792)[158];

—               формы з агульнаславянскім суфіксам iszcze: ku gliniszczu (1786)[159];

—               фарманты з карэнным n , а таксама суфіксамі:

a) –anin: juryzdyczanin (1784, 1786, 1791, 1792, 1795)[160];

b) ina–yna: osmina (1736)[161], somina (1786)[162], rayczyna (1673)[163];

—               утварэнні з суфіксам ość: osiadłość, obszerność, ziemskość, uległość (1787)[164];

—               фарманты з архаічным суфіксам ostwo,stwo: pisarstwo, burmistrzostwo (1660)[165], woytostwo (1747)[166], probostwo (1775)[167], aktorstwo (1789)[168];

—               новая форма з прэфіксам pod, паводле слова­ўтва­ральнай схемы, характэрнай для тагачасных назваў ураднікаў: podproboszczy/podproboszcz (1661, 1664, 1830)[169];

—               прыметнікавыя суфіксы з фармантам –n: ratuszny ці owny: arendowny (1783, 1786)[170];

—               ski/ska: kościół farski (1661, 1666)[171]; ulica Podolska (другая назва Падольнай вуліцы, 1664)[172];

Даследаваныя тэксты сведчаць пра флектыўныя ваганні назоўнікаў[173]:

—               ваганне граматычнага роду: karmalit (1791)[174], krama, kromka, krom (1733, 1739, 1740, 1746, 1774)[175];

—               ужыванне канчатка –ów у родным склоне множнага ліку: wsiów (1775)[176], elekcjów (1792)[177], piekarzów (1783)[178], zydlów (1790)[179]; obywatelów, libertacjów, narzędziów (1787, 1791)[180];

—               сюды ж адносіцца слова wiszeń (вішань, 1786)[181],

—               з’яўленне канчатка мужчынскага роду ў назоўніку давальнага склону ніякага роду: Grodnowi (1775, 1793)[182];

—               беларускае чаргаванне γ/ź: Sapiezie (Сапезе)[183];

—               з’яўленне назоўнікаў мужчынскага роду з канчаткам –а у назоўным склоне: Karpuszka (1772, 1790)[184], Słuszka[185] (можна лі­чыць, што рэдукцыя o > a звязана з беларускай моўнай нормай).

Цікавы прыклад паралелізму ў спражэнні дзеясловаў цяперашняга часу зафіксаваны ў мяшчанскай літаратуры XVIII ст. Флексія першай асобы множнага ліку –m/em была выкарыстана ў ананімным вершы, прысвечаным восеньскаму пажару 1753 г. у Горадні: „dziękujem, a prosim niech nas zawsze chroni“. Факт знікнення гэтага канчатка ў польскай мове ўжо ў канцы XVI ст. дае падставы да высоўвання дапушчэння, што названая з’ява мае карані ў рэгіянальнай мазавецкай разнавіднасці польскай мовы, альбо вынікае з сутыкнення пальшчызны з мовай–субстратам[186].

У названых крыніцах знаходзім прыклады выкарыста­ння:

—               аддзеяслоўных прыметнікаў тыпу: przeieżdży kupiec (не выключана, што дадзеная мадэль, не сустраканая ў польскіх схемах прыметнікавага словаўтварэння, з’яўляецца пазычаннем субстратавага прыезджы)[187];

—               старапольскіх формаў адпрыметнікавых прыслоўяў з суфіксам o: pilno (1717)[188];

—               прыслоўя mimo: droga do miasta mimo dwór (1673), ulica mimo Collegium (1772)[189].

У гарадзенскіх тэкстах захавалася значная група беларускіх лексічных запазычанняў:

—               з галіны будаўніцтва, аб’ектаў публічнага карыстання, прыладаў хатняй гаспадаркі, спажывецкіх вырабаў, рамесніцкай наменклатуры ці грамадскіх стасункаў[190]: pieńka (1786)[191], kołodzież (1560—1561)[192], czerha (1612)[193], płoszcza (1713, 1752, 1772)[194], odryna (1752, 1790)[195], kruhlak (1791)[196], para­sonik (1785)[197] (1783), stol (1717)[198], powieć (1744)[199], swiren (1741), swieronek (1790)[200], proboj (1752)[201], biełuha (1786)[202], kołomaszka, subota (1790)[203], zahułek (загулаk)[204], obapoł/obopół (1786, 1789)[205], nazad (1691, 1752)[206];

—               напісаныя лацінкай беларускія імёны ды прозвішчы: Alexiej (1790)[207], Fiedor, Ewdocia (1668)[208], Hrehory (1673, 1740)[209], Ławryn (1795)[210], Panas (1661, 1741)[211], Hauryło (1741)[212], Semion (1673)[213], Symon (1663, 1790)[214], Wasil (1754, 1790)[215], Zmitruk (1790)[216], Taciana (1664)[217], Hardziej/Hardziejewski (1790)[218], Hanczaruk (1740)[219], Harasimowicz (1754)[220], Hapa­nowicz (1712)[221].

Згадваючы анамастычнае пытанне, неабходна звярнуць увагу на тагачасную антрапанімію Горадні:

— што да славянскага насельніцтва, аднайменная анамаcтычная сістэма функцыявала перадусім у асяроддзі найбяднейшых жыхароў горада ды прыгоннага насельніцтва, што аселі ў магнацкіх юрыдыках (у інвентары маёмасці Радзі­вілаў Гной­ніца 1752 г., напрыклад, быў зарэгістраваны нейкі Jurko)[222];

—               з’яўленне паралельных, нестабільных формаў прозвішча тыпу SzeszkoSzeszkiewicz[223];

—               мянушкавую ідэнтыфікацыю асобы тыпу: Hauryło Żyłka[224];

—               групу найменняў паводле роду заняткаў: Teodor garbarz, Prokop cieśla, Makar mielnik (1664)[225], Kazimierz gancarz (1772)[226];

—               мянушкі, звязаныя з назвамі жывёл: Panas Borsuk[227];

—               геаграфічныя ды этнічныя вызначальнікі, якія сведчаць пра паходжанне асобы: Prokop Moskal, Chaim Jakubowicz Słucki, Józef Podolanin (пражываў на вуліцы Маставой, што вяла да гарадзенскага раёна Падолле)[228].

Яшчэ адна рыса дыялекту — ужыванне архаічных формаў[229]. Напрыклад, у Rejestrze expensy, складзеным у 1736 г. пад час работ над упрыгожваннем унутранага інтэр’ера гара­дзенскага касцёла бернардынаў, сустракаем два словы: агульнаўжывальнае gorzałka ды wodka[230].

Заўважым, што ў пальшчызне XVIII ст., якая функцыянавала на польскіх этнічных землях, слова gorzałka паступова адыходзіла на другі план і пераходзіла ў катэгорыю польскага архаічнага альбо дыялектнага запасу. У выпадку Гарадзенскага павету сітуацыя выглядала крыху інакш: гэтым выразам і пазней шырока карысталіся. Як можна меркаваць, гэты факт мог мець пэўную сувязь з уплывамі мовы–субстрата.

Сутыкненне дзвюх моўных стыхій чыніла відавочны клопат пісарам, у выніку паўставалі пераходныя інавацыйныя словаўтваральныя формы, незнаёмыя для абе­дзвюх сістэм, як, напрыклад, hanczarz (ганчар са змененым беларускім –r на польскае –rz)[231].

Прапанаваныя заўвагі з’яўляюцца спробай акрэсліць асаблівасці соцыялінгвістычнага развіцця на прыкладзе Горадні і яе наваколляў у XVII—XVIII ст.[232] Сабраныя матэрыялы ў чарговы раз пацвярджаюць думку пра падабенства развіццёвых тэндэнцый паўночна–ўсходняй гаворкі з кірункамі польскай літаратурнай мовы. Разам з тым мова, якая фармавалася на фоне дзвюхмоўнай інтэрферэнцыі, у адлегласці ад этнічных польскіх раёнаў, характарызавалася пэўным кансерватызмам, што, напрыклад, выяўляецца ва ўжыванні архаічных старапольскіх выразаў ці запаволенай моўнай уніфікацыі фанетычнага правапісу[233].

Багатая рукапісная спадчына, створаная і назапашаная некалькімі пакаленнямі пісараў гарадзенскіх канцылярый, з’яўляецца выдатным сведчаннем развіцця мясцовых асаб­лівасцяў навачаснай пальшчызны. Гарадзенскія крыніцы выразна паказваюць адметныя шляхі развіцця польскай мовы, ужыванай у Вялікім Княстве Літоўскім, яе кантакт з гутарковай беларушчынай. Істотнай катэгорыяй дыялекту ёсць арфаэпічныя, фанетычныя ды арфаграфічныя з’явы, уласцівыя беларускай мове, напрыклад, аканне, альбо з’яўленне a замест o ў ненаціскных складах (paręcze), з’яўленне гука в перад націскнымі галоснымі o (Lewon) ці з’яўленне ŭ пасля галоснага (Hauryło). Апрача субстратавай фанетызацыі польскай мовы, яе носьбіты часта выкарыстоўвалі беларускую гутарковую лексіку тыпу odryna, płoszcza альбо powieć[234].

Такім чынам, частотнасць ужывання пэўных лексічных формаў маглі вызначаць два фактары. Па–першае, этнічны склад насельніцтва канкрэтнага павету альбо рэгіёну[235], па–другое — паходжанне складальнікаў паасобных дакументаў. Менавіта з гэтай прычыны істотнае значэнне пры высвятленні паходжання персаналу канцылярыі мае тэарэтычная рэканструкцыя этапаў складвання дакумента, якую можна прасачыць, даследуючы, напрыклад, гарадзенскія кляштарныя інвентары XVIII ст.

Можна меркаваць, што аналізаваныя акты перапісваліся не начыста пад час візітацыі кляштара, а з чарнавіка. Таму падаецца лагічным, што асоба, якая перапісвала ў скрыпторнай цішыні раней падрыхтаваны тэкст–чарнавік, павінна была дапусціць значна менш моўных памылак у параўнанні з тым, хто занатоўваў тэкст на слых, ужывую. У сувязі з гэтым узнікае пытанне, чаму ў ана­лізаваных інвентарах сустракаецца безліч прыкладаў фанетычных гіперкарэктнасцяў ці некаторыя беларускія лексічныя запазычанні. Хутчэй за ўсё гэтая з’ява вынікала не з псіхалагічных цяжкасцяў (напрыклад, пры­спешвання), а была праблемай этнапсіхалагічнага кшталту, г.зн. абумоўлена недастатковым веданнем ужыванай поль­скай мовы.

Пісары, для якіх пальшчызна была вывучанай мовай, не заўсёды маглі занатаваць формы, неўласцівыя для іх роднага моўнага асяроддзя. Прапанаваныя назіранні ўскосна пацвярджае факт паходжання манахаў гарадзенскага кляштара францысканцаў. Як сведчаць матэрыялы рубрыкі „якога паходжання і якой нацыянальнасці“ генеральнай візітацыі 1830 г. гэтага кляштара, яны выводзіліся як з Беласточчыны, так і з гістарычнай „Літвы“: Гарадзенскай ды Менскай губерняў, а таксама з „Белай Русі“[236]. Адсюль можна меркаваць, што факт паходжання манахаў з аддаленых ад этнічнай Польшчы беларускіх рэгіёнаў мог дадаткова спрычыніцца да з’яўлення згаданых з’яваў.

Аналагічнымі рысамі характарызавалася польская мова прадстаўніка шляхецкага стану — гарадзенскага землеўласні­ка Тадэвуша Анджэйковіча[237], супольніка Скарбавай Камісіі ВКЛ. У адным з падрыхтаваных ім у 1776 г. дакументаў назіраем тыповыя для польскага паўночна–ўсходняга дыялекту прыкметы: замена насавога галоснага двума графічнымі знакамі, альбо гіперкарэктнасць, паўсюднае выраўноўванне ó з o, нарэшце, ваганне груп зычных: przed nastompieniem, nastompił, rejęt, ubostwo, wybor podatkow, do prozb, teraz­niejszych[238].

Вынікі прыведзеных даследаванняў наводзяць на пэўныя развагі пра моўныя з’явы, а таксама грамадскую структуру Горадні ды Гарадзенскага павету. Узятыя матэрыялы верыфікуюць і развіваюць думку пра залежнасць паміж сацыяльным статусам ды мовай карыстальніка. Што да гарадоў ВКЛ, вышэйшы сацыяльны стан мяшчанскіх эліт бясспрэчна спрыяў і нават абавязваў да большага кантакту з пальшчызнай, як і да пашырэння яе абсягаў. Гэтыя тэндэнцыі не адмаўлялі, аднак, ролі іншых моў у штодзённым жыцці гарад­ской супольнасці. Доказам з’яўляецца непаслядоўнасць напісання некаторых прозвішчаў (напрыклад, Opanowicz/Hapanowicz[239]), якая па­цвярджае факт суіснавання разгляданых моў, а таксама сведчыць пра іх паралельнае ўжыванне рознымі грамадскімі слаямі, у прыватнасці, мяшчанскімі элі­тамі.

Выяўленне малой часткі дагэтуль недаследаваных матэрыялаў пераконвае ў неабходнасці знаёмства з малавядомым змесцівам літоўскіх ды беларускіх архіваў, каб працягваць вывучэнне мясцовых адметнасцяў польскай мовы ў ВКЛ. Апрача вызначэння геаграфічных межаў асобных моўных з’яў, вынікі аналізу навачасных архіваў могуць праясніць сацыяльную структуру гарадоў, гэта значыць патлумачыць такія даследчыя праблемы, як дынаміка развіцця этнічнага складу населеннага пункта, кірункі міграцыйных хваляў[240], узаемазалежнасць паміж моўнымі з’явамі ды грамадскім расслаеннем.

Пераклад з польскай Вольгі Мазуравай


[1] Smolińska B. Polszczyzna północnokresowa z przełomu XVII i XVIII w. Na podstawie rękopisów Jana Władysława Poczobuta Odlanickiego i Antoniego Kazimierza Sapiehy // Prace Językoznawcze. Wrocław, 1983. T. 51.; Kurzowa Z. Język polski Wileńszczyzny i kresów północno–wschodnich XVI—XX w. Warszawa—Kraków, 1993.
[2] Пра гісторыю гарадзенскай гарадской канцылярыі гл.: Hardziejeŭ J. Przyczynek do dziejów kancelarii miejskich grodzieńskich w XVI—XVIII w. // Białostocczyzna. 2001. № 1—2. S. 3—12; idem. Losy archiwaliów grodzieńskich z XVI — XVIII w. // Białostocczyzna. 1998. № 2. S. 72—86.
[3] Ягелонская бібліятэка (далей ЯБ). Рукапіс 6357.
[4] Аўтарамі артыкулаў на старонках варшаўскай прэсы былі гарадзенскі войт Юзаф Зяліньскі ды жыхар Горадні Ян Людвік Бэкю, найбліжэйшы паплечнік надворнага літоўскага падскарбія Антонія Тызенгаўза (Dziennik Handlowy.1786. Cz.1—3. S. 11—12; 1787. Cz.1—2. S. 44—45; Cz. 3. S. 93).
[5] Kurzowa Z. Język… S. 13, 32—40; Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. Poznań, 1988. S. 200—202. Пра паланізатарскую ролю гарадоў на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага гл.: Alexandrowicz S. Rola miast i miasteczek w przemianach kulturalnych i językowych na ziemiach Białorusi w XVI—XVIII w. // Наш радавод. Гродна, 1996. Кн. 7. С. 243—248.
[6] Нацыянальны Гістарычны Архіў Беларусі ў Мінску (далей НГАБ у Мінску). Ф. 1761, воп. 1, спр. 14, арк. 44, 524—550, 753, 653.
[7] Bogucka M., Samsonowicz H. Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Wrocław, 1986. S. 548, 578, 588.
[8] Turska H. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie // Studia nad polszczyzną kresową. T. 1. Wrocław, 1982. S. 41; Kurzowa Z. Język… S. 63.
[9] Kurzowa Z. Język… S. 317—318.
[10] Ibidem. S. 56, 58, 114—115; idem. O istocie dialektu północnokresowego // Wilno—Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur. Białystok, 1992. T. IV. S. 14.
[11] Kurzowa Z. Język… S. 87, 114—115.
[12] Ibidem. S. 67—75.
[13] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna na mocy praw, przywilejow, dekretow kommissarskich i assessorskich W. X. Litew: do wybierania prowentow pomiernego, wagowego, brukowergo, targowego tak w mieście J. K. Mci Grodnie, jako też na przedmieściach kontrahentom arędownym przy wydawaniu kontraktu w roku 1786 miesiąca 9bra 23 dnia sporządzony [улётка] (далей Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna).
[14] Писцовая книга Гродненской экономии (далей ПКГЭ). Вильно, 1882. Т. 2. С. 303, 310.
[15] Obiasnienia Interessu miasta Seymowego J. K. Mci Grodna, 1789, арк. H.
[16] Архіў гарадзенскіх францішканаў (далей АГФ). Рукапіс. Inwentarze Konwentu Grodzieńskiego Xięży Franciszkanów. S. 41.
[17] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 115, 262.
[18] Kurzowa Z. Język… S. 75.
[19] Галоўны Архіў Старажытных Актаў (далей ГАСА), Архіў Радзівілаў (АР). Аддзел XVIII, № 324, арк. 1.
[20] Навуковая бібліятэка ПАУ і ПАН у Кракаве (далей НБ ПАУ і ПАН у Кракаве). Рукапіс 369, арк. 60.
[21] Аддзел Рукапісаў Бібліятэкі АН Літвы (далей АР БАН Літвы). Ф. l—18/2—151, арк. B.
[22] Obiasnienia… арк. A [1].
[23] Ibidem. арк. A [2]; Літоўскі Дзяржаўны Гістарычны Архіў (далей ЛДГА). Старажытныя акты (далей СА), 11649.
[24] Kurier Litewski. 1761. № 29.
[25] ЛДГА. Ф. 11 воп. 1 спр. 18584.
[26] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 183.
[27] АГФ. Inwentarze... S. 41.
[28] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 58v.
[29] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A, B.
[30] Obiasnienia… арк. A.
[31] Kommissya Porządkowa y Cywilno–Woyskowa powiatu grodzienskiego z magistratem miasta Grodna ад 6 ліпеня 1791 г. [улётка] (далей Kommissya Porządkowa).
[32] Kurzowa Z. Język… S. 75—77.
[33] ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[34] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 306; ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[35] ЛДГА. СА. 11649.
[36] Obiasnienia… арк. I.
[37] ГАСА. АР. Аддзел. XVIII, № 323, арк. 226.
[38] ЛДГА. СА. 11649.
[39] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[40] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 274v.
[41] Ibidem. арк. 58v.
[42] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 170.
[43] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 170; Гродзенскі дзяржаўны гістарычна–археалагічны музей (далей ГДГАМ). Фонды, № 15114.
[44] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 1022.
[45] Kurzowa Z. Język… S. 75; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584; НГАБ у Мінску. Ф. 1887, воп. 1, спр. 1, арк. 58v.
[46] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[47] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 29, 226; НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 1, арк. 115; ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 89.
[48] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 1, арк. 115; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 2.
[49] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 115, 262.
[50] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[51] АГФ. Inwentarze… S. 52.
[52] Kommissya Porządkowa.
[53] Ірэна Баярова звяртае ўвагу на страту ў XVIII ст. арфаграфічнага па­зна­чэння назалізацыі. Гл.: Bajerowa I. Kształtowanie się systemu polskiego języka literackiego w XVIII wieku // Prace Językoznawcze. Wrocław, 1964. T. 38. S. 48; Kurzowa Z. Język… S. 81, 85—86.
[54] Obiasnienia… арк. F; ЛДГА. СА. 3862, арк. 70v; Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[55] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[56] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 347.
[57] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 223.
[58] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. C 2.
[59] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 1, № 323, арк. 222.
[60] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 320.
[61] Ibidem. № 1, арк. 200.
[62] АГФ. [Akt przyjęcia do bractwa św. Antoniego Padewskiego przy klasztorze franciszkanów w Grodnie Rajny Kierusakówny z Kamionki] ад 12 сакавіка 1767 г. [улётка].
[63] ЛДГА. СА. 11649.
[64] ЛДГА. СА. 11649; АГФ. Inwentarze… S. 41, 43.
[65] ЯБ. Рукапіс 6357.
[66] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 713, арк. 350.
[67] АГФ. Inwentarze… S. 42.
[68] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 1.
[69] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 285.
[70] Ibidem. Спр. 5, арк. 74.
[71] ЯБ. Рукапіс 6357.
[72] Obiasnienia… арк. B1.
[73] АГФ. Inwentarze… S. 41, 42.
[74] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 274v.
[75] ПКГЭ. Т. 2, c. 303—204; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 3, арк. 134v; ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 142, 501.
[76] АГФ. Inwentarze... S. 43.
[77] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 21.
[78] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A.
[79] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 1084; Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[80] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 3, арк. 43.
[81] obventio — нясталы прыбытак, apparentia — знешні выгляд (АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. B 2; АГФ. Inwentarze… S. 42; Słownik łacińsko–polski. Warszawa, 1959. T. 1. S. 224).
[82] АГФ. Inwentarze… S. 41.
[83] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 200.
[84] Kurzowa Z. Język… S. 85—87.
[85] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 29.
[86] Obiasnienia… арк. D 3.
[87] ЛДГА. СА. 11649.
[88] Ibidem.
[89] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 298.
[90] ЛДГА. СА. 11649.
[91] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 9.
[92] Kurzowa Z. Język… S. 87—90.
[93] Obiasnienia… арк. A, C.
[94] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 1.
[95] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 3, арк. 134v; спр. 6, арк. 835.
[96] Ibidem. Спр. 1, арк. 326; ЛДГА. СА. 11649.
[97] АГФ. Inwentarzе… S. 43.
[98] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 654.
[99] Ibidem. Спр. 16, арк. 1157.
[100] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 33.
[101] АГФ. Inwentarze… S. 42—43.
[102] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[103] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[104] Kurzowa Z. Język… S. 94—99, 104—105.
[105] АГФ. Inwentarze…. S. 9; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 33; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 654; спр. 16, арк. 545.
[106] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 402.
[107] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 982.
[108] Ibidem. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 115.
[109] ЯБ. Рукапіс 6357; Gazeta Warszawska. 1781. № 39; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 229.
[110] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 5, арк. 886; ibidem. Ф. 1800, воп.1, спр. 1, арк. 402.
[111] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 224.
[112] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[113] Obiasnienia…. арк. B 1.
[114] АГФ. Inwentarze…. S. 9.
[115] Obiasnienia…. арк. G 1.
[116] ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[117] АГФ. Inwentarze… S. 42.
[118] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 126; АГФ. Inwentarze... S. 9.
[119] ЛДГА. СА. 11649.
[120] Ibidem.
[121] ЯБ. Рукапіс 6357; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[122] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 3.
[123] ЯБ. Рукапіс 6357.
[124] ЯБ. Рукапіс 6357; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[125] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 102.
[126] ЛДГА. СА. 3862, арк. 29.
[127] ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584; НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 54v.
[128] АГФ. Inwentarze… S. 51.
[129] Kurzowa Z. Język… S. 102—104.
[130] Тэрмін antaba (з нямецкай Handhabe) пераважаў на Мазовіі (за вы­ключэннем паўднёвай часткі). Гл.: Basara J. Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich. Cz. 2 // Prace Językoznawcze. Wrocław, 1964. T. 43. S. 34; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 1, 21).
[131] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[132] Gazeta Warszawska. 1781. № 39.
[133] ЛДГА. СА. 3862. Арк. 69v.
[134] Obiasnienia… арк. G 1; ЛДГА. СА. 11649.
[135] ЛДГА. СА. 11649.
[136] ПКГЭ. Т. 2. С. 297.
[137] Kurzowa Z. Język… S. 110—111.
[138] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 4, арк. 799.
[139] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 91.
[140] АГФ. Inwentarze… S. 41, 42.
[141] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 87.
[142] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 102; Obiasnienia… арк. C2.
[143] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. B.
[144] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 87.
[145] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 66—66v. Цяжка адназначна сказаць, ці прыведзены прыклад быў узяты з размоўнай пальшчызны, альбо быў звязаны з яго субстратавым падмуркам. На карысць апошняга сведчыць факт, што ў беларускай мове спрашчэнне груп зычных утварае літаратурную норму. Такім чынам, страта сярэдзіннага гука ў слове rzemiesnik у паўночна–ўсходнім дыялекце магла быць новай формай, якая ўзнікла ў выніку сутыкнення польскага rzemieślnik ды беларускага рамеснік (Падлужны А. Фанетычныя працэсы // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мінск, 1994. С. 588).
[146] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[147] Kurzowa Z. Język… S. 111—112.
[148] Заснавальнікам гэтага роду быў гаспадарскі пісар Васько Дарашкевіч (мяжа XV—XVI ст. ) Як вынікае з крыніц, у тыя часы гэта была праваслаўная сям’я, пра што сведчыць факт пахавання Пракопа Хвалімера, сына Васька, у склепах адной з гарадзенскіх праваслаўных цэркваў. У сваім тастаменце Пракоп запісаў, каб „[...] жона моя Ганна мает тело мое грешное поховати почстиве, яко то належыт, у церкви, у Городне на Подоле у Чесного Хреста“ (Акты Виленской Архео­графической Комиссии. Вильно, 1894. Т. XXI. С. 438).
[149] АГФ. Inwentarze… S. 42, 51.
[150] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 16, арк. 473.
[151] Ibidem. Спр. 13, арк. 380—381, 792; спр. 15, арк. 116—118; спр. 15, арк. 486—490; спр. 16, арк. 513.
[152] Ibidem. Спр. 15, арк. 948.
[153] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[154] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 9, арк. 66, 755.
[155] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 188.
[156] Kurzowa Z. Język… S. 116—161.
[157] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 223.
[158] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 1174.
[159] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 827.
[160] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13 арк. 380—381, 792, спр. 15 арк. 116—118; спр. 15 арк. 486—490; cпр. 16 арк. 513.
[161] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 66.
[162] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[163] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 505. На прадукцыйнасць усходнеславянскага суфікса –ina, –yna звяртае ўвагу Зоф’я Курцова (Kurzowa Z. Język… S. 130).
[164] Dziennik Handlowy. 1787. Cz. 1—2. S. 44.
[165] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 2, 45.
[166] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 10, арк. 1.
[167] Ibidem. арк. 1; Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 2; ЛДГА. Ф. 11, воп. 1, спр. 18584.
[168] Obiasnienia… арк. A 1.
[169] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 91, 281; АГФ. Inwentarze… S. 188. Тэрмін podproboszczy азначаў вікарыя. Сустракаем яго ў паэме Organy (1784) Томаша Каятана Вянгерскага (Linde S. B. Słownik języka polskiego. Lwów, 1858. T. IV. S. 239; Słownik języka polskiego. Warszawa, 1964. T. 6. S. 701).
[170] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 13, арк. 251; Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[171] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 91, 253.
[172] Ibidem. арк. 172.
[173] Kurzowa Z. Język… S. 161—163, 172, 179, 180.
[174] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 298.
[175] Ibidem. Спр. 5, арк. 295; спр. 6, арк. 122, 487, 755, 1061.
[176] АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A.
[177] ГДГАМ. Фонды. № 9217.
[178] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 260.
[179] Ibidem. Ф. 1887, воп. 1, спр. 1, арк. 58v.
[180] Dziennik Handlowy. 1787. Cz. 1—2. S. 44—45, 49; Kommissya Porządkowa.
[181] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[182] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 15, арк. 1289; АР БАН Літвы. Ф. l—18/2—151, арк. A [1].
[183] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 5, арк. 43.
[184] ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v; СА. 11649.
[185] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 188.
[186] Kurzowa Z. Język… S. 196; ЯБ. Рукапіс 6357.
[187] Kurzowa Z. Język… S. 185, 201—202.
[188] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 4, арк. 175.
[189] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 581; ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[190] Дадзенае пытанне разглядалася Галінай Турскай у працы: Leksykalne pożyczki białoruskie w języku polskim (doba staropolska) // Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych. Wrocław, 1970. R. 13. Z. 2 (57). S. 77—92; idem. O powstaniu… S. 73—86.
[191] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[192] ПКГЭ. Т. 2. С. 63.
[193] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 1, арк. 23.
[194] ПКГЭ. Т. 2. арк. 303; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 10, арк. 569—570; ЛДГА. СА. 3862, арк. 2v.
[195] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 223; АГФ. Inwentarze… S. 52.
[196] НГАБ у Мінску. Ф. 1711, воп. 1, спр. 71, арк. 322v.
[197] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 13, арк. 639.
[198] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 1.
[199] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 6, арк. 318.
[200] АГФ. Inwentarze… S. 52.
[201] Беларускае пазычанне прабой, што значыць skobel, узнікла ў разгляданым дыялекце, у мове насельніцтва паўночна–ўсходняй часткі Мазоўша, на Падляшшы ды Сувальшчыне (Basara J. Terminologia... S. 30; ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 221).
[202] Instruktarz miasta J. K. Mci Grodna.
[203] Inwentarz… S. 41, 51.
[204] З’яўленне γ замест в перад націскным галосным сустракаецца на паўночным захадзе Беларусі (Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. Мінск, 1968. C. 35, 274).
[205]205 Беларускае пазычанне абапал (па абодва бакі): Obiasnienia… арк. C H.
[206]206 ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 323, арк. 32, 224.
[207] ЛДГА. СА. 11649.
[208] НГАБ у Мінску. Ф. 1800 воп. 1, спр.1, арк. 309, 310.
[209] Ibidem. арк. 520.
[210] Ibidem. Ф. 1761, воп. 1, спр. 16, арк. 425.
[211] Ibidem. Cпр. 8 арк. 843.
[212] Ibidem. Спр. 1, арк. 94; спр. 8, арк. 521, 691, 843.
[213] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 525.
[214] Ibidem, арк. 142; ЛДГА. СА. 11649 (імя Шымон у тарыфе дымоў Горадні 1790 г. сустракаецца рэдка).
[215] ПКГЭ. Т. 2. C. 302, 304; ЛДГА. СА. 11649.
[216] ЛДГА. СА. 11649.
[217] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 2, арк. 126.
[218] ЛДГА. СА. 11649.
[219] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 8, арк. 521.
[220] ПКГЭ. Т. 2. арк. 304.
[221] ABAK. Вильно, 1874. Т. VII. C. 472—473; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 10, арк. 605.
[222] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 225, 228.
[223] ЛДГА. СА. 3862, арк. 16v. Няўстойлівасць прозвішчаў вынікае, падобна, з нізкага грамадскага статуса гарадзенскіх гарбароў.
[224] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 8, арк. 691.
[225] Ibidem. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 171.
[226] ЛДГА. СА. 3862, арк. 30v.
[227] НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 8, арк. 843.
[228] ГАСА. АР. Аддзел XVIII, № 324, арк. 225; НГАБ у Мінску. Ф. 1761, воп. 1, спр. 16, арк. 230; Obiasnienia… арк. 31.
[229] Kurzowa Z. Język… S. 488—289; Bajerowa I. Kształtowanie... S. 27—31.
[230] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 66v—67.
[231] НГАБ у Мінску. Ф. 1800, воп. 1, спр. 1, арк. 548.
[232] Трэба адзначыць, што пра неабходнасць даследавання гісторыі разнавіднасцяў польскай мовы ў Літве і Беларусі, у тым ліку і гарадзен­скай, казала Зоф’я Курцова. Гл.: O potrzebie badań nad polszczyzna kresową // Studia nad polszczyzną kresową. T. 1. Wrocław, 1982. T. 98. S. 16.
[233] Bajerowa I. Kształtowanie... S. 27—31, 69.
[234] Turska H. Leksykalne… S. 82—91.
[235] Наконт этнаканфесійнай структуры старажытнай Горадні гл.: Gordziejew J., Socjotopografia Grodna w XVIII w. Toruń, 2002. S. 258—271; Гардзееў Ю. Рэц. на: Черепица В. Н. Гродненский православный некрополь (с древнейших времён до начала XX века). Гродно, 2001 // Гістарычны альманах. Т. 8. Гародня, 2003. С. 195—203.
[236] АГФ. Inwentarze…. S. 188.
[237] Род Анджэйковічаў меў маёнткі ў ваўкавыскім ды гарадзенскім паветах. Тадэвуш Анджэйковіч — пінскі гродскі (1777), а таксама гарадзенскі гарадскі пісар (1786) (Boniecki A. Herbarz Polski. Warszawa, 1899. T. 1. S. 41).
[238] НБ ПАУ і ПАН у Кракаве. Рукапіс 369, арк. 98.
[239] Як вядома, прадстаўнікі гэтай заможнай гарадской сям’і ў XVIII ст. засядалі ў гарадзенскім магістраце (ABAK. T. VII. C. 472—473).
[240] Мовазнаўчыя матэрыялы ілюструюць міграцыйныя кірункі ў ВКЛ. Пра гэта сведчыць, напрыклад, тэрмін antaba, які, можна меркаваць, трапіў сюды з Мазовіі (Basara J. Terminologia… S.34, 58; ГAСA. AР XVIII. Nr 323, арк.1, 21).

Наверх

Алесь Груша. «Малапрыстасаваныя» рэкамендацыі ці мала-падрыхтаваныя рэцэнзенты?

Снежня 13, 2003 |


Пад час знаёмства з рэцэнзіяй супрацоўнікаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі (далей — НГАБ) А. М. Латушкіна і З. Л. Яцкевіча[1] на «Метадычныя рэкамендацыі па публікацыі рукапісных актавых кірылічных крыніц у Беларусі (XIII—XVIII стст., перыяд Вялікага княства Літоўскага»[2] (далей — «МР») міжволі ўзнікае некалькі пытанняў: няўжо ў тэксце амаль на 170 старонак, які размеркаваны на больш чым 1000 артыкулаў, няма ніводнай карыснай і кампетэнтнай рэкамендацыі; як атрымалася, што такому «малападрыхтаванаму» аўтару, якім з’яўляецца А. І. Груша, даручылі такую складаную (як адзначаюць рэцэнзенты, «вартую намаганняў цэлага аддзела ці нават інстытута») і адказную працу; нарэшце, куды глядзела рэдкалегія на чале з навуковым рэдактарам, вядомым расійскім археографам Г.Харашкевіч? Але, быць мо­жа, «МР» з’яўляюцца «малапрыстасаванымі» не для ўсіх пуб­лікатараў; быць можа, прычына не ў кваліфікацыі аўтара «МР», а рэдкалегія даволі паспяхова справілася са сваімі задачамі? Давайце разбярэмся.

Звяртае на сабе ўвагу, што крытыка рэцэнзентаў скіравана на вузкае кола праблем. Заўвагі прысвечаны ў асноўным ігнараванню папярэдніх прац, выкарыстанню некалькіх «новых» і «незразумелых» тэрмінаў (як потым высветліцца, новыя і незразумелыя яны толькі для Латушкіна і Яцкевіча) і некаторым агульным крытэрыям стварэння публікатарскіх загалоўкаў. Між тым, гэта не перашкодзіла рэцэнзентам прыйсці да заключэння аб поўнай непрыгоднасці «МР». А як жа тэкст, якому археографы надаюць асаблівае значэнне (у «МР» яму прысвечаны артыкулы 22—251)? Як жа навукова–даведачны апарат (артыкулы 838—998) і г. д.? Няўжо ўсё гэта дробязь у параўнанні са згаданымі праблемамі? Праўда, у адным месцы Латушкін і Яцкевіч паспрабавалі звязаць праблему перадачы тэксту з яго перакладам на сучасную мову. Больш за тое, яны далі зразумець, што пераклад — ледзь не самы дакладны і зручны «тэкст» крыніцы (с. 311). Я не буду ўдавацца ў тонкасці і разважаць на прадмет таго, які тэкст з’яўляецца больш «дакладным» і «зручным» і, наогул, што ўсё ж такі можна назваць тэкстам крыніцы: яго ўласны тэкст ці пераклад, г. зн. вынік творчасці перакладчыка. Адзначу толькі, што па маім (і не толькі маім) глыбокім перакананні, самым дакладным тэкстам можа быць толькі тэкст крыніцы. З другога боку, пра які пераклад ідзе гаворка: са старабеларускай мовы на беларускую? Не ведаю, як асобныя супрацоўнікі НГАБ, але прафесійныя даследчыкі ВКЛ і Беларусі (не толькі беларускія, але польскія, літоўскія і расійскія) такімі перакладамі не карыстаюцца. Быць можа, рэцэнзенты маюць на ўвазе дакументы, напісаныя на лацінскай, нямецкай, польскай і іншых мовах кірыліцай? Калі гэта так, то я б з вялікім задавальненнем па­знаёміўся з імі.

Прызнацца, я вельмі ўражаны заклікам рэцэнзентаў звяртацца пры распрацоўцы метадаў і прыёмаў выдання гістарычных крыніц да спадчыны такіх «знакамітых» археографаў, як І. І. Грыгаровіч, І. Я. Спрогіс, Дз. І. Даўгяла і іншых, да такіх зборнікаў дакументаў, як «Белоруский архив древних грамот», «Беларускі архіў», «Инвентари магнатских владений», публікацый асобных дакументаў у «Архіварыусе», «Беларускім археаграфічным штогодніку», хроніках «Памяць» і г. д. (с. 312). Я, канешне, мог ушанаваць згаданыя імёны і, такім чынам, выказаць павагу да дзейнасці І. Грыгаровіча, І. Спрогі­са, Дз. Даўгялы і інш. Але прызнаюся сумленна, я не выкарыстоўваў іх метадычны вопыт. Я, безумоўна, спаслаўся б на іх, калі б развіццё археаграфіі спынілася на ўзроўні іх публікацый. Але якімі яны ні былі знакамітымі, методыка выдання гістарычных крыніц у XIX ст. — гэта ўчарашні дзень. Безна­дзейна састарэла і методыка публікацыі «Беларускага архіва» Дз. Даўгялы, які абапіраўся на вопыт, што быў набыты ім у дарэвалюцыйны перыяд навуковай дзейнасці. Не разумець гэтага — проста не быць знаёмымі з сучаснымі патрабаваннямі да навуковых выданняў. Што да публікацый асобных дакументаў у навукова–папулярных зборніках «Архіварыус» і хроніках «Памяць», то апошнія саступаюць нават публікацыям І. Грыгаровіча і Дз. Даўгялы. У гэтым сэнсе яны могуць быць пры­кладам таго, як нельга друкаваць крыніцы. Зрэшты, менавіта да спрошчанасці публікацый і заклікаюць Латушкін і Яцкевіч. Менавіта так трэба разумець адно з іх выказванняў: «…пры мэце найбольш хуткага і шырокага ўвядзення іх (г. зн. гістарычных крыніц. — А. Г.) у навуковы ўжытак павінна, натуральна, рабіць мэтазгодным максімальную спрошчанасць правіл публікацыі гэтых крыніц (падкрэслена мной. — А. Г.)». Праўда, як яны дадаюць, «безумоўна, без шкоды для іх да­кладнай археаграфічнай апрацоўкі» (с. 310—311). Выкажам меркаванне, што гаворка ідзе пра непарушнасць «крыніца­знаўчай паўнацэннасці»[3] публікацыі. Калі маё меркаванне слушнае, то, відавочна, рэцэнзенты імкнуцца вырашыць невырашальную задачу. Максімальна спрасціць методыку выдання крыніцы і пры гэтым зрабіць яе публікацыю крыніца­знаўча паўнацэннай — гэта тое ж самае, што, напрыклад, Беларусі ўвайсці ў склад Расіі і пры гэтым захаваць поўны суверэнітэт і незалежнасць. Гэта абсалютна немагчыма.

Рэцэнзентам «кінулася ў вочы» ігнараванне «шматлікіх», як яны выказваюцца, падобных прац літоўскіх і польскіх да­следчыкаў (с. 311). Польскія працы па методыцы публікацыі гістарычных крыніц я не ігнарую (хоць інструкцый па выданні кірылічных крыніц у Польшчы і дасюль няма). Каб па­цвердзіць гэта, я раю прачытаць тэкст спасылак на с. 5 «МР». На літоўскія распрацоўкі я не мог даць спасылкі па той простай прычыне, што яны адсутнічаюць. Калі гаварыць пра вопыт выдання гістарычных крыніц у Літве, то самым вялікім дасягненнем літоўскіх вучоных у гэтай галіне з’яўляецца на сённяшні дзень публікацыя кніг Метрыкі ВКЛ. Аднак пры выданні кірылічных дакументаў Метрыкі літоўскія публікатары кіруюцца ў асноўным «Метадычнымі рэкамендацыямі» Г. Л. Харашкевіч і С. М. Каштанава[4] (пра што самі абвяшчаюць). Трэба сказаць, што ў параўнанні са згаданымі «Метадычнымі рэкамендацыямі» ў плане методыкі літоўскія выданні Метрыкі ВКЛ амаль нічога не даюць. Па гэтай прычыне яны таксама не былі названы ў ліку тых, на якія я абапіраўся. Адзі­нае, што можна паставіць мне ў папрок, дык гэта замоўчванне імён С. Кутшэбы, У. Сямковіча і Я. Фіялэка, археаграфічным вопытам якіх я сапраўды карыстаўся. Іх зборнікі «Akta unji Polska z Litwą 1385—1791» (Wyd. S. Kutrzeba, W. Sem­ko­wicz. Kraków, 1932) і «Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi wileńskiej» (Wyd. J. Fijałek, W. Semkowicz. Kraków, 1948) змяшчаюць у асноўным лацінамоўныя акты. Аднак змест, структура, прыёмы складання і афармлення навуковага і навуковага–даведачнага апарату выданняў вартыя пераймання. Зрэшты, пра гэтыя публікацыі нічога не сказана і ў рэцэнзіі. Гэта — натуральна. Прапаведванне рэцэнзентамі максімальна спрошчанага метаду выдання гістарычных кры­ніц з названымі працамі зусім не ўвязваецца.

Наступную цытату рэцэнзентаў прывяду цалкам: «Най­вялік­шае здзіўленне выклікае назва падраздзела 3.2.2.5. „Апісанне і ідэнтыфікацыя вадзянога знака (вадзяных знакаў) паперы“ (с. 111). Справа ў тым, што аўтару, які любіць выкарыстоўваць столькі новых тэрмінаў, варта было б ведаць, што пасля міжнароднага кангрэса па гісторыі паперы, што адбыўся ў Оксфордзе яшчэ ў 1967 г., для выкарыстання ў навуковых доследах быў прыняты тэрмін „філігрань“. Тлумачыцца гэта тым, што вада не пакідае ніякага знака» (с. 316). Выкарыстанне слова «вялікі» ў найвышэйшай якаснай ступені сведчыць пра тое, што на гэтую заўвагу Латушкін і Яцкевіч рабілі асаблівую стаўку. Аднак, па–першае, кангрэс, які маецца на ўвазе, адбыўся не ў 1967 г., а ў 1961 г. Па–другое, гэта быў не міжнародны кангрэс па гісторыі паперы, а міжнародны кангрэс гісторыкаў паперы (International Association of Paper Historians) (у дадзеным выпадку розніца істотная). Па–трэцяе, лёсавызначальнага рашэння для тэрміна «вадзяны знак» ён не прымаў. Вось што сказана ў кнізе Э. Т. Лаўцявічуса «Папера ў Літве ў XV—XVIII стст.», якая і паслужыла для Латуш­кіна і Яцкевіча крыніцай інфармацыі пра названы кангрэс: «На Міжнародным кангрэсе гісторыкаў паперы (Inter­national Association of Paper Historians) у 1961 г. пры абмеркаванні праблем тэрміналогіі было пастаўленна пытанне аб выкарыстанні тэрміна „вадзяны знак. Некаторыя ўдзельнікі кангрэса тлумачылі: слова „знак можна прыняць, таму што на паперы сапраўды бачны знак, але паколькі ён пакідаецца не ад вады, а ад дроту, з якога сплецена фігура на дне чарпальнай формы, то яго лепей называць „драцяным знакам“ (Wiremark, Drahtzeichen)»[5]. Галасы асобных удзельні­каў кангрэса — гэта яшчэ не рашэнне ўсяго кангрэса. Да таго ж гаворка ішла аб замене тэрміна «вадзяны знак» не на «філігрань», а на «драцяны знак». Рэцэнзенты яўна пазбеглі б такой недарэчнай недакладнасці, калі б былі добра знаёмыя з сучаснай літаратурай па філіграналогіі. У ёй побач з тэрмінам «філі­грань» па–ранейшаму выкарыстоўваецца «вадзяны знак». Няма сэнсу прыводзіць усе працы, у якіх прысутнічае гэты тэрмін. Спашлемся толькі на некаторыя з іх, а менавіта тыя, што змешчаны ў зборніку «Філіграналагічныя даследаванні. Тэорыя, методыка, практыка» (Ленінград, 1990). Апошні адлюстраваў дасягненні і падвёў вынікі развіцця ўсёй савецкай філіграналогіі. Яго аснову склалі даклады і паведамленні Першай усесаюзнай нарады па філіграназнаўстве, якая адбылася ў траўні 1987 г. у Маскве. Аўтары зборніка — вядучыя савецкія (расійскія, украінскія і эстонскія) філігранолагі, археографы, палеографы, гісторыкі кнігі: С. О. Шмідт, Ю. В. Андрушайціце, А. А. Амосаў, Т. В. Дзіянава, Ы. П. Уттэр, Л. Р. Уттэр, Е. М. Шварц, Л. М. Касцюхіна, Б. М. Клос, Я. Л. Неміроўскі, Л. П. Жукоўская, А. А. Турылаў, А. Я. Мацюк і інш. Усе названыя вучоныя ўжываюць як тэрмін «філігрань», так і «вадзяны знак» («ВЗ»).

Каб не склалася ўражанне, што толькі савецкія гісторыкі карысталіся тэрмінам «вадзяны знак», прывядзем адно выказванне Т. Дзіянавай. Даследчыца палемізуе з Л. Жукоўскай, якая прапанавала пад тэрмінам «вадзяны знак» падразумяваць усе часткі папяровай формы, якія адбіваюцца на папя­ровым аркушы: вяржэры, панцюзо, філігрань, а тэр­мін «філігрань» выкарыстоўваць толькі ў дачыненні да сюжэтных і літарных знакаў. «Аб’ядноўваць паняццем „вадзяны знак“ вяржэры, панцюзо і сюжэтны знак, — піша Т. Дзіянава, — таксама не правамерна, паколькі гэта адвядзе археографаў ад практыкі і тэорыі рускай, савецкай і сусветнай філіграназнаўчай тэрміналогіі. Прагляд апошніх філіграназнаўчых прац — нямецкіх, балгарскіх і айчынных — паказаў, што пад тэрмінам вадзяны знак“ (Wasserzeichen) падразумяваецца эмблематычная частка з літарным суправаджэннем (падкрэслена мной. — А. Г.), а астатнія часткі дна папяровай формы, якія адбіваюцца ў паперы, па традыцыі называюцца вяржэрамі і панцюзо»[6]. Выдатны літоўскі філігранолаг Э. Лаўцявічус, спа­слаўшыся на існуючую ў Літве практыку, той знак на паперы, які бачны на святло, называў «вадзяным знакам», а драцяны ўзор, які ўплятаўся ў дно чарпальнай формы — «філі­гранню»[7]. Напэўна, такой жа пазіцыі трымаецца і аўтар найноўшага выдання «Асновы рускай палеа­графіі» І. В. Лёвачкін: «Вадзяны знак (філігрань) — бачная на прасвет выява на паперы, атрыманая з дапамогай драцяной сеткі…», «філі­грань — драцяная выява, якая замацоўваецца на сетцы для адліву папяро­вых аркушаў з мэтай атрымання вадзяных знакаў»[8]. Тэрмін «вадзяны знак» можна знайсці на старонках самых апош­ніх літоўскіх, польскіх і расійскіх археаграфічных выдан­няў[9]. Прысутнічае ён і ў сучасных польскіх і расійскіх навучальных дапаможніках[10]. Варта дадаць, што ў спецыялістаў–папернікаў асноўным тэрмінам з’яўляецца «вадзяны знак», але часам ўжываецца і «філігран» («філігрань»)[11]. Дарэчы, прыведзеная вышэй цытата з працы Т. Дзіянавай тлумачыць, чаму я нічога не гавару пра літары, якія суправаждаюць выявы вадзяных знакаў: гэта частка вадзянога знака.

Рэцэнзенты адзначаюць: «Цікавую, але незразумелую тэрміналогію прапаноўвае А. І. Груша пры атаясамленні (так у рэцэнзіі, трэба абазначэнні. — А. Г.) ступені блізкасці філі­грані з тымі, якія ёсць у альбомах: „падобны“, „вельмі падобны“, „блізкі“, „тоесны“. Цяжка вызначыць дакладную мяжу ў адрозненнях паміж імі (прыклады ўзяты А. І. Грушай з уводзінаў да кнігі Метрыкі ВКЛ 44, апублікаванай ім у 2001 г.); на наш погляд, ён дэманструе ў гэтым некампетэнтнасць. Напрыклад, філігрань, якую ён называе „Сякера“ — элемент герба „Окша“, а герб „Тапор“, які беларускія даследчыкі звычайна не перакладаюць, мае іншы выгляд» (с. 316—317). Са зместу рэцэнзіі немагчыма вызначыць, да чаго адносіцца мая некампетэнтнасць: да таго, што я выкарыстоўваю формулы «падобны», «вельмі падобны», «блізкі», «тоесны», ці называю «Сякеру» «Сякерай». Хутчэй за ўсё — і да таго, і да іншага. Мяжу адрознення паміж паняццямі «падобны», «вельмі падобны», «блізкі», «тоесны» я адзначаю — трэба быць больш уважлівым[12]. Праблема ж уніфікацыі тэрміналогіі для абазначэння ступені блізкасці філіграні да тых, што змешчаны ў даведніках (альбомах), даўно з’яўляецца адной з самых актуальных. «Адсутнасць сведчання ў працы пра тое, што аўтар выкарыстоўвае тую ці іншую сістэму тэрмінаў ці стварае сваю ўласную, адсутнасць тлумачэнняў, чаму не з’яўляюцца прымальнымі традыцыйныя тэрміны, часам заблытвае сутнасць праблемы»[13]. Праблема уніфікацыі тэрміналогіі ўжо мае сваю гістарыяграфію. Так, Ш. Брыке і В. М. Шчэпкін выкарыстоў­валі тры ступені параўнання: а) тоесныя знакі («varietes iden­tiques»), якія супадаюць контурамі; б) «сходные» («varietes similaires»), якія маюць адрозненні ў форме і памеры; в) «подобные» («varietes divergentes», «якія адхіляюцца»), калі падабенства назіраецца ў межах тыпу. А. Амосаў рэкамендаваў адрозніваць: а) тоесныя вадзяныя знакі, якія адпавядаюць варыянту; б) блізкія, якія адпавядаюць разнавіднасці; в) «сходные», якія адпавядаюць віду; г) «подобные», што адпавядаюць групе; д) аналогія, што адпавядае класу[14]. У распрацаванай у 1977 г. у Францыі Інстытутам даследавання і гісторыі тэкстаў інструкцыі па апісанні рукапісаў прыняты наступныя ступені параўнання: «сходен», варыянт ці падобны тып і нумар па Брыке. У Балгарыі — гэта падобны («simi­laire»), вельмі падобны («tres similaire»), ідэнтычны («iden­tique»), тып («type»)[15]. Ступень блізкасці вадзяных знакаў ад­значаецца ва ўсіх найбольш грунтоўных археаграфічных выданнях[16]. І гэта натуральнае патрабаванне да ўсіх публікацый гістарычных крыніц на паперы. Тэрміналогія, якая прапанавана ў маіх «МР», «знешне» падобная на балгарскую (у беларускай мове «подобный» і «сходный» перакладаюцца адным словам — «падобны»; таму тое, што ў рускай мове «сходный», у мяне — «вельмі падобны») і адпавядае наступным узроўням класіфікацыі: а) тоесны — варыянту; б) бліз­кі — разна­від­насці; в) вельмі падобны — віду; г) падобны — тыпу.

Што да наймення «Сякера», то ў дачыненні да таго вадзянога знака, на які я спасылаюся, насуперак сцвярджэнню аўтараў рэцэнзіі, сапраўды, выкарыстоўваецца тэрмін «Сякера» («Topór» — па–польску, «Kirvis» — па–літоўску, «Топор» — па–руску)[17]. У аснову тыпавой класіфікацыі пакладзены герб «Сякера» з выявай сякеры, вастрыё якой павернута ў правы (геральдычны) бок (у Лакіера — у левы)[18]. Назва ж «Окша» належыць гербу з іншай выявай: алебардай, вастрыё якой накіравана ў правы (геральдычны) бок («biały halabard w czer­wonem polu») ці двума перакрыжаванамі алебардамі[19]. Такім чынам, імкнучыся прадэманстраваць маю некампетэнтнасць, рэцэнзенты дасягнулі адваротнага. Наогул, іх не бянтэжыць той факт, што назва «Сякера» для абазначэння дадзенага герба прысутнічае ў альбомах вадзяных знакаў (на якія я даю адсылку)[20] і археаграфічных публікацыях[21]. Самае цікавае, што выява менавіта гэтага герба прыведзена ў якасці ілюстрацыі да артыкула „Аколавы герба «Тапор» у «Малым гербоўніку наваградскай шляхты“. Аўтарамі артыкула з’яўляюцца С. Рыбчонак і… Яцкевіч, адзін з маіх рэцэнзентаў[22]. Відавочна, апошні забыўся на некаторыя дэталі сваіх папярэдніх прац.

Латушкін і Яцкевіч выказваюць неразуменне, чаму аўтар — складальнік «МР» аддае так мала ўвагі такому важнаму элементу пячаткі як кустодзія і абмяжоўваецца толькі адзначэннем яе разнавіднасці (с. 316). Хацелася б чарговы раз выказаць пажаданне быць больш уважлівым пры знаёмстве са зместам працы. Як вынікае з артыкула 698, «для адразных і выразных кустодзій пасля адзначэння тыпу прыводзяцца звесткі аб іх форме (падкрэслена мной. — А. Г.). Напрыклад: …адразная квадратная… <…> выразная прамавугольная з пашырэннем у левай частцы ў выглядзе прамавугольніка <…>». Не рэкамендуецца адзначаць форму толькі для падразной кустодзіі, якая з–за асаблівасцяў яе вырабу (з дапамогай падрэза) заўжды блізкая да трохвугольніка[23]. Дарэчы, паведамленне пра тып кустодзіі — не адзіная інфармацыя, якую я лічу неабходным прыводзіць пры апісанні кустодзіі. Наогул, ёй пры­свечана 14 артыкулаў, г. зн. болей, чым, напрыклад, адзначэнню спісаў дакументаў і публікацый. Магчыма, я памыляюся, але здаецца, ні ў Польшчы, ні ў Расіі, ні ў Украіне і дакладна ў Беларусі няма ніводнага выдання крыніцы, у якой бы паведамлялася пра разнавіднасць і форму кустодзій[24]. Не прадугледжваюць іх апісання і існуючыя інструкцыі і метадычныя рэкамендацыі. Што хочуць сказаць аўтары, калі пішуць: «тут, хутчэй, варта было прымяніць прынцып, выкарыстоўваемы (так у рэцэнзіі. — А. Г.) пры ідэнтыфікацыі філіграней» (с. 316), зразумела, напэўна, ім адным. Дадамо толькі: каб катэгарычна казаць пра залежнасць формы кустодзіі ад віду дакумента (што ў рэцэнзіі маецца на ўвазе пад тэрмінам «від дакумента»?), неабходна правесці спецыяльнае даследаванне. А такога даследавання пакуль што няма.

Спынімся на тэрмінах. Праблема тэрмінаў праходзіць чырвонай ніткай праз усю рэцэнзію. Як лічаць рэцэнзенты, праца проста «нагрувашчана» новай тэрміналогіяй (с. 317). Тэрмін «тапалагічная дата» новым назваць цяжка. Гэты тэрмін для абазначэння таго, што звычайна называецца «месцам выдання», выкарыстоўваў аўтар вядомай працы па Метрыцы ВКЛ М. Р. Беражкоў[25]. Сапраўды, не ўяўляецца магчымым вызначыць, якую дату меў на ўвазе пісар, калі паведамляў, напрыклад: «П(и)сан у Городне, април 10 ден, инъдик(т) 6»: дату прыняцця самога акта рашэння, падрыхтоўкі дакумента ці яго выдачы (рассылкі)[26]. У святле гэтых дадзеных тэрмін «месца выдання» (як, дарэчы, і «час выдання») нельга лічыць дакладным. Назва «тапалогія» паходзіць ад двух грэцкіх слоў: topos «месца» і logos «слова» («вучэнне», «навука»). А тэрмін «тапалагічная дата» створаны па аналогіі з тэрмінам «храналагічная дата» (мы ж не называем храналагічную дату «хранічнай»). Не з’яўляецца маім новаўвядзеннем і тэрмін «археограф–дыпламатыст», які рэцэнзенты марна стараліся адшукаць у «Вялікай савецкай энцыклапедыі» (с. 316). У пошуках гэтага тэрміна варта было б звярнуцца да спецыяльнай літаратуры па археаграфіі і дыпламатыцы[27]. Дыпламатыст — гэта вучоны, які займаецца дыпламатыкай — навукай аб знешняй і ўнутранай форме актаў (што гэта за навука, ведае амаль кожны студэнт). «Археограф–дыпламатыст» — археограф, які выдае актавыя крыніцы. Калі ўлічваць, што выданне акта — не проста перапіска яго тэксту, але і першасная яго навуковая (у першую чаргу, дыпламатычная) апрацоўка, то згаданы тэрмін цалкам адпавядае таму значэнню, якое ўкладваецца ў спалучэнне слоў «археограф» і «дыпламатыст». Ніякіх сувязяў з «дыпламатычным» прыёмам выданняў крыніц гэты тэрмін не мае. Тэрмін «шлемавая эмблема» (с. 317) таксама не мая прыдумка[28]. Яго павінен ведаць і адзін з рэцэнзентаў — Яцкевіч. Апошні неаднаразова выкарыстоўваў гэты тэрмін у сваіх артыкулах[29], але, відавочна, забыўся пра гэта (дарэчы, з забыўлівасцю мы ўжо сустракаліся). Не з’яўляецца памылкай выкарыстанне тэрміна «легенда» замест «надпіс» (с. 317), бо, у прыватнасці, у польскай і расійскай археаграфіі легенда пячаткі традыцыйна называецца надпісам[30] («легендай» жа называюць адну з частак навуковага апарату). Невядома на падставе чаго рэцэнзенты лічаць, што замест «прынцып павагі да тэксту» трэба пісаць «прынцып дакладнай перадачы тэксту» (с. 317). Прынцып «павагі да тэксту» («le respect du texte») сфармулявалі заходнееўрапейскія архео­графы[31]. Згодна з ім тэкст перадаецца без купюр, адвольных дапаўненняў, з захаваннем арфаграфіі крыніцы і г. д. Гэты тэрмін выкарыстаны мной свядома для адпаведнага падраз­дзела. У «МР» я не ўвёў ніводнага новага тэрміна. Але калі б была неабходнасць, я ўсё ж такі зрабіў бы гэта.

У аўтараў рэцэнзіі выклікае «непрыемнае ўражанне», што я «празмерна шырока» карыстаюся запазычаннямі («перакладам і калькаваннем») з кнігі С. Каштанава[32] (с. 313). Я ніколі не ставіў перад сабой задачы вызначыць колькасныя суадно­сіны артыкулаў «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава і сваіх. Рэцэнзенты падштурхнулі мяне гэта зрабіць. Выявілася, што з пералічаных артыкулаў ад «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава паходзіць не больш за трэць. Большасць з гэтай трэці — абагульненне папярэдняга археаграфічнага вопыту. Сапраўды, патрабаванні, згодна з якімі, напрыклад, скарачэнні раскрываюцца ва ўсіх выпадках, а літары, якія адсутнічаюць у тэксце, уносяцца ў радок у круглых дужках; пры ўнясенні ў радок прапушчанай літары, якая змяшчаецца ў канцы слова, улічваецца тая граматычная форма, у якой слова выкарыстана ў сказе; пры выкарыстанні малых і вялікіх літар у асноўным трэба кіравацца правіламі сучаснай арфа­графіі і г. д., апрабіраваны ў публікацыях, якія выйшлі задоўга да з’яўлення «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава[33]. Відавочна, што рэцэнзенты не знаёмы з гэтымі публікацыямі. Сучаснаму археографу–публікатару дасталася вялізная метадалагічная спадчына са шматлікімі варыянтамі рашэння адной і той жа праблемы. Таму часта дастаткова толькі выбраць адзін з самым аптымальных варыянтаў. У гэтай сувязі задача Латушкіна і Яцкевіча павінна заключацца не ў выяўленні і пад­ліку запазычанняў, а ў ацэнцы іх прыдатнасці з пункту гледжання выдання крыніц ВКЛ. Непрыемна ўражваць павінна не тое, што тыя ці іншыя вартыя ўвагі месцы запазычаны, а тое, што яны праігнараваны.

Некаторыя выказванні Латушкіна і Яцкевіча без усмешкі чытаць нельга. Пільнае вока рэцэнзентаў выкрыла плагіят: я ўзяў у С. Каштанава такія тэрміны, як «выбар тэксту», «перадача тэксту», «агульныя прынцыпы перадачы і прадстаўлення тэксту» (с. 313). Гэтыя агульныя навуковыя паняцці жывуць амаль столькі, колькі і сама археаграфія. Дзіўна, што мяне не абвінавацілі ў «калькаванні» такіх тэрмінаў, як «навукова–даведачны апарат», «паказальнік імёнаў», «геаграфічны паказальнік», «каментарыі», «тлумачальны слоўнік», «заўвагі і варыянты» і г. д.

Шэраг заўваг датычыць абазначэння разнавіднасцяў дакументаў: 1) назвы разнавіднасцяў запазычаны з расійскай дыпламатыкі; 2) гэтыя назвы могуць быць выкарыстаны, галоўным чынам, для працы з дакументамі Метрыкі ВКЛ да прыняцця Статута 1588 г. (с. 312). Прадметам крытыкі з’яўляецца, у прыватнасці, і тое, што я «ігнарую» назвы дакументаў, якія існавалі ў XVI—XVII ст.: выкарыстоўваю «пацвярджальны прывілей», хоць з канца XVI ст. гэта «канфірмацыйны» прывілей (або «канфірмацыя»); «уводны ліст», у той час як у крыніцах XVI ст. ён фігуруе пад назвай «падаўчы», «увяжчы» ліст, а ў XVII ст. — як «інтрамісійны»; замест «вырак», «дэкрэт» пішу «прыгавор суда» і г. д.

У адрозненне ад «МР», жанр якіх прымушае мяне не выходзіць за рамкі выключна рэкамендацый, дадзены адказ з’яўляецца першай магчымасцю абгрунтаваць сфармуляваныя палажэнні.

Рэцэнзенты самі заўважылі няўстойлівасць тэрміналогіі для абазначэння разнавіднасцяў некаторых дакументаў, але высноваў, якія напрошваюцца ў сувязі з гэтым, не зрабілі. У той жа час відавочна, што найменні пераважнай большасці дакументаў утвораны ад назваў тых юрыдычных дзеянняў, якія яны фіксавалі: «потверженый» ці «потвержоный» — ад «потвержать», «продажный» — ад «продавать», «дзельчий» — ад «дзелить», «меновный» — ад «менять», «заставный» — ад «застававлять», «умоцованый» — ад «умоцовывать» і г. д. Лексічным сродкам для абазначэння дадзенага дзеяння былі словы, якія існавалі ў старабеларускай мове. Калі з другой паловы XVI ст. дзякуючы больш цесным культурным кантактам ВКЛ і Польшчы ў старабеларускую мову праз польскую пра­ніклі і зацвердзіліся дзеясловы з лацінскай мовы (якія абазначалі юрыдычныя дзеянні), то менавіта ад іх і сталі ўтвараць назвы дакументаў. Адсюль «кансэнсы» — дазволы; «канфірмацыі», «канфірмацыйныя» — пацвярджэнні, пацвяр­джальныя; «цэсіі», «цэсійныя» — саступкі, саступныя; «туторыі» — апекі; «кансервацыі», «кансервацыйныя» — аховы, ахоўныя; «лібертацыі», «лібертацыйныя» — льготы, льготныя; «інтрамісіі», «інтрамісійныя» — увядзенні, уводныя; «данацыі» — даніны; «абляты» — яўкі; «кадукі» — спадкі і інш. Утварэнне найменняў дакументаў па назве юрыдычнага дзеяння на мове дадзенага часу — універсальны прынцып, якім кіраваліся пісары XV—XVIII ст. і павінны кіравацца, як я перакананы, сучасныя беларускія археографы. У гэтым, а не ў сляпым перайманні тэрміналогіі, і выяўляецца традыцыйнасць методыкі пры­свойвання найменняў дакументам. Таму ў маіх «МР» і фігуруюць «даравальны» ліст — ад «дараваць», «уводны» — ад «уво­дзіць», «прыгавор» — ад «прыгаварыць», «сведчыя» квіты — ад «сведчыць», «пастанова» — ад «пастанавіць», «вярыцельны» — ад «верыць», «прысяжны» — ад «прысягаць», «аб’язны» — ад «аб’язджаць» і інш. Ужо па гэтай прычыне згаданыя назвы не могуць лічыцца запазычаннямі з рускай дыпламатыкі. Старыя назвы захоўваюцца, калі іх сэнс даволі зразумелы: «прывілей», «позва», «атмена», «укладны», «фундушавы», «інвентар», «рэестр»; калі яны ўтвораны ад назвы юрыдычнага дзеяння, якое, у сваю чаргу, дало найменне другой разна­віднасці: «глейт»; у дачыненні да якіх пакуль што не выяўлены адпаведны дакладны тэрмін у сучаснай беларускай мове: «даніна», «даканчальны», «жалезны», «баніцыя», «ліст», «рэлаксацыйны». Ёсць некалькі выключэнняў іншага парадку.

Характэрна, што, карыстаючыся згаданым прынцыпам, былі ўтвораны назвы, якія не адрозніваюцца ці мала чым ад­роз­ніваюцца ад старых: «граничный лист»[34]; «даровный лист»[35]; «дельчий лист»[36]; «призволеный лист», «дозволеный лист», «лист дозволенье»[37]; «заручный лист»[38]; «заставный лист», «зоставный лист»[39]; «меновный лист»40; «постановене на соиме»[40], «постановенье соимовое», «уфала и постано­венье соймовое»[42]; «потвержоный лист», «потверженый лист», «потверженье»[43]; «продажный лист», «лист продажи»[44], «сведчоный лист»[45] і інш. І гэта не дзіўна: у старабеларускай мове шмат чаго агульнага з сучаснай беларускай. Тэрміны «даравальная» (грамата), «даравальны» (ліст) амаль не сустракаюцца ў кры­ніцах. Аднак у дыспазітыўнай частцы даравальных фігуруе дзеяслоў «жаловать», г. зн. «дараваць», а ў карабарацыі — таксама і «жалованье»: «На потверженье того моего жалованья и твердости печать нашу велели есмо привесити к сему листу»; «А на потверженье того нашого жалованья про лепъшую памят и твердость и печать нашу велели есмо привесити к сему нашому листу»[46] і г. д. Слова «жаловать» шырока ўжываецца і ў XVI ст.: «И бил намъ чоломъ, абыхъмо его пожаловали именицом, с чого бы собе поживенье мелъ… Мы… пожаловали есмо его, дали ему люди н(а)ши…»; «А такъ мы… тымъ спадкомъ его пожаловали… ему есмо да­ли…»[47] і г. д. У гэтым значэнні выкарыстоўваўся і дзеяслоў «даровать», які ёсць і ў сучаснай беларускай мове, і ад якога ўласна і ўтворана назва «даравальны»: «…за его к нам верную службу, тот двор Дорогово даемъ и даруем»; «…дали есмо еи и вечне даровали, записуемъ и вечне записали тымъ то нашимъ привилем дворъ в Мерецъкомъ повете…»; «…и тепер его м(и)л(о)сти дали и вечъне даровали, записуем и вечъне записали…»; «даемъ з ласки нашое, даруем тымъ нашимъ листомъ… тые люди…»[48].

Ці не гэтыя найменні, па сцвярджэнні рэцэнзентаў, пахо­дзяць з рускай дыпламатыкі? Маё здзіўленне пераўзыходзіць усе межы: Латушкін і Яцкевіч не ведаюць назваў тых дакументаў, апісанне якіх пастаўлена ў іх службовы абавязак як супрацоўнікаў НГАБ. Адсюль і супярэчнасць: адзначаецца, што «…тэрміналогія, з дапамогай якой аўтар стварае загалоўкі і апісвае дакументы, фактычна цалкам узята з прац расійскіх даследчыкаў Г. Л. Харашкевіч і С. М. Каштанава і найбольш падыходзіць да археаграфічнай апрацоўкі дакументаў Маскоўскай дзяржавы» і тут жа сцвярджаецца, што «яна можа быць выкарыстана для працы з дакументамі, якія выдаваліся ва ўстановах ВКЛ, але, галоўным чынам, для працы з актамі Метрыкі ВКЛ, якія напісаны на кірыліцы (так у рэцэнзіі, трэба чытаць кірыліцай“. — А. Г.) да прыняцця Статута ВКЛ 1588 г.» (с. 312)[49]. Мне хацелася б пабачыць рэакцыю ра­сійскага гісторыка, калі б у адносінах да «указной граматы» Маскоўскай дзяржавы была выкарыстана назва «ліст», а да «даравальнай граматы» — «прывілей». І няўжо аўтары рэцэнзіі мяркуюць, што прадажныя, мяноўныя, дзельчыя, за­стаўныя і іншыя лісты, якія ўпісваліся ў кнігі Метрыкі, настолькі моцна адрозніваліся ад тых жа лістоў у іншых актавых кнігах, што называліся ці павінны называцца ў сучасных археа­графічных выданнях інакш? Са слоў рэцэнзентаў вынікае, што дакумент адной разнавіднасці павінен мець іншую назву, калі ён напісаны не кірыліцай (!?). Тут без каментарыяў.

Многія дакументы ў «Метадычных рэкамендацыях» Г. Харашкевіч і С. Кашатанава адсутнічаюць. Вось яны: «атмены»; «даканчальныя»; «даніны»; аб’язныя; баніцыі; ваенныя, сеймавыя, срэбшчынныя, паслушныя апавяшчальныя акруговыя; выпісы ўпісанняў; глейты; гранічныя з загаду і ўгод­лівыя; даравальныя застаўныя, адкупныя, мяноўныя, да­звольчыя, укладныя, фундушавыя, бласлаўленныя, вызвольчыя, ахоўныя, апякальныя (прывілеі); дароўныя, укладныя і фундушавыя; дзельчыя ўгодлівыя, яднальныя, па прыгавору суда і проста дзельчыя; дзельчыя, прадажныя і застаўныя інвентары; прыгаворы суда; рэлаксацыйныя; сведчыя; уводныя з граніцамі, з аб’ездам і граніцамі; уводныя, камісійныя, ваенныя, сеймавыя, срэбшчынныя, заручныя «граматы» і «лісты»; умацаваныя і інш. Ці не гэта называецца запазычаннем? Калі абазначэнне дакумента, якое прапаноўваюць ін­шыя даследчыкі, з’яўляецца абгрунтаваным, чаму яно не можа быць прынята? Няўжо даследчык павінен прынцыпова адмовіцца ад папярэдніх дасягненняў? У Маскоўскай дзяржаве не існавала прывілеяў, а былі толькі даравальныя (з падразнавіднасцямі: данныя, аброчныя, тарханныя, абельныя, тарханна–аброчныя, тарханна–праезджыя, тарханна–несудзімыя (абельна–несудзімыя), ружныя, палетныя і інш.); не прыгаворы суда, а судныя спісы, дакладныя судныя спісы і правыя граматы (дарэчы, апошні тэрмін сустракаецца, праўда, рэдка і ў ВКЛ); не «глейты», а «опасы»; не «адмоўная», а «размётныя» і г. д. Нязначныя па колькасці супа­дзенні (даравальныя, мяноўныя, устаўныя) гавораць толькі аб пэўнай блізкасці сучаснай беларускай і старарускай моў.

Як бы там ні было, старыя назвы я не ігнарую. Паводле артыкула 289: «У загалоўку можа быць прыведзена і саманазва дакумента, якая змяшчаецца пасля назвы падразнавіднасці ў круглыя дужкі і двукоссе (…)».

Дарэчы, са слоў рэцэнзентаў вынікае, што мяжой існавання назваў дакументаў, які змешчаны у «МР», быў Статут ВКЛ 1588 г. Спакушальна, але небяспечна рабіць з вядомых пісьмовых помнікаў дэмаркацыйную лінію для тых ці ін­шых з’яў. Статут ВКЛ 1588 г. не адмяняў старыя і не ўводзіў новыя назвы, а толькі ўзнаўляў існуючыя. Вось прыклады з загалоўкаў да кніг Метрыкі ВКЛ, якія былі складзены ў 90–х г. XVI — пачатку XVII ст.: «привилей потверженья», «привилей и потверженье», «лист потверженья», «потверженье привилею», «потверженье», «потверженье на дозволенье»; «лист на вызволенье», «лист вызволенья», «лист и вызволенье», «привилей на вызволенье», «вызволенье»; «лист на дозволенье» або «позволенье», «привилей, позволенье», «лист и позволенье», «привилей на дозволенье» або «позволенье», «позволенье»; «лист военный»; «лист серебщизный»; «соймовыи листы»; «комисийный лист»; «лист заручный»; «лист кглейтовный»; «лист заставный»; «вписане до книгъ тестаменту», «вписанье листу…»; «уписанье копии з выроку комисарского…», «вписанье копии» і інш.[50] Такія назвы як «позволенье», «заручны лист», «потверженье», «железны лист», «глейт», «глейтовы лист», «даровный лист» часта сустракаюцца і ў другой палове XVII ст.[51], а словы «ўпісанне» і «ўпісываць» ва «ўпісаннях» — таксама і ў другой палове XVIII ст., прычым не толькі кнігах Метрыкі[52]. Але справа, як я гаварыў вышэй, не ў гэтым.

Калі для аўтараў рэцэнзіі іх пункт гледжання з’яўляецца прынцыповым, чаму тады выпіс яны не называюць «мінутай[53]», «відымусам»[54], «экстрактам», «прэпісам»[55]; «увяжчы» ці «інтрамісійны» — «заводчым» ці «завозчым»[56]; «вырак» — «судовым» лістом[57], «сказаннем», «усказываннем»[58], «разсудкам»[59] і г. д.?

Па сцвярджэнні рэцэнзентаў, «загалоўкі складзены не традыцыйна і стылістычна нязручна (…), перагружаны інфармацыйна, перанасычаны тэрмінамі, часам настолькі, што цяжка зразумець іх сэнс…» (с. 313), колькасць інфармацыі, якая вынесена ў загаловак «робіць цяжка ўспрымальнай інфармацыю пра змест дакументаў для чытачоў і даследчыкаў» (с. 314). Для прыкладу, з больш як 150 загалоўкаў, змешчаных у працы, абраны адзін і, канешне, самы аб’ёмны. Вось некалькі тыповых загалоўкаў «МР»: «Дазвольчы прывілей вял. кн. літ. Жыгімонта I Старога татарыну Троцкага пав. Абдуле Абрагімавічу на продаж троцкай ваяводзінай, пані Пятровай Ганне Аляксандраўне с. Краснае»; «Камісійны „ліст“ вял. кн. літ. Жыгімонта III Вазы да наўгародскага в–ды, гародзенскага с–ты, п. Тэадора Скуміна–Тышкевіча і зем. падск. і пісара ВКЛ, п. Яраша Валовіча па іску спраўцы манастыра ў г. Гародня Кліменція Багдана Гадкінскага на манахаў Бернардынскага кляштара аб зямлі на р. Нёман і цагельні»; «Прыгавор ка­мі­сарскага суда берасцейскага кашт. Рыгора Войны, берасцейскага падкаморага кн. Яна Шуйскага і Мальхера Райскага па цяжбе паміж мяшчанамі г. Бярэсце і п. Іванам Каліховічам–Бразоўскім аб валоданні валокамі зямлі». Я наўмысна не прыводжу больш сціслых загалоўкаў. Не ўяўляючы, аб якіх традыцыях у складанні загалоўкаў ідзе гаворка, адзначу, што амаль ва ўсіх выпадках структура загалоўка наступная: назва разнавіднасці (і падразнавіднасці) — адрасант — адрасат — сутнасць здзелкі ці дзеяння. Гэта даўно апрабаваная навуковая мадэль загалоўка. Таму, відавочна, у аснове цяжкасці ўспрымання прыведзеных загалоўкаў аўтарамі рэцэнзіі ляжаць вы­ключна, мягка кажучы, суб’ектыўныя прычыны. Паспрабуем задаволіць патрабаванні рэцэнзентаў: скароцім адзін ці некалькіх структурных адзінак. Змест загалоўка будзе ўсечаны, няпоўны. Ці не лепей у такім выпадку цалкам адмовіцца ад іх уключэння ў выданне?

«Форма складанняў загалоўкаў для выпісаў дакументаў… — пішуць аўтары рэцэнзіі, — непрыдатная для практычнага выкарыстання» (с. 314). Ніжэй яны прыводзяць прыклад, як павінен выглядаць загаловак для дадзенай разнавіднасці. Параўнаем мой варыянт і варыянт рэцэнзентаў.  «МР»: «Выпіс са слонімскіх гродскіх кніг зямяніну Слонімскага павета пану Віктару Адзінцэвічу ўпісання прадажнага 1570 г. мая 28. С. Бусяж. Адзінцэвіча і яго жонкі Святохны Багданаўны Мезгіроўны зямяніну Слонімскага павета пану Войтэху Чыжу на сенажаці пад с. Гаголіцы за 15 коп літ. гр.»; рэцэнзія: «Выпіс з кніг Слонімскага гродскага суда ад … ліста зямяніна ЯКМ Слонімскага павета пану Віктара Адзінцэвіча і яго жонкі Святохны Багданаўны Мезгіроўны аб продажы зямяніну ЯКМ Слонімскага павета пану Войцеху Чыжу сенажаці пад с. Гаголіцы за 15 коп літ. гр. Бусяж. 28 мая 1570 г.»

Робячы стаўку на простасць успрымання, аўтары рэцэнзіі ігнаруюць элементарныя навуковыя патрабаванні. Прадажныя і іншыя прыватнаправавыя згодна са Статутам ВКЛ 1588 г. набывалі юрыдычныю сілу толькі пасля ўпісання іх у земскія кнігі, кнігі Трыбунала і Метрыкі (паміж сесіямі земскага суда яны маглі быць унесены і ў кнігі гродскага суда з умовай перанясення іх у далейшым у земскія кнігі (Статут ВКЛ 1588 г. Р. 7. Арт. 1, 2, 3 і інш.); пастанова аб упісанні ў павятовыя кнігі «вячыстых» прадажных, дароўных і іншых лістоў была прынята ў 1551 г. і ўступіла ў сілу ў 1552 г.). Занясенне гэтых дакументаў у кнігу — не прыватны выпадак капіявання іх тэксту на падставе асабістага пагаднення зацікаўленай асобы з дзякам ці падпіскам, а афіцыйная працэдура з удзелам службовых асоб «урада», якія пасля знаёмства з прадстаўленым дакументам аддавалі распараджэнне аб іх упісанні. Дадзеная працэдура знайшла адлюстраванне ў змесце таго тэксту, які суправаджаў унесены ў кнігі дакумент. Разам са скапіяваным гэты тэкст меў усе неабходныя рысы асобнага акта з пачатковым пратаколам, асноўнай часткай і канцавым пратаколам. Ён так і называўся: «упис», «впис», «уписанье», «вписанье», пазней на лацінскі манер — таксама і «актыкацыя». На падставе ўпісання рабіўся выпіс. У любым выпадку апошні не мог быць зроблены непасрэдна з прыватнаправавога ліста — ён рабіўся з яго ўпісання. Таму формула «выпіс з кніг суда ліста аб продажы» з навуковага пункту гледжання не мае права на жыццё. У любым выпадку, структура загалоўка да ўпісанняў, якую прапаную я, не больш складаная, чым тая, што прапануюць рэцэнзенты. Да прыведзенага Латушкіным і Яцкевічам прыкладу ёсць і іншыя пытанні: чаму прыводзяцца даты (тапалагічная і храналагічная) упісання, але адсутнічаюць даты прадажнага ліста? Што такое ЯКМ? Калі гэта «яго каралеўскай міласці», то шляхта ВКЛ была падданай не караля поль­скага, а вялікага князя літоўскага.

Прадметам крытыкі з’яўляецца тое, што ў большасці загалоўкаў, прыведзеных у якасці прыкладаў, адсутнічае дата. Больш за тое, выказваецца меркаванне, што зроблена гэта свядома, бо прыведзеныя загалоўкі датуюцца пераважна XVI ст. (с. 311). Баюся расчараваць аўтараў рэцэнзіі — прычына больш банальная. Адзначэнню дат у загалоўках намі адведзены спецыяльны падраздзел. Там і трэба шукаць пры­клады з датамі. Па той прычыне, па якой у прыкладах для дат не прыводзіцца змест загалоўка, не адзначаюцца даты ў тых артыкулах, якія прысвечаны зместу загалоўкаў. Тут рэалізавана патрабаванне рацыянальнага размяшчэння тэксту выдання.

Рэцэнзенты не захацелі, а хутчэй за ўсё проста не змаглі заўважыць і ацаніць асноўную масу артыкулаў «МР». Для таго каб зрабіць гэта, трэба як мінімум ведаць, на што абапіраліся, як вырашалі тыя ці іншыя праблемы папярэднія археографы. Такімі ведамі рэцэнзенты пахваліцца не могуць. Як правіла, усё складанае набывае вобраз «тэорыі». Таму мая праца, якая змяшчае толькі практычныя рэкамендацыі, у вачах Латушкіна і Яцкевіча пераўтварылася ў распрацоўку тэарэтычнага характару (с. 317).

Што гаварыць пра тэрміналогію, калі Латушкін і Яцкевіч не ведаюць задач эдыцыйнай археаграфіі. Выказваючы ўласныя ўяўленні аб задачах археаграфіі, яны нагадваюць: «асноўная мэта практычнай археаграфіі — забеспячэнне даследчыкаў дакладнымі і зручнымі для карыстання тэкстамі дакументаў» (с. 312). Я б не раіў нагадваць гэта ні мне, ні іншым, паколькі археограф–публікатар выдае гістарычныя крыніцы, а не іх тэксты, хоць тэксты і з’яўляюцца найважнейшым элементам крыніцы.

Многія сцвярджэнні рэцэнзентаў галаслоўныя. Па якой прычыне, напрыклад, немэтазгодна ў паказальніку адзначаць асобу пад імем (с. 315)? Чаму нельга пісаць «Дзельчы інвентар падкаморага Слонімскага пав. Рыгора Трызны дарагіцкаму с–це, п. Мікалаю Кішку на Цеханаўцу м–ка Косаў Слонімскага пав.», а трэба «Інвентар м–ка Косаў Слонімскага пав. Рыгора Трызны, складзены пры падзеле з дарагіцкім старостай п. Мікалаем Кішкай на Ціханаўцу. Месца, дата» (с. 315)?

Рэцэнзенты пішуць: «Аўтар–складальнік паведамляе, што асобныя пытанні, выкладзеныя ім у рэкамендацыях, у далейшым будуць дапрацоўвацца і, больш таго, яны будуць дэталізавацца. Узнікае пытанне: а чаму не зараз і навошта яшчэ больш іх дэталізаваць?» (с. 318). Па першай частцы пытання («а чаму не зараз?») я наўрад ці змагу што–небудзь адказаць тым, хто не мае ніводнай буйной публікацыі, а значыць, не ведае спецыфікі працы над ёй. На другую частку пытання («на­вошта яшчэ больш іх дэталізаваць?») я ўсё ж такі адкажу: для таго каб павысіць узровень крыніцазнаўчай ін­фар­ма­цый­насці археаграфічных выданняў, а таксама каб скараціць колькасць такіх публікацый, якія робіць, у прыватнас­ці, Яцкевіч.

Цікава, што калі на старонках рэцэнзіі Яцкевіч перакананы ў немэтазгоднасці адзначэння падразнавіднасцяў прывілеяў (с. 314), то ў сваіх артыкулах ён сцвярджае адваротнае. Адсюль «набілітацыйныя прывілеі», «намінацыйныя прывілеі»[60]. Пры гэтым асобна падкрэсліваецца, што тэрмін «набілітацыйны прывілей» мае ўсе падставы для таго, каб заняць належнае месца ў класіфікацыі прывілеяў для жыхароў ВКЛ і РП»[61]. Дзе ж паслядоўнасць?

На старонках рэцэнзіі сцвярджаецца, што раздзел «Легенда» амаль цалкам з’яўляецца перакладам раздзела кнігі С. Каштанава «Актавая археаграфія». Я ўпэўнены, што пры ўваж­лівым знаёмстве з тэкстам маіх «МР» Латушкін і Яцкевіч не змогуць выявіць больш за чвэрць аднолькавых артыкулаў (нават са стандартнымі нормамі раздзела «Месца захоўвання і шыфр дакумента»). Арыгінальныя падраздзелы «Знешняя форма дакумента і яго фармат» (сем артыкулаў), «Апісанне арганізацыі старонкі» (11 артыкулаў), «Апісанне пісьма» (17 артыкулаў), «Адзначэнне вязі і апісанне малюнкаў (для рукапісаў з вяззю і малюнкамі)» (сем артыкулаў), «Адзначэнне квадратаў дакумента, якія ўтвораны яго згінамі» (шэсць артыкулаў). З 114 артыкулаў падраздзела «Апісанне пячаткі (ці пячатак)» да артыкулаў з «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава можна аднесці не больш за два дзясяткі. Амаль цалкам арыгінальны падраздзел «Адзначэнне пазнейшых паметак і надпісаў дакумента» (23 артыкулы) (выключэнне складае некалькі артыкулаў) і г. д. І гэта не гаворачы пра шматлікія прынцыповыя дапаўненні і ўдакладненні.

Рэцэнзенты ўпадаюць у супярэчнасць, калі лічаць адмоўным момантам наяўнасць запазычанняў у С. Каштанава, i пры гэтым замоўчваюць тыя, якія паходзяць, напрыклад, ад міжнародных правіл выдання гістарычных крыніц і распрацовак польскіх і ўкраінскіх археографаў.

Аўтары рэцэнзіі груба перакручваюць змест «МР»: «Памылковасць або сапраўднасць формы імені, — пішуць яны, — можна вызначыць толькі пры пэўнай колькасці згадак гэтага імені ў дакументах. Аўтар жа у рэкамендацыях прапануе вы­значаць памылковасць ці сапраўднасць імя, зыходзячы з прыёму ўзяцця за сапраўдную форму імя адну з форм напісання (часцяком бывае складана вызначыць, якая форма імя сапраўдная, паколькі ў аднаго імя і прозвішча могуць мецца некалькі форм напісання)» (с. 315). Гэтая заўвага датычыць артыкула 470, які гучыць так: «Імя, імя па бацьку, дзеду, прозвішча ці імя–мянушка адной і той жа асобы ў загалоўках да розных дакументаў прыводзяцца па магчымасці ў аднолькавай форме. Калі яны ў адным і тым жа ці розных дакументах маюць розныя варыянты, той які сустракаецца часцей, абіраецца як асноўны, астатнія прыводзяцца ў круглых дужках (за выключэннем яўна памылковых)». Як можна заўважыць, я не рэкамендую вызначаць памылковасць, нічога не пішу пра «сапраўдную» форму імя. А яўныя памылкі — гэта калі, напрыклад, Копаць Васілевіч названы Лопатам Васі­­ле­вічам, а Грынька Грамыка (вялікакняжацкія пісары) — Дрынькам Грамыкам. Гэтыя памылкі без цяжкасці заўважаюцца тымі, хто апрача ка­піявання тэксту рашае за­дачы ідэнтыфікацыі асоб і населеных пунктаў, якія су­стра­каюц­ца ў крыніцы. Апошняе, у прыватнасці, і прад­угледж­ваюць «МР».

У рэцэнзіі сказана: «Адзначаць у паказальніку асобу адначасова на імя (Філон Сямёнавіч Кміта), на імя па бацьку (Ся­мёнавіч Філон Кміта) і яго прыдомок (Чарнобыльскі Філон Кміта) немэтазгодна, таксама як і выносіць асобна варыянт прозвішча па–старабеларуску і па–сучаснаму» (с. 315). Такая форма як «Сямёнавіч Філон Кміта» як у «МР», так і ў выданні Метрыкі 44, адкуль узяты гэты прыклад, адсутнічае. Гэта — плён фантазіі рэцэнзентаў. Пад імем па бацьку (і дзеду) рэкамендуецца адзначаць толькі тых асоб, якія фігуруюць у крыні­цы без прозвішча[62].

Латушкін і Яцкевіч сцвярджаюць, што аўтар–складальнік «МР» не мае вопыту працы з арыгінальнымі дакументамі (не мікрафільмаванымі). Гэтае сцвярджэнне я пакідаю без каментарыяў. Зрэшты, я дапускаю, што з маімі публікацыямі Латушкін і Яцкевіч знаёмы не лепей, чым з «МР» і працамі (метадычнымі і публікацыямі крыніц) іншых вучоных, г. зн. павярхоўна ці наогул не маюць аб іх ніякага ўяўлення (вышэй я прыводзіў шмат прыкладаў такога роду).

Наогул, складваецца цікавая сітуацыя. Многія з патрабаванняў, якія ляглі ў аснову маіх «МР», былі рэалізаваны пры падрыхтоўцы кнігі Метрыкі ВКЛ 44. Гэтая кніга была падрыхтавана ў НГАБ і абмяркоўвалася на пасяджэнні аддзела старажытных актаў, на якім прысутнічаў адзін з рэцэнзентаў — Яцкевіч. З боку апошняга была выказана толькі адна заўвага: наконт адсутнасці тлумачальнага слоўніка. Што ж атрымліваецца: рэкамендацыі, змешчаныя ў працы, якая рэцэнзуецца, дрэнныя, а вось кніга, што выдадзена па гэтых рэкамендацыях — добрая. Логікі тут няма.

Я разгледзеў амаль усе заўвагі рэцэнзентаў. Усе яны супярэ­чаць тэорыі, методыцы і практыцы археаграфіі, фактам і эле­мен­тарнай логіцы. Паставіўшы перад сабой надзвычай склада­ную задачу — ацаніць маю працу з навуковага пункту гле­джан­ня — рэцэнзенты толькі прадэманстравалі элементарную неда­сведчанасць у галіне археаграфіі, а таксама ў тых на­вуках, якія сінтэзуе археаграфія: палеаграфія, філіграналогія, гістарычнае дакументазнаўства, дыпламатыка і інш. Шчыра прызнацца, я ніколі не чытаў рэцэнзіі, дзе б апрача ўсяго астат­няга дэ­ан­стра­­валася такая няўважлівасць да аб’екта крыты­кі, ды яшчэ ў спа­лучэнні з такім безапеляцыйным тонам. Маё пажа­данне Ла­тушкіну і Яцкевічу — павышаць свой узровень падрыхтоўкі.

Напрыканцы заўважу, што эдыцыйная археаграфія — такая ж сур’ёзная гістарычная навука, як і ўсе астатнія. Яна па­трабуе высокай кваліфікацыі, глыбокай эрудыцыі, нарэшце, практычнага вопыту. Рашэнне яе праблем «з наскоку» асу­джана на ня­ўдачу. Рэцэнзія Латушкіна і Яцкевіча — выразны таму прыклад.

* Ад рэдакцыі: Хоць рэцэнзія А. Латушкіна і З. Яцкевіча на «Метадычныя рэкамендацыі» друкавалася ў «Беларускім археаграфічным штогодніку», гэтае выданне адмовілася змяшчаць адказ А.Грушы. Не прымаючы практыкі падобнага стрымлівання навуковай палемікі, мы палічылі вартым прапанаваць заангажаваным у ёй гісторыкам старонкі БГА.


[1] Латушкін А. М., Яцкевіч З. Л. Малапрыстасаваныя для практычнага выкарыстання рэкамендацыі // Беларускі археаграфічны штогоднік (далей — БАШ). 2003. Вып. 4. С. 310—318.
[2] Метадычныя рэкамендацыі па публікацыі рукапісных актавых кіры­лічных крыніц у Беларусі (XIII—XVIII стст., перыяд Вялікага княства Літоўскага) / Аўтар–складальнік А. І. Груша. Мінск, 2003.
[3] Пра гэта гл.: Добрушкин Е. М. Основы археографии: Учебное пособие. Москва, 1992. С. 37 і інш.
[4] Методические рекомендации по изданию и описанию Литовской Метрики / Сост. А. Л. Хорошкевич, С. М. Каштанов. Вильнюс, 1985.
[5] Лауцявичюс Э. Бумага в Литве в XV—XVIII вв. Вильнюс, 1979. С. 41.
[6] Дианова Т. В. Использование водяных знаков при описании рукописей // Филигранологические исследования. Теория. Методика. Практика. Москва, 1990. С. 42—43.
[7] Лауцявичюс Э. Op. cit. С. 41. Важнае і яшчэ адно выказванне гісторыка: «Знакі на паперы на розных мовах называюцца па–рознаму. У большасці моў іх называюць вадзянымі знакамі (water mark, wasserzeichen, wodny znak), але ў французскай, італьянскай і іншых мовах — філігранямі» (Тамсама).
[8] Лёвочкин И. В. Основы русской палеографии. Москва, 2003. С. 163, 166.
[9] Напр.: Lietuvos Metrika (1528—1547). 6–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spaudai par. S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. Vilnius, 1995 (далей — LM–225). Š. CXXXVI—CXXXVIII; Lietuvos Metrika (1522—1530). 4–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spau­dai par. S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. Vilnius, 1997 (далей — LM–224). Š. CXL; Lietuvos Metrika (1533 — 1535). 8–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spaudai par. I. Valikonytė, S. Lazutka, N. Šlimienė ir kt. Vinius, 1999 (далей — LM–227). Š. LXXXIX; Lietuvos Metrika (1542 m.). 11–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spaudai par. I. Valikonytė, S. Viskantaitė, L. Steponavičienė. Vilnius, 2001 (далей — LM–230). Š. XXXIV; Metryka Litewska. Księga wpisów nr. 131 / Oprac. A. Rachuba. Warszawa, 2001 (далей — ML–131). S. 6—7; Памятники истории Восточной Европы. Источники XV—XVII вв. Москва—Варшава, 2002. Т. 6. Радзивилловские акты из собрания Российской национальной библиотеки. Первая половина XVI в. / Сост. М. М. Кром (далей — Радзивилловские акты). С. 25, 26, 27, 33, 35 і інш.
[10] Напр.: Люблинская А. Д. Латинская палеография. Москва, 1967. С. 33 и др.; Николаева А. Т. Палеография. Москва, 1980. С. 35; Szymański J. Nauki pomocnicze historii. Warszawa, 2002. S. 311, 312.
[11] Андрюшайтите Ю. В. О работе Э. Лауцявичюса «Бумага в Литве в XV—XVIII веках» и некоторых вопросах перевода филиграноведческой литературы // Археографический ежегодник за 1981 год. Москва, 1982. С. 80.
[12] МР. С. 10, 111.
[13] Дианова Т. В. Op.cit. С. 35—36.
[14] Амосов А. А. Проблемы точности филигранологических наблюдений. 1. Терминология // Проблемы научного описания рукописей и факсимильного издания памятников письменности. Ленинград, 1981. 80—81; Ён жа. Датировка и кодикологическая структура «Истории Грозного» в Лицевом летописном своде (Заметки о бумаге так называемой Царственной книги) // Вспомогательные исторические дисциплины. Ленинград, 1982. Вып. 13. С. 159—160; Шварц Е. М. О методике определения филиграней (на материале славянских средневековых кодексов) // Вспомогательные исторические дисциплины. Ленинград, 1983. Вып. 15. С. 81—82; Дианова Т. В. Op. cit. С. 37.
[15] Дианова Т. В. Op.cit. С. 38—39.
[16] Напр.: Акты Русского государства 1505—1526 гг. / Сост. С. Б. Веселовский; доп. и подг. Р. В. Бахтурина, И. А. Булыгин, Л. И. Ивина и др. Москва, 1975 (далей — АРГ). № 2. С. 9, № 7. С. 16, № 11. С. 22. № 40. С. 46 і інш.; Радзивилловские акты; LM–224. Р. CXL; LM–225. Р. CXXXVI—CXXXVIII; LM–227. Р. LXXXIX; LM–230. Р. XXXIV.
[17] Лауцявичюс Э. Op. cit. С. 46 (рис. 17), 110—111.
[18] Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego / Wydane K.–J. Turowskiego. Kraków, 1858. S. 58—104, 1907. T. 11; напр.: Boniecki A. Herbarz Polski. Cz. 1. Wiadomości historyczno–genealogiczne o rodach szlacheckich. Warszawa, 1906. Т. 9. S. 161, 206; 1907. T. 10. S. 83; Т. 11. S. 198; 1908. Т. 12. S. 70; 1909. Т. 13. S. 62, 172; Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Lituano–Slavica Posnaniensia Studia Historica. 1989. Т. 3. S. 68 і ілюстр. 3 на с. 81; Лакиер А. Б. Русская геральдика. Москва, 1990. С. 292.
[19] Paprocki B. Op.cit. S. 561—565; напр.: Boniecki A. Herbarz Polski. S. 158; Лакиер А. Б. Op.cit. С. 292. С. 261 (табл. XIX, мал. 10).
[20] Sіniarskа–Czaplicka J. Filigrany papierni położonych na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej od początku XVI do polowy XVIII wieku. Wrocław—Warszawa—Kraków, 1959. S. XI, 19—20. Расійскія філігранолагі таксама адрозніваюць вадзяныя знакі «Сякера» і «Алебарда» (Загребин В. М., Шварц Е. М. Водяные знаки бумаги XIV и XV вв. (Обзор) // Методические рекомендации по описанию славяно–русских рукописных книг. Москва, 1990. Вып. 3. Ч. 1. С. 8).
[21] Напр.: LM–225. Р. CXXXVII—CXXXVIII; LM–227. Р. LXXXIX; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 15 (1528—1538). U˛rašymų knyga 15 / Par. A. Dubonis. Vilnius, 2002. Р. 15.
[22] Малы гербоўнік наваградскай шляхты / А. Гануш, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. Мінск, 1997. С. 15—16.
[23] МР. С. 122.
[24] У некаторых выпадках форму кустодзіі адзначае М. М. Кром (Радзивилловские акты. № 24. С. 78, № 64. С. 146).
[25] Бережков Н. Литовская Метрика как исторический источник. Москва—Ленинград, 1946. Ч. 1: О первоначальном составе книг Литовской Метрики по 1522 год. Прим. С. 165. Адсюль, напрыклад: «… документы… датированы Вильной…». С. 41.
[26] Часта ў копіях дакументаў, што змешчаны ў кнігах Метрыкі, на месцы дат нічога не пазначана (так званыя «акенцы»), а ў арыгіналах даты падпісаны іншым чарнілам.
[27] Напр.: Каштанов С. М. Актовая археография. Москва, 1998. С. 91. Праўда, тут «дыпламатыст–археограф».
[28] Черных А. П. Геральдика // Введение в специальные исторические дисциплины. Москва, 1990. С. 65 і інш.
[29] «На ўсіх малюнках на шлем адзета тыповая шляхецкая карона. На апошняй знаходзіцца шлемавая эмблема (вылучана намі. — А. Г.), якая звычайна складзена з выявы самога герба ці ягоных частак, а таксама са стравусіных ці паўлінавых пёраў» (Яцкевіч З. Малы гербоўнік халопеніцкай шляхты. Мінск, 1999. С. 14). Слова ў слова ў іншым выданні (Гербоўнік беларускай шляхты / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. Мінск, 2002. С. 33).
[30] Гл., напр.: Akta unji Polska z Litwą 1385 — 1791 / Wyd. S. Kutrzeba, W. Semkowicz. Kraków, 1932. № 6. S. 5, № 10, S. 7, № 16, S. 13, № 21. S. 18 і інш.; Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi wileńskiej / Wyd. J. Fijałek, W. Semkowicz. Kraków, 1948. № 35, S. 62, № 56, S. 86, № 58, S. 90, № 125, S. 145, № 150, S. 167 і інш.; Грамоты Великого Новгорода и Пскова / Подг. В. Г. Гейман, Н. А. Казакова, А. И. Копанев и др.; под ред. С. Н. Валка. Москва—Ленинград, 1949. № 4. С. 13, № 6. С. 15, № 10. С. 21, № 11. С. 23, № 14. С. 26 і інш.; Акты социально–экономической истории Северо–Восточной Руси конца XIV — начала XVI в. Т. 1 / Сост. С. Б. Веселовский; подг. И. А. Голубцов, А. А. Зимин, Л. В. Черепнин; отв. Ред. Б. Д. Греков. Москва, 1952 (далей — АСЭИ). № 2. С. 27, № 47. С. 51, № 55. С. 56, № 74. С. 66, № 102. С. 82 і інш.; АРГ. № 16. С. 25, № 15. С. 24, № 23. С. 32, № 29. С. 36, № 32. С. 39 і інш.; Полоцкие грамоты XIII — начала XVI вв. Ч. 2 / Сост. и подг. А. Л. Хорошкевич. Москва, 1972 (далей — ПГ). № 124. С. 8, № 135. С. 23. № 140. С. 30, № 141. С. 31, № 142. С. 33 і інш.
[31] «Le principe gènèral qui doit guider tout èditeur est le respect du texte» [«Агульны прынцып, якім павінен кіравацца любы публікатар — гэта прынцып павагі да тэксту»] (Normes internationales pour l’edition des documents medievaux // Folia Caesaraugustana. 1. Diplomatica et sigilographica. Travaux preliminaires de la Commission internationale de diplomatique et de la Commission internationale de sigillographie pour une normalisation internationale des иditions de documents et un Vocabulaire international de la Diplomatique et de la Sigillographie. Zaragoza, 1984. P. 37).
[32] Каштанов. Актовая археография.
[33] Гл., напр.: АСЭИ, АРГ, ПГ.
[34] Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 389. Воп. 1 (далей — Метрыка). Спр. 7. Арк. 1180; спр. 19. Арк. 95 адв.; спр. 22. Арк. 25; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 25 (1387—1546). U˛rašymų knyga 25 / Par. D. Antanavičius, A. Baliulis. Vilnius, 1998 (далей — LM–25). № 234. Р. 285 і інш.
[35] LM–224. № 426. Р. 351; № 427. Р. 352 і інш.
[36] НГАБ. Ф. 694. Воп. 3. Спр. 4395. Арк. 130, 132, 132 адв.; Метрыка. Спр. 21. Арк. 111 адв.; спр. 228. Арк. 46 адв., 130 адв.; LM–25. № 140. Р. 202; LM–224. № 17. Р. 54; № 55. Р. 79; LM–225. № 78. Р. 70, № 204. Р. 150; LM–227. № 71. Р. 59; LM–230. № 33. Р. 36 і інш.
[37] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 288; Метрыка. Спр. 228. Арк. 43 адв.; Русская историческая библиотека, издаваемая Императорскою Археографическою комиссиею. Санкт–Петербург, 1910. Т. 27: Литовская Метрика. Отд. 1. Ч. 1: Книги записей. Т. 1 / Под ред. И. И. Лаппо (далей — РИБ. Т. 27). № 21. Стб. 533. № 183. Стб. 712 і інш.
[38] Метрыка. Спр. 21. Арк. 110 адв.; LM–25. № 154. Р. 217; LM–225. № 10. Р. 28; LM–227. № 42. Р. 50, № 56. Р. 55 і інш.
[39] НГАБ. Ф. 694. Воп. 3. Спр. 4395. Арк. 25, 26, 41, 156, 156 адв.; воп. 4. Спр. 903. Арк. 23; ф. 1785. Воп. 1. Спр. 9. Арк. 17; Метрыка. Спр. 21. Арк. 126 адв., 127, 127 адв., 128 адв., 129, 129 адв.; спр. 228. Арк. 27 адв., 28 адв., 162, 168 адв.; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 12 (1522—1529). U˛rašymų knyga 12 / Par. D. Antanavičius, A. Baliulis. Vilnius, 2001 (далей — LM–12). № 453. Р. 363; LM–224. № 379. Р. 315; LM–225. № 277. Р. 197, № 365. Р. 248; LM–227. № 59. Р. 56 і інш.
[40] НГАБ. Ф. 1785. Воп. 1. Спр. 9. Арк. 21; LM–12. № 19. Р. 130; № 48. Р. 148; № 49. Р. 149; № 236. Р. 250; LM–25. № 93. P. 150; LM–224. № 17. Р. 54; № 391. Р. 330; № 427. Р. 352 і інш.
[41] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 114; LM–8. № 399. Р. 299 і інш.
[42] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 114; LM–12. № 47. Р. 147 і інш.
[43] Метрыка. Спр. 18. Арк. 30 адв., 71; спр. 21. Арк. 50, 50 адв., 85; LM–12. № 49. Р. 149; № 429. Р. 350; № 503. Р. 398—399; LM–25. № 133. P. 193; № 235. Р. 286; LM–227. № 56. Р. 55; № 367. Р. 173, 174 і інш.
[44] НГАБ. Ф. 694. Воп. 3. Спр. 4395. Арк. 59; воп. 4. Спр. 902. Арк. 18, 33 адв.; спр. 6029. Арк. 444; Ф. 1785. Воп. 1. Спр. 5. Арк. 18 адв., 19, 20, 21 адв.; спр. 9. Арк. 18 адв., 19, 19 адв.; спр. 14. Арк. 12 адв., 13 адв., 18 адв., 19, 19 адв., 20 і інш.
[45] РИБ. Т. 27. № 97. Стб. 408.
[46] LM–25. № 241. Р. 293, 242. Р. 294.
[47] LM–25. № 26. P. 92, № 52. Р. 117.
[48] Lietuvos Metrika (1427—1506). Knyga Nr. 5. U˛rašymų knyga 5 / Par. E. Banionis. Vilnius, 1993. № 145. Р. 262; LM–25. №15. Р. 83, № 16. Р. 85, № 224. Р. 278 і інш.
[49] Дарэчы, І. Грыгаровіч, ігнараванне вопыту якога з майго боку ў рэцэнзентаў выклікала вялікае негадаванне, абазначаў дакументы другой паловы XVI—XVII ст. «даравальнымі» («жалованными» — па–руску), «даравальнымі (пацвярджальнымі)», «пацвярджальнымі», «даравальнымі пацвярджальнымі» (Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею (далей — АЗР). Санкт–Петербург, 1848. Т. 3 (1544—1587) (далей — АЗР. Т. 3). № 49. С. 153, № 52. С. 157, № 54. С. 159; АЗР. Санкт–Петербург, 1851. Т. 4 (1588—1632). № 4. С. 7, № 6. С. 10, № 8. С. 13, № 171. С. 258; АЗР. Санкт–Петербург, 1853. Т. 5 (1633—1699). № 1. С. 1, № 2. С. 2, № 17. С. 67 і інш.). Ёсць у яго і «ўводная» грамата і «каралеўскія прыгаворы» (АЗР. Т. 3. № 57. С. 163, № 111. С. 241). Але і не працы І. Грыгаровіча паслужылі мне ўзорам для пераймання.
[50] Метрыка. Спр. 19. Арк. 27 адв., 28, 28 адв., 29, 31 адв.; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 8 (1499—1514). U˛rašymų knyga 8 / Par. A. Baliulis, R. Firkovičius, D. Antanavičius. Vilnius, 1995. № 197. Р. 190; LM–12. № 19. Р. 129, № 209. Р. 235, № 216. Р. 238, № 218. Р. 239, № 247. Р. 257, № 269. Р. 267, № 336. Р. 300, № 337. Р. 301, № 434. Р. 352, № 437. Р. 355; LM–15. № 106. Р. 140, № 131. Р. 161, № 147. Р. 185, № 186. Р. 243; Метрыка Вялiкага княства Лiтоўскага. Кнiга 28 (1522—1552). Кнiга запiсаў 28 / Падрыхт. В. Мянжынскi, У. Свя­жынскi. Мінск, 2000. № 5. С. 51, № 19. С. 68, № 29. С. 80, № 30. С. 80, № 55. С. 103, № 56. С. 104, № 61. С. 109, № 75. С. 124, № 81. С. 131, № 119. С. 160, № 152. С. 196; LM–224. № 453. Р. 366, № 508. Р. 404; LM–225. № 299. Р. 214; LM–227. № 89. Р. 65, № 90. Р. 66, № 184. Р. 97, № 225. Р. 108, № 336. Р. 155; LM–230. № 4. Р. 7 і інш.
[51] ML–131. № 37. S. 28, № 45. S. 31, № 78. S. 40, № 84. S. 41, № 222. S. 75, № 270. S. 85, № 332. S. 102, № 353. S. 106, № 470. S. 136, № 472. S. 137, № 556. S. 161, № 562. S. 162, № 616. S. 181, № 780. S. 233, № 821. S. 244, № 1090. S. 362 і інш.; Руська (Волинська) Метрика. Регести документів Коронної канцелярії для українських земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569—1673 // Передмова П. Кеннеді Грімстед; упорядники Г. Боряк, Г. Вайс, К. Вислобоков і інш. Київ, 2002. № 97. С. 804, № 98. С. 804, № 101. С. 804, № 102. С. 804, № 103. С. 804, № 105. С. 805 і інш.
[52] Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов (далей — АВАК). Вильна, 1865. Т. 1. Акты Гродненского земского суда. № 35. С. 130, № 38. С. 143; АВАК. Вильна, 1870. Т. 3. Акты Брестского гродского суда. № 4. С. 7, № 5. С. 9, № 11. С. 20, № 12. С. 20, № 37. С. 58, № 45. С. 67, № 46. С. 68, № 48. С. 71 і інш.
[53] Метрыка. Спр. 21. Арк. 130 і інш.
[54] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 692. Т. 2. Арк. 71; спр. 1336. Т. 2. Арк. 391, 602, 624, 633 і інш.
[55] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 112 адв. і інш.
[56] Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вып. 17 / Склад. Т. І.Блізнюк, А. М. Булыка, Р. С. Гамзовіч і інш. Мінск, 1998. С. 55.
[57] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк.  17, 18 і інш.
[58] «И пани Воитеховая перед нами мовила, ижъ пану моему жадного суда и усказываня и с Сенкомъ Звегою не было, а то он листъ указывает жалобъныи, нехаи он листъ укажетъ судовыи…» (Lietuvos Met­rika. Knyga Nr. 11 (1518—1523). Įrašų knyga 11 / Par. A. Dubonis. Vilnius, 1997 (далей — LM–11). № 138. Р. 133). Гл. таксама: LM–11. № 109. Р. 115; Метрыка. Спр. 21. Арк. 113; спр. 228. Арк. 33, 51, 53 адв. і інш. Дарэчы, тэрміны «увяжчы» і «вырак», я выкарыстоўваў у выданні кнігі Метрыкі ВКЛ 44, таму для мяне яны не з’яўляюцца «адкрыццём».
[59] «И мы тому порозумевши, таковыи есмо промежку них розсудок и сказанье вчинили… (Метрыка. Спр. 18. Арк. 30 адв.; «…розсудок тому вчинити водле прав писаных Статуту земского…» (Метрыка. Спр. 21. Арк. 82) і інш.
[60] Напр.: БАШ. Вып. 3. 2001. С. 186, 189.
[61] БАШ. Вып. 2. 2001. С. 228.
[62] МР. С. 147. Артыкул 916.

Наверх

Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 3 (2002), Вып. 4 (2003) (Віталь Галубовіч)

Снежня 7, 2003 |

Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 3. / Рэд. кал.: Р.П. ПЛАТОНАЎ (гал. рэд.) і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2002. 276 с.; Вып. 4. / Рэд. кал.: У.І. АДАМУШКА і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2003. 356 с.

У 2002 і 2003 г. свет пабачылі два новыя выпускі „Беларускага археаграфічнага штогодніка“, які, пачаўшы існаванне толькі ў 2000 г., ужо знайшоў свайго сталага чытача. Трэці выпуск выйшаў яшчэ пад рэдакцыяй прафесара Р.П. Платонава, а ў чацвёртым галоўнага рэдактара ўвогуле няма. Можна адзначыць змены і ў складзе рэдакцыйнай калегіі: у апошнім БАШы ў ёй не стала М. Сташкевіча і В. Чамярыцкага, а папоўнілася калегія гарадзенскім гісторыкам Дз. Каравым. Структура БАШа пасля адыходу галоўнага рэдактара не змянілася.

Цэнтральны раздзел трэцяга выпуска БАШа, прысвечаны археаграфіі, укамплектаваны 11 артыкуламі. У большасці тэкстаў даследчыкі раскрываюць канкрэтныя праблемы, але разам з тым некаторыя з іх можна аб’яднаць пад агульнай тэмай — гісторыя беларускай археаграфіі. Сюды можна аднесці матэрыял М. Шумейкі „Деятельность археографической комиссии Белкомархива в 2000—2001 г. и перспективы её развития“, дзе аўтар, улічыўшы ўкраінскі і расійскі досвед, скептычна паставіўся да перспектываў развіцця археаграфіі ў галоўным навуковым асяродку Беларусі — Нацыянальнай Акадэміі навук, акрэсліў зробленае Архіўнай камісіяй і абгрунтаваў слушнасць і плённасць яе існавання пры Дзяржкамархіве. Разглядаюцца ў артыкуле і апошнія дасягненні беларускай навукі ў галіне выдання і вывучэння архіўнай спадчыны. Тут жа адзначым, што больш дэталёва і крытычна напрацоўкі беларускіх археографаў вывучаюцца ў артыкуле Ю. Несцяровіча „Некаторыя пытанні археаграфічнай культуры беларускіх дакументальных выданняў другой паловы 1990–х гадоў“. М. Нікалаеў публікуе метадычныя рэкамендацыі па апісанні рукапісных кніг, складзеныя знакамітым беларускім археографам І. Грыгаровічам у 1821 г., а В. Голубеў — агляд найбольш цікавых матэрыялаў па палітычнай і сацыяльна–эканамічнай гісторыі Беларусі з „Скарбніцы грамат“ І. Даніловіча. Змяшчаюцца таксама два новыя дакументы па археаграфічнай працы У. Пічэты і яго аспірантаў (1929 г.).

Параўнанне беларускай і літоўскай публікацыі „Успамінаў“ Ф. Еўлашоўскага, зробленае У. Свяжынскім для трэцяга выпуску штогодніка, дало аўтару падставы прызнаць „пэўны прагрэс літоўскага выдання“. Сп. Свяжынскі мог бы згадаць імя гісторыка Даруса Вілімаса, які рыхтаваў літоўскі пераклад, тым больш што Д. Вілімас шчыльна супрацоўнічае з беларускімі калегамі.

Уласны досвед археаграфічнай працы прэзентуецца ў публікацыі А. Грушы „З вопыту падрыхтоўкі да выдання кнігі Метрыкі ВКЛ 44 (1559—1566)“ і М. Спірыдонава „Населённые пункты в географических указателях публикаций источников Великого Княжества Литовского XVI в.“.

З чатырох матэрыялаў, змешчаных у раздзеле „Археаграфія“, якія ўвайшлі ў апошні выпуск БАШа, адзначым артыкул М. Шумейкі, прысвечаны гісторыі Метрыкі ВКЛ у 20–я гады мінулага стагоддзя, агляд Л. Міхайлоўскай публікацый „Хронікі“ Б. Вапоўскага і працу Л. Малыхіна, які аналізуе апублікаваныя матэрыялы па гісторыі Літоўска–Беларускай ССР.

Тэарэтычным праблемам археаграфіі ў трэцім і чацвёртым БАШы прысвечаны два артыкулы: І. Глебава „Археография как компонент общественной культуры“ і Ю. Несцяровіч „Аб’ект і прадмет археаграфіі“.

Другі раздзел БАШа называецца „Архівазнаўства і архіўная справа“ (у трэцім выпуску, а ў чацвёртым проста — „Архі­вазнаўства“) і ўтрымлівае адпаведна па 4 публікацыі ў кожным томе. З ліку змешчаных матэрыялаў належыць найперш вылучыць працяг публікацыі апісанняў дакументаў з фондаў Нацыянальнага музея гісторыі і культуры Беларусі, распачатай Г. Брэгерам і Л. Лінскай у другім БАШы. На гэты раз да­следчыкі прапанавалі апісанне дакументаў па гісторыі маёнтка Замошша Менскага ваяводства, якія адносяцца да другой паловы XVIII ст. (Вып. 3), а таксама зрабілі агляд спраў за XVI—XIX ст. з невядомага фрагмента былога Нясвіжскага архіва Радзівілаў, у тым ліку матэрыялаў з архіва Кішкаў, Слуцкага княства, Койданаўскага графства, Радзівілаўскай камісіі і г.д. (Вып. 4). У апошнім БАШы заслугоўвае ўвагі спроба В. Івановай сістэматызаваць справы з калекцыі Грыгаровічаў, што захоўваецца ў Беларускім дзяржаўным архіве–музеі літаратуры і мастацтва. Аўтарка апрацавала не ўвесь комплекс матэрыялаў (118 адз. зах.), а толькі найбольш каштоўную частку гэтай калекцыі, якая характарызуе жыццёвы шлях і дзейнасць пратаіерэя І. Грыгаровіча (51 адз. зах.).

У двух выпусках БАШа крыніцазнаўчай праблематыцы прысвечана шэсць артыкулаў: чатыры ў трэцім і два ў чацвёртым. Сярод змешчаных у трэцім выпуску можна вылучыць працы А. Кіштымава і Н. Леўчыца. Так, А. Кіштымаў акрэсліў беларусіку з фонда Румянцавых у Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы, а Н. Леўчык у сваёй працы звярнуўся да гісторыі абнаўленчай царквы на Беларусі ў 1922—1935 г. Крыніца­знаўчы раздзел чацвёртага штогодніка складаецца з разбору асаблівасцяў адлюстравання Нямецкага ордэна на старонках беларуска–літоўскіх летапісаў Г. Сагановічам і агляду крыніц па гісторыі вайны 1812 г. на Беларусі Л. Лісавай.

Тэксталагічны блок матэрыялаў штогодніка невялікі. Яго складаюць тры публікацыі: апісанне рукапісаў —  „Пралога“ XVI ст. (В. Галко) і Скруткаў Торы (А. Цітавец), а таксама нарысу па гісторыі правілаў складання лістоў у часы Сярэднявечча і Рэнесансу (І. Клімаў).

Сфрагістыка і геральдыка прадстаўлена ў штогодніках наступным чынам: А. Палягайлаў па матэрыялах Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва Ўкраіны зрабіў агляд пячатак беларускіх судова–адміністрацыйных устаноў XVI—XIX ст. (Вып. 3), С. Расадзін прасачыў эвалюцыю герба Горадні (Вып. 3), Р. Жаўняркевіч даследаваў у кантэксце гісторыі канфесій пячаткі рэлігійных устаноў Беларусі часоў нямецкай акупацыі 1941—1944 г. (Вып. 4).

Раздзел „З гісторыі дзяржаўных устаноў“ прапануе пазнаёміцца з артыкулам І. Мацяш „М.В. Довнар–Запольский и архивное образование на Украине“ (Вып. 3), які дапаўняе ўжо раней апублікаваныя працы[1], даследаваннем І. Шпілеўскай пра станаўленне і асаблівасці справаводства канцылярыі менскага губернатара (Вып. 4), працай А. Лашкевіча пра вайскова–цывільную адміністрацыю Менскай губерніі ў час паў­стання 1863—1864 г. (Вып. 4), нарысам гісторыі Гомельскай губерні (1919—1926 г.), падрыхтаваным А. Карасёвым (Вып. 4). Незразумела толькі, якое дачыненне да гісторыі дзяржаўных устаноў мае змешчаная ў дадзеным раздзеле праца М. Ялін­скай пра маёмаснае і службовае становішча на Беларусі шляхты заходнееўрапейскага паходжання (Вып. 4).

У раздзеле „Постаці“ галоўнае месца адведзена асобе А. Кіркора. Для трэцяга выпуску штогодніка грунтоўную біяграфію беларускага гісторыка і этнографа падрыхтаваў Г. Кісялёў, які ў рэзюмэ да свайго артыкула адзначыў, што „сёння на Беларусі амаль не засталося матэрыяльных памятак, звязаных з Кіркорам“ (163). Працягам тэмы ў чацвёртым БАШы з’яўляецца артыкул З. Яцкевіча „Радавод А.Г. Кіркора ў святле новых архіўных дакументаў“. Даследчык узнаўляе падрабязнасці гісторыі роду А. Кіркора пачынаючы з XVI ст. Новыя дакументы пра А. Кіркора выяўлены З. Яцкевічам у фондзе Магілёўскай рыма–каталіцкай кансісторыі. Так, напрыклад, тут захаваліся звесткі пра сапраўдную дату хросту А. Кіркора — 14 студзеня 1819 г. (па новым стылі 26 студзеня). Сярод іншых артыкулаў у раздзеле можна адзначыць нарыс жыцця магілёўскага гісторыка і археографа М. Гартынскага, складзены З. Яцкевічам (Вып. 3).

Агляд замежных архіўных крыніц на старонках БАШа да­дзены ў артыкулах С. Новікава і А. Зубко. Першага зацікавілі розныя аспекты гаспадарчай палітыкі немцаў на Беларусі ў 1941—1944 г. Аналіз пабудаваны на аснове справаздачы былога камісара Глыбоцкай акругі Паўля Гахмана. Украінская даследчыца ў сваю чаргу прадставіла агляд спраў па гісторыі беларускага руху ў 1917—1930–х г. з фондаў Цэнтральнага дзяржаўнага архіва вышэйшых органаў улады і кіравання Ўкраіны. Галоўным чынам гэта дакументы пра дзейнасць БНР і беларускую эміграцыю ў Празе.

Раздзел „Дакументальныя публікацыі“ ўкамплектаваны самымі разнастайнымі матэрыяламі па тэматыцы і храналогіі. Як і ў папярэдніх двух выпусках, яны складаюцца з аўтарскай прадмовы–каментара і публікацыі тэксту. У трэцім выпуску БАШа З. Яцкевіч друкуе прывілей на ўрад каралеў­скага сакратара, датаваны 1661 г., У. Ракішэвіч — урыўкі з прамовы вядомага беларускага палітыка К. Дуж–Душэўскага „Беларуска–літоўскія адносіны і справа акупаваных Поль­шчай зямель“ (Коўна, 1927), С. Кубека — дакументы па гісторыі партызанскага руху ў Беларусі ў 1942 г. з нацыянальнай калекцыі „Александрыйскія мікрафільмы“. У чацвёртым выпуску БАШа заслугоўвае ўвагі публікацыя А. Жлуткам у ары­гінале і ўпершыню на беларускай мове 17 дакументаў папаў Інацэнта IV, Аляксандра IV і Клімента IV часоў Міндоўга. У гэтым жа выпуску Г. Кісялёў друкуе 10 лістоў А. Ельскага да Ю.І. Крашэўскага, а С. Міхальчанка — 24 лісты М. Доўнара–Запольскага да С. Мельгунова. Ужо традыцыйнымі для БАШа сталі дакументальныя матэрыялы Я. Ані­шчанкі, прысвечаныя па­дзеям паўстання 1794 г., а таксама прывілеі з Метрыкі ВКЛ, падрыхтаваныя В. Мянжынскім і Ю. Несцяровічам. Таксама ў абодвух выпусках друкуецца раней невядомае шырокаму чытачу ліставанне паміж Я. Маўрам і Я. Коласам за 1941—1943 г., падрыхтаванае да друку Л. Балынінай і Т. Кекелевай.

БАШ — выданне спецыфічнае, разлічанае на вузкае кола спецыялістаў, да таго ж мае абмежаваны наклад (100 асобнікаў). Рэдакцыйная калегія, відаць, памылкова лічыць, што чытачам не патрэбная інфармацыя пра аўтараў публікацый у штогодніку. Думаецца, такое выданне павінна змяшчаць больш дадзеных пра даследчыкаў.

Наваполацк

Віталь Галубовіч


[1] Даследчык гісторыі трох народаў: М.В.Доўнар–Запольскі: Зборнік навуковых артыкулаў і дакументаў. Гомель—Рэчыца, 2000. C. 89—93, 188—201.

Гусева, Александра А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI в. (Ігар Клімаў)

Снежня 6, 2003 |


ГУСЕВА, АЛЕКСАНДРА А. Издания кирилловского шрифта второй половины XVI века: Сводный каталог; В 2–х кн./ Под общ. ред. Л. И. Сазоновой. Москва: Индрик, 2003. Кн 1: 648 с.; ил. Кн. 2: 708 с.; ил.

Гэты добра ілюстраваны двухтамовік вялікага фармату, складзены загадчыцай аддзела старадрукаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі (раней — імя У. Леніна) А. А. Гусевай, уяўляе сабой каталог старадрукаў. У такіх каталогах з рознай ступенню дэталізацыі апісваецца назва, змест, выгляд і пахо­джанне кнігі, а таксама яе цяперашняе знаходжанне. Паводле ахопу матэрыялу каталогі апісваюць альбо ўсю кніж­ную прадукцыю за пэўны  часу (звычайна ад пачатку друкавання да XIX ст.), альбо склад тых ці іншых кнігасховішчаў (царкоўных, дзяржаўных, публічных, прыватных), дзе зберагаюцца старадрукі, альбо даробак асобнай друкарні ці некалькіх друкарань пэўнага рэгіёну. Такія апісанні служаць нібы лоцыямі ў кніжным моры старадаўняй пары; без іх магчымасці пошукаў гісторыкаў і філолагаў былі б істотна абмежаваныя. Але каталог старадрукаў ужо сам па сабе з’яўляецца даследчай працай, паколькі акрэслівае рэпертуар і змест друкаванай прадукцыі пэўнай эпохі і/ці рэгіёну, дае яе дакладнае біб­ліяграфічнае апісанне і, па магчымасці, рэгіструе ацалелыя асобнікі. Гэты матэрыял дапамагае даследчыкам вывучаць не толькі кнігадрукарскую справу, але і культуру, літаратуру ці грамадства пэўнай эпохі альбо краіны, робіць крыніцазнаўчы пошук больш лёгкім і сістэматызаваным.

Каталогі кірылічных старадрукаў пачалі з’яўляцца з пачаткам XIX ст., а ў 2–й палове XIX — на пачатку XX ст. існавала ўжо шмат каталогаў, складзеных пераважна расійскімі да­следчыкамі. Менавіта ў межах Расійскай імперыі захавалася найбольшая колькасць кірылічных выданняў у свеце, а ра­сійскія манархі (а ўслед за імі і некаторыя вышэйшыя чыноўнікі і багатыя купцы) паводле еўрапейскай моды збіралі на працягу некалькіх пакаленняў розныя старажытнасці. Каштоўным сховішчам такіх збораў стала Імператарская публічная бібліятэка (у савецкі час яна мела назву Публічная бібліятэка імя Салтыкова–Шчадрына, цяпер называецца Ра­сійская нацыянальная бібліятэка). Апісанні, выкананыя з уласцівай для навукі XIX ст. грунтоўнасцю, акуратнасцю і ўважлівасцю, і дагэтуль не страцілі сваёй вартасці. Яны каштоўныя таксама і тым, што часам змяшчаюць звесткі пра кнігі, якія цяпер страчаныя, але яшчэ існавалі ў XIX ст. ці ў 1–й палове XX ст.

Аднак сацыяльныя і палітычныя катаклізмы 1–й паловы XX ст. (войны і рэвалюцыі) пераразмеркавалі кніжныя фонды ў Еўропе. У Савецкім Саюзе ў часы барацьбы з царквой (1920—30–я г. і на пачатку 1960–х г.) у дзяржаўныя бібліятэкі была перавезена вялікая колькасць старадрукаў; некаторую частку кірылічных кніг вывезлі з пасляваеннай Нямеччыны ў якасці рэпарацыі. Так узніклі буйныя кнігасховішчы, дзе ў адным месцы канцэнтраваліся кніжныя багацці ці не за ўсю гісторыю кірылічнага друку. Самым буйным у свеце сховішчам кірылічных старадрукаў стала Расійская дзяржаўная бібліятэка. Гэта стварыла добрую магчымасць для вывучэння кірылічнай кнігі ў сукупнасці і дэталях, нават паводле кожнага паасобніка.

Праца сп. Гусевай — частка амбітнага праекта па стварэнні Зводнага каталога кірылічных (і глагалічных) старадрукаў, які апісаў бы ўсе, у т. л. і страчаныя кірылічныя кнігі да XVIII ст. Гэтая задума ўзнікла яшчэ ў 1960–х г. у двух вядомых кнігазнаўцаў — расійскага Я. Неміроўскага і англійскага Дж. Сіманса. Пасля распрацаванай у 1970—80–я г. методыкі і публікацыі некалькіх папярэдніх і прыватных прац гэты праект пачаў рэалізоўвацца. З 1996 г. у Бадэн–Бадэне (Нямеччына) Я. Неміроўскі пачаў выдаваць Зводны каталог кірылічных старадрукаў канца XV — 1–й паловы XVI ст. Гэты каталог выходзіць (у серыі Bibliotheca bibliographica Aure­liana) выпускамі, прысвечанымі асобным друкарням ці выдаўцам (пакуль выйшла шэсць выпускаў, сярод якіх два апісваюць усе выданні Скарыны). Працягам гэтай серыі і з’яўляецца праца сп. Гусевай, якая апісвае выданні ў храналагічным парадку іх выхаду ў свет (з 1551 да 1600 г.).

Бібліяграфічнае апісанне ў каталогу вядзецца паводле вялікай колькасці параметраў, што робіць яго, напэўна, самым дэталізаваным і падрабязным кірылічным каталогам свету. Назва кнігі падаецца пад імем яе аўтара ці пад уніфікаваным загалоўкам, пасля чаго прыводзіцца загаловак першакрыніцы, потым указваецца дата выхаду ў свет, аркушавая формула (колькасць аркушаў і сшыткаў), фармат, памер шрыфту. Дадаткова паведамляюцца мова асноўнага тэксту і мова іншых тэкстаў выдання, звесткі пра перакладчыка(ў) і звесткі з гісторыі выдання (першая і наступныя публікацыі). Асаблівая ўвага аддадзена раскрыццю зместу выдання: у каталогу падаецца пааркушавы ці пастаронкавы інціпітарум усіх частак выдання, часта ў суправаджэнні неабходных тлумачэнняў гістарычна–культурнага характару. Падрабязна апісваюцца такія паказчыкі старадрукаванай кнігі, як сігнатуры, нумарацыя, калантытулы, кустоды, параметры набору і друку, арнамент і ілюстрацыі. У каталогу прыводзяцца звесткі пра наклад кожнага выдання, адзначаюцца паасобнікі асаблівай каштоўнасці (карэктурныя, з рукапісанымі прадмовамі, з аўтографамі гістарычных асоб і да т. п.), указваюцца факсімільныя выданні кнігі, падаецца літаратура, дзе згадваецца дадзенае выданне, і нарэшце пералічваецца колькасць ацалелых паасоб­нікаў з указаннем кнігасховішчаў і месцаў іх знаходжання.

Пераважная большасць (162) выданняў была апісана да­следчыцай de visu, і толькі рэшта — паводле факсімільных выданняў, фотакопій ці звестак іншых бібліяграфій (I, 15). У самы апошні момант падрыхтоўкі каталога да друку даследчыца даведалася пра яшчэ адно выданне, да таго невядомае. Гэта недатаваны буквар з друкарні Мамонічаў (I, 21—22), падобныя буквары з тымсамым загалоўкам і зместам Мамонічы выпускалі пазней.

Каталог сп. Гусевай з прычыны свайго аб’ёму падзелены на два тамы (мяжа прыпадае на 1582 г., у абодвух тамах апісана прыкладна роўная колькасць выданняў: у т. I — 88, у т. II — 87) і мае адзіную нумарацыю старонак (усяго іх у каталогу 1356). У I томе змешчаны толькі адзін дадатковы тэкст — уводзіны (I, 8—22), дзе выкладаюцца прынцыпы і метады апі­сання выданняў, а таксама розныя статыстычныя звесткі наконт жанраў, аўтарства, складу, захавання апісаных кніг, тады як II том залучае шмат дадаткаў: 1) пералік фрагментаў кірылічнага тэксту ў выданнях лацінкай (іх даследчыца налічыла ўсяго 4, гл.: II, 1203); 2) ксілаграфічны друк (г. зв. Абагар — сербскі малітоўнік–амулет, ад якога захавалася толькі дзве цэльнагравіраваныя з абодвух бакоў дошкі з тэкстам, гл.: II, 1203—1204); 3) спіс не знойдзеных выданняў (іх вядома 39), пра якія ёсць згадкі ў розных крыніцах або іх бачылі яшчэ ў XIX ст. ці нават да II сусветнай вайны (II, 1204—1208); 4) спіс памылковых ці недакладных звестак пра тыя ці іншыя выданні (II, 1208—1217); 5) табліца месцаў, дзе адбываўся друк кірылічных выданняў (іх выяўлена 27), у т. л. неадшуканых, з указаннем колькасці ацалелых паасобнікаў (II, 1271), 6) зводная табліца элементаў выдавецка–рэдактарскага афармлення (г. зн. дадатковых тэкстаў: тытульных лістоў, прадмоў, дэдыкацый, вершаў, зместаў, малітваў тых, хто працаваў над выданнем, пасляслоўяў, выходных звестак і інш.), пры гэтым для кожнага выдання (за выключэннем дэфектных ананімных і адналістовых) указана, на якіх лістах гэтыя тэксты знаходзяцца (II, 1272—1282). У якасці дадатку змешчаны і вялікі артыкул рэдактара ўсяго каталога Л. Сазонавай „Кнігі кірылічнага друку ў другой палове XVI стагоддзя паміж Масквой і Рымам“ (II, 1242—1270), у якім разглядаюцца выданні і іх прадмовы, дэдыкацыі, вершы ў кантэксце літаратуры таго часу. Каталог завяршае цэлая серыя паказчыкаў: храналагічны, геаграфічны, іканаграфічны, паказчык загалоўкаў выданняў, спіс іх сучаснага месцазнаходжання, паказчык імёнаў, спіс скарачэнняў і цытаванай літаратуры. Адны гэтыя дадаткі робяць каталог сп. Гусевай надзвычай цікавай і каштоўнай крыніцай, карыснай для любога даследчыка пісьменства і літаратуры XVI ст. Дадзеныя адной толькі Зводнай табліцы дадатковых тэкстаў могуць паслужыць падмуркам для некалькіх манаграфій.

Дарэчы, у каталогу як у ніводным з ранейшых аддадзена значная ўвага дадатковым тэкстам апісаных выданняў. Усе такія тэксты, дасяжныя даследчыцы, цалкам апублікаваныя факсімільна ці ў наборным выглядзе (калі яны маюць дробны шрыфт ці паасобнік быў складальніцы недасяжны), што робіць каталог каштоўнай крыніцай для любога да­следчыка літаратуры і мовы. Праўда, сп. Гусева імкнулася змясціць публікацыю дадатковых тэкстаў у склад бібліягра­фіч­нага апісання, таму здымкі старадрукаў, устаўленыя ў сам каталог, перамяжаюцца з тэкстам апісанняў і чамусьці не маюць нумарацыі старонак. Гэта ўскладняе карыстанне каталогам і складае галоўную яго нязручнасць. У практычных мэтах лепш было б вынесці альбом з такімі публікацыямі ў канец выдання, у якасці II тома.

За перыяд, разгледжаны ў каталогу, у свет выйшла больш за дзве сотні кірылічных кніг (цяпер адшукана толькі 175 выданняў), надрукаваных на Балканах (у Румыніі — 41, у Сербіі — 4) і Венецыі (22) з Рымам (4), на землях Беларусі (69) і Ўкраіны (35), а таксама ў Масковіі (25) і Нямеччыне (10). Як бачна, аб’ёмы кнігавыдання былі няроўныя ад рэгіёну. Каталог сведчыць, што ў гэты час у свеце існавалі два асноўныя цэнтры кірылічнага кнігадруку: ВКЛ і Балканы. Траціна ўсіх апісаных у каталогу друкаў (64 кнігі) выйшла толькі ў адной Вільні, а ўсяго на Беларусі і Ўкраіне з’явілася 104 выданні — амаль палова з апісаных у каталогу (I, 9). Цікава, што ўсе яны пабачылі свет у заходніх землях Беларусі (Вільня, Заблудаў, Нясвіж, друкарня Цяпінскага) і Ўкраіны (Астрог, Львоў). Таму артыкул сп. Сазонавай з большым правам можна было б назваць „паміж Беларуссю і Балканамі“.

2–я палова XVI ст. у Цэнтральнай Еўропе — час культурнага ўздыму і вострай рэлігійнай барацьбы, і тагачаснае грамадства патрабавала друкаванай кнігі. Друкі станавіліся важным сродкам распаўсюджання новых ідэй і новых літаратурных жанраў. Разам з тым у сферы традыцыйных тэкстаў яны пачалі канкураваць з рукапісанай кнігай. Каталог добра адлюстроўвае апошнюю тэндэнцыю, якая праявілася ва ўсім рэгіёне. Пераважная частка кірылічных кніг, выдадзеная ў 2–й палове XVI ст. — гэта царкоўна–рэлігійныя, а таксама навучальныя (буквары і граматыкі) тэксты (I, 10). Так, усе маскоўскія, балканскія, італьянскія і нямецкія выданні гэтага часу — амаль выключна рэлігійныя тэксты: кнігі для набажэнства альбо публікацыі Св. Пісьма ці катэхізісы. Усе яны прызначаліся для духавенства ці рэлігійнай прапаганды. Толькі ў Цю­бін­гене пратэстанты выпусцілі ў 1561 г. двойчы азбуку і буквар, у 1564 г. азбуку глаголіцай, кірыліцай і лацінкай, а ў Венецыі ў 1597 г. былі выдадзены буквар і азбука. Аднак на Беларусі і Ўкраіне з 1580–х г. актывізавалася першая тэндэнцыя: жанравы рэпертуар кірылічных выданняў зрабіўся нашмат больш разнастайны. Апрача царкоўна–рэлігійных і катэхізічных твораў на Беларусі і Ўкраіне ў гэты час выдаваліся:

а) экзэгетычныя творы: у Вільні: „Дыялог“ Генадзя Скалярыса (1585), „Аб крыжовым знаку“ Максіма Грэка (1585/95), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1588), „Пандэкты“ Нікана Чарнагорца (каля 1592) — усё Мамонічы; „Казанне Св. Кірылы, патрыярха ерусалімскага“ ў перакладзе Стафана Зізанія (1596), „Кніга аб веры“ (1596) — Брацкая друк.; у Астрогу: „Кніга пра посніцтва“ Васіля Вялікага (1594), „Маргарыт“ Іаана Залатавуснага (1595);

б) палемічныя творы: „Ключ царства нябеснага“ Герасіма Сматрыцкага (1587), „Пра адзіную ісцінную праваслаўную веру“ Васіля Суражскага (1588), „Апакрысіс“ Хрыстафора Філалета (1597) — астрожская друк., „Унія“ (1595), „Справядлівае апісанне Берасцейскага сабору“ (1597) і „Антырызіс“ (1599) Іпата Пацея, а таксама яго пераклад памфлета Пятра Скаргі „Апісанне сабору Берасцейскага“ (1597) — Мамонічы ў Вільні;

в) царкоўна–рэлігійныя пасланні і граматы: грамата караля Жыгімонта III патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589), пасланні патрыярха Ераміі II (1583, 1584), зборнік розных лістоў і пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (1598), „Водпіс на ліст Іпата Пацея“ (1598) — астрожская друк.; па­сланні патрыярха Ераміі II (1591) і патрыярха Мялета Пігаса (1593) — львоўская Брацкая друк.;

г) навучальная і філалагічная літаратура: апрача буквароў і азбук выходзілі граматыкі: граматыка Псеўда–Дамаскіна (Вільня: Мамонічы, 1586), граматыка Лаўрэна Зізанія (Віль­ня: Брацкая друк., 1596), азбука са слоўнікам братоў Зізаніяў (Вільня: Брацкая друк., 1596), падручнік па логіцы „Дыялектыка“ Ёгана Спангенберга (Вільня: Мамонічы, каля 1586), славяна–грэцкая граматыка (Львоў: Брацкая друк., 1591), канкарданц да Новага Запавету „Кніжка, збор рэчаў найпа­трэбных“ (Астрог: Іван Фёдараў, 1580);

д) вершы: „Храналогія“ Андрэя Рымшы (Астрог: Іван Фёдараў, 1581), „Прасфоніма“ (Львоў: Брацкая друк., 1591);

е) юрыдычныя кодэксы: „Трыбунал“ (1586), „Статут ВКЛ“ (1588, 1592/3, 1594/5) — Мамонічы ў Вільні.

Такая жанрава–тэматычная разнастайнасць беларускіх і ўкраінскіх старадрукаў сведчыць аб значным культурным патэнцыяле рэгіёну і актыўных працэсах у яго грамадскім жыц­ці, аб складзе чытацкай аўдыторыі і росце яе духоўных запа­трабаванняў з 1580–х г. Увогуле, 2–я палова XVI ст. атрым­ліваецца надзвычай важнай эпохай для беларускай культуры. За выключэннем выданняў Францішка Скарыны, што з’яві­ліся на пачатку XVI ст., кірылічны друк Беларусі і Літвы, а таксама Ўкраіны распачаўся менавіта ў той час. Гэта абумоўлівае значную цікавасць і актуальнасць працы сп. Гусевай для беларускіх даследчыкаў.

Геаграфія з’яўлення кірылічнай кнігі ў цэлым залежыць ад арэалаў выкарыстання кірыліцы. Кірыліца ў XVI ст. ужывалася пераважна ў праваслаўных асяродках. Таму большасць кніг, апісаных у каталогу, выходзіла на царкоўнаславянскай мове (133), але некаторая іх частка з’явілася на старабеларускай (20) і румынскай (11) мовах. Толькі ў некаторых раёнах Далмацыі кірыліца выкарыстоўвалася і каталікамі, для іх выдаваліся кнігі ў Венецыі і Рыме на харвацкай мове. Да кірыліцы звярталіся і пратэстанты, што ў мэтах рэлігійнай прапаганды выпускалі кірыліцай кнігі — на харвацкай мове ў Цюбінгене і старабеларускай мове ў Нясвіжы ды ў друкарні Цяпінскага. Такім чынам, кірылічную кнігу выдавалі таксама на Захадзе, але гэта былі тэксты на харвацкай мове (11).

Заўваг патрабуюць кваліфікацыі мовы старадрукаў, дадзеныя ў каталогу. Звычайна ранейшыя складальнікі абыходзіліся без гэтага параметра, аднак сп. Гусева, імкнучыся да мак­сімальнай поўніцы свайго бібліяграфічнага апісання, адважна вырашыла падаваць яго для кожнага выдання. У гэтай працы яна карысталася парадамі прафесійных лінгвістаў, пераважна маскоўскіх (I, 11). Такую спробу даследчыцы трэба ўсяляк вітаць, аднак яе нельга прызнаць удалай. Некаторыя кваліфікацыі выклікаюць пытанне ці з’яўляюцца проста памылковымі і трапілі, відаць, па недаглядзе.

Чамусьці выданне Цяпінскага, дзе тэкст надрукаваны на царкоўнаславянскай і старабеларускай мовах, не пазначана як дыглота (хоць іншыя выданні такога кшталту адзначаны, гл.: I, 11). Больш за тое, мова гэтага выдання чамусьці кваліфікаваная як „царкоўнаславянская гібрыдная“ (I, 569), хоць яго царкоўнаславянская частка адлюстроўвае тэкст маскоўскага паходжання, толькі набраны з улікам нормаў старабеларускай арфаграфіі. Гібрыднай царкоўнаславянскай мовай таксама акрэсленая мова граматы караля Жыгімонта III, дадзеная патрыярху Ераміі II (Вільня: Мамонічы, 1589) і „Апа­крысіса“ Хрыстафора Філалета (Астрог, 1597/9). Гэтыя творы напісаныя тыпова старабеларускай мовай, нагэтулькі тыповай, што яе прыклады нават прыводзяцца ў хрэстаматыях па гісторыі беларускай ці ўкраінскай мовы. У іншых выпадках да гібрыднай царкоўнаславянскай мовы у каталогу аднесены беларускія выданні, у складзе якіх знаходзяцца тэксты або толь­кі на царкоўнаславянскай мове, або разам з тэкстамі на старабеларускай мове; тытульныя лісты, прадмовы і пасляслоўі такіх выданняў аформленыя на старабеларускай мове. Гэта: „Дыялог Генадзя Скалярыса“ (Вільня: Мамонічы, 1585), „Катэхізіс“ (Вільня: Мамонічы, 1585), які раней лічыўся перакладам катэхізіса Пятра Канізія (так — і ў каталогу), але ён не можа ўзыходзіць да Канізія, „Граматыка“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), „Навука да чытання і разумення пісьма славенскага“ Лаўрэна Зізанія (Вільня: Брацкая друк., 1596), дзе змешчаны яго царкоўна­славянска–старабеларускі слоўнік „Лексіс“ і кароткі катэхізіс Стафана Зізанія. Таксама наўрад ці апраўдана называць гіб­рыднай царкоўна­славянскую мову кнігі Васіля Суражскага „Аб адзінай ісціннай праваслаўнай веры“ (Астрог, каля 1588 г.), граматы патрыярха Ераміі II, дадзенай мітрапаліту Міхалу Рагозу (Львоў: Брацкая друк., 1591), вершаванай „Прасфанімы“ (Львоў: Брацкая друк., 1591), перакладу (і прадмовы) „Маргарыта“ Іаана Залатавуснага (Астрог, 1595), зборнік пасланняў „Кніжыца ў дзесяці раздзелах“ (Астрог, 1598). Мова ніводнага з гэтых выданняў спецыяльна не даследавалася, а асобныя запазычанні ці марфалагічныя варыянты і тым больш арфаграфічныя непа­слядоўнасці яшчэ не азначаюць гібрыдызацыі.

З’яўленне тэрміна „гібрыдная царкоўнаславянская мова“ ў каталогу абавязана поглядам некаторых расійскіх лінгвістаў, што кансультавалі сп. Гусеву па моўных пытаннях. Такі тэр­мін не агульнапрыняты, а яго дачыненне да беларускіх і ўкраінскіх выданняў XVI ст. спрэчнае, таму варта было б яго пазбегнуць. Пра гібрыдную мову звычайна гавораць у дачыненні да тэкстаў больш позняга часу — 2–й паловы XVII — XVIII ст., калі царкоўнаславянская мова зазнала моцны ўплыў з боку польскай і старабеларускай моў. Але нават тады гэта адбылося толькі ў некаторых жанрах, арыентаваных на простых вернікаў (казанні, жыцці, малітвы, духоўныя вершы). Дарэчы, гэтую мову ў тыя часы называлі славенароскай

Парадамі расійскіх лінгвістаў народжаны і іншы тэрмін каталога — „канцылярская мова ВКЛ“, якой акрэслена мова „Трыбунала“ і „Статута ВКЛ“. Хоць такі тэрмін у пэўных адносінах карэктны, аднак на фоне іншага тэрміна „простая мова“ (таксама ў некаторых адносінах карэктнага), якім кваліфікавана агульная літаратурна–пісьмовая мова беларусаў і ўкраінцаў, ён стварае ў чытача хібнае ўражанне, быццам гэта дзве розныя мовы. Нажаль, менавіта такіх поглядаў трымаюцца асобныя маскоўскія лінгвісты, для якіх мова Беларусі і Ўкраіны XVI ст. —  заўжды нейкая недалугая макаранічная, гібрыдная ці „простая мова“, існаванне якой часам наогул не пры­знаецца.

Можна адзначыць таксама некаторыя хібы ў афармленні спіса бібліяграфіі, напрыклад, недакладна зацытавана кніга: Лабынцев Ю. Православная Академия Ходкевичей и её издания, Минск, 1996 (прамінута слова Ходкевичей), не ўсе артыкулы ў спісе маюць указанні старонак. Пры бібліяграфічным апісанні не заўжды абраныя самыя ўдалыя уніфікаваныя назвы выданняў. Так, кніга, вядомая ў навуковым свеце як Казанне Кірылы, патрыярха ерусалімскага (№ 95), падаецца пад назвай Зборнік павучэнняў.

Аднак гэтыя дробныя недахопы аніяк не памяншаюць значэння той велізарнай працы, што была зроблена адным чалавекам для сістэматызацыі і дэталёвага апісання кірылічнай кнігі 2–й паловы XVI ст. Гэтая манументальная праца стане карысным дапаможнікам для ўсіх даследчыкаў славянскай кнігі і культуры, для гісторыкаў і мовазнаўцаў.
Мінск

Ігар Клімаў

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Крыніцазнаўства'