Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Метадалогія гісторыі'

Артыкулы па тэме ‘Метадалогія гісторыі’

Рышард Радзік. Ад этнічнага згуртавання да нацыянальнай супольнасці

Снежня 27, 1998 |

Заключаныя ў назве паняцці маюць служыць даследаванню нацыятворчых працэсаў на абшары Цэнтральна-Усход няй Еўропы[1] (з асаблівай увагай да ўсходніх земляў былой Рэчы Паспалітай, адпаведна, Беларусі, Украіны і Літвы) у XIX і першыя дзесяцігоддзі XX ст., асабліва працэсаў пераходу ад этнічных згуртаванняў да нацыянальных супольнасцяў. (Гэта не азначае, што дадзеныя паняцці не могуць быць прыдатнымі для даследавання нацыянальных працэсаў па-за згаданай тэрыторыяй.) Вынікам гэтага ёсць разуменне этнічнага згуртавання ў адпаведнасці з рэаліямі грамадстваў феадальнага тыпу XIX ст. на дадзеным абшары. Такое разуменне адрознівае этнічнае згуртаванне ад паняцця этнічнай групы, якое стасуецца да супольнасцяў сучаснай Еўропы і Паўночнай Амерыкі, з’яднаных калісьці ідэалагічнымі сувязямі.

Этнічнае згуртаванне XIX ст. прынцыпова адрозніваецца ад этнічнага згуртавання канца XX ст. А вось паняцце нацыі на працягу XX ст. падлегла зменам у значна меншай ступені. Тым не менш, стасуючы цяперашнія нацыянальныя рэаліі да вызначанага тут паняцця нацыі, трэба ўсведамляць, што і яно таксама змянілася. У частцы краін Цэнтральна -Усходняй Еўропы, асабліва ў апошнім дзесяцігоддзі XX ст., значна слабей, чым калісьці, выяўлена — што відаць перадусім на ўзроўні ідэалогіі — этнічнае вымярэнне нацыі, затое мацней — палітычнае (пры адначасовым узмацненні этнічнага разумення нацыі, напрыклад, у былой Югаславіі і, у пэўнай ступені, у прыбалтыйскіх рэспубліках). Характарызаванае тут паняцце нацыі можа паслужыць даследаванню працэсу гэтых зменаў.

Вызначаныя паняцці будуць падавацца ў статычным выглядзе. Мы будзем імкнуцца адказаць на пытанні: што такое этнічнае згуртаванне? што такое нацыя? Нам ужо даводзілася апісваць працэсы абедзвюх характарызаваных грамадскіх фармацый[2]. У ранейшых нашых публікацыях выкладзена гістарычна-фактаграфічная частка, што дазваляе нам у дадзеных развагах засяродзіцца перадусім на фармуляванні ўгрунтава ных на ўжо паказаных фактах абагульненняў, такім чынам пазбягаючы значнага павелічэння тэксту. Многія звязаныя з вызначэннем этнічна-нацыянальных паняццяў праблемы вынікаюць з бесперапыннасці іх характэрных рысаў, якія могуць прынамсі часткова замяняць адна другую, перадусім з прычыны няпоўнага перакрывання так званых аб’ектыўных рысаў, што прыпісваюцца нацыі і этнічнаму згуртаванню (групе) свядомасцю іх членаў. Многіх з гэтых праблем можна пазбегнуць праз наданне гэтым паняццям характару ідэальных тыпаў[3]. „Як паняцці, так і ўсталяваныя заканамернасці ў навуцы аб культуры не з’яўляюцца мэтай, а сродкам пазнання індывідуалізаванай, праз наяўнасць вартасцяў, культуры”[4]. Метад тыпалагізацыі грамадскіх супольнасцяў дазваляе надаваць ім такія рысы, сярод якіх можна лёгка вызначыць істотныя, што адрозніваюць асобныя тыпы і паказваюць на прынцыповыя, з пункту гледжання даследчыка, змены на працягу доўгага часу. Вызначэнне сучаснай нацыі як новай грамадскай супольнасці (прадукта Асветніцтва і эпохі індустрыяліза цыі, які аб’ядноўвае не толькі эліты, але і народ) патрабуе параўнання нацыі са згуртаваннямі, якія ёй папярэднічаюць, у тым ліку з этнічным згуртаваннем. Такім чынам будуць выяўлены новыя рысы, істотныя для даследаванага тыпу нацыі. Параўнанне тыпаў з актуальным ходам даследаваных працэсаў павінна зрабіць магчымым аналіз метамарфозаў этнічна-нацыянальных з’яў (іх тэарэтычную інтэрпрэтацыю) як у дынамічным аспекце, так і ў статычным (структурным). Тыпы этнічнага згуртавання (групы) і нацыі будуць, на адрозненне ад Вэбэравых ідэальных тыпаў, будавацца так, каб быць максімальна набліжанымі да грамадскай рэчаіснасці. Яны будуць стварацца ва ўзаемнай апазіцыі паміж сабой праз паказ дыферэнцыяльных рысаў. Іх статычны характар павінен зрабіць магчымым аналіз працэсаў пераходу ад аднаго тыпу грамадскай рэчаіснасці да другога, а таксама спасціжэнне ерархічнасці гэтых з’яваў.

Нацыянальная (этнічная): свядомасць, тоеснасць, сувязь

Пабудова паняццяў этнічнага згуртавання і нацыі патрабуе вызначэння адпаведных ім формаў свядомасці, тоеснасці і сувязі. Пакуль адносіны паміж імі рэдка былі прадметам асэнсавання. Яны датычыліся, як правіла, характарыстыкі лучнасці толькі двух з трох названых вышэй паняццяў, найчасцей, свядомасці з тоеснасцю або тоеснасці з сувяззю. Часта гэтыя паняцці вызначаюцца незалежна адзін ад аднаго. Такім чынам, іх адрозненне — справа нялёгкая.

Мы прапануем аддзяліць нацыянальную свядомасць ад нацыянальнай тоеснасці, лічачы, што першая з іх адказвае на пытанне „што я думаю пра нацыю як маю групу?”, — у процістаўленне да тоеснасці, якая будзе характарызаваць пытанне „што я думаю пра сябе як прадстаўніка нацыі?” У пэўнай ступені гэта будзе адрозненне свядомасці ад самасвядомасці. Такі падзел мае аналітычны характар. У звычайным разуменні нацыянальная свядомасць ёсць сукупнасць уяўленняў, якія адносяцца да збору шырока зразуметых грамадскіх фактаў (культурнага зместу), што вызначаюць нацыю; нацыянальная свядомасць уключае станоўчую ацэнку гэтага збору[5], а таксама яго выразную пазітыўную эмацыйную афарбоўку. Складнікам нацыянальнай свядомасці з’яўляюцца, такім чынам, устаноўкі, якія прымаюць існаванне нацыі і вызначаюць абавязкі ў адносінах да яе. Затое не з’яўляюцца імі, відавочна, паводзіны. Такім чынам, нацыянальная свядомасць — гэта адлюстраванне таго, што супольнае, групавое, агульнанацыянальнае (бачанне групы як уласнай супольнасці без бачання сябе), у процістаўленні да нацыянальнай тоеснасці, якая канцэнтру ецца на сабе, на тым, што ўласнае, адзінкавае — у адносінах да зместу, які нясе нацыя.

Так зразуметая нацыянальная свядомасць мае два асноўныя вымярэнні : адзінкавае і калектыўнае. Першае вымярэнне — гэта бачанне нацыі, якое трохі адрозніваецца ў кожным канкрэтным выпадку. Нацыянальная свядомасць мае тут рэальнае вымярэнне, хай сабе толькі на ўзроўні адзінкі. Іншы статус мае паняцце калектыўнай нацыянальнай свядомасці, якая рэальна не існуе, бо яна не цалкам складаецца са свядомасці паасобных адзінак. Выкарыстанне гэтага паняцця нясе пагрозу гіпастазавання нацыі як супольнасці, якая валодае калектыўнай нацыянальнай свядомасцю, адрознай ад індывідуальных свядомасцяў[6]. Вырашэннем гэтай праблемы можа быць прыняцце прапановы Рамуальда Голлі, які разумее грамадскую свядомасць „як тэарэтычны канструкт, абстрактную мадэль тыповых для дадзенай групы дырэктыўных і нарматыўных перакананняў, пабудаваную на падставе наяўных на гэты конт ведаў. Такая мадэль у якасці абстрактнага канструкта не павінна мець свайго рэальнага адпаведніка хоць бы ў адной чалавечай «галаве». Тым не менш яе трапнасць (гэта значыць тое, наколькі фактычна яна адпавядае тыповым у дадзенай групе перакананням) прадвызначаюць метадалагіч ныя вартасці даследаванняў і аналізу, прадуктам якіх яна з’яўляецца”[7]. Яна павінна быць прыдатнай для даследавання зменнасці ў часе калектыўнай нацыянальнай свядомасці, паколькі на ўзроўні адзінкі свядомасць мае дынамічны характар.

Калектыўную нацыянальную свядомасць можна спасцігнуць праз характарызаваны Антанінай Класкоўскай канон нацыянальнай культуры „як сукупнасць вартасцяў, якія шырока, калі не паўсюдна, прызнаюцца ці прынамсі лічацца вартымі быць прызнанымі”[8]. Ежы Смоліч піша пра „карэнныя вартасці” як ідэнтыфікацыйныя, што сімвалізуюць групу і яе членаў. „Страта карэнных вартасцяў дадзенай групай вядзе да яе дэзінтэграцыі ў якасці аўтэнтычнага і творчага калектыву, здольнага выжываць і перадаваць свае вартасці наступным пакаленням”[9]. Гэтыя вартасці часам называюцца таксама „цэнтральнымі”[10]. Калектыўная нацыянальная свядомасць будзе тут разумецца як канструкт даследчыка, выбудаваны вакол збору вартасцяў (фактаў), якія лічацца істотнымі з нацыянальнага пункту гледжання (найчасцей гэта карэнныя, цэнтральныя вартасці), разам са спадарожнай ім эмацыйна-ацэ начнай сферай. Калектыўную свядомасць можна даследаваць як у яе агульнанацыянальным вымярэнні, так і ў групавым, асабліва тады, калі ёсць істотная розніца (класавая, рэгіяналь ная, асяроддзевая) у змесце і ў інтэнсіўнасці гэтай свядомасці. Нацыя ўзнікае толькі тады, калі з’яўляецца ўсведамленне быцця супольнасцю, — нацыянальная свядомасць.

Паняцце калектыўнай свядомасці ўведзена замест сустраканага часам у літаратуры паняцця калектыўнай тоеснасці. Тоеснасць разумеецца тут выключна як атрыбут адзінкі, а не групы, прычым адрозніваецца асабовая тоеснасць і грамадская (этнічная і нацыянальная). Паводле Х. Босінджэра тоеснасць ёсць „сукупнасць канструктаў суб’екта, якія суадносяц ца паміж сабой, — гэтая сукупнасць не з’яўляецца простай сумай элементаў, яна з’яўляецца іх сістэмай, укладзенай пэўным інтэграваным спосабам. Элементы гэтай пабудовы выводзяцца на аснове ідэнтыфікацыі з іншымі асобамі і групамі, з выбранымі грамадскімі структурамі як часткамі сістэмы «я — іншы»; яны таксама вытворныя ад такіх катэгорый культуры, як вартасці, нормы і нават артэфакты”[11]. Тоеснасць асобы асацыюецца з патрэбай уласнай унікальнасці; грамадская тоеснасць выражаецца ў патрэбе прыналежнасці і падабенства да іншых, у суаднясенні з супольнасцю[12]. Асабовая нацыянальная тоеснасць адзінкі — гэта свядомае суаднясен не да сябе тых рысаў, якія яна лічыць нацыянальнымі і якія акрэсліваюць яе ў якасці адрознай ад іншых, непаўторнай асобы. „Асабовая тоеснасць, — піша Малгажата Мельхіёр, — забяспечвае адзінку пачуццём стабільнасці, лучнасці, а таксама пачуццём выключнасці ўласнай асобы”[13]. Так адбываецца таксама тады, калі некаторыя элементы тоеснасці падлягаюць замене (якая, аднак не выклікае яе дэзінтэграцыі). А грамадская нацыянальная тоеснасць адзінкі — гэта свядомае прыняцце разам з іншымі людзьмі супольных катэгорый нацыянальных арыенціраў, што вынікае з пачуцця прыналежнасці адзінкі да нацыянальнай супольнасці. Гэта ёсць акрэсленне сябе шляхам указання рысаў групы, да якой належыш, агульных, такім чынам, і для групы, і для адзінкі. Адзінка арыентуецца на такі комплекс самаакрэсленняў, з дапамогай якога „апісваецца ўласная асоба без адрознення паміж «я» і «мы», і такім чынам, з адрозненнем паміж «мы» і «яны» або «іншыя»”[14]. Адпаведна „ты” і „я” („мы”) — палякі, а „яны” — немцы, расіяне і г. д.

Нацыянальная тоеснасць адзінкі — гэта самасвядомасць уласнага (адзінкавага) нацыянальнага вымярэння ў процістаў ленні да нацыянальнай свядомасці, якая з’яўляецца ўсведамленнем рысаў нацыянальнай супольнасці як бы ў яе вонкавай перспектыве. Правядзенне выразнай мяжы паміж абодвума паняццямі магчыма толькі праз наданне гэтаму падзелу аналітычнага характару. Абодва паняцці ўключаюць устаноўкі, пазбаўленыя біхевіярыстычнай сферы. Як і многія іншыя паняцці этнічна-нацыянальнай сферы, паняцце нацыянальнай тоеснасці, несумненна, — рэлятыўнае, яно фармуецца шляхам пастаяннага суаднясення з якасна раўнацэннымі з’явамі, што азначаюць „іншых”, „чужых”.

Фармаванне грамадскай нацыянальнай тоеснасці можа быць прычынай фрустрацыі адзінкі ў тым выпадку, калі наяўны этнічна-нацыянальны ўклад хутка змяняецца, фармуюцца новыя нацыянальныя падзелы, распадаюцца супольнасці, узнікаюць зоны культурнага і нацыянальнага памежжа. Гэта часам выклікае цяжкасці з адназначным акрэсленнем уласнай рэферэнтнай групы. Г. Брэйквэл заўважае, што асобнае спасцеражэнне сваёй грамадскай і асабовай тоеснасці магчымае асабліва тады, калі яны знаходзяцца ў канфлікце. „Калі адзінка сцвярджае, што яе грамадская роля вымагае пэўнага дзеяння, а яе асабістыя пачуцці схіляюць да іншага, адрознага дзеяння, тады адзінка ўсведамляе два віды тоеснасці. У іншых выпадках гэтае адрозненне не праводзіцца. Як толькі з’яўляецца канфлікт, гэты дуалізм адразу робіцца відавочным”[15].

Веды як складнік нацыянальнай тоеснасці нераўнамер на размяркоўваюцца сярод адзінак і грамадскіх групаў. Гэта, аднак, не азначае, што ўзровень нацыянальнай тоеснасці канечне прадказвае ступень інтэнсіўнасці тоеснасці — сілу ідэнтыфікацыі з нацыяй.

Адрозненне паняццяў нацыянальнай (этнічнай) свядомасці, тоеснасці і сувязі пазбаўляе нас ад сінанімічнасці[16], якая ўзнікае, калі імі карыстацца як эквівалентнымі. Нацыянальная сувязь — гэта структура[17] грамадскіх стасункаў, якія аб’ядноўваюць адзінкі ў супольнасць, абапіраючыся на ўласцівую ім нацыянальную свядомасць (тоеснасць). Яе асноўнымі складнікамі ў псіхічным вымярэнні з’яўляюцца ўстаноўкі, а ў грамадскім — паводзіны[18]. Нацыянальная сувязь (і этнічная таксама), такім чынам, адрозніваецца ад двух раней вызначаных паняццяў паводзінамі, зразуметымі не толькі як паказчык сувязі, але і як яе складнік. Сувязі паміж устаноўкамі і паводзінамі маюць двухбаковы характар. У залежнасці ад акалічнасцяў (напрыклад, магчымасць рэпрэсій у перыяд чужаземнай улады) устаноўкі выражаюцца слабей або мацней у паводзінах. Асобныя нацыі адрозніваюцца ступенню інтэнсіўнасці „пранацыянальных” паводзінаў ці таксама, кажучы дакладней, рознымі спосабамі іх маніфестацыі. Нацыянальна-этнічную сувязь можна трактаваць як у пэўнай ступені аўтаномную сферу — як адзін з тых элементаў, што вызначаюць змястоўную адрознасць сувязяў, характэрных кожнай нацыі[19].

Нацыянальная свядомасць у адносна нязначнай ступені вынікае з пачуцця персаналізаванай згуртаванасці, штодзённай блізкасці з адзінкамі — членамі нацыі; яе сутнасць — гэта пачуццё салідарнасці з усёй супольнасцю ці, гаворачы дакладней, з ідэалагізаваным бачаннем нацыянальнай супольнасці, якое крыху адрозніваецца на ўзроўні паасобных адзінак. Пачуццё нацыянальнай з’яднанасці з канкрэтнай адзінкай ёсць у пэўнай ступені вытворным ад сілы ўсведамлення панадлакальнага бачання нацыі. Паўнапраўнае членства ў супольнасці асацыюецца з існаваннем станоўчага ўсведамлення ўдзелу ў ёй адзінкі; да таго ж іншыя члены супольнасці згаджаюцца з прыналежнасцю да групы гэтай адзінкі[20].

Паняцце сувязі — як нацыянальнай, так і этнічнай — можна адрозніць ад паняцця тоеснасці (якое валодае вымярэннем выключна на ўзроўні самасвядомасці) шляхам далучэння да сувязі таксама неўсвядомленых элементаў. Як заўважае Пётр Бучкоўскі, „многія дзеянні, як адзінкавыя, так і групавыя, могуць абапірацца на веды, якія непасрэдна не вербалізаваны. Асабліва побытавыя веды месцяць у сабе правілы практычнай дзейнасці без шторазовага ўсведамлення іх «тэарэтычнага» тылу. Таму некаторыя спробы асэнсаваць паводзіны шляхам даследавання вербалізаваных меркаванняў могуць аказацца марнымі…”[21].

Дапушчэнне магчымасці існавання неўсвядомленай сувязі азначае, што яна можа абапірацца на элементы, якія не заўважаюцца ў якасці складніка пачуцця згуртаванасці. Такім чынам у паводзінах не спасцерагаецца вымярэнне на ўзроўні салідарнасці. Неўсвядомленая сувязь можа таксама абапірацца на элементы грамадскай свядомасці, якія не прымаюцца ў нацыянальным кантэксце, нягледзячы на тое, што гэткую функцыю выконваюць. Нацыянальныя сувязі не могуць існаваць, абапіраючыся выключна на неўсвядомленыя элементы супольнасці. Яны могуць складаць толькі іх перыферыю. Не заўсёды аб’ектыўныя элементы (напрыклад, мова), супольныя для якога-небудзь грамадскага згуртавання, выконваюць сувязетворчую функцыю[22] . Каб так было, яны павінны суадносіцца з адпаведнымі вартасцямі. Тут маецца на ўвазе не наданне сістэмам вартасці аўтаномнага характару з пункту гледжання навакольнай грамадскай рэчаіснасці, але ўказанне на выконванне функцыі пасярэдніка, які вызначае (або не) для пэўных элементаў сувязетворчую функцыю[23].

Грамадская сувязь ёсць абавязковы складнік супольнасці, элемент фармавання падзелаў на „сваіх” і „чужых”, мысленне паводле катэгорый „мы” і „яны”. „Крытэрам падзелу з’яўляецца грамадская дыстанцыя, якую калектыў захоўвае ў адносінах да тых, хто да яго не належыць”[24]. Яго існаванне азначае падобныя адносіны да пэўнага збору вартасцяў безадносна да калісьці моцнага ўнутранага адрознення групы. Аб’ектыўныя і суб’ектыўныя элементы, якія злучаюць супольнасць, міжсобку адносна незалежныя, а сама сувязь не цалкам зводзіцца да паказчыкаў, што паддаюцца назіранню[25]. Яна ўяўляе сабой з’яву, інтэнсіўнасць якой мае сваю градацыю (можам гаварыць пра моцную або слабую грамадскую сувязь, у тым ліку і нацыянальную)[26].

Заслугоўвае ўвагі адрозненне Паўлам Рыбіцкім патэнцыяльнага і актуалізаванага стану грамадскай сувязі, паводле крытэру прыпісвання першага да ліку вялікіх грамадскіх структур, а другога — да малых (або сярэдніх). „Сувязь у малых грамадскіх структурах, — піша Рыбіцкі, — абапіраецца на непасрэдныя кантакты паміж людзьмі і пастаянна актуалізу ецца ў кантактах і адносінах гэтага тыпу. А сувязь, якая аб’ядноўвае вялікія грамадскія структуры, нярэдка змяшчае ў сабе моцную эмацыйную нагрузку (як гэта мае месца ў выпадку нацыянальнай сувязі), аднак з ёй асацыюецца абсяг агульных паняццяў, якія могуць у рознай ступені ўсведамляцца ахопленымі ёю людзьмі”[27]. Вылучэнне двух розных тыпаў грамадскай сувязі аблягчае адрозненне этнічнай сувязі ад нацыяналь най, яно будзе ўлічана ніжэй пры абмеркаванні этнічнага згуртавання і нацыянальнай супольнасці.

Трэба, аднак, выразна падкрэсліць, што вылучаныя свядомасць, тоеснасць і нацыянальная (этнічная) сувязь у кожным з гэтых трох выпадкаў з’яўляюцца толькі часткамі паняццяў „свядомасць”, „тоеснасць” і „сувязь” у іх шырэйшым значэнні, якое змяшчае ў сабе акрамя нацыянальнага вымярэння таксама класавае, рэлігійнае і да т. п.[28]

Этнічнае згуртаванне

Вызначэнне паняцця этнічнасці падаецца менш складаным, чым вызначэнне паняцця нацыі. Даследчыкі прыпісваюць яму вельмі розныя сэнсы, часта інтуітыўна. Яно можа быць зручным для апісання любога тыпу данацыянальных згуртаванняў, але яно такое ж недакладнае, як і паняцце грамадства. Этнічнасць у адносінах да данацыянальных згуртаван няў звычайна ўжываецца як грамадская катэгорыя, што ахоплівае вялікія групы людзей, прычым гэтыя людзі не валодаюць аб’яднальнай свядомасцю, якая б выходзіла па-за межы мясцовай тэрыторыі. У адрозненне ад назвы „нацыя” „этнічнасць” з’яўляецца тэрмінам (і ў пэўнай ступені паняццем), які існуе па-за этнічным згуртаваннем. Тэрмін „этнічнасць” стасуецца да апісання этнічнага згуртавання знешнімі назіральнікамі, а не вынікае са свядомасці яго членаў, прычым нярэдка гэтыя члены не маюць агульнай назвы. Этнічнасць з’яўляецца катэгорыяй, створанай даследчыкамі. Часам яна будуецца зыходзячы з таго, што нацыя апелюе да народных мас (тэрытарыяльны і культурны абсяг якіх быў вызначаны ў фармуляванай ідэалогіі) як да крыніцы свайго росту.

Этнічнае згуртаванне можна адрозніць ад грамадскага калектыву этнаграфічнага характару шляхам прыпісвання апошняму выключна аб’ектыўных культурных рысаў. Этнаграфічны калектыў — гэта не група людзей, нават калі сярод яго членаў існуе ўсведамленне агульнасці пэўных рысаў (датычных, напрыклад, асаблівасцяў пабудоў), ён не выклікае ўзнікнення грамадскіх сувязяў, не цягне за сабой пачуцця агульнасці. Іншай праблемай з’яўляецца адрозненне этнічнага згуртавання ад этнічнай групы. Этнічнае згуртаванне (якое звычайна ў літаратуры мянуецца этнічнай групай) акрэсліваецца найчасцей шляхам прыпісвання яму як аб’ектыўных рысаў, прадуктаў культуры (мова, рэлігія, строі), так і свядомасных (пачуццё супольнасці). Сферы „дзеяння” аб’ектыўных рысаў звычайна не супадаюць са сферай пашырэння пачуцця агульнасці і адрознасці (больш за гэта, аб’ектыўныя рысы таксама цалкам не супадаюць, асабліва на памежжах). Шматлікае, часта размешчанае на значнай тэрыторыі, даіндустрыяльнае этнічнае згуртаванне не ёсць група, бо яго члены не ведаюць, якую тэрыторыю яны займаюць, не маюць трывалага пачуцця грамадскай сувязі з людзьмі па-за абшарам лакальнай супольнасці, не ведаюць пра іх існаванне (або вонкавы, невядомы і аддалены ад іх свет ёсць праекцыя іхняга ўласнага акружэння), а іх уяўленні на гэты конт — туманныя. „Яны перакананыя, — піша Эма Еленьская пра палешукоў пачатку 90-ых гадоў мінулага стагоддзя, — што селянін-мужык ва ўсім свеце цалкам да іх падобны, размаўляе па-беларуску, па-просту, вызнае такую самую праваслаўную веру”[29]. Этнічнае згуртаванне тут, такім чынам, не акрэслена найменнем калектыву (нягледзячы на значную да яго блізкасць), таму што падчас з’яўлення яго членаў у тэрытарыяльна (але не этнічна) чужой лакальнай супольнасці часам да іх стасуецца ў меншай або ў большай ступені пачуццё свойскасці. Этнічнае згуртаванне, такім чынам, складаецца з некалькіх этнічных групаў (лакальных супольнасцяў). Яго можна кваліфікаваць як „ланцуг” звязаных міжсобку этнічных групаў, прычым кожная з іх аб’яднаная пачуццём свойскасці ў рамках лакальнай супольнасці.

Свойскасць, якая акрэслівае групавую этнічнасць, не мае ідэалагізаванага характару. Яна вынікае з пачуцця валодання агульнай культурай, элементы якой (іх канфігурацыя) выразна не акрэслены (гэта значыць не заўсёды ідэнтычныя ў кожнай з груп, што складаюць этнічнае згуртаванне). Так зразуметая свойскасць з’яўляецца рознаўзроўневым паняццем. Яе істотным складнікам ёсць прасторавая блізкасць. Кантакты тыпу face to face акрэсліваюць яе прывычны характар і вызначаюць яе тэрытарыяльнае пашырэнне. Можна таксама гаварыць пра пачуццё тэрытарыяльнай свойскасці — увогуле значна больш слабай, чым этнічная (культурная). Тэрытарыяльная свойскасць узнікае ў працэсе супольнага жыцця на супольнай тэрыторыі дзвюх або больш культурных, этнічных групаў, іх узаемнага знаёмства, блізкасці, хоць і адрознасці. Яна вынікае з магчымасці валодання (напрыклад, з архітэкта нічна-ландшафтавага пункту гледжання) супольнай прыватнай радзімай; з’яўляецца свойскасцю з пункту гледжання знаёмасці і прывычнасці да асаблівасці. Этнічныя дыстанцыі ў межах тэрытарыяльнай свойскасці абумоўлены сітуацыйна. Як змест, так і грамадскія вынікі зразуметай пазаэтнічна тэрытарыяльнай свойскасці адрозніваюцца ад зместу і вынікаў этнічнай свойскасці.

Свойскасць этнічнай групы прасторава акрэслена ў межах вёскі, парафіі, ваколіцы, яна праяўляецца ў частых штодзённых і святочных кантактах. Прасторавая блізкасць з’яўляецца настолькі істотным элементам пачуцця свойскасці этнічнай групы, што гэта адрознівае яе ад этнічнага згуртаван ня, межы якога невядомыя яго членам, а ўзаемнае падабенства ўсведамляецца толькі ў моманты сутыкненняў. Аднак нярэдка — асабліва ў сувязі са з’яўленнем дзяржаўных межаў, што раздзяляюць этнічную супольнасць, — пачуццё свойскасці такое слабае, што пра этнічнае згуртаванне мы можам гаварыць хутчэй у катэгорыях яго аб’ектыўных рысаў, спасцераганых вонкавымі назіральнікамі, чым з пункту гледжання яго членаў[30]. У гэтым хаваецца прычына размяшчэння этнічнага згуртавання паміж групай і калектывам. Выкарыстанне тэрміна „згуртаванне” вынікае з адсутнасці лепшага адпаведніка. Найчасцей рысай, якая адрознівае этнічнае згуртаван не, лічыцца мова.

У этнічнай групе пачуццё агульнасці вынікае са штодзённага непасрэднага досведу індывідыумаў, гэта пачуццё не выходзіць па-за межы навакольных вёсак. Прычынай гэтага з’яўляецца слабая прасторавая грамадская мабільнасць, а таксама адсутнасць пісьменнасці (што робіць немагчымым прыняцце ідэалагічных катэгорый мыслення). Месца, заселенае этнічнай групай, успрымаецца ў меншай або ў большай ступені як цэнтр свету. Яе члены лічаць сябе звычайнымі, нармальнымі, „мясцовымі”, „тутэйшымі”. Тое, што інакшае, — гэта не толькі „не маё”, але і дзіўнае, не зусім нармальнае (нават калі датычыць суседняй, але этнічна іншай вёскі). Нярэдка гэта суправаджаецца не вельмі высокай ацэнкай уласнай культуры, разгляданай як „простая” ў супастаўленні з вышэйшай культурай. Гэта, аднак, не значыць, што ў сваіх фрагментах апошняя не ўспрымаецца як дзіўная — культура паноў і гарадскіх інтэлігентаў. Такім чынам зразуметая этнічнасць з’яўляецца народнай этнічнасцю, плебейскай, перадусім сялянскай. Яна не мае вышэйшых станаў, адукаваных, сацыяльна мабільных (з іншым тыпам грамадскай сувязі і ўзроўнем сімвалічнай культуры). Яна не мае паноў (земляўласні каў), што жывуць сярод нацыі, — нават калі яны карыстаюц ца мовай, якая з’яўляецца літаратурнай формай гаворкі мясцовых сялян і вызнаюць тую самую рэлігію. У свядомасці народу існуе занадта вялікая, класава (станава) абумоўленая грамадская дыстанцыя, каб сяляне ўспрымалі сваіх паноў — нягледзячы на агульныя этнічныя карані — у катэгорыі „мы”, гэта значыць у вузкім коле свойскасці. Абодва асяроддзі падзяліліся — так важнымі для сялян — стылем жыцця, норавамі; размяжоўваў класавы канфлікт (хоць аб’ядноўвала дваровая супольнасць). Толькі ідэя нацыі стала вартасцю, вышэйшай за гэтыя падзелы.

Этнічная група з’яўляецца супольнасцю з адносна значнай культурнай аднароднасцю. Фларыян Знанецкі звяртае ўвагу на тое, што (сялянскі) народ „не дапускае ў сябе ніякіх культурных адрозненняў; усведамленне яго культурнай своеасаблівасці навонкі звязваецца са свядомасцю, прынамсі, з вымаганнем поўнай аднароднасці ўнутры; усе гэтыя культурныя вартасці, якія адрозніваюць яго ад чужых, павінны быць агульнымі і аднолькавымі для ўсіх яго членаў. Пачуццё адрознасці і адзінства народу звязана з гэтай культурнай аднароднасцю: салідарнасць сягае датуль, дакуль ёсць аднароднасць”[31]. Этнічную групу злучаюць прывычныя сувязі, выразна адрозныя ад ідэалагічных сувязяў, якія характарызуюць нацыю. Прывычную і ідэалагічную сувязі Станіслаў Асоўскі суаднёс з двума паняццямі радзімаў — прыватнай і ідэалагічнай[32]. Прывычная сувязь абапіраецца на штодзённы досвед адзінкі, яе непасрэдныя кантакты з навакольнымі людзьмі, краем дзяцінства. Яна фармуецца ў лакальным асяроддзі, злучае адзінку з яе акружэннем як у геаграфічным вымярэнні (архітэктура, краявіды), так і ў грамадскім, культурным (звычаі, мова). Поруч з прыватнай радзімай яна характарызуе перадусім этнічную групу, затое не з’яўляецца істотным складнікам нацыі (хоць у ёй прысутнічае). Нацыю ўтвараюць ідэалагічныя сувязі (і ідэалагічная радзіма), чужыя этнічнай групе (згуртаванню). Ідэалагічная радзіма не з’яўляецца артыкуляцыяй непасрэдных уражанняў, затое ёсць ідэалагізаваным уяўленнем супольнасці, з якой адзінка атасаямляецца. Гэта супольнасць наогул значна больш шматлікая, яна жыве на значна шырэйшай тэрыторыі ў параўнанні з абшарам, які суадносіцца з паняццем прыватнай радзімы. Такім чынам, ідэалагічная сувязь грунтуецца на „свядомай, рэфлексіўнай прывязанасці да вартасцяў нацыянальнай культуры і ідэалагічнай радзімы як яе сінтэтычнага сімвала”[33]. Яна аб’ядноўвае пісьменныя мабільныя супольнасці, звычайна моцна адрозныя сацыяльна, здольныя — з прычыны сваіх ведаў, катэгорый мыслення — да моцных эмацыйных панадлакальных суаднясенняў. Прывычныя сувязі аб’ядноўваюць супольнасці, што ўспрымаюцца ў катэгорыі этнічнай свойскасці. Яна фармуецца перадусім абапіраючыся на падабенства тых рысаў, якім даіндустрыяль ныя згуртаванні надаюць прынцыповае значэнне. Гэта акрэсліваецца ў працэсе штодзённых, непасрэдных міжасабовых кантактаў. Інакшасць не вынікае з прынятай ідэалогіі, але з сялянскага досведу, набытага ў працы, гульні, святкаванні.

Культура этнічнай групы як даіндустрыяльнага грамадства — гэта дапісьмовая культура[34]. Яе творы перадаюцца выключна шляхам непасрэднага кантакту, маюць ананімны характар, наогул, успрымаюцца некрытычна (галоўным чынам, у працэсе выхавання дзіцяці), не падлягаюць раптоўным, прынцыповым зменам. Вусная перадача спрыяе фармаванню і захаванню міфаў. Такая культура насычана легендамі, паданнямі, мае моцную фальклорную афарбоўку. Гэта спрыяе фармаванню пазітыўнага стаўлення да традыцый, тармозіць крытыцызм, абмяжоўвае грамадскі нонканфармізм і адкрыццё лакальных супольнасцяў свету.

Этнічная група з’яўляецца кансерватыўнай замкнёнай супольнасцю з дамінаваннем статычных пазіцый над актыўнымі, арыентаваная на стабільнасць і трываласць формаў грамадскага сужыцця, каштоўнасцяў і ўзораў паводзінаў. Такі стан рэчаў сцісла аб’ядноўваецца з культурным эгалітарыз мам яе членаў, якія адначасова моцна прасякнуты багатай фальклорнай культурай, моцнай повяззю селяніна з сям’ёй і вясковай супольнасцю. На адрозненне ад двухузроўневага ўкладу сувязі, што выступае ў нацыянальных супольнасцях (прывычныя сувязі — ідэалагічныя сувязі), этнічная група не валодае ніякімі істотнымі пазалакальнымі суаднясеннямі (акрамя рэлігійных), якія маглі б рэкампенсаваць магчымае аслабленне сувязі з лакальнай супольнасцю. У этнічнай супольнасці адзінка падлягае даволі моцнаму грамадскаму кантролю. Яе члены арыентаваны на яе захаванне ў нязменным выглядзе, бароняцца ад зменаў, што руйнуюць іхні штодзённы свет прыватнай радзімы. Іншага свету, у якім яны маглі б знайсці псіхічную апору, яны не ведаюць.

Кансерватыўным устаноўкам спрыяе забеспячэнне значнай часткі этнічнай культуры санкцыяй святасці. „«Святымі», — піша, спасылаючыся на бэкераўскае бачанне сакральнага грамадства, Уладзімеж Паўлючук, — былі традыцыйныя звычаі, традыцыйны спосаб апрацоўкі зямлі, падрыхтоўкі, спажывання ежы і да т. п. Гэтая «святасць», аднак, не вынікала з «падпарадкавання» народнай культуры рэлігіі. Сакральнасць традыцыйных народных супольнасцяў не заключалася ў тым, што ўсе элементы іх культуры былі падпарадкаваны рэлігійнай дактрыне або ідэі ўсемагутнага Бога, але ў тым, што яны былі «святыя» самі па сабе, былі элементамі, якім этнічная група надавала найвышэйшы ранг, значэнне і шанаванне. Усё, што спрадвеку рабілася ў этнічнай групе, было ў нейкім сэнсе «святое», а ўсё, што прыходзіла збоку — амаральнае і грэшнае”[35]. Незалежна ад так зразуметай сферы святасці рэлігія часта выконвае ў этнічнай групе ролю аднаго з галоўных элементаў культуры, што адрозніваюць яе ад іншых супольнасцяў, што цягнуць за сабой набор адпаведных ёй вартасцяў і звычаяў.

Народная кансерватыўнасць спрычыняецца да таго, што этнічныя групы не з’яўляюцца супольнасцямі, якія ад пачатку арыентаваны на культурную экспансію. Схільнасць да захавання сваёй супольнасці ў традыцыйным (нязменным), культурна і класава аднародным стане ў сітуацыі, калі культура не трактуецца ідэалагічна, рэфлексіўна, не з’яўляецца аўтатэліч най вартасцю.Пры адноснай замкнёнасці групы такая схільнасць не спрыяе фармаванню экспансіўных установак, затое спрыяе ахоўным устаноўкам (таксама ў іх культурным вымярэнні).

Празмерным спрашчэннем было б сцвярджаць, што этнічная група пазбаўлена якой-небудзь гістарычнай свядомасці. Аднак гэтая свядомасць адрозніваецца ад свядомасці, уласцівай сучаснаму, індустрыяльнаму, пісьмоваму грамадству. Мінулае для членаў этнічнага згуртавання — гэта перадусім традыцыя, а таксама не надта вялікі набор гістарычных, моцна міфалагізаваных фактаў. Свет мінулага — падобна як невядомы далёкі свет — як бы хаваецца за туманам, ён уяўляе сабой выпадковы набор падзей; важнай з’яўляецца тая яго частка, якая адраджаецца ў традыцыі, цыклічнасці працы на зямлі, адзначэнні святаў, існаванні сям’і (так трэба рабіць, бо «так рабілі нашы дзяды і прадзеды») . Таму ў этнічнай групе не дамінуе ўласцівы сучаснаму грамадству лінейны час (лінейна спарадкаваны ход падзей). Этнічная група жыве цяпершчынай, якая ёсць узнаўленне традыцыі; будучыня — асабліва ў яе развіццёвым вымярэнні — пазначана слаба. Гэта выразна адрознівае этнічную групу ад нацыі.

Этнічная група не будуе сваю адрознасць у апоры на веру ў агульнасць крыві, паходжання, як гэта назіраецца ў пляменнай супольнасці[36]. Яе характарызуюць штодзённыя непасрэдныя кантакты, што акрэсліваюць агульнасць групы (тып сувязі) і яе тэрытарыяльныя межы. „Псіхічны кантакт паасобных людскіх адзінак у традыцыйнай тэрытарыяльнай супольнасці, — піша У. Паўлючук, — тым адрозніваецца ад кантактаў ва ўрбанізаваным грамадстве, што ён датычыць усёй асобы, а не толькі яе «фрагментаў». Назіранню, зацікаўлен ню, ацэнцы і кантролю падлягаюць усе дзеянні адзінак, усе іх рысы; усе яе грамадскія ролі акумуляваны, злучаны, і ўсе ўклады роляў замкнёны ў межах супольнасці, не выходзяць па-за яе рамкі”[37]. Працэс прымання больш шырокіх ідэалагічных суаднясенняў панадлакальнага характару суправаджаецца звычайна паслабленнем кантактаў гэтага тыпу. Гэта вядзе да трансфармацыі культуры этнічнай групы, нярэдка дэзінтэгруе яе ранейшыя структуры (напрыклад, змяншэнне значнасці характэрных для традыцыйных вясковых супольнасцяў мясцовых аўтарытэтаў).

Этнічная група не з’яўляецца арганізаванай супольнас цю. „Сваёй адрознасцю яна не абавязана свядомай і наўмыснай дзейнасці, якая ставіць сабе задачу культываваць свае групавыя рысы. Усе інстытуцыі і арганізацыі, што існуюць і дзейнічаюць на абшары гэтай групы, існуюць і дзейнічаюць дзеля іншых прычын, яны не з’яўляюцца функцыяй адрознасці этнічнай групы”[38].

Этнічнае згуртаванне нярэдка не валодае таксама агульнай назвай, якая ахоплівае ўсіх яго членаў. Бывае, што назва з’яўляецца агульнай для некалькіх этнічных згуртаванняў, ахоплівае толькі частку згуртавання (мае рэгіянальны характар) або дамінуе акрэсленне «я — мясцовы» або назва, абумоўленая тапаніміяй. Падпарадкаванне такой тэрміналогіі часта ёсць толькі ўсведамленне назвы, а не прыналежнасць да больш шырокай гістарычна-культурнай супольнасці (так адбываецца асабліва тады, калі назвы не маюць выразнага рэлігійнага суаднясення).

Шмат разоў падкрэслівалася як канстытутыўнае, так і вылучальнае значэнне мовы для этнічных груп (згуртаванняў), і, асабліва, нацый у нашай частцы кантынента (нягледзячы на існаванне адступленняў ад гэтага — напрыклад, харваты і сербы). Увогуле можна сказаць, што мова можа выконваць — у рамках даследчыцкай праблематыкі дадзеных разважанняў — дзве асноўныя функцыі. Па-першае, як складнік прывычнай сувязі яна з’яўляецца сродкам камунікацыі. «Такая мова здаецца большасці людзей адзіным натуральным спосабам зносінаў, бо ж у традыцыйных культурах чужынец, які не разумее мовы, успрымаецца як нямы або барбар»[39]. Па-другое, мова можа кваліфікавацца як вартасць сама па сабе, істотны складнік ідэалогіі, які правільна тлумачыць людзям блізкі і далёкі свет, незалежна ад яго штодзённай функцыі інструмента камунікацыі з акружэннем. Першая функцыя выразна бліжэйшая этнічнай групе. Мова часта вызначае межы падзелу на сваіх і чужых, бо яна цягне за сабой тую частку культуры, якая з’яўляецца істотным складнікам свойскасці. Мова робіць магчымым блізкі грамадскі і псіхічны кантакт. «Свае — гэта тыя, — піша Ёзаф Абрэмбскі, — хто ўмее ўключыцца ў гульню стэрэатыпных зваротаў і канвенцыйных формул, хто рэагуе на словы суразмоўцы паводле вядомага яму набору каментараў і выклічнікаў, хто свае эмоцыі маніфестуе з дапамогай тых самых сімвалаў, хто выкарыстоўвае тыя самыя праклёны і amitiés, карыстаецца той самай тэхнікай жартаў, і мова каго (незалежна ад нязначных мясцовых адрозненняў) — эўфанічная, г. зн. гучыць у суладдзі з уласнай сістэмай суразмоўцы, не выклікае смешных асацыяцый і не сутыкаецца з непаразуменнямі і тармажэннем у слухача. Чужыя — гэта тыя, хто гэтым умовам не адпавядаюць»[40].

Гаворкі плебейскіх супольнасцяў, якія не валодаюць „уласнай” літаратурнай мовай, звычайна не сфармавалі такога запасу адцягненых паняццяў, які неабходны для асэнсаван ня свету ў ідэалагічных катэгорыях, ва ўсёй яго неаднарод насці і шырыні. Нягледзячы на прывязанасць да сваёй мовы (дыялекта) сяляне звычайна ўсведамлялі яе „простасць”, нармальным лічылі тое, што панская мова адрозніваецца ад іхняй, што яна „лепшая”, вартая таго, каб на ёй пісаць. Тое, што ўласнай мове ў такіх выпадках не прыпісваецца ідэалагічнага (аўтатэлічнага) вымярэння, прыводзіла да таго, што ў такіх выпадках значна лягчэй, чым гэта мае месца ў нацыянальнай супольнасці, адмаўляюцца ад сваёй мовы на карысць іншай у сітуацыі, калі паўсюдна з гэтага адчувалася карысць. Такія сітуацыі часцей узнікалі на памежжах, дзе дзвюхмоўе нярэдка вяло да паступовага прыняцця больш прыдатнага (незалежна ад таго, з якіх прычын) сродку зносінаў.

„Цалкам рэфлексіўнае пачуццё культурнай адрознасці, — заўважае А. Класкоўская, — не з’яўляецца абавязковай умовай захавання рысаў, уласцівых дадзенай культуры”[41]. „Удзел у этнічных культурах, — піша тая самая аўтарка, — асабліва элементарных або традыцыйных і частковых, мае прывычны, менш рэфлексіўны характар. Гэты ўдзел з’яўляецца справай штодзённай практыкі, а не свядомасці”[42]. Этнічная група не валодае дакладным ідэалагізаваным вобразам самой сябе. Яна не ў стане паглядзець на сябе збоку як на адну з многіх (прынамсі ў пэўных адносінах раўнацэнных) частак свету, які адрозніваецца ў грамадскім і культурным плане. Міжпакаленная перадача элементаў уласнай культуры асвечана традыцыяй, пачуццём іх свойскасці і прыдатнасці, яна не вынікае з іх ідэалагізацыі. Як заўважае Абрэмбскі, „этнічная група не валодае разбудаванай, крышталізаванай і інтэграванай этнічнай свядомасцю, г. зн. комплексам сістэматы заваных і ўзгодненых між сабой канцэпцый, які праз пэўную ўяўленчую схему трактуе ўласную групавую рэчаіснасць… Уласны вобраз ёсць толькі адбітак тых кантрастаў, на падставе якіх якая-небудзь этнічная група вызначае адрознасць іншых груп. Усё, што група ацэньвае як сваё, уласнае, як тое, што адрознівае яе ад іншай этнічнай групы, ставіцца ў гэтую сувязь як антытэза тых рысаў, якія складаюць адрознасць чужой групы… Уяўленчую рэчаіснасць этнічнай групы вызначаюць, такім чынам, не столькі ўласныя і арыгінальныя ўяўленні пра сябе, колькі яе ўяўленні пра суседнія этнічныя групы і ўяўленні гэтых груп пра яе. Пачуццё адрознасці тут заўсёды дамінуе над усведамленнем супольнасці”[43]. Таму самасвядомасць — у этнічным вымярэнні — з’яўляецца толькі ў працэсе канфрантацыі з іншымі, мае як бы другасны характар. Рэфлексія над непадобнасцю „чужых” выразна пераважае над аўтарэфлексіяй, спасціжэннем сваёй культурнай існасці. Стэрэатыпізацыі падлягаюць хутчэй іншыя шляхам суаднясення з уласнай звычайнасцю.

Аднак, сцвярджае У. Паўлючук, нягледзячы на „адсутнасць уласнай ідэалогіі этнічная група бароніць сваю інтэгральнасць, звычайна пасіўна супраціўляючыся любым інавацыям, часам актыўна, у выглядзе натывістычных, айчынных рэлігійных рухаў”[44].

Пачуццё свойскасці, якое аб’ядноўвае этнічную групу, вынікае з выкарыстання той самай мовы, з агульнай маралі, агульнасці стылю жыцця (што выключае паноў). Таксама яно паходзіць з вонкавага выгляду, адзення, якое вызначае статус адзінкі, прыпісвае яе да пэўнай групы, хоць часам таксама выяўляе яе індывідуальнасць. Вынікам гэтага з’яўляецца схільнасць да эндагаміі ў межах этнічнай групы.

„Чужы” — гэта той, хто гаворыць на іншай мове, інакш апранаецца (выглядае), інакш паводзіць сябе, каму прыпісваюцца іншыя псіхічныя рысы. Непадобнасць у большай або меншай ступені мае пеяратыўнае вымярэнне, успрымаецца эмацыйна, аднак не павінна азначаць варожага стаўлення (дамінаваць можа, напрыклад, іронія). Нягледзячы на тое, што ў наяўнасці выразная схільнасць да стэрэатыпізацыі чужой групы, якая палягае на максімальным выяўленні (высмейванні) рысаў, адрозных ад тых, якія прыпісваюцца сабе, вобраз гэтай групы «аднак, не існуе як якая-небудзь гатовая, нязменная і вядомая кожнаму ў роўнай ступені схема»[45]. Стэрэатып не мае характару комплекснага ідэалагічнага апісання асобнай групы ў сукупнасці яе грамадскага жыцця, але аб’ядноўвае толькі яго фрагменты.

Апісваючы сувязі, якія аб’ядноўваюць этнічную групу, можна спаслацца на паняцце першабытнай групы. Наогул, гэта група невялікая, з сувязямі, якія абапіраюцца на непасрэдныя кантакты, наступствам чаго з’яўляецца уніфікацыя істотных для групы вартасцяў, узораў паводзінаў, нават рысаў асобы, стварэнне канфармісцкіх установак, моцны грамадскі кантроль, які ахоплівае сукупнасць паводзінаў і індывідуальнасцяў сваіх членаў. У ёй выступае выразная схільнасць да гамагеннасці на розных узроўнях, а на ўзроўні адзінкі — моцная эмацыйная прывычная сувязь з групай (а, хутчэй, з яе членамі). Этнічная група — гэта супольнасць, тэрытарыяльна абмежаваная адносна невялікай прасторай; часта яе таксама адрознівае значная ступень грамадскай, культурнай ізаляцыі.

Карыстаючыся тэрміналогіяй Станіслава Асоўскага, можна сказаць, што этнічную групу трэба разумець «дыстрыбу тыўна», а не «калектыўна»[46]. Гэта азначае, што салідарнасць, якая аб’ядноўвае адзінкі з групай, ёсць наступства сувязі адзінак з паасобнымі членамі групы, а не вынік стасунку адзінак да групы як ідэалагізаванага цэлага. Гэта сувязь фармуецца, абапіраючыся на набор рысаў з акрэсленай, у пэўнай ступені зменнай, канфігурацыяй і інтэнсіўнасцю. Недахоп трывалай адназначнай сувязі паміж аб’ектыўнымі і суб’ектыўнымі рысамі вядзе да таго, што этнічнасць трэба разглядаць як пэўны канструкт, катэгорыю аналізу грамадства, а не як паняцце, якое адлюстроўвае рэальныя, адназначна акрэсленыя межы дадзенай сукупнасці, што адрозніваюць універсальную структуру яе істотных рысаў (агульную для розных этнічных супольнасцяў) . Этнічнасць (асабліва зразуметая шырэй, чым этнічнасць згуртавання) змяняецца ў часе і прасторы. Субстытуцыі могуць падлягаць часам нават яе карэнныя вартасці — істотныя элементы этнічнай сувязі. Гэта абумоўлена працэсамі, якія адбываюцца ў паасобных частках дадзенага этнічнага абшару, у значнай ступені гэтыя працэсы яе адрозніва юць (напрыклад, падзеленыя ў ХIХ стагоддзі на праваслаў ную і уніяцкую часткі Украіна і Румынія).

Этнічныя сувязі вынікаюць з пачуцця свойскасці групы, а не этнічнай свядомасці як выразна акрэсленага бачання ўласнага згуртавання — якое ў такім спосабам развітай форме ў прынцыпе не існуе (хоць часам вымалёўваецца, асабліва ў кантактах з «чужымі»). У пэўнай ступені, аднак, можна гаварыць пра этнічную тоеснасць (якая вынікае з адносінаў, што існуюць паміж адзінкай і групай). Гэтая тоеснасць, зрэшты, слаба аформлена, на што ёсць шмат прычын. У свядомасці членаў этнічнай групы яна (група) слаба зафіксава ная як нешта большае, чым простае згуртаванне адзінак, якое акрэслівае ўзровень адносінаў паміж ёй і адзінкай. Трэба памятаць таксама пра тое, што для народных масаў даіндустрыяльнай эпохі характэрна слабае фармаванне тоеснасці наогул (слабае адчуванне адзінкай сябе як суб’екта), што вынікае, між іншым, са значнай ступені прыняцця свайго месца ў грамадскай структуры (у сэнсе пачуцця прыпісанасці да яго, якое не падлягае змене), слабасці вартасцяў персаналістычнага тыпу. А. Класкоўская піша, што ў выпадку першапачатковай этнічнай групы «не лічыцца неабгрунтаваным, што гэтая «тоеснасць» з’яўляецца, хутчэй, справай прывычнай дзейнасці, чым самазваротнай рэфлексіі»[47]. Умацаваць узровень тоеснасці могуць канфлікты, якія ўзнікаюць паміж членамі розных этнічных групаў, калі яны сутыкаюцца паміж сабой.

Этнічная тоеснасць — гэта перадусім грамадская, а не асабістая тоеснасць. Этнічная тоеснасць — гэта ўспрыманне сябе праз прызму свойскасці акружэння, фіксацыя ў сабе тых самых рысаў, што і ў іншых людзей, таго, што аб’ядноўвае з іншымі, што з’яўляецца тыповым. Адрозненні адзінкавых рысаў успрымаюцца хутчэй на ўзроўні рэфлексіі псіхічнай прыроды — а не сацыялагічнай, у тым сэнсе, што яны не з’яўляюцца вартасцю з этнічнага пункту гледжання. Таму гэтыя адрозненні хутчэй адчуваюцца як пакутлівая іншасць, а не ўласны ўклад у этнічнасць. У даіндустрыяль ных, калектыўных супольнасцях, якія толькі ў нязначнай ступені прымаюць плюралізм, адрозненні наогул сутыкаюцца з грамадскім асуджэннем[48]. Таму таксама асабістая тоеснасць у супольнасцях гэтага тыпу сфармавана вельмі слаба. Разрыў паміж грамадскай і асабістай тоеснасцю, які часам з’яўляецца ў этнічнай групе, калі нават і існуе, аднак ён вельмі слабы з прычыны не вельмі выразнай сфармаванасці ўсёй сістэмы тоеснасцяў, слабага пачуцця аўтарэфлексіі, адсутнасці ідэалагізацыі групавой этнічнасці.

Падсумоўваючы сказанае вышэй, можна прыняць, што этнічная група — гэта супольнасць з высокай ступенню культурна-прасторавай замкнёнасці, аб’яднаная прывычнымі сувязямі, пачуццём свойскасці ў дачыненні да ўласцівай ёй культуры. Гэтая супольнасць моцна звязана з традыцыяй і арыентавана на існаванне ў значнай ступені ў нязменнай форме (жыве сённяшнім днём як узнаўленнем мінулага). Яна этнічна не арганізаваная, адносна аднародная ў культурным (моўным) плане, характарызуецца дастасаваннем катэгорыі „мы” толькі ў сферы непасрэднага асабістага досведу ў межах вёскі, парафіі, ваколіцы. Яна не валодае выразна сфармаваным усведамлен нем сваёй групавой адрознасці ў поўнай, ідэалагізаванай форме, затое на ўзроўні адзінак характарызуецца этнічнай (культурнай) тоеснасцю з нізкім узроўнем аўтарэфлексіі. Пачуццё этнічнасці месціцца ў межах паняцця С. Асоўскага „прыватнай радзімы”, ахоплівае наогул дапісьмовы народ і ў прынятым тут разуменні ўласціва перыяду феадалізму і пачаткам капіталізму, калі фармальна (у феадалізме) і фактычна (у пачатках капіталізму) грамадскія бар’еры, якія робяць немагчымымі больш шырокія кантакты, яшчэ не былі зруйнаваны.

Нацыя

Пішучы аб працэсах фармавання нацый, Бенедыкт Андэрсан называе нацыю „ўяўленай супольнасцю”[49]. Ён разглядае феномен нараджэння нацыянальнай „уяўленасці” на ўзроўні эліт, аднак не прысвячае непасрэднай тэарэтычнай увагі сувязям паміж гэтай „уяўленасцю” і онтычным статусам нацыі. „Тое, што нацыя — гэта „ўяўленае адзінства», — піша Эрнст-Вольфганг Бёкэнфёрдэ, — якое абапіраецца на распаўсюджаныя ўяўленні, не пярэчыць яе рэальнасці і рэальнай сіле ўздзеяння. Яе вызначэнне як imagined community (як прапануе Б. Андэрсан) не адмаўляе ні яе рэальнасці, ні сілы дзеяння; таксама супольныя аб’ектыўныя ўяўленні канстытую юць грамадскую рэчаіснасць, якая з’яўляецца канкрэтна сцверджанай рэчаіснасцю і дае пачатак разнастайным дзеянням”[50]. Нацыя — гэта супольнасць з невыразна акрэсленымі межамі, яна, аднак, валодае рэальным грамадскім зместам. Паколькі нацыя з’яўляецца вялікай супольнасцю, павінна існаваць (па-над сувязямі, што непасрэдна аб’ядноўваюць невялікую частку яе членаў) усвядомленае на ўзроўні адзінак (хоць, як правіла, дыферэнцыяванае) моцна ідэалагізаванае бачанне агульнасці ўсіх яе членаў. У гэтым сэнсе нацыя, як і кожная вялікая грамадская група, з’яўляецца прыдуманай супольнасцю. У нашых развагах нацыя трактуецца тыпалагічна ў прынятых ва ўступе часавых і тэрытарыяльных межах.

Мы лічым нацыяй супольнасць, якая характарызуецца максімальным грамадскім пашырэннем нацыянальнай сувязі, а таксама яе максімальнай (у адносінах да іншых супольнас цяў грамадскай макраструктуры) інтэнсіўнасцю. Нацыяналь ная сувязь абапіраецца на нацыянальную свядомасць (і тоеснасць), якая знаходзіць свой выраз у нацыянальнай ідэалогіі. З’яўляючыся культурнай супольнасцю, у нацыянальнай ідэалогіі нацыя трактуецца гістарычна як з пункту гледжання мінулага, так і з пункту гледжання будучыні, яна лічыцца вартай рэалізацыі мэтай грамадскіх дзеянняў і забяспечана моцнай пазітыўнай маральнай ацэнкай. У Цэнтральна-Усходняй Еўропе яе істотным складнікам з’яўляецца мова як элемент, што канстытуюе нацыі і адначасова размяжоўвае іх. Наяўнасць нацыянальнай супольнасці вымагае інстытуцыяналізацыі нацыянальнага жыцця, што, наогул, выяўляецца ў схільнасці да стварэння ўласных дзяржаўных структур.

Нацыя фармавалася ва ўмовах распаду або значнага паслаблення сувязі і структур, якія характарызуюць даіндустрыяльныя супольнасці. Пераход ад данацыянальнага грамадства (феадальнага) да нацыянальнага быў эвалюцыяй ад грамадства як збору лакальных супольнасцяў з моцна сфармаваным партыкулярызмам да масавага грамадства. Шацкі зазначае, што „нараджэнне нацыі тут, па сутнасці, тое самае, што нараджэнне сучаснага грамадства і з гэтай прычыны з’яўляецца ў найвышэйшай ступені рэвалюцыйнай падзеяй”[51]. Адначасова нацыянальная сувязь адрозніваецца ад сувязі, уласцівай грамадству, якая „мае інструментальныя, практычныя, прадметныя рысы”[52]. Па сваёй прыродзе нацыя належыць хутчэй да таэнісаўскай Gemeinschaft (супольнасці), чым да Gesellschaft (грамадства), паколькі развіццё апошняга на працягу ХIХ і ХХ ст. не засталося без уплыву на эвалюцыю нацыянальнай супольнасці. Працэс фармавання нацыі суправаджаўся зрынаннем праўна санкцыянаваных грамадскіх бар’ераў, узрастаннем гарызантальнай і вертыкальнай грамадскай мабільнасці, распаўсюджваннем адукацыі і, такім чынам, значным павелічэннем прытоку інфармацыі і грамадскіх ідэй. Станавыя сувязі былі заменены слабейшымі — класавымі.

„Нацыя і нацыянальная культура складаюць моцна звязаныя паміж сабой паняцці, — піша А. Класкоўская. — Першая мае характар чыста сацыялагічны, суадносіцца з чалавечага згуртавання. Агульнасць культуры ўласцівая кожнай грамадскай групе. Аднак для нацыі яна з’яўляецца асабліва складаным канстытутыўным чыннікам, які ахоплівае асабліва вялікі абсяг вартасцяў. Адначасова гэты абсяг пазбаўлены выразных межаў”[53]. Нацыя — гэта культурацэнтрычная супольнасць. Яна ўзнікае не толькі (не столькі) дзякуючы таму, што паасобныя супольнасці адрозніваліся паміж сабой сваімі культурамі (так было цягам тысячагоддзяў), але перадусім дзякуючы наданню культуры вышэйшага значэння ў працэсе пабудовы ўласнай панадлакальнай, панадпрывычнай, ідэалагічнай супольнасці. «А таму, — апісвае гэты працэс Эрнест Гелнер, — трэба шанаваць культуру непасрэдным спосабам, праз яе самую»[54]. Фармаванне нацыятворчых працэсаў суправаджалася ўзрастаннем значэння культурнай тоеснасці, а таксама развіццём ідэалагіч на моцна выяўленага бачання культурнай супольнасці. Напачатку паказаныя (часам створаныя) нешматлікімі ініцыятарамі сучасных нацыянальных рухаў межы культурных падзелаў з часам станавіліся грамадскімі фактамі, якія выразна падзялялі супольнасці паводле катэгорый, што пачаткова былі слаба выяўлены (а перадусім не ідэалагізаваны) у свядомасці масаў.

Народы ўзнікаюць у выніку не заўсёды аднолькавых набораў чыннікаў. Яны адрозніваюцца фактарамі, якія ствараюць іх агульнасць, не толькі ўстаноўкамі, але і паводзінамі, што з іх вынікаюць, ступенню інтэнсіўнасці нацыянальнай сувязі ва ўсім грамадстве, і ў яго паасобных класах і слаях. Элементы нацыянальнай культуры ў розных слаях грамадства па-рознаму звязаны міжсобку, па-рознаму ерархізава ны, і розныя з іх выконваюць ролю карэнных вартасцяў (Смоліч) або ствараюць канон нацыянальнай культуры (Класкоўская). Змястоўнае напаўненне паняцця нацыі падлягае пастаянным, хоць і павольным зменам. Нацыя — гэта дынамічная супольнасць. Змяняюцца (што асабліва відаць у рамках значных адрэзкаў часу) крытэрыі нацыянальнай прыналежнасці. С.Асоўскі зазначае, што «ідэалогіі розных народаў не супадаюць паводле аб’ектыўных крытэраў, што вызначаюць нацыянальнае згуртаванне»[55].

З прычыны адсутнасці канкрэтных рысаў культуры, якія маглі б быць прызнаны істотнымі і адначасова былі б агульнымі для ўсіх народаў, пабудова дэфініцыі нацыі можа абапірацца на такія агульныя рысы, як нацыянальная сувязь, нацыянальная свядомасць і нацыянальная тоеснасць. Можна таксама ствараць паняцце нацыі як ідэальнага тыпу, уключаючы ў яго такія канкрэтныя рысы, як, напрыклад, мова, разумеючы пры гэтым, што не ва ўсіх выпадках яны аб’ядноўваюць або раздзяляюць народ. Аднак у даследаваным рэгіёне яны выступаюць настолькі часта, што могуць лічыцца істотнымі, каб такім чынам сканструяванае паняцце нацыі было карысным з эўрыстычнага пункту гледжання, выконвала ролю прыдатнага даследчага інструмента. У Цэнтральна-Усходняй Еўропе нацыі ўзнікалі, грунтуючыся на ўласнай этнічнасці. Асноўным вызначальнікам этнічных падзелаў і адначасова галоўным элементам культуры, што канстытуюе нацыянальную свядомасць і, адпаведна, саму нацыю, была мова. Мова цягнула за сабой тыя элементы культуры, якія можна было прызнаваць у якасці звязанага з ёй культурнага комплексу. У працэсе фармавання нацыі мова падлягала ідэалагізацыі, выходзіла па-за межы ролі, якой валодала, будучы элементам прывычнай сувязі, сродкам зносінаў, станавілася вартасцю сама па сабе, часта галоўным элементам нацыянальнай ідэалогіі.

Адступленнем ад абавязковага ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе правіла, паводле якога межы нацыянальных супольнасцяў фармаваліся ў адпаведнасці з пашырэннем адпаведных моў, з’яўляюцца харваты, якія маюць агульную літаратурную мову з сербамі, аднак адрозніваюцца ад іх рэлігіяй. Звычайна ў працэсе фармавання нацый рэлігія мела вялікае значэнне там, дзе яе пашырэнне супадала з этнічнымі (моўнымі) межамі. Затое наогул на ўзроўні этнічных вясковых супольнасцяў рэлігія канкуравала з нацыяй дзякуючы эмацыйнаму ўспрыманню рэлігіі, бо абедзве супольнасці, нацыянальная і рэлігійная, прынцыпова адрозніваюцца паміж сабой. „Розніца паміж цяперашняй, еўрапейскай нацыянальнай супольнасцю і супольнасцю вернікаў, — сцвярджае Анджэй Заянчкоўскі, — уяўляе сабой від «філасофскай» арыентацыі: нацыя з гэтага пункту гледжання арыентавана гістарычна і абмежавана ў часе (нават у тым выпадку, калі для прапускан ня праз сябе нацыянальнага зместу яе членамі характэрным з’яўляецца ідэалагічнае месіянісцкае ўвянчанне), тады як філасофская арыентацыя супольнасці вернікаў трансцэндэнтная і надгістарычная. Нацыя ў свядомасці яе членаў — з гэтага свету і тут мае выканаць сваю місію…”[56]. Адначасова са сваім умацаваннем нацыянальная супольнасць падпарадкоўвала сабе рэлігію — у яе грамадскім (свецкім), зямным, а не трансцэндэнтным вымярэнні. Моцныя эмоцыі, калісьці вызваленыя рэлігіяй у Еўропе, падлягалі цягам апошніх стагоддзяў выразнаму аслабленню, часткова на карысць ідэнтыфікацыі з нацыяй. Інакш гэтыя працэсы працякалі на ўзроўні згуртаван ня, дзе ў грамадскай, свецкай сферы выразна адчуваецца прымат нацыі (рэлігія неаднойчы станавілася істотным элементам нацыянальнай ідэалогіі, культурным вызначнікам асобнасці супольнасці). Іначай гэта адбываецца на ўзроўні адзінак, на які (у сферы сакрум) рэлігія ўсё больш уводзілася.

На працягу значнай часткі двух апошніх стагоддзяў (падобна, пераломным этапам была тут першая сусветная вайна) з нацыянальнай сувяззю заўсёды канкуравала класавая сувязь. Паступова выявілася, што нацыянальная салідарнасць выразна пераважыла класавыя сувязі і сувязі наднацыяналь нага характару. Велізарны ўплыў на фармаванне народаў аказалі эліты, праз творчасць і ўстаноўкі якіх адбываецца канфрантацыя з іншымі народамі.

«Інтэлектуалы, — піша Юзаф Халасіньскі, — ствараюць гісторыю сваіх грамадскіх групаў… Элементарныя супольнасці не маюць гісторыі, бо яны не маюць інтэлектуалаў. Яны папросту існуюць. Тут месціцца істотная розніца паміж сацыялагічным паняццем народу ў адрозненне ад нацыі. Нацыя — гэта не толькі твор гісторыі, але яна гістарычная і па сваёй сутнасці; да нацыянальнага самапазнання належыць гістарычная свядомасць і імкненні развівацца. Так зразуметую нацыю немагчыма ўявіць без інтэлектуалаў, без «інтэлігенцыі»[57]. Наколькі ў этнічнай культуры мінулае ўтрымліваецца ў вусна перадаваных легендах, наколькі яно хаатычнае, неспарадкаванае з пункту гледжання храналогіі, а будучыня з’яўляецца ўзнаўленнем сучаснасці (спадзяюцца хутчэй на змены колькаснага характару, а не якаснага), настолькі ў нацыі гістарычны час мае лінейнае вымярэнне, гістарычная свядомасць з’яўляецца спарадкаваным, ідэалагізаваным (суаднесеным са сферай нацыяналь ных вартасцяў) і перадаваным пісьмовым шляхам вобразам уласнай гісторыі. У гэтым вобразе будучыня ёсць бачанне ўласнай нацыі як супольнасці, што здольна пераўтварацца. Гістарычная свядомасць, зразуметая як складнік нацыянальнай свядомасці, нярэдка з’яўляецца зборам элементаў, якія ўзяты сінхронна, без шторазовага суаднясення з мінулымі рэаліямі, несуладных міжсобку, якія даюць неаднолькавую магчымасць інтэрпрэтацыі тэрытарыяльнага і грамадскага пашырэння ўласнай нацыі, адчування таго, што з’яўляецца ўласна нацыяналь ным. Гэта прыводзіць да канфліктаў з іншымі нацыямі.

«Нацыя, — піша Станіслаў Асоўскі, — гэта стабільная тэрытарыяльная група такой велічыні, што яе згуртаванасць не можа грунтавацца на асабістых кантактах. Гэтая тэрытарыяльная група не абавязковая ў экалагічным сэнсе, але абавязковая ў ідэалагічным сэнсе»[58]. Еўрапейскія нацыі (калі выключыць некаторыя супольнасці, што жывуць у дыяспары) валодаюць уласнымі ідэалагічнымі радзімамі, тэрытарыяльнае вымярэнне якіх выразна засведчана. Гэта, аднак, не азначае, што межы «нацыянальнай тэрыторыі» былі заўсёды дакладна вызначаны, часта цягам гісторыі яны яны змяняліся[59]. Тэрытарыяльныя сепаратызмы спрыялі падзяленню людзей на групы. Становячыся членам ерархізаванай сістэмы меншых і большых грамадскіх групаў, чалавек парадкаваў грамадска -культурны свет такім чынам, каб не жыць у асяроддзі, пазбаўленым крытэраў-арыенціраў. Воляю жыцця ён ствараў свет грамадскіх дыстанцый, пазначаючы сваё асяроддзе ў залежнасці ад патрабаванняў эпохі. Схільнасць да падзелу людзей на групы вынікае, як мяркуюць некаторыя сацыябіёлагі, не толькі з псіхічна-грамадскіх прычын, але таксама і з біялагічных, што спрыяюць выжыванню[60]. Нацыя — гэта вынік пэўнай грамадска-культурнай сістэмы (яна першапачаткова ўзнікла ў Еўропе) і чалавечай патрэбы ў далучэнні да грамадства. Нацыя — гэта гістарычна абмежаваная супольнасць, якая ўсведамляе сваё месца ў часе і прасторы.

Нацыянальны сепаратызм часта знаходзіць свой выраз у абвяшчэнні прэтэнзіі выключнасці ў дачыненні да нацыяналь най тэрыторыі, а трактуючы народ як суб’ект гісторыі, выяўляе імкненне да валодання нацыянальнай суверэннасцю. Разуменне нацыі як аўтатэлічнай і суверэннай супольнасці, як і моцная схільнасць да інстытуцыяналізацыі нацыянальнага жыцця выразна адрозніваюць нацыю ад этнічнай групы. Нацыі, як вялікія, ідэалагізаваныя грамадскія групы, не могуць існаваць, абапіраючыся выключна на непасрэдныя кантакты, што характары зуюць, напрыклад, этнічную групу. Ідэалагічныя сувязі, якія іх аб’ядноўваюць, магчымыя толькі ў супольнасцях, што валодаюць пісьменнасцю[61]. Працэс нацыянальнай сацыялізацыі адбываецца шляхам напісанага слова і інстытуцый, якія робяць магчымымі ўсведамленне сферы нацыянальных вартасцяў. Гэтыя вартасці ўзнікаюць звычайна па-за межамі штодзённых, непасрэдных міжасабовых кантактаў, што арганізуюць быццё нацыі як складанай, актыўнай грамадскай супольнасці.

Інстытуцыяй, якая арганізуе працэс нацыянальнай сацыялізацыі, падтрымлівае актыўнае (скіраванае ў бок развіцця) вымярэнне нацыі, умацоўвае пачуццё валодання нацыяналь най суверэннасцю і дае нацыі інстытуцыяналізаваныя формы яе быцця, з’яўляецца дзяржава. Наколькі нацыя мае аўтатэлічны характар, настолькі дзяржава — мэтанакіраваны. На думку Знанецкага, нацыя — гэта арганізаваная група, але не на прынцыпе ўлады (прымусу), як гэта мае месца ў выпадку дзяржавы, але на прынцыпе пяршынства, дабраахвотнага падпарадкавання культурным лідэрам, якія дзейнічаюць „галоўным чынам пры дапамозе пісьма і друку як інструментаў пашырэння і ўмацавання нацыянальных вартасцяў”[62]. Аднак дзяржаву можна трактаваць не толькі як арганізацыйную форму нацыянальнага быцця або як структуру, па сваёй сутнасці прынцыпова адрозную ад нацыі, але таксама як складнік нацыянальнай свядомасці, культурны элемент зместу паняцця нацыі (а таксама як чыннік фармавання нацыі). Увогуле дзяржава выконвала ў працэсах фармавання заходнееўрапейскіх нацый адны функцыі, а ў развіцці гэтых працэсаў у нашай частцы кантынента — іншыя.

Нацыя забяспечана моцнай пазітыўнай маральнай ацэнкай, і гэтым адрозніваецца (поруч з рэлігійнай супольнасцю) ад іншых згуртаванняў, што ствараюць грамадскую макраструктуру. Рэгіянальныя, прафесійныя, класавыя згуртаванні не валодаюць (або валодаюць у значна меншай ступені, чым нацыя) маральным вымярэннем. Паняцце здрады ўласнай нацыі таўруецца асабліва моцна.

У параўнанні з этнічнай групай нацыя — гэта супольнасць, якая выразна больш адкрытая вонкавым уплывам; нацыя здольная да свядомага ўспрымання вартасцяў і ўзораў паводзінаў, якія прыйшлі з іншых культур, і ў пэўныя перыяды іх прымае. Нацыя таксама больш экспансіўная і актыўная (гэта звязана з ідэалагізаваным характарам сувязяў, што яе злучаюць, з мацней пазначанай сферай ідэнтычнасці), а таксама сацыяльна (напрыклад, класава) і ў пэўнай ступені культурна (напрыклад, рэлігійна) дыферэнцыяваная. Нацыя — гэта супольнасць, якая ўзнікла ў сучасным, індустрыяльным, масавым грамадстве ў выніку грамадскіх зменаў, якія адбыліся ў Еўропе ў XIX i XX ст.; нацыя сама мадэрнізуе сваё акружэнне[63]. Л. Грынфельд лічыць, што нацыя з’яўляецца „канстыту тыўным элементам мадэрнізацыі” [64], а Энтані Сміт сцвярджае, што нацыі „стаюцца шляхам самаахвярнасці, інструментам сацыяльнай мабілізацыі і арэнай рэвалюцыі”[65].

Карл Дойч трактуе нацыю як „супольнасць зносінаў”. „Цяпер зразумела, — піша Дойч, — чаму мы сутыкаемся з відавочнымі выключэннямі з прывычных апісанняў нацыі ў катэгорыях агульнасці мовы, характару, памяці або гістарычнага мінулага. Таму што наяўнасць або адсутнасць якога-небудзь чынніка не бярэцца пад увагу, але папросту ўлічваецца наяўнасць дастатковых камунікацыйных палягчэнняў, якія настолькі дапаўняюць адно аднаго, што ў выніку даецца нешта цэлае. Карацей кажучы, тое, што тут прапануецца, з’яўляецца функцыянальнай дэфініцыяй нацыянальнасці. Нацыянальная прыналежнасць перш за ўсё грунтуецца на разбудаваным папаўненні грамадскіх зносінаў. Яна грунтуецца на здатнасці да больш выніковых зносінаў і ў больш шырокім ахопе з членам адной вялікай групы ў параўнанні з чужымі»[66]. Відавочна, што ў супольнасцях масавых зносінаў павінна была заняпасці традыцыйна разуметая этнічная група. Гэта, аднак, не азначае, што грамадскія сувязі індустрыяльнай эпохі (з неабходнасці ўжо панадпрывычныя, ідэалагізаваныя) павінны былі стварацца, абапіраючыся на змест, які мы цяпер называем нацыянальным. Не кожная панадпрывычная, камунікацый ная сістэма суаднясенняў павінна мець нацыянальны характар (нават пры шырокім разуменні паняцця нацыі).

Свядомасць членаў нацыянальнай супольнасці забяспечана зместам моцна ідэалагізаванага характару. „Нацыяналь ная свядомасць, — піша У. Паўлючук, — гэта самасвядомасць, самадэфініцыя, самавызначэнне, гэта ўсведамленне існавання асобных нацыянальных вартасцяў, сімвалаў групавой еднасці, якія культывуюцца паводле жадання або патрэбы «быць народам»”[67]. Яе можна даследаваць, асабліва як калектыўную нацыянальную свядомасць, шляхам аналізу паўсюдна прызнаванай нацыянальнай ідэалогіі, якая з’яўляецца формай праяўлення нацыянальнай свядомасці і адначасова інструментам распаўсюджвання нацыянальных вартасцяў, бачаннем сябе, якое аб’ядноўваецца са звычайна слабей адлюстраваным вобразам іншых, „чужых”. „Вобраз «іншага» (або іншых) згуртавання, — піша Эдвард Шылс, — не павінен быць вельмі значны ў калектыўнай нацыянальнай самасвядомасці. Ён, аднак, павінен прысутнічаць”[68].

Нацыя адрозніваецца ад этнічнай групы не толькі выразна сфармаваным і моцна выяўленым бачаннем сваёй адрознасці, але таксама значна большай ступенню сфармаван ня тоеснасці адзінак, што яе складаюць. Яна ўмацоўвалася ва ўмовах распаду феадальных структур, паслаблення калектыўнай ментальнасці, пашырэння персаналістычных ідэй. Працэс усё большага перарастання адзінкі ў суб’ект выклікаў разбудову сферы яе самасвядомасці. Іншай прычынай умацавання сферы тоеснасці была ідэалагізацыя катэгорый распазнан ня грамадскага акружэння, якія прасвятляюць адзінцы ўсё больш шырока адкрываны (падлеглы анаміі) грамадскі свет і насычаюць яго эмоцыямі. Пераход ад этнічнай прывычнасці да нацыянальнай ідэалагічнасці быў, у спрошчаным выглядзе, эвалюцыяй ад пасіўнай, безрэфлексіўнай руціны да ідэалагізаванай актыўнасці як вытворнай рэфлексіі над вобразам сябе і групы, членам якой з’яўляецца адзінка. Нацыя з’яўляецца формай групавой самаабароны ад тоеснасці членаў грамадстваў, што атамізуюцца і ўніфікуюцца.

Нацыянальная тоеснасць не заўсёды супадае з культурнай тоеснасцю. Гэта было відавочным на прыкладзе ініцыятараў нацыянальных плебейскіх рухаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе ХIХ ст., выхаваных па неабходнасці ва ўжо даўно сфармаваных культурах, блізкіх ім, хоць не на ўзроўні іх уласных нацыянальных суаднясенняў. Яны самі стваралі, разбудоўвалі сферу нацыянальных вартасцяў. Таксама магчымая двайная нацыянальная тоеснасць. А.Класкоўская паказвае на наяўнасць розных адносінаў паміж адзінкай і адначасова ўспрынятымі ёй (хоць у рознай ступені) многімі нацыянальнымі культурамі[69].

Эрнэст Рэнан пісаў пра нацыю як штодзённы плебісцыт, хоць на ўзроўні свядомасці людзі рэдка прыпісваюць сваім штодзённым дзеянням нацыянальнае вымярэнне (адступлен нем ад гэтага з’яўляецца, напрыклад, вайна)[70]. Народ належыць разумець калектыўна ў тым сэнсе, што салідарнасць, якая гуртуе адзінкі, з’яўляецца вынікам далейшага прымання групы як уласнай, ідэнтыфікацыі „з мэтамі і ўстаноўкамі, пастуляванымі для члена групы”[71]. Нацыянальная сувязь для пераважнай большасці членаў ужо сфармаванай нацыі з’яўляецца прыпісанай сувяззю, што вынікае з нараджэння ў пэўнай сям’і, выхавання (сацыялізацыі) у нацыянальным асяроддзі і нацыянальнай традыцыі. Свядомы пераход ад адной нацыі ў другую сустракаецца ў адзінкавых, а не ў масавых выпадках; ён адбываецца сярод дарослых адзінак, якія ўжо ўспрынялі нацыянальную сістэму вартасцяў. Сіла эмацыянальнай сувязі з імі прыводзіць да таго, што такія рашэнні з’яўляюцца цяжкімі і маюць значныя псіхічна-грамадскія наступствы. Прыняцце іншай культуры на этнічным узроўні або пад час натураліза цыі з’яўляецца намнога лягчэйшым.

Паводле пастаяннасці ўласцівых нацыі рысаў — асабліва магчымасці рознай сілы інтэнсіўнасці нацыянальнай сувязі — можна сказаць, што супольнасці могуць быць нацыямі ў меншай або ў большай ступені. Такое разуменне нацыі часта дазваляе пазбегнуць неабходнасці празмеру катэгарычных рашэнняў. Абмежаванне гэтай пазнавальн ай працэдуры выступае ў сітуацыі вызначэння нацыі як супольнасці, якая характарызуецца максімальнай (у адносінах да іншых супольнасцяў грамадскай макраструктуры) інтэнсіўнасцю сувязяў, што яе акрэсліваюць. Увядзенне гэтага адноснага тыпу парогу інтэнсіўнасці (што робіць магчымым тыпалагічную пабудову паняцця нацыі), толькі па дасягненні якога нацыя цалкам з’яўляецца нацыяй, выклікана выразна рознымі вынікамі калектыўнай чалавечай актыўнасці да і пасля яго дасягнення. Разуменне рысаў інтэнсіўнасці і пашырэння выключна ў паняццях іх параметрычнасці адносна нацыянальных сувязяў было б спрашчэннем, спрашчэннем было б таксама надаванне ім выключна тэхнічнага значэння. Даследчыкі спрабуюць шукаць набліжаныя да сучасных нацыянальных сувязі ў далёкай гісторыі. Аднак, адрозніваючыся ў адносінах да іншых супольнасцяў пашырэннем і інтэнсіўнасцю, колішнія супольнасці выклікалі сваёй наяўнасцю грамадскія наступствы, якія выразна адрозніваюц ца ад сучасных нацый. Яны іначай размяшчаюцца ў ерархіі супольнасцяў, і грамадскі кантэкст іх дзеянняў быў іншы. Тут маюцца на ўвазе не толькі колькасныя змены, але перадусім прынцыповыя якасныя змены нацыянальнай (і ўвогуле грамадскай) сітуацыі ў Еўропе апошніх двух стагоддзяў. Гэта выклікае пэўныя абмежаванні магчымасці ерархізавання нацыяналь ных супольнасцяў.

Таму можна сцвярджаць, што нацыя з’яўляецца супольнасцю з моцна ўсталяванымі сувязямі, якія вынікаюць з усведамлення яе членамі калектыўнага бачання сябе як культурна-гістарычнага адзінства. Нацыя з’яўляецца культурацэнт рычнай супольнасцю (злучанай прамежкавымі сувязямі, персаналізаванымі ў сваім ідэалагізаваным вымярэнні), аўтатэліч най (суверэннай у культурных адносінах), актыўнай, арыентаванай на развіццё (самапераўтварэнне). Гэтая супольнасць існуе праз інстытуцыялізацыю свайго грамадска-культурнага быцця. Яе з’ядноўваюць вартасці, якія адначасова структуры зуюць грамадства, класіфікуюць (ерархізуюць) яго адносна іншых, акрэсліваюць стасунак адзінкі да навакольнага свету, укараняюць яе ў ім. Яе членам блізкае мысленне ў катэгорыях «ідэалагічнай радзімы» Асоўскага, што ў агульнаграмадскім маштабе магчыма толькі ў сучасных супольнасцях, пазбаўленых трывалых грамадскіх (станавых) бар’ераў, у сукупнасцях з развітым узроўнем адукацыі, сістэмай культурнай і прасторавай камунікацыі.

Прадметам нашых разваг былі этнічна-моўныя (культурныя) нацыі, якія ўзніклі ў нашай частцы кантыненту, а не палітычна-дзяржаўныя, што дамінуюць на захадзе Еўропы і маюць сваю спецыфіку. Гэта, аднак, не азначае таго, што абедзве супольнасці адрозніваюцца паміж сабой настолькі прынцыпова, каб любое меркаванне, датычнае адной з іх, ніколі не магло стасавацца да другой. Несумненна, абодва тыпы нацый больш аб’ядноўваюцца, чым падзяляюцца ў параўнанні з іншымі супольнасцямі, што існуюць на ўзроўні грамадскай макраструктуры.

З польскай пераклаў Сяргей Запрудскі


[ 1 ] Да Цэнтральна–Усходняй Еўропы ў ХІХ ст. я б аднёс абшар, які распасціраецца паміж землямі, густа заселенымі рускамоўным насельніцтвам на ўсходзе, нямецкамоўным на захадзе i праваслаўным на поўдні, з поўначы абмежаваны Балтыйскім морам. Яе тэрыторыя супадала ў значнай ступені з межамі былой Рэчы Паспалітай, а таксама з Каронай св. Стэфана (беручы пад увагу таксама Чэхію і Славенію; здаецца, цяжка не далучыць тады да яе і нямецкамоўныя землі Аўстрыi). Гэты абшар паступова звужаўся на ўсходзе разам з ліквідацыяй уніяцкай царквы ў 1839 г., экспансіяй праваслаўя і рускай мовы. Нацыянальныя працэсы развіваліся на гэтай тэрыторыі ў многіх адносінах аналагічна да тых, якія праходзілі на землях Паўднёва–Усходняй Еўропы (праваслаўных, доўгі час падпарадкаваных Tурцыі).

[ 2 ] Гл. м.ін.: Radzik R. Formowanie się narodów w Europie Środkowo–Wschodniej // Kultura i Społeczeństwo. 1993, nr 4; Ён жа, Ewolucja narodowa spolecznosci Kresow Wschodnich // Kultura i Spoleczenstwo. 1991, nr 2; Ён жа, Idea narodu białoruskiego w drukach narodników grupy petersburskiego pisma „Гомoн“ // Slavia Orientalis. 1995, nr 3; Ён жа, Samookreślanie jako element świadomości etnicznej ludu białoruskiego w XIX wieku // Przegląd Wschodni. 1997, z. 3 (15).

[ 3 ] Гл. Kłoskowska A. Stereotypy a rzeczywistość narodowej identyfikacji i przyswojenia kultury // Kultura i Spoleczeństwo. 1993, nr 4. S. 41.

[ 4 ] Kuniński M. Myślenie modelowe w socjologii Maxa Webera. Wrocław, 1980. S. 14.

[ 5 ] Яна не тычыцца кожнага паасобнага факту нацыянальнай традыцыі, але апрабуе яе існаванне ў агульным сэнсе.

[ 6 ] На гэта звяртае ўвагу Aнтанінa Kласкоўскaя, калі піша пра групавую нацыянальную тоеснасць: Kłoskowska A. Konwersja narodowa i narodowe kultury. Studium przypadku // Kultura i Spoleczeństwo. 1992, nr. 4. S. 12.

[ 7 ] Holly R. Założenia psychospołecznej koncepcji świadomości // Studia socjologiczne. 1988, nr 3. S. 105.

[ 8 ] Kłoskowska A. Konwersja… S. 11.

[ 9 ] Smolicz J. J. Język jako wartość rdzenna, w: Oblicza polskości. Red. A. Kłoskowska. Warszawa, 1990. S. 211; Гл. таксама: Smolicz J. Wartości rdzenne a tożsamość kulturowa // Kultura i Społeczeństwo. 1987. nr l. S. 59. „Cувязь паміж карэннымі каштоўнасцямі i грамадскай сістэмай, — піша Я. Смоліч, — падтрымліваецца праз групавую тоеснасць групы, члены якой адчуваюць яе з прычыны прыняцця іншых каштоўнасцяў, названую Дуркгаймам i Парсансам «салідарнасцю» групы“ (s. 69).

[ 10 ] Гл.: Dyczewski L. Kultura polska w procesie przemian. Lublin, 1993. S. 60–61.

[ 11 ] Bausinger H. Senseless Identity, у: Jakobson–Widding A. (ed.), Identity: Personal and Socio–Cultural. A Symposium // Acta Universitatis Upsaliensis. Uppsala, 1983. S. 337, цыт. з: Bokszanski Z. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź, 1989, S. 12.

[ 12 ] Гл.: Boski P., Jarymowicz M., Malewska–Peyre H. Tożsamość a odmienność kulturowa. Warszawa, 1992. S. 82; Boski P. Studia nad tożsamosćią narodową Polaków w kraju i na emigracji: zmiany w składnikach kryterialnych i korelatywnych // Kultura i Społeczeństwo. 1991. nr. 4. S. 140, дзе аўтар піша: „Вынікамі гэтага падзелу з’яўляюцца таксама розныя мовы апісання тоеснасці: мова псіхалагічных рысаў адзінкі versus мова элементаў культуры, агульнай для дадзенай групы (напр. народу)“.

[ 13 ] Melchior M. Społeczna tożsamość jednostki. Warszawa, 1990. S. 44.

[ 14 ] Тамсама. У адрозненні ад Малгажаты Мельхіёр, а таксама некаторых іншых даследчыкаў, якія аддзяляюць пачуццё тоеснасці (сябе) ад тоеснасці, разуметай як спасціжэнне адзінкі іншымі, я звязваю тоеснасць выключна з самасвядомасцю, гэта суб’ектыўнае спасціжэнне сябе (таму пачуццё тоеснасці для мяне адназначнае з тоеснасцю).

[ 15 ] Breakwell G.M. Formulations and Searches, у: Threatened Identities. Edited by G.M. Breakwell, John Wiley and Sous Ltd., 1983. Цыт. па: Melchior M. Op.cit. S. 49.

[ 16 ] Гл.: Melchior M. Op.cit. S. 23.

[ 17 ] „Развітая грамадская сувязь, — піша Г.Бабінскі, — стварае пэўную структуру, г.зн., што яе cкладовыя часткі звязаныя між сабою, што знікненне ці ўзрастанне аднаго элемента суправаджаецца зменамі іншых“. Babiński G. Więź etniczna a procesy asymilacji. Przemiany organizacji etnicznych. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne // Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiełłońskiego. Prace Polonijne. Z. 10. Warszawa—Kraków, 1986. S. 31.

[ 18 ] Уладыслаў Яхер так піша пра сувязі ў дзвюх асобных сферах — сферы паводзінаў i перажыванняў: „Гэтае адрозненне вельмі важнае як з анталагічна–пазнавальнага погляду (адрозненне біхевіярыстычных і псіхалагічных катэгорый), так i з метадалагічнага (розніца спосабаў атрымання дадзеных аб кожным з гэтых двух тыпаў з’яваў). Таму чымсьці іншым з’яўляецца тое, што мы назвалі б сувяззю ў кожнай з гэтых дзвюх сфераў. У сферы паводзінаў — якую можам назіраць непасрэдна — гэта будуць з’явы супрацоўніцтва, дапамогі, апекі, абмену, якія ў антрапалогіі акрэсліваюцца сцісла як «узаемадзеянне». У сферы перажыванняў — аб якіх мы можам рабіць высновы толькі апасродкавана — гэта будуць з’явы ідэнтыфікацыі, пачуцця «мы», consensus і г.д., якія можна было б назваць сцісла як «пачуццё сувязі», «усведамленне сувязі» з кім–небудзь“: Jacher W. Więź społeczna w teorii i praktyce. Katowice, 1987. S 35.

[ 19 ] У выпадку нацыі, а таксама ў выпадку іншых супольнасцяў, напр., рэлігійных, часта выступае выразны разрыў паміж прынятаю ідэяю і дэманстрацыяй заключаных у ёй наказаў да дзеяння (аналагічна разрыву паміж каштоўнасцямі прызнанымі і тымі, што рэалізуюцца).

[ 20 ] Гл.: Ossowski S. O osobliwościach nauk społecznych, у: яго ж, Dzieła, t. IV. Warszawa, 1967. S. 153–154, 158, 162–164; таксама: Merton R.K. Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Tłum. E. Morawska, J. Wertenstein–Żuławski. Red. J. J. Wiatr. Warszawa, 1982. S. 342–344.

[ 21 ] Buczkowski P. Uwagi o strukturze świadomości społecznej // Kultura i Społeczeństwo. 1987, nr 4. S.147.

[ 22 ] Цікавы прыклад падае Марэк Карп, які апісвае з’явы неўспрымання беларускамоўнымі катaлікамі Беласточчыны (а значыць насельніцтва з беларускім этнічным карэннем) сваёй мовы як мовы супольнай з насельніцтвам суседніх праваслаўных вёсак, што карыстаецца гэтым самым дыялектам, асабліва калі яна называецца беларускай: Karp M. J. Między Narwią a Biebrzą // Res Publica. 1987, nr 2. S. 32; Гл. таксама яго ж: Krynki — obcość i bliskość // Więź. 1987, nr 4. S. 65 (выказванне Сакрата Яновіча на гэты конт).

[ 23 ] Гл.: Rybicki P. Struktura społecznego świata. Studia z teorii społecznej. Warszawa, 1979. S. 691–692, 716.

[ 24 ] Тамсама. S. 694.

[ 25 ] Malikowski M. Pojąciowo–teoretyczne aspekty kontrowersji wokół istoty wiązi społecznej // Studia Socjologiczne. 1979, nr 4. S. 28.

[ 26 ] Jacher W. Op. cit. S. 29.

[ 27 ] Rybicki P. Op. cit. S. 686.

[ 28 ] Таму, між іншым, Антаніна Класкоўска надае тэрміну „тоеснасць“ значэнне выключна агульнае, цэласнае, лічачы, што „гаварыць трэба пра нацыянальную ідэнтыфікацыю як пра частку ці элемент тоеснасці“ i адпаведна пра іншыя частковыя ідэнтыфікацыі: Kłoskowska A. Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej // Kultura i Społeczeństwo. 1992, nr l. S. 139.

[ 29 ] Jeleńska E. Wieś Komarowicze w powiecie mozyrskim, [odbitka] // Wisła, t. V. 1892. S. 51.

[ 30 ] „Нашыя сяляне з Галіцыі, якія жывуць па правы бок Віслы, — успамінае Вінцэнт Вітас, — вельмі доўга сваіх суседзяў з другога боку лічылі маскалямі i дзівіліся з таго, што яны размаўляюць па–польску, і ставіліся да іх з большым падазрэннем, чым да немцаў або яўрэяў“. „Аж цяжка паверыць, — каментуе словы Вітаса Алена Брадоўская, — калі піша, што «вялікае абурэнне» выклікалі сярод сялянскіх сем’яў яго ваколіцы весткі пра шлюбы польскіх эмігрантаў з Галіцыі з эмігрантамі–палякамі з захопленай расійскай тэрыторыі“, цыт. па: Brodowska H. Chłopi o sobie i Polsce. Rozwój świadomości społeczno–narodowej. Warszawa, 1984. S. 199.

[ 31 ] Znaniecki F. Socjologia wychowania. Т.1. Warszawa, 1973. S. 57.

[ 32 ] Ossowski S. Analiza socjologiczna pojada ojczyzny, y: яго ж, Dzieła, t. III. Warszawa, 1967. S. 210 ff.

[ 33 ] Kłoskowska A. Kultura narodowa, y: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Pojącia i problemy wiedzy o kulturze. Red. A. Kłoskowska. Wrocław, 1991. S. 52.

[ 34 ] Znaniecki F. Współczesne narody. Tłum. Z. Dulczewski. Warszawa, 1990. S. 25.

[ 35 ] Pawluczuk W. Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spoleczności tradycyjnej. Warszawa, 1972. S. 44.

[ 36 ] „Аднак галоўнай розніцаю паміж этнічнаю групаю і племем, — піша Юзаф Абрэмбскі, — з’яўляецца тое, што племя ёсць групай генетычнай, гэта значыць такой, у якой ролю групавой сувязі выконвае свядомасць ці міф паходжання ад супольных продкаў, i ў якой гэты момант становіцца адным з найважнейшых фактараў племянной арганізацыі і сувязяў групы з яе тэрыторыяй. Гэтыя рысы чужыя для групы этнічнай“: Obrębski J. Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie // Przegląd Socjologiczny, t. IV. 1936. nr 1–2. S. 182.

[ 37 ] Pawluczuk W. Swiatopoglаd jednostki… S. 15–16.

[ 38 ] Obrebski J. Problem… S. 184.

[ 39 ] Kłoskowska A. Kultura narodowa i narodowa identyfikacja: dwoistość funkcji, y: Oblicza polskości… S. 18.

[ 40 ] Obrębski J. Problem… S. 189, піша: „Гэтыя дзве рысы: мова i строй (адзенне) з’яўляюцца самымі сталымі элементамі партрэту чужой групы і найчасцей у ім фігуруюць“.

[ 41 ] Kłoskowska A. Socjologia kultury. Warszawa, 1981. S. 97.

[ 42 ] Kłoskowska A. Kultura narodowa, y: Encyklopedia… S. 52.

[ 43 ] Obrębski J. Problem… S. 187.

[ 44 ] Pawluczuk W. Ukraina. Polityka i mistyka. Kraków, 1998. S. 8.

[ 45 ] Obrębski J. Problem… S. 187.

[ 46 ] Ossowski S. O osobliwościach… S.158.

[ 47 ] „Рэфлексія, — піша далей А.Kласкоўская, — нараджаецца хутчэй у кантактах з культурнаю чужасцю. Своеасаблівасць уласнай культуры не мусіць усведамляцца, пакуль група не змушаная канфрантаваць з іншай культурай. Уласны спосаб жыцця, папросту відавочны, не будзіць рэфлексіі. Пры гэтым ён становіць цэласнаць, у якой навыкавыя спосабы практычнай дзейнасці неразрыўна сплеценыя са сфераю сімвалічных сэнсаў, што не выяўляюцца ў дыскурсіўнай форме“: Kłoskowska A. Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej // Kultura i Społeczeństwo. 1992, nr l. S.132.

[ 48 ] Адступленні ад гэтага успрымаюцца грамадствам (ці хоць яго часткай) як штось такое, што можна б назваць „творчаю мадэрнізацыяй традыцыі“, напр., са звяртаннем да сферы sacrum (секты), хоць не толькі.

[ 49 ] Andersen B. Imagined Communities. Reflections on tne Origin and Spread of Nationalism. Verso, London – New York, 1991.

[ 50 ] Böckenförde E–W. Naród — tożsamość w swych różnych postaciach, у: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Kraków, 1995. S. 127 (спас. 22).

[ 51 ] Szacki J. O narodzie i nacjonaliźmie // Znak. 1997, nr 3. S. 14.

[ 52 ] Kłoskowska A. Skąd i po co naród? // Znak. 1997, nr 3. S. 70.

[ 53 ] Kłoskowska A. Kultura narodowa i narodowa identyfikacja… S. 12.

[ 54 ] Gellner E.A. Dwie formy wiązi społeczeństw złożonych a proces narodotwórczy, y: Sytuacja mniejszościowa i tożsamość. Red. Z. Mach i A. K. Paluch // Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiełłońskiego. Prace Socjologiczne, t. XXIX, z. 15. Kraków, c, 1992. S. 88; Гл. таксама: Gellner E. Narody i nacjonalizm. Tłum. T. Hołówka. Warszawa, 1991.

[ 55 ] Ossowski S. O osobliwościach… S. 161.

[ 56 ] Zajączkowski A. Czarna Afryka –– zagadnienia narodu i państwa // Studia Socjologiczne. 1981, nr l. S.182.

[ 57 ] Chałasiński J. Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej. Warszawa, 1958. S. 121–122.

[ 58 ] Ossowski S. Przemiany wzorów we współczesnej ideologii narodowej, y: яго ж, Dzieła, t. III. Warszawa, 1967. S. 241.

[ 59 ] Iснуе думка, што тэрытарыялізм з’яўляецца формаю паводзінаў, абумоўленаю не толькі грамадска–культурна, але і біялагічна, як з’ява, якая кантралюе агрэсію праз размежаванне сферы ўплываў: P.L. van den Berghe. Bestia wraca do łask: w stronę biospolecznej teorii agresji, y: Człowiek, zwierzę społeczne. Wybr.: B. Szacka i J. Szacki. Warszawa, 1991. S. 95–126.

[ 60 ] Гл.: Lynn R. Socjobiologia nacjonalizmu, y: Człowiek, zwierzę społeczne…

[ 61 ] Гл.: Gellner E. Narody… S. 48 ff.

[ 62 ] Znaniecki F. Siły społeczne w walce o Pomorze, y: Współczesne narody… S. 368.

[ 63 ] Гл.: Smith A.D. Theories of Nationalism. London, 1983. 41 ff.

[ 64 ] Greenfeld L. Nationalism. Five Roads to Modernity. Harvard Univ. Press, Cambridge, Mass., London, 1992. 18.

[ 65 ] Сміт Э. Нацыяналізм у дваццатым стагоддзі. Miнск, 1995. С. 177 (словы гэтыя Сміт аднёс да народаў палітычных, а не этнічных).

[ 66 ] Deutsch K.W. Nationalism and Social Communication. Massachusetts, 1966. 97; таксама: Gellner E. Narody… S. 93, дзе аўтар піша: „у індустрыяльных грамадствах камунікаванне, a значыць і культура набірае небывалую раней значнасць“.

[ 67 ] Pawluczuk W. Światopogląd… S. 31.

[ 68 ] Shils E. Naród, narodowość i nacjonalizm a społeczeństwo obywatelskie // Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, t. V. 1996, z. l (8). S. 20.

[ 69 ] Kłoskowska A. Kultury narodowe…

[ 70 ] Гл. тамcама, s. 86.

[ 71 ] Ossowski S. O osobliwościach… S. 158.

Наверх

Генадзь Сагановiч. У пошуках Сярэднявечча

Снежня 30, 1997 |

Гiсторык ведае, што ўсялякi падзел часу на перыяды штучны.
Дзiтрых Гергард

Мiнула шэсць гадоў, як абвалiўся Савецкi Саюз, а ў гуманiстыцы яшчэ так мала змянiлася. Крытыка i перагляд метадалагiчных падыходаў старой гiстарыяграфii ў Беларусi толькi пачынаюцца. У нас дасюль яшчэ не было сур’ёзных навуковых дыскусiй, хоць гiсторыкi-практыкi непазбежна сутыкаюцца з многiмi праблемамi, абумоўленымi непрыдатнасцю ранейшых прынцыпаў для адэкватнага тлумачэння гiстарычнага працэсу. Адным з цэнтральных пытанняў такога характару з’яўляецца перыядызацыя. Беларускiя гiсторыкi яшчэ нiколi не надавалi ёй належнага значэння. Нават сярод навучальнай лiтаратуры спецыяльны параграф, у якiм уводзiцца адпаведны падзел мiнулага на перыяды, маюць толькi “Кароткi нарыс” Усевалада Iгнатоўскага ды унiверсiтэцкi дапаможнiк часоў стагнацыi[1]. I вось у апошнiя гады становiшча з перыядызацыяй у беларускай гiстарыяграфii быццам стала мяняцца, аднак робiцца гэта настолькi легкадумна, што выклiкае адно здзiўленне.

Як вядома, перыядызацыя наогул – гэта падзел гiсторыi на эпохi, перыяды, падперыяды etc., якi ажыццяўляецца на падставе пэўных крытэрыяў. Межы памiж iмi мусяць адлюстроўваць змены якаснага характару. Iх вызначэнне павiнна не толькi залежаць ад аб’екту даследавання, але i ўзгадняцца з метадамi пазнання[2], г.зн. у iдэале метады вывучэння адной эпохi адрознiваюцца ад метадаў даследавання другой. Наогул, усялякi падзел гiстарычнага часу адносны i ўмоўны, ён iдэйны, iснуючы толькi ў галаве даследчыка, аднак дзяленне гэтае па-трэбна для лепшага разумення мiнулага. Таму, нягледзячы на сваю ўмоўнасць, перыядызацыя да сёння застаецца “адной з найважнейшых праблемаў гiсторыяпiсання”[3]. Вызначэнне перыядаў – гэта самая верхняя генералiзацыя, у якой праяўляецца найвышэйшая форма сiнтэзнага падыходу да гiсторыi, таму як мага дакладнейшы падзел гiстарычнага працэсу заўсёды быў важнай задачай класiчнай гiстарыяграфii. “Перыядызацыя становiць нашую формулу гiстарычнага працэсу”, – пiша вядомы польскi вучоны Юлiуш Бардах.

Прынцып расчлянення сусветнай гiсторыi на тры вялiкiя эпохi Старажытнасць – Сярэднявечча – Новы час сягае сваiм вытокам у часы Адраджэння, калi iтальянскiя гуманiсты ўвялi яго замест сярэднявечнага падзелу ўсёй гiсторыi на эпохi чатырох манархiй – асiра-вавiлонскай, мiда-персiцкай, грэка-македонскай i рымскай. Яны ўпершыню як эпоху асобна вылучылi Сярэднiя вякi, супрацьпаставiўшы iх як папярэдняму перыяду росквiту культуры ў класiчнай старажытнасцi (Грэцыi i Рыму), так i часам яе адраджэння ў ХV-ХVI ст. Паняцце “Сярэднiя вякi” з моманту з’яўлення мела пеяратыўнае значэнне: гуманiсты ўкладалi ў яго ўласнае адмоўнае стаўленне да папярэдняй эпохi – вякоў невуцтва i застою (на iх думку), у адрозненне ад iхных часоў, называных Адраджэннем. Ужо Петрарка ахрысцiў Сярэднявечча “цёмным”, “варварскiм”. У вуснах ганарлiвых гуманiстаў мiнулая эпоха менавалася па ўжыванай тады скажонай форме лацiны. У адрозненне ад рымлянаў, готы i вандалы пасля заваёвы Рыма гаварылi на “sermone barboro”. Часы такой “сапсаванай” мовы Джаванi Амбара назваў “media tempestas”[4]. У ХVI ст. з’явiлiся азначэннi “media aetas”, “medium tempus”, “media latinitas” (лацiна пасярэдняя, пераходная). Аднак новае азначэнне не хутка ўвайшло ў агульны ўжытак. Толькi пасля таго, як нямецкi прафесар унiверсiтэту ў Гале Хрыстафорус Келарыус у 1685 г. выдаў падручнiк па унiверсальнай гiсторыi, падзялiўшы мiнулае на Старажытнасць, Сярэднiя Вякi i Новы час (адна з яго кнiг так i называлася – “Historia medii aevi…”), трохчленная схема перыядызацыi стала пашырацца па ўсёй Еўропе. У ХVIII ст. яна зрабiлася агульнапрынятай i датрывала да нашага часу. Але ў выбары канкрэтных датаў для пазначэння межаў эпох гiсторыкi роз-ных краiн нiколi не прыходзiлi да адзiнства. Напрыклад, у французскай гiстарыяграфii пачаткам Сярэднiх вякоў лiчыцца смерць Тэадорыха Вялiкага (395 г.), у немцаў i палякаў – крах заходняй Рымскай iмперыi (476 г.). Часам iх адлiчваюць ад 375 г. – паходу гунаў i пачатку Вялiкага перасялення народаў, прывёўшага да ўтварэння рамана-германскай супольнасцi. За канец Сярэднявечча i нараджэнне Новага часу таксама бяруцца розныя даты. Гэта або 1453 г. – захоп Канстанцiнопаля туркамi i заняпад Вiзантыйскай iмперыi, або 1492 (адкрыццё Амерыкi), або 1517 (выступленне Лютэра) i г.д.[5].

Да рэвалюцыi класiчнай трыяды ў перыядызацыi трымалiся i ў Расiйскай iмперыi. А ў савецкай гiстарыяграфii, як вядома, за аснову была прынята пяцiступенная схема фармацыйнага падзелу сусветнай гiсторыi, да якой пэўным чынам пры-стасоўвалася i традыцыйная Старажытнасць -Сярэднявечча – Новы час. Абсалютызацыя Марксавага погляду на гiсторыю як на заканамерны рух наперад, вызначаны развiццём эканамiчнага базiсу, знайшла сябе ў тэорыi лiнейна прагрэсiўнага працэсу змены нiжэйшай грамадска-эканамiчнай фармацыi вышэйшай. Апошняя заставалася непарушнай iсцiнай да канца iснавання Савецкага Саюзу. Нават у гады перабудовы вядучы савецкi метадолаг гiсторыi Е.Жукаў пiсаў, што ўсялякiя не заснаваныя на фармацыйным падыходзе распрацоўкi перыядызацыi “будуць непазбежна насiць суб’ектыўны характар”[6].

Сярэднявечча ў марксiсцкай парадыгме разглядалася як эпоха зараджэння, развiцця i заняпаду феадалiзму, г.зн. яно практычна атаясамлялася з трэцяй грамадска-эканамiчнай фармацыяй. За яе пачатак прымаўся крах Рымскай iмперыi, за канец – у адрозненне ад заходняй традыцыi – сярэдзiна ХVII ст., а канкрэтна – ангельская рэвалюцыя, якая, паводле К.Маркса, мела агульнаеўрапейскае значэнне i паклала пачатак пераходу ад феадалiзму да капiталiзму. Зместам Новай гiсторыi лiчылася, адпаведна, зараджэнне, развiццё i заняпад капiталiзму.

У дачыненнi да гiсторыi народаў СССР савецкая гiстарыяграфiя выкарыстоўвала, як правiла, толькi фармацыйную перыядызацыю. Але тое, што яна трактавала Сярэднiя вякi як сусветна-гiстарычную эпоху iснавання феадальнай фармацыi, мела немалаважнае тэарэтычнае наступства: дзякуючы гэтаму паняцце Сярэднявечча, з’яўленне i распрацоўка якога былi звязаныя толькi з Еўропай (у класiчнай гiстарыяграфii гiсторыяй Сярэднiх вякоў з’яўлялася гiсторыя народаў i дзяржаў адной Еўропы), стала разумецца унiверсальна i ўжывацца ў дачыненнi да мiнулага ўсiх краiн, у якiх iснаваў феадалiзм. Пытанне аб правамернасцi такога пашыранага разумення Сярэднiх вякоў дасюль застаецца адкрытым. Дзеля яго абгрунтавання прыводзiлiся аргументы ўскоснага, фармальнага характару – вялося пра канцэптуальнае падабенства змены гiстарычных эпох[7], а не пра тоеснасць сутнасных працэсаў. Невыпадкова заходнiя вучоныя размяжоўваюць сферу медыявiстыкi, з аднаго боку, i вiзантыстыкi ды ўсходнееўрапейскай гiсторыi, з другога. Сапраўды, пра Сярэднявечча Ўсходняй Еўропы можна гаварыць толькi ў пераносным сэнсе слова, бо яна страцiла непасрэдную пераемнасць антычных традыцый. I лепшыя расiйскiя медыявiсты ў сучасных навучальных выданнях агаворваюць, што ў сцiслым сэнсе слова паняцце Сярэднiя вякi прымяняльна толькi да тых абшараў, якiя ведалi Адраджэнне, г.зн. адно да ўласна Еўропы[8]. Праўда, пераважае ўсё ж адваротнае iмкненне зацерцi гэтую рознiцу i фармальна ўпiсаць Расiю ў агульнаеўрапейскую гiсторыю.

Беларуская гiстарыяграфiя ў свой час пераняла фармацыйную перыядызацыю як адзiную для ўсёй савецкай гуманiстыкi. У нешматлiкiх сiнтэтычных выданнях па гiсторыi Беларусi мiнулае падзялялася на дакладна такiя ж перыяды i з такiмi ж храналагiчнымi рамкамi, як i ў Расii, на Украiне цi ў Прыбалтыцы:

  1. Першабытнае грамадства – да VIII ст. н.э.
  2. Феадальнае грамадства – IХ ст. – 1861 г.
  3. Капiталiзм – 1861-1917 г.
  4. Сацыялiзм – з 1917 г.[9]

Недахопы фармацыйнага падыходу заслугоўваюць асобнай размовы. Звярну ўвагу толькi на тое, што ён пастуляваў жорсткi эканамiчны дэтэрмiнiзм, зводзiў усю шматмернасць i полiфактарнасць гiстарычнага працэсу да аднастайнасцi i монакаўзальнасцi. Ужо сама па сабе храналагiчная унiфiкацыя гiстарычных працэсаў такiх розных рэгiёнаў, як былыя рэспублiкi СССР, ня можа не выклiкаць сумненняў у прыдатнасцi фармацыйнай тэорыi для адэкватнага тлумачэння мiнулага. Нераўнамернасць, асiнхроннасць, спецыфiчныя асаблiвасцi развiцця асобных краiн i народаў – усё гэта патрабуе сваёй, “унутранай” перыядызацыi. Не дзiўна, што непрыступная раней тэорыя грамадска-эканамiчных фармацыяў, контарканцэпцыямi якой на Захадзе сталi гiсторыя штодзённасцi, мiкрагiсторыя, гiстарычная антрапалогiя[10], нарэшце i ў нас дачакалася справядлiвай крытыкi.

У расiйскай гiстарычнай навуцы дыскусii па праблемах перыядызацыi пачалiся яшчэ ў канцы 80-х гадоў. Што да верхняй мяжы Сярэднявечча i пачатку Новага часу, дык пры ўсёй рознасцi пазiцый найбольш пераканаўча выглядае прапанова датаваць iх ангельскай рэвалюцыяй, г.зн. 1640-1649 г.[11]. Апошнiм часам, праўда, выказвалiся думкi, што Новы час у Расii наставаў значна пазней. Прыкладам, у спецыяльным даследаваннi па гiстарычнай свядомасцi расiйскага грамадства нядаўна сцвярджалася, што ў гэтай сферы пераход ад Сярэднявечча да Новага часу адбываўся толькi ў ХVIII ст., калi “на змену сярэднявечным уяўленням i каштоўнасцям прыйшлi светапоглядныя ўяўленнi i каштоўнасцi Новага часу”[12]. Але бальшыня расiйскiх гiсторыкаў настроена пасоўваць храналагiчныя межы ў iншы бок. На форуме членаў “Усерасiйскай Асацыяцыi медыявiстаў i гiсторыкаў ранняга Новага часу” адбылася дыскусiя, i “большасць выказалася” за тое, каб згаданую мяжу правесцi памiж ХV i ХVI ст.[13]. Праўда, пра тое, з чаго сыходзiла тая “большасць”, як аргументавала сваю пазiцыю, у навуковай перыёдыцы нiчога не паведамлялася. Дыскусiя працягваецца, i прыхiльнiкi адлiку Новай гiсторыi Расii з ХVI цi нават канца ХV ст. выступаюць пакуль толькi з аргументамi накшталт iмкнення да “сусветных стандартаў”, каб было “як ва ўсiм свеце”[14].

Выглядае, што адзiна з добрага iмкнення зрабiць “як ва ўсiм свеце” падобныя храналагiчныя рамкi сталi сцвярджацца i ў навучальнай лiтаратуры па гiсторыi Беларусi.

Некалькi гадоў назад калектывам гiсторыкаў, што працаваў над новай канцэпцыяй школьнай адукацыi, была прапанавана новая перыядызацыя, асноўныя прынцыпы якой увайшлi ў праграму i падручнiкi па гiсторыi для базавых агульнаадукацыйных школаў. У ёй перагляд традыцыйнай савецкай перыядызацыi заснаваны на спалучэннi фармацыйнага падыходу з цывiлiзацыйным, тлумачаць аўтары, хоць, як выглядае, застаюцца прыхiльнiкамi прагрэсiсцкай iдэi паступальнага развiцця грамадства[15], што само па сабе наўрад цi паслядоўна. Су-светная гiсторыя разглядаецца не па фармацыях, як раней, а па ўжо згадванай трохчленнай схеме, уведзенай гуманiстамi, прычым i храналагiчныя рамкi бяруцца заходнееўрапейскiя: Сярэднявечча ўкладваецца памiж V i ХV стагоддзямi ўключна, а Новы час пачынаецца, адпаведна, у ХVI ст. Самае смелае i, я б сказаў, нечаканае – стасаванне гэтай схемы да гiсторыi Беларусi (як, зрэшты, i iншых краiн Усходняй Еўропы). Чым аргументаваны такi радыкальны перагляд храналагiчных рамак?

Абгрунтавання мэтазгоднасцi пераносу пачатку Сярэднявечча на V-VI ст. у “Праграме” наогул няма, што ж да яго верхняй мяжы i пачатку Новага часу, дык аўтары тлумачаць: “Эпоха Вялiкiх геаграфiчных адкрыццяў i звязаная з ёю каланiяльная экспансiя еўрапейскiх краiн паклала пачатак станаўленню ўзаемазалежнасцi i адзiнства розных рэгiёнаў свету. На змену ранейшай замкнутасцi i iзаляцыi прыходзiць усебаковая сувязь нацый. Скарбы духоўнай i матэрыяльнай культуры асобных народаў уключаюцца ў агульны працэс развiцця чалавечага грамадства”[16].

Што ж, тэндэнцыi пазначаны слушна, але так было ў Заходняй i ў нейкай ступенi ў Цэнтральнай Еўропе. Дапускаць, што гэта датычыць i Беларусi, можна толькi пры ўмове, што тут i грамадства, i гаспадарка развiвалiся так, як там. Але што агульнага мела Беларусь з Заходняй Еўропай, напрыклад, у V-VI ст.? Усходнееўрапейскi рэгiён з’яўляўся перыферыяй, што прымала iмпульсы з эпiцэнтру з вялiкiм спазненнем. У азначаныя стагоддзi, як ведаем, на тэрыторыi сучаснай Беларусi насельнiцтва лучылi толькi рода-племянныя сувязi. Яшчэ нi дзяржавы, нi горада, нi пiсьменнасцi – суцэльная архаiчная (першабытная) супольнасць! Можна толькi гадаць, якой была арганiзацыя прасторы i грамадства, але тут яна пэўна ж рознiлася ад абшараў былой Рымскай iмперыi. Да Х ст. славяне толькi далучалiся да еўрапейскай супольнасцi – праз прыняцце хрысцiянства. Абшары, што не ведалi дзяржаўнасцi i хрысцiянства, заставалiся варварскiм светам, – хiба яны мелi Сярэднiя вякi як уласна еўрапейскую гiсторыю? Тое ж можна сказаць пра верхнюю мяжу Сярэднявечча. Ну якiя якасныя перамены выклiкалi ў Беларусi ХVI ст. геаграфiчныя адкрыццi або каланiяльная экспансiя Захаду? У якую “ўсебаковую сувязь” магла ўключыцца тагачасная Беларусь, калi яна прадстаў-ляла чыста традыцыйнае грамадства? Як вядома, да эпохi су-светнай капiталiстычнай гаспадаркi агульных сувязяў як такiх проста не iснавала.

Эклектычнае спалучэнне падыходаў i некрытычны перанос заходнееўрапейскай перыядызацыi на мiнулае Беларусi (якi, дарэчы, свядома падкрэслiваецца)[17], абумовiлi шэраг алагiзмаў i непаслядоўнасцяў у новых беларускiх падручнiках па гiсторыi (што само па сабе не здзiўляе, бо падручнiкi мусяць узгадняцца з праграмай). Прыкладам, у навучальным дапаможнiку “Гiсторыя Беларусi” для 5-6 класаў, каб прыстасаваць новы храналагiчны падзел мiнулага, аўтары свядома скарацiлi жалезны век: тут ён сканчаецца V ст. (хоць традыцыйна -VII-VIII ст.), бо з VI трэба ж адлiчваць Сярэднявечча![18] У найноўшым падручнiку для 6 класа “Гiсторыя Беларусi ў сярэднiя вякi” таксама дакладна скапiявана заходнееўрапейская перыядызацыя: ранняе Сярэднявечча датуецца VI-IХ ст., высокае – Х-ХIII ст., i позняе -ХIV-ХV ст., але пра сутнасць эпохi наогул не гаворыцца[19]. Хоць ужо ХVI ст. ў новай перыядызацыi абвешчана пачаткам Новага часу ў Беларусi, да сярэдзiны ХIХ ст. тут доўжыцца “крызiс феадальна-прыгоннiцкай сiстэмы”[20]. У параграфах, прысвечаных канцу ХVIII-ХIХ ст., новыя дапаможнiкi тлумачаць вучням “асаблiвасцi развiцця феадальных адносiн у Беларусi”[21]. Падобнай блытанiны поўна. I гэта не толькi ў навучальнай лiтаратуры для школьнiкаў. Новая перыядызацыя стала ўводзiцца i ў акадэмiчныя сiнтэзы. Так, у “Нарысах па гiсторыi Беларусi” Сярэднявечча пачынаецца ў VI ст., але “афармленне феадальнай сiстэмы” датуецца толькi ХIII – першай паловай ХVII ст.[22]. Што магло быць зместам сярэднявечнай эпохi да ХIII ст. – загадка. З iншага боку, як гэта феадальная сiстэма можа толькi афармляцца ў эпоху Новага часу (паводле новай перыядызацыi!), калi той вызначаўся антысярэднявечнасцю, адмаўляў традыцыйна сярэднявечныя формы гаспадарання? А можа маюць рацыю расiйскiя гiсторыкi I.Фраянаў i А.Дварнiчэнка, якiя адносяць усталяванне феадалiзму на Русi да ХIV-ХV ст.?

Калi б iнiцыятары пераносу заходняй перыядызацыi на мiнулае Беларусi вызначалi для сябе сутнасць i змест кожнай эпохi, у iх паменела б аптымiзму. З канца ХIХ ст. ў Еўропе прынята лiчыць, што асноўная прыкмета Сярэднявечча – гэта наяўнасць феадалiзму як спецыфiчнага тыпу грамадскага ладу, самай характэрнай рысай якога з’яўляецца васалiтэт. Як вядома, на Русi нават у Х ст. аформiлiся толькi элементы феадалiзму – дзякуючы паўсталай дзяржаве i хрысцiянiзацыi. Але класiчнай для Еўропы формы ён так i не дасягнуў. Ерархiя васальнай залежнасцi i сiстэма iмунiтэтаў тут засталася недаразвiтай. Тыповыя элементы еўрапейскага Сярэднявечча, такiя як iнстытут рыцарства, мунiцыпальная арганiзацыя гарадоў i гiльдыi, унiверсiтэты i прафесiйная навука, у нейкай ступенi дасягнулi яшчэ Вялiкага Княства Лiтоўскага, абшараў Беларусi, але далей на ўсходзе iх не ведалi. У Маскоўскiм царстве развiў-ся адно ваенны варыянт феадалiзму. Абсалютная ўлада цара ператварыла старыя княскiя роды ў звычайнае служылае дваранства i не пакiнула нiякага права падданым.

Гэтаксама са зместам Новага часу. Лiчыцца, што яго выяўляе пераход ад натуральнай да грашовай гаспадаркi, ад аграрна-станавага грамадства да iндустрыяльнай грамадзянскай супольнасцi, ад сярэднявечнай формы дзяржавы (патрыманiяльнай манархii) да сучаснай, сацыяльнай[23]. Новая гiсторыя, пераход да iндустрыяльнага, сучаснага грамадства звязаныя перадусiм з зараджэннем i развiццём капiталiзму, якi немагчымы без рынку. Марна шукаць гэта ў Беларусi ХVI-ХVII ст. Наадварот, тут сутыкаемся яшчэ з тыпова феадальнымi асаблiвасцямi грамадскага ладу: панаваннем натуральнай гаспадаркi, канцэнтрацыяй абсалютнай большасцi насельнiцтва ў вёсках, панаваннем буйных землеўладальнiкаў, асабiстай залежнасцю сялян-земляробаў i г.д.

Такiм чынам, класiчную еўрапейскую мадэль перыядызацыi прыстасоўваць да гiсторыi Беларусi, мякка кажучы, праблематычна. Нават для Заходняй Еўропы такiя храналагiчныя межы даўно аспрэчваюцца. У прыватнасцi, адносна пачатку Новага часу нi заходняя, нi марксiсцкая гiстарыяграфiя не былi i ня ёсць адзiнымi. Многiя вучоныя-марксiсты лiчылi, што больш дакладна датаваць яго не ангельскай, а французскай рэвалюцыяй ХVIII ст.[24]. Што да заходнееўрапейскай гiстарыяграфii, дык дастаткова зазiрнуць у сучасныя нямецкiя выданнi дыдактычнага характару, каб пераканацца, што i там Сярэднявечча не сканчаецца ХV, а пашыраецца i на ХVI ст.[25]. У Заходняй Еўропе, на якую так безаглядна зарыентавана новая беларуская перыядызацыя, прынамсi прызнаецца, што памiж Сярэднявеччам i Новым часам iснавала шырокая пераходная эпоха, ахапляўшая прыкладна 1450-1550 г.[26].

Наогул, у заходнееўрапейскай навуцы ўжо сфармавалася iншае ўяўленне пра храналагiчныя межы Сярэднявечча. Многiя медыявiсты даўно цвердзяць, што яно працягвалася значна даўжэй, чым гэта калiсьцi вызначылi гуманiсты. Най-больш выразным прадстаўнiком тых, хто настойвае на такiм разуменнi сярэднявечнай эпохi, з’яўляецца Жак Ле Гоф – адзiн з самых вядомых цяпер французскiх вучоных, якi разумее “сярэднявечную цывiлiзацыю” шырока, паводле канцэпцыi татальнай гiсторыi, у духу часопiса “Аналы”. Жак Ле Гоф упэўнены, што Сярэднiя вякi не сканчаюцца Рэнесансам або Асветнiцтвам, а трываюць даўжэй[27]. Iдэя “працяглага Сярэднявечча” з’явiлася ў Ле Гофа пад уплывам тэорыi Фернана Брадэля пра “час вялiкай працягласцi” (у расiйскай гiстарыяграфii такi падыход падзяляе група вядомых медыявiстаў, якiх узначальвае вучоны з сусветным iмем А.Я.Гурэвiч). Яна абгрунтоўваецца наступным чынам.

Да апошняга часу схема разумення мiнулага Еўропы задавалася тымi, хто даследаваў горад, гандаль, нараджэнне буржуазii. Яны факусавалi ўвагу на выдзяленнi парасткаў новага грамадства, на праявах вышэйшай культуры, на дынамiзме. Цяпер жа больш iстотна тое, што ўносяць аграрнiкi, якiя канцэнтруюцца на Сярэднявеччы безадносна да наступнай эпохi. Яны вывучаюць нiзавыя формы культуры, што вызначалiся асаблiвай стабiльнасцю i кансерватызмам. У традыцыйным грамадстве вёска дамiнавала над горадам. Вышэйшыя дасягненнi, у якiх i праяўляўся дынамiзм, належалi толькi вузкай iнтэлектуальнай элiце. Асноўныя ж мадэлi свядомасцi i паводзiн сфармавалiся ў аграрным грамадстве. I нi Рэнесанс, нi Рэфармацыя, нi нават Асветнiцтва не маглi парваць з ментальнасцю тыпова сярэднявечнага чалавека – селянiна i бюргера[28], бо яны краналi толькi элiтарную культуру. Паводле сцвярджэння Жака Ле Гофа, для кожнага гiсторыка, якi ўсведамляе, што цэнтр цяжару сацыяльна-эканамiчнага жыцця Еўропы ляжаў на вёсцы, эпоха Сярэднiх вякоў мусiць доўжыцца да ХIХ ст.[29].

Гэтакi падыход усё больш характэрызуе не толькi французскую медыявiстыку. У Нямеччыне яшчэ на пачатку ХХ ст. Эрнэст Трольч сцвярджаў, што “сапраўдны Новы час нарадзiў-ся з разрыву з абсалютызмам i контррэфармацыяй… Цывiльнае грамадства, аўтаномiя i здольнасць да арганiзацыi прафесiйнай навукi – вось яго прыкметы”[30]. Да ХV ст. ён адносiў Новы час толькi ў вузкiм сэнсе слова, сапраўдную ж Новую гiсторыю пачынаў з ангельскай рэвалюцыi i Асветнiцтва. Вядомы нямецкi сацыёлаг Ота Брунэр таксама цвердзiў, што тыпова сярэднявечныя з’явы дажываюць да ХVIII-ХIХ ст.[31]. Толькi пасля французскай рэвалюцыi дайшло да так званай “фундаментальнай дэмакратызацыi” грамадства, якое з аграрна-станавага пачало ператварацца ў iндустрыяльна-бюракратычнае. Урэшце сучасны аўтарытэтны нямецкi вучоны Томас Нiпэрдэй таксама ўпэўнены, што ў гаспадарцы, у грамадскiм жыццi i тым больш у менталiтэце Сярэднявечча вызначала аблiчча Еўропы прынамсi да канца ХVIII ст.[32].

Часавая доўгатрываласць з’яў i працэсаў у гуманiстыцы даўно пазначаецца запазычаным з дакладных навукаў тэрмiнам кантынуiтэт (Kontinuität), якi дазваляе побач з пераменамi насуперак дыскрэтнасцi фiксаваць i пастуляваць iх iдэнтычнасць i далейшае iснаванне[33]. Канстанты выяўляюцца галоўным чынам у менталiтэце, карцiне свету, формах жыцця. У святле тэорыi кантынуiтэту пачатак Сярэднiх вякоў можна адносiць на некалькi стагоддзяў раней[34]. i тут важна падкрэслiць, што кантынуiтэт Сярэднявечча ў Новым часе значна больш выразны, чым трыванне Старажытнасцi ў змянiўшых яе Сярэднiх вяках. У гэтай сувязi пра перыяд з ХII па ХVIII ст. правамерна гаварыць як пра адну эпоху, эпоху стараеўрапейскай цывiлiзацыi[35]. Маючы на ўвазе важныя маштабныя перамены, якiя краналi ўсё грамадства, цэлую Еўропу, спецыялiсты даўно салiдарна выдзяляюць адзiны суцэльны перыяд памiж Х-ХI i ХVIII ст., калi Еўропа iснавала як Respublica Christiana, гiстарычная супольнасць, аб’яднаная iдэяй унiверсалiзму, iдэнтыфiкаваная з хрысцiянствам[36]. Сапраўды, ступень уздзеяння на грамадства Рэнесансу i Рэфармацыi, якiя раней лiчылiся самай важнай якаснай прыкметай пераходу ад Сярэднявечча да пачатку Новай гiсторыi, нiяк не параўнаць з структурнымi зменамi канца ХVIII ст., якiя лiтаральна пахавалi феадальнае грамадства. З iншага боку, як ужо не раз даводзiлася, ўсе найважнейшыя рысы Рэнесансу можна знайсцi i ў Сярэднявеччы[37].

Так што ў новай гiстарычнай навуцы i сама класiчная мадэль перыядызацыi даўно не манапольная, i яе храналагiчныя рамкi пераглядаюцца. А трымаюцца яе, вiдаць, у асноўным па традыцыi. У свой час i малады Леапольд фон Ранке, падзялiўшы мiнулае на старажытную, сярэднявечную i новую гiсторыю, заўважыў, што “гэтакi метад ня мае нiякiх унутраных асноў i не дае нiякiх перавагаў”, аднак у сваёй практыцы так i не адмовiўся ад яго[38].

Выдзяленне вышэйшых i нiжэйшых формаў культуры, або, паводле аналiстаў, культуры “фальклёрнай”, асаблiва актуальнае для мiнулага Беларусi, дзе гэты падзел дасягнуў асаблiвай выразнасцi. Перыферыйнасць краiны ў еўрапейскай культурна-цывiлiзацыйнай сiстэме ў цэлым, нiзкая ступень урбанiзацыi, панаванне аграрнай гаспадаркi (нават гарады ХVI-ХVII ст. не пазбылiся аграрнага характару), выклiканы бясконцымi войнамi дэмаграфiчны рэгрэс, а таксама шэраг iншых рэгiянальных спецыфiчнасцяў, – усё гэта абумовiла асаблiвую доўгатрываласць традыцыйных структураў i ментальных стэрэатыпаў на абшарах Беларусi. Не дзiўна, што тут можам знайсцi безлiч тыпова сярэднявечных з’яў ня толькi ў ХVII, але i ў ХIХ ст. Тая ж народная магiя, вера ў чары. Нават мясцовая элiта яшчэ i ў ХVIII ст. у цэнтры Беларусi бавiлася спальваннем чараўнiц, хоць, паводле Макса Вэбэра, адным з першых вынiкаў росту рацыянальнасцi як праявы Новага часу ўжо мусiла б стаць “расчароўванне”, “зняцце чараў” (Entzauberung). Псiхалагiчныя ўстаноўкi i рэлiгiйнасць народа нiяк не мянялiся. Урэшце i метады даследавання падзей i з’яў ХVI-ХVIII ст. у нас ня маюць прынцыповых адрозненняў ад вывучэння папярэдняга стагоддзя (а метад Новага часу мусiць быць “наскрозь гiстарычны”, заснаваны на выкарыстаннi масавых пiсьмовых крынiцаў).

У святле ўсяго азначанага перанос храналагiчных рамак старой заходнееўрапейскай перыядызацыi на гiсторыю Беларусi нiчым не апраўданы. Памятайма прынцыповую заўвагу А.Гурэвiча, што паняцце “Сярэднiя вякi” не столькi храналагiчнае, колькi змястоўнае. У беларускiх жа падручнiках атрымалася як у тым iранiчным пасажы Бенедыкта Крочэ: занавес закрыў прадстаўленне сярэднявечнай гiсторыi ў канцы ХV ст., каб затым адразу ўзняцца дзеля пачатку дзеяў Новага часу. Прыхiльнiкi новай перыядызацыi выглядаюць тут “päpster als der Papst”, бо ў Еўропе, а цяпер i ў Расii, у навучальных выданнях па Сярэднiх вяках асвятляюцца звычайна i ХVI, i першая палова ХVII ст.[39] Там гiсторыкi добра ўсведамляюць, што як для пачатку Сярэднявечча, так i для яго завяршэння немагчыма вызначыць нейкую дату, паваротны пункт, што такi падыход вядзе да дагматычнага тлумачэння гiсторыi. I самыя Сярэднiя вякi цяжка трактаваць як адну цэласную эпоху, настолькi вялiкая рознiца памiж iх першымi i апошнiмi стагоддзямi. Невыпадкова гiсторыкi адкрылi ў Сярэднявеччы серыю “рэнесансаў”, хоць тэрмiны “Рэнесанс” i “Сярэднiя вякi” традыцыйна супрацьпастаўлялiся. Знайсцi даты, якiя б аддзялялi Сярэднявечча ад Старажытнасцi цi ад Новага часу, проста немагчыма. Рэальна можна выявiць не паваротныя пункты, а шырокiя пераходныя перыяды, – даўно пранiклiва заўважыў О.Галецкi[40].

Такiм чынам, няма нiякiх падстаў пачынаць Сярэднявечча яшчэ ў дапiсьмовай, дадзяржаўнай гiсторыi. Гэтаксама няма як i сканчаць яго ХV ст., калi ў плане палiтычна-юрыдычным Вялiкае Княства Лiтоўскае яшчэ бадай нават не стала тыпова феадальнай дзяржавай, не мела развiтай сiстэмы васалiтэту. Калi агульнай рысай пераходу ад сярэднявечнай да рэнесансавай дзяржавы лiчыць з’яўленне бюракратыi як дзяржаўнага апарату новага тыпу, заняпад палiтычнай вагi феадальнай арыстакратыi[41], дык у ВКЛ ХVI ст. i гэтага не знойдзем. Што да сферы эканомiкi, дык тут цалкам пануе феадальная гаспадарка з яе палiтычнай надбудовай. Станавасць i карпаратыўнасць, канфесiяналiзм i iрацыяналiзм, рэгiянальная замкнутасць i партыкулярызм – усё тое, што было зместам Сярэднявечча як эпохi, у Беларусi ад ХVI да ХVII ст. толькi нарастае. У прынцыпе тут i ў ХVIII ст. грамадства заставалася ва ўладзе традыцыi, той самай “старыны”, да якой так настойлiва апелявала i якiм жыло беларускае мяшчанства далёкага ХVI ст. Гэта значыць, практычна ўсiм членам грамадста ў той цi iншай ступенi была ўласцiва так званая “народная культура” Сярэднявечча – комплекс уяўленняў пра свет, разумовых установак i стэрэатыпаў паводзiн, прасякнутых народнай рэлiгiйнасцю i архаiзмам.

Сярэднявечча нас дасюль не пакiнула. Яно не толькi ў формах арганiзацыi жыцця, гандлю, рынку, у рамёствах; да яго сягаюць не толькi асноўныя маральныя нормы сучаснага чалавека, прававыя сiстэмы i iнстытуты; Сярэднiя вякi – у нашай падсвядомасцi, у нашай мове i жыццёвых звычках[42]. Больш за тое, на нашых вачах на постсавецкай прасторы сцвердзiлася “новае Сярэднявечча” (Мiкалай Бердзяеў), i цi не найвыразней – у Беларусi. Таталiтарнае грамадства як савецкага, так i постсавецкага рэжыму пераймае горшыя асаблiвасцi калектывiсцкага мыслення сярэднявечнага чалавека – аўтарытарнасць i дагматызм, ерархiзм i кансерватызм, любоў да “закону i парадку” i г.д. [43]. Сярэднявечная культура была глыбока аўтарытарнай, заснаванай на рэлiгiйнай дактрыне. Людзi той эпохi прыпiсвалi надзвычайную ролю аўтарытэту, лiчылi яго гарантам ладу i дабрабыту. Усё новае супрацьпастаўлялася яму, бо парушала стары лад, будзiла iх недавер i страх[44]. Цi не пазнаецца ў гэтым апiсаннi сучаснае беларускае грамадства? У супольнасцi з аўтарытарным мысленнем людзi перакладваюць функцыi ўласнага мыслення на аўтарытэт[45]. Лiдэр надзяляецца абсалютнай уладай i ўсё грамадства арганiзуецца па прынцыпах заснаванай на калектывiзме традыцыйнай палiтычнай культуры, характэрнай даiндустрыяльным супольнасцям. Такое грамадства адвяргае iнстытуты заходняй дэмакратыi як чужародныя, варожыя прынцыпам яго калектывiзму.

Вобразна гаворачы пра светаўспрыманне сярэднявечных людзей, Жак Ле Гоф адзначае, што iх “залаты век” ляжаў у даўно аджытым. “Iх будучыня была даўно мiнуўшым. I яны прасоўвалiся наперад, гледзячы назад”[46].

Вяртаючыся да перыядызацыi, згадайма пра яе прызначэнне. Як зазначаў цытаваны ўжо Д.Гергард, калi яна нам па-трэбная, то хiба дзякуючы таму, што выдзеленыя перыяды i эпохi вызначаюцца нейкiм сэнсам[47].

Беларуская гiсторыя мае пэўныя ўласныя (у кожным разе не заходнееўрапейскiя) межы перажываных ёю эпохаў, у тым лiку трыяды Старажытнасць – Сярэднявечча – Новы час. Яшчэ О.Шпэнглер i М.Данiлеўскi сцвярджалi, што няма агульначалавечай гiсторыi, што кожны культурна-гiстарычны тып – унiкальны i саматоесны. Гiсторыя кожнага народу мае свой сэнс, сваю дынамiку i маштабы часу. Нераўнамернасць i спецыфiка развiцця народаў i рэгiёнаў акурат i вымагае выпрацоўкi перыядызацыi як формулы iх гiстарычнага шляху. I задачай тут ёсць як мага больш тонкае вызначэнне яго храналагiчных каардынатаў. Iнакш увядзенне усялякiх падзелаў мiнулага на эпохi i перыяды будзе не спрыяць, а толькi замiнаць яго разуменню.


[1] Гл.: Iгнатоўскi Ул. Кароткi нарыс гiсторыi Беларусi. Мiнск, 1992.С.28-30; История БССР. Часть 1. Ред. В.Чепко, А.Игнатенко. Минск, 1981. С.5-6.
[2] Пра гэта пiша М.Гандэльсман. Гл. у: Serejski M. Historycy o historii. T.2. Warszawa, 1966. S.69-70.
[3] Ritter H. Dictionary of concepts in history. New York, 1986.P.313.
[4] Schalk F. Über Epoche und Historie // Diller H., Schalk F. Studien zur Periodisierung und zum Epochenbegriff. Mainz; Wiesbaden, 1972. 157.
[5] Pitz E. Mittelalter // Leksikon des Mittelalters. Bd.6. München, Zürich, 1993.S.686.
[6] Жуков Е.М. Очерки методологии истории. Москва, 1987. С.168.
[7] Конрад Н.И. Запад и Восток. Статьи. М., 1966. С.92-95.
[8] Гуревич А.Я., Харитонович Д.Э. История средних веков. Учебник. Москва, 1995.С.12.
[9] Гл. напрыклад: История БССР. Ч.1. Ред. В.Чепко, А.Игнатенко. Минск, 1981.С.5.
[10] Borgolte M.Mittelforschung und Postmoderne // Zeitschrift fur Geschichtswissenschaft. 1995. 7, S.622.
[11] Козенко Б., Садовая Г. О периодизации новой и новейшей истории в свете современных трактовок // Новая и новейшая история, 1993, 4, С.96.
[12] Каменский А.Б. Историческое сознание русского общества середины – второй половины ХVIII в. // Спорные вопросы отечественной истории ХI-ХVIII в. Тезисы докл. и сооб. Первых чтений, посвященных памяти А.А.Зимина. Часть 1:. Москва, 1990. С.93.
[13] Пра гэта гл. у: Вопросы истории, 1992, 2, С.159.
[14] Козенко Б.Д., Садовая Т.М. К дискуссии о периодизации истории стран Европы и Америки//Новая и новейшая история. 1996.1. С.89.
[15] Праграма па гiсторыi для базавых агульнаадукацыйных школ. Мiнск, 1995. С.5,
[16] Тамсама. С.8.
[17] “Наступная эпоха ў гiсторыi насельнiцтва Беларусi, як i ў Заходняй Еўропе, называецца раннiм Сярэднявеччам, якое пачынаецца з V-VI ст.”, – чытаем у дапаможнiку для 10 кл. (Штыхаў Г.В. Гiсторыя Беларусi ад старажытных часоў да канца ХIII ст. Кн.1. Мiнск., 1994. С.4-5).
[18] Штыхаў Г.В., Пляшэвiч У.К. Гiсторыя Беларусi. Старажытныя часы i Сярэднявечча. Мiнск, 1993.С.81,247.
[19] Штыхаў Г.В., Ракуць В.У. Гiсторыя Беларусi ў сярэднiя вякi. Падручнiк для 6 класа. Пад рэд. П.Ц.Петрыкава. Мiнск, 1996. С.7-8.
[20] Бiч М.В. Гiсторыя Беларусi. Канец ХVIII ст. – 1917 г. Вучэбны дапаможнiк для вучняў 8 кл. Мiнск, 1993.
[21] Гiсторыя Беларусi. Канец ХVIII-1996 г. Вучэбны дапаможнiк для вучняў 11 класа. Кн.1. Пад рэд. Я.К.Новiка i В.А.Цяпловай. Мiнск, 1996. С.12 i далей.
[22] Нарысы гiсторыi Беларусi. У 2-х частках. Ч.1. Мiнск, 1994. С.525-526.
[23] Гл.: Bauer L., Matis H. Geburt der Neuzeit. Vom Feudalsystem zur Marktgesellschaft. München, 1989.
[24] Жуков Е.М. О периодизации всемирной истории // Вопросы истории, 1960, 8, С.30.
[25] Bussem E., Neher M. Arbeitsbuch Geschichte: Mittelalter. Repetitorium. Tübingen, Basel, 1995.
[26] Schulze W. Einführung in die Neuere Geschichte. Stuttgart, 1987.S.14.
[27] Ле Гофф Ж. Цивилизация средневекового Запада. Москва, 1992. С.5-6.
[28] Гуревич А.Я. Средневековый мир: культура безмолвствующего большинства. Москва, 1990. С.11.
[29] Le Goff J. Pour un autre Moyen Age. Temps, travail et culture en Occident. Paris, 1977. P.339.
[30] Трёльч Э. Историзм и его проблемы. Логическая проблема философии истории. М., 1994. С.648.
[31] Brunner O. Sozialgeschichte Europas im Mittelalter. Göttingen, 1984. S.86.
[32] Нiпэрдэй Т. Актуальнасць Сярэднявечча. Аб гiстарычных асновах сучаснага // Беларускi Гiстарычны Агляд, Т.2 (1995), Сш.2. С.268.
[33] Pitz E. Kontinuität // Leksikon des Mittelalters. Bd.V. 1991. S.1418.
[34] Sauer H. Mittelalter. S.686.
[35] Dinzelbacher P. Sachwörterbuch der Mediavistik. Stuttgart, 1992.S.546.
[36] Halecki O. Historia Europy – jej granice i podzialy. Lublin, 1994. S.171; Gerhard D. Periodization in European History // The American Historical Review. V.LXI.Nr.4 (1956).P.903-911.
[37] Бэрк П. Рэнесанс. Мiнск, 1997.С.70.
[38] Koselleck R. Vergangene Zukunft. Zur Semantik geschichtlicher Zeiten. Frankfurt am Main, 1995.S.306.
[39] Гл., напрыклад: Средневековая Европа глазами современников и историков. Книга для чтения в пяти частях. Москва, 1994.
[40] Halecki O. Historia Europy. S.171.
[41] Люблинская А.Д. Государство эпохи Возрождения в Западной Европе // Типология и периодизация культуры Возрождения. Москва, 1978. С.8 i iнш.
[42] Seibt F. Ist Mediaevistik aktuell? // Probleme der Geschichtswissenschaft. Dusseldorf, 1973.S.60.
[43] Гл.: Ивин А.А. Введение в философию истории. Москва, 1997.
[44] Senko W. Jak rozumieć filozofje średniowiecza. Warszawa, 1993. S.21.
[45] Ивин А.А. Введение в философию истории. С.116.
[46] Ле Гофф Ж. Цивилизация средневекового Запада. С.183.
[47] Gerhard D. Gerhard D. Periodization in European History. P.913.

Наверх

Эдвард Г. Кар. Гiсторык i яго факты*

Снежня 26, 1997 |


* Carr E.H. The Historian and His Facts // яго ж, What is History. London. 1990. P.7-30.
Што такое гiсторыя? Якiм бы бессэнсоўным i непатрэбным не здавалася такое пытанне, працытую два ўрыўкi, датычныя адпаведна першага i другога выданняў Cambridge Modern History („Кембрыджскай новай гiсторыi”). Эктан у сваiм дакладзе аб працы, выкананай над гэтым выданнем, у кастрычнiку 1896 г. перад сiндыкамi Cambridge University Press гаварыў:

Iснуе ўнiкальная магчымасць усю сукупнасць ведаў, якiя ХIХ ст. рыхтуецца перадаць нашчадкам, запiсаць самым прымальным для найбольшай колькасцi людзей спосабам… Нам трэба зрабiць гэта шляхам рацыянальнага падзелу працы, i прынесцi ў кожны дом канчатковы дакумент i самыя плённыя вынiкi мiжнародных даследаванняў.

Мы не можам атрымаць канчатковую гiсторыю ў гэтым пакаленнi, але можам выкарыстаць традыцыйную гiсторыю i паказаць, чаго мы дасягнулi на шляху ад аднаго да другога цяпер, паказаць, што ўся iнфармацыя дасягальная i кожная праблема вырашальная[1].

I амаль дакладна праз шэсцьдзесят гадоў у агульных уводзiнах да другой Cambridge Modern History праф. Джордж Кларк сказаў адносна гэтай веры Эктана i ягоных прыхiльнiкаў, што можа i настане калi дзень стварэння „канчатковай гiсторыi”, i прадоўжыў:

Гiсторыкi пазнейшай генерацыi не спадзяюцца нiякай падобнай перспектывы. Яны чакаюць, што iх праца будзе зноў i зноў адмаўляцца. Яны лiчаць, што веды пра мiнулае, прапушчаныя праз адзiн цi больш розумаў, „апрацоўваюцца” iмi i таму не могуць складацца з элементарных i безасабовых атамаў, якiя нiчога не мяняюць. … Даследаванне ўяўляецца бясконцым, i некаторыя нецярплiвыя вучоныя знаходзяць аддушыну ў скептыцызме цi, прынамсi, у iдэi, што, калi ўжо ўсе гiстарычныя меркаваннi залежаць ад асобаў i пунктаў погляду, i ўсе яны аднолькава добрыя, то „аб’ектыўнай” гiстарычнай праўды не iснуе[2].
Там, дзе вучоныя мужы так рэзка пярэчаць адзiн аднаму, адкрываецца поле для даследаванняў. Спадзяюся, што я дастаткова сучасны, калi прызнаю, што ўсё, напiсанае ў 1890-х г., пэўна стала нонсэнсам. Але я яшчэ не настолькi стары, каб лiчыць, што ўсё, напiсанае ў 1950-х г., абавязкова мае сэнс. Сапраўды, вам адразу можа прыйсцi думка, што гэтая праца, верагодна, пяройдзе ў нешта нават шырэйшае за разгляд прыроды гiсторыi. Разыходжанне Эктана i сэра Джорджа Кларка адлюстроўвае змены ў нашым агульным поглядзе на грамадства за часы памiж iх выказваннямi. Эктан агучвае пазiтыўную веру, самаўпэўненасць з шырока расплюшчанымi вачыма, характэрную для позняй вiктарыянскай эпохi. Сэр Джордж Кларк увасабляе рэха разгубленасцi i шалёнага скептыцызму бiтнiкаў. Калi мы спрабуем адказаць на пытанне „Што такое гiсторыя?”, наш адказ, свядома цi несвядома, адлюстроўвае нашу ўласную пазiцыю ў часе i ўтварае частку нашага адказу на шырэйшае пытанне – як мы глядзiм на грамадства, у якiм жывём. Я не баюся, што пры блiжэйшым разглядзе мой прадмет можа здацца трывiяльным. Баюся, што будзе выглядаць дзёрзкасцю сама пастаноўка такога велiзарнага i настолькi надзённага пытання.Дзевятнаццатае стагоддзе было вялiкiм стагоддзем фактаў. „Чаго я хачу, дык гэта Фактаў, – казаў мiстэр Грэдрайнд у Hard Times („Цяжкiя часы”)… У жыццi патрабуюцца толькi Факты.” Гiсторыкi ХIХ ст. увогуле пагаджалiся з iм. Калi Ранке ў 1830-х г., слушна пратэстуючы супраць маралiзавання ў гiсторыi, адзначыў, што задача гiсторыка „проста паказаць, як яно было на самай справе (wie es eigentlich gewesen)”, гэты не зусiм удалы афарызм чакала надзiва вялiкая папулярнасць. Тры пакаленнi нямецкiх, брытанскiх i нават французскiх гiсторыкаў iшлi ў бойку, распяваючы магiчныя словы „Wie es eigentlich gewesen”, як заклiнанне, прызначанае, падобна большасцi заклiнанняў, для вызвалення ад нуднага абавязку думаць самастойна. Пазiтывiсты, заклапочаныя iх правам патрабавання гiсторыi як навукi, вагой свайго ўплыву ўмацавалi гэты культ фактаў. Спачатку знайдзi факты, кажуць пазiтывiсты, потым зрабi з iх свае высновы. У Вялiкабрытанii гэты погляд на гiсторыю выдатна супаў з традыцыяй эмпiрызму – вядучай плынi брытанскай фiласофii ад Лока да Бэртрана Расэла. Эмпiрычная тэорыя пазнання прадугледжвае поўнае аддзяленне суб’екта ад аб’екта. Факты, падобна пачуццёвым уражанням, успрымаюцца назiральнiкам звонку i не залежаць ад ягонай свядомасцi. Працэс успрымання пасiўны: успрыняўшы дадзеныя, назiральнiк потым працуе над iмi. Кароткi оксфардскi ангельскi слоўнiк (The Oxford Shorter English Dictionary), карысная, але тэндэнцыйная праца эмпiрычнай школы, выразна адасабляе два працэсы, вызначаючы факт як „дадзеныя вопыту, адрозныя ад высноваў”. Гэта тое, што можна назваць агульнапрынятым поглядам на гiсторыю. Гiсторыя складаецца з корпусу ўстаноўленых фактаў. Факты ўвасабляюцца для гiсторыка ў дакументах, надпiсах i г.д., – як рыба на прылаўку ў краме. Гiсторык збiрае iх, прыносiць дадому, гатуе i падае ў якiм хоча выглядзе. Эктан, чые кулiнарныя густы адрознiвалiся аскетызмам, хацеў, каб iх падавалi проста. У звароце да ахвяравальнiкаў першай Cambridge Modern History ён заявiў: „Нашае Вотэрлу павiнна аднолькава задавальняць французаў i ангельцаў, немцаў i галяндцаў, каб нiхто не мог сказаць, не зазiрнуўшы ў спiс аўтараў, дзе паклаў пяро бiскуп Оксфардскi, дзе яго ўзяў Фэабэарн цi Гаскет, Лiбэрман цi Гэрысан”[3]. Нават сэр Джордж Кларк, якiм ужо крытычным было яго стаўленне да Эктана, сам супрацьпастаўляў „цвёрдае ядро фактаў” у гiсторыi „акаляючай мякацi спрэчнай iнтэрпрэтацыi”[4], пэўна, забыўшыся на тое, што мяккая частка садавiны больш вартая, чым цвёрдае ядро. Спачатку ўпарадкуй свае факты, потым на сваю рызыку апусцi iх у сыпучы пясок iнтэрпрэтацыi – вось найвышэйшая мудрасць эмпiрызму, гiстарычнай школы здаровага сэнсу. Яна нагадвае ўлюбёны афарызм вядомага лiберальнага журналiста К.П.Скота: „Факты святыя, думка вольная”.

Цяпер гэта не можа задаволiць. Не буду заглыбляцца ў фiласофскую дыскусiю аб прыродзе нашых ведаў пра мiнулае. Дапусцiм на момант, быццам тое, што Цэзар перайшоў Рубiкон, i тое, што пасярод пакоя стаiць стол, ёсць фактамi аднаго цi падобнага парадку, што абодва яны даюцца нашай свядомасцi аднолькавым цi падобным спосабам, i што абодва маюць аднолькава аб’ектыўны характар у дачыненнi да асобы, якая iх ведае. Але нават пры гэтым смелым i не зусiм праўдападобным дапушчэннi нашая аргументацыя адразу сутыкаецца з цяжкасцямi, бо не ўсе факты пра мiнулае – факты гiстарычныя, або ўважаныя такiмi гiсторыкам. Якi ж крытэрый адрознення фактаў гiстарычных ад iншых фактаў мiнулага?

Што такое гiстарычны факт? Гэта вызначальнае пытанне, якое мы павiнны разгледзець крыху падрабязней. Калi сыходзiць са здаровага сэнсу, то iснуюць пэўныя галоўныя факты, аднолькавыя для ўсiх гiсторыкаў i ўтвараючыя, так бы мовiць, хрыбет гiсторыi – напрыклад факт, што бiтва пры Гастынгсе адбылася ў 1066 г. Але такая пазiцыя вымагае дзвюх заўвагаў. Па-першае, гiсторык займаецца пераважна не такiмi фактамi. Несумненна, трэба ведаць, што вялiкая бiтва адбылася ў 1066 г., а не ў 1065 цi 1067 г., i што яна была пры Гастынгсе, а не пры iстбёрне цi Брайтане. Гiсторыку нельга блытацца ў такiх рэчах. Але калi ўздымаюцца пытаннi такога кшталту, мне згадваюцца словы Наўзмэна, што „дакладнасць – гэта абавязак, а не дабрачыннасць”[5]. Хвалiць гiсторыка за дакладнасць – тое ж, што хвалiць архiтэктара за выкарыстанне ў будоўлi добра вымешанага цэменту. Гэта неабходная ўмова ягонай працы, а не яго сутнасная функцыя. Менавiта дзеля гэтага гiсторык мае права абапiрацца на так званыя дапаможныя гiстарычныя навукi – археалогiю, эпiграфiку, нумiзматыку, храналогiю i г.д. Ад гiсторыка не патрабуюцца спецыяльныя навыкi, неабходныя для вызначэння паходжання i датавання фрагмента керамiкi цi мармура, расшыфроўкi незразумелага надпiсу або складаных астранамiчных разлiкаў з мэтай вызначэння дакладнай даты. Гэтыя так званыя падставовыя факты, аднолькавыя для ўсiх гiсторыкаў, на практыцы належаць да катэгорыi сыравiны гiсторыка, а не да самой гiсторыi. Другая заўвага ў тым, што патрэба ўстанавiць гэтыя падставовыя факты грунтуецца не на якой-небудзь уласцiвасцi самiх фактаў, а на апрыёрным рашэннi гiсторыка. Апрача дэвiзу Скота кожны журналiст сёння ведае, што самы эфектыўны шлях уздзеяння на меркаваннi пралягае праз адбор i расстаноўку адпаведнай фактуры. Часта можна пачуць, што факты гавораць самi за сябе. Гэта, канешне, не так. Факты гавораць толькi тады, калi iх выклiкае гiсторык: менавiта ён вырашае, якiм фактам даць слова, у якiм парадку i кантэксце. Здаецца, адзiн з герояў Пiрандэла сказаў, што факты падобныя на мех – не будзе стаяць, пакуль не напоўнiш. Адзiная прычына нашай цiкавасцi да таго, што бiтва пры Ганстынгсе адбылася ў 1066 г., у тым, што гiсторыкi лiчаць яе вялiкай гiстарычнай падзеяй. Менавiта гiсторык адпаведна сваiм матывам вызначыў, што пераход Цэзара праз нязначны ручай Рубiкон – гэта факт гiсторыi, тады як пераход Рубiкона мiльёнамi людзей да i пасля таго не цiкавiць нiкога. Тое, што вы дабралiся да гэтага дому паўгадзiны таму пехам або на ровары цi машыне – такi ж самы факт мiнулага, як i пераход Цэзара праз Рубiкон. Але яго пэўна ж праiгнаруюць гiсторыкi. Прафесар Талькат Парсанз аднойчы назваў навуку „сiстэмай адбора кагнiтыўных арыентацый на рэальнасць”[6]. Магчыма, сказана занадта проста. Але i гэта, мiж iншага, ёсць гiсторыяй. Гiсторык – той, хто абавязкова адбiрае. Вера ў цвёрдае ядро гiстарычных фактаў, якiя iснуюць аб’ектыўна i незалежна ад iнтэрпрэтацыi гiсторыка, гэта абсурдны сафiзм, але яна з тых вер, якiя цяжка выкараняюцца.

Давайце паглядзiм на працэс трансфармацыi простага факту мiнулага ў факт гiстарычны. У 1850 г. у Стэйлiбрыдж Ўэйкс у вынiку нейкай нязначнай сваркi раззлаваны натоўп забiў нагамi да смерцi прадаўца iмбiрных пернiкаў. Цi з’яўляецца гэты факт гiстарычным? Год таму я б не вагаючыся сказаў „не”. Гэты выпадак быў запiсаны вiдавочцам у нейкiх малавядомых мемуарах[7]. Я нiколi не лiчыў яго вартым увагi гiсторыка. У мiнулым годзе доктар Кiтсан Кларк згадаў яго ў сваiх лекцыях у Оксфардзе[8]. Цi ператварае гэта тое здарэнне ў гiстарычны факт? Думаю, што не. Мяркую, яго цяперашнi статус такi: ён рэкамендаваны сябрам у элiтны клуб гiстарычных фактаў. Цяпер ён чакае апекуна i фундатараў. Магчыма, праз колькi гадоў мы ўбачым, што гэты факт увойдзе спачатку ў спасылкi, потым у тэкст артыкулаў i кнiг пра Ангельшчыну ХIХ ст., i што ў дваццацi-трыццацi гадовы тэрмiн ён можа стаць стабiльным гiстарычным фактам. А можа наадварот, нiхто не падхопiць яго, тады ён зноў вернецца ў кладоўку негiстарычных фактаў мiнулага, адкуль доктар Кiтсан Кларк галантна спрабаваў яго выбавiць. Што вырашыць, якая з гэтых дзвюх магчымасцяў рэалiзуецца? Усё будзе залежаць, думаю, ад таго, цi тэза або iнтэрпрэтацыя, ў падтрымку якой доктар Кiтсан Кларк цытаваў гэты iнцыдэнт, прымецца iншымi гiсторыкамi як важкая i значная. Статус яго як гiстарычнага факта ператвараецца ў пытанне iнтэрпрэтацыi. Такi элемент iнтэрпрэтацыi ўваходзiць у кожны гiстарычны факт.

Дазвольце асабiсты ўспамiн. Калi я вывучаў старажытную гiсторыю ў гэтым унiверсiтэце шмат гадоў таму, у мяне быў спецыяльны прадмет „Грэцыя ў перыяд Персiдскiх войнаў”. Я сабраў пятнаццаць цi дваццаць тамоў на кнiжнай палiцы i напiсанае ў тых тамах лiчыў даўно даведзеным, я меў усе факты, што датычылi майго прадмету. Удакладнiм, у тых тамах утрымлiвалiся ўсе факты аб прадмеце, якiя былi цi маглi быць вядомыя. Мне нiколi не прыходзiла ў галаву пацiкавiцца, у вынiку якога выпадку цi працэсу зношвання нязначная колькасць гэтых адабраных з усiх мiрыяд калi-небудзь вядомых фактаў захавалася, каб стаць фактамi гiсторыi. Падазраю, што нават сёння старажытная i сярэднявечная гiсторыя зачароўвае нас у тым лiку i тым, што стварае iлюзiю наяўнасцi ўсiх фактаў у дыяпазоне даследавання: прыдзiрлiвы падзел на факты гiстарычныя i iншыя факты мiнулага знiкае, таму што некалькi вядомых фактаў i ёсць усёй гiстарычнай фактурай. Як казаў Б’юры, якi займаўся абодвума згаданымi перыядамi, „аналы старажытнай i сярэднявечнай гiсторыi поўныя лакунаў”[9]. Гiсторыю называлi велiзарнай ажурнай пiлой з мноствам страчаных фрагментаў. Але асноўная праблема не ў запаўненнi лакунаў. Наша карцiна Грэцыi V ст. да н.э. неадэкватная не столькi таму, што выпадкова страчана мноства фрагментаў, колькi таму, што яна наогул прадстаўляе малюнак, створаны маленькай групай людзей ў горадзе Афiны. Мы ведаем шмат пра тое, як выглядала Грэцыя V ст. да н.э. у вачах грамадзян Афiнаў, i фактычна нiчога не ведаем пра тое, як яе бачылi жыхары Спарты, Карынфу, Фiваў – не кажучы ўжо пра персаў, рабоў цi прадстаўнiкоў не-грамадзян Афiнаў. Мы маем справу з карцiнай папярэдне адфiльтраванай i абмежаванай не столькi выпадкам, колькi людзьмi, свядома цi несвядома фарбаваўшымi сваiм асабiстым поглядам i думкаю факты, якiя падцвярджалi, што гэты погляд варты захавання. Тое самае, калi я чытаю ў сучаснай гiсторыi Сярэднiх вякоў, што людзi ў Сярэднявеччы былi глыбока рэлiгiйныя, у мяне паўстае пытанне, адкуль мы ведаем гэта, i цi гэта праўда. Што мы ведаем, калi факты сярэднявечнай гiсторыi амаль усе падабраныя для нас пакаленнямi хранiстаў, якiя прафесiйна займалiся тэорыяй i практыкай рэлiгii, а значыць лiчылi яе найважнейшай i запiсвалi ўсё, што тычылася яе – i не больш. Уяўленне пра рэлiгiйную адданасць расiйскага селянiна было разбуранае рэвалюцыяй 1917 г. Вобраз сярэднявечнага чалавека як глыбока рэлiгiйнага, так гэта цi не, непарушны, бо амаль усе вядомыя факты пра яго папярэдне выбраныя для нас людзьмi, якiя верылi ў гэта i хацелi, каб у гэта паверылi i iншыя, а маса iншых фактаў, у якiх мы б мелi магчымасць знайсцi сведчанне адваротнага, згублены незваротна. Мёртвая рука сышоўшых са сцэны гiсторыкаў, пiсараў i хранiстаў вызначае малюнак мiнулага, не пакiдаючы магчымасцi апеляцыi. „Гiсторыя, якую мы чытаем, – пiша медыявiст прафесар Бараклаў, – хоць яна i грунтуецца на фактах, з’яўляецца, строга кажучы, заснаванай зусiм не на фактах, а на шэрагу прынятых меркаванняў”[10].

Але звернемся да iншага, не менш важнага абавязку гiсторыка. Даследчык старажытнасцi або медыявiст можа быць удзячны велiзарнаму працэсу адсейвання, праз гады даўшага яму ў рукi прыдатны корпус гiстарычных фактаў. Як казаў у сваёй гарэзлiвай манеры Лiта Стрэчы, „няведанне -першы рэквiзiт гiсторыка, няведанне, якое спрашчае i высвятляе, якое адбiрае i апускае”[11]. Калi мною авалодвае – што бывае -зайздрасць да неверагоднай кампетэнтнасцi калегаў, што пiшуць старажытную цi сярэднявечную гiсторыю, я суцяшаюся ў роздуме: яны настолькi кампетэнтныя пераважна таму, што такiя невукi ва ўласным прадмеце. Гiсторык сучаснасцi не атрымлiвае нiякай асалоды ад перавагаў гэтага зададзенага невуцтва. Але ён мусiць культываваць у сабе гэтую неабходную якасць – i тым больш, чым блiжэй падыходзiць да свайго часу. У яго падвойная задача адкрыцця нямногiх значных фактаў, ператварэння iх у факты гiстарычныя i адмаўлення ад мноства нязначных фактаў як негiстарычных. Менавiта ў гэтым контраверсiйнасць ерасi ХIХ ст.: гiсторыя складаецца з кампiляцыi максiмальнай колькасцi неабвержных i аб’ектыўных фактаў. Хто ж паддасца на гэтую ерась, будзе вымушаны або адмовiцца ад гiсторыi як кепскай працы i заняцца калекцыянаваннем марак цi якога iншага антыкварыяту, або скончыць свае днi ў вар’ятнi. Менавiта гэтая ерась цягам апошнiх ста гадоў мела разбуральны эфект на сучаснага гiсторыка, стварыўшы ў Нямеччыне, Вялiкабрытанii i Злучаных Штатах велiзарную i нарастаўшую масу сухiх, як прах, фактаграфiчных даследаванняў, спецыяльных манаграфiй-аднадзёнак, нiбыта гiсторыкаў, ведаўшых усё больш i больш пра менш i менш i патануўшых бясследна ў акiяне фактаў. Менавiта гэтая ерась, падазраю, а не канфлiкт памiж лiберальнай i каталiцкай прыхiльнасцямi, як кажуць, пахаваў Эктана як гiсторыка. У раннiм эсэ пра свайго настаўнiка Дзёлiнгера Эктан адзначаў: „Ён нiколi не пiсаў, маючы няпоўныя матэрыялы, а для яго матэрыялы заўсёды былi няпоўныя”[12]. Несумненна Эктан тут абвяшчае апераджальны вердыкт сабе: такi дзiўны феномен гiсторыка, якога многiя лiчаць самым выдатным з усiх уладальнiкаў Каралеўскай катэдры Новай гiсторыi ў гэтым унiверсiтэце, якi не стварыў гiсторыi. Той самы Эктан напiсаў сабе эпiтафiю ва ўступнай нататцы да першага тома Cambridge Modern History, выдадзенай акурат пасля яго смерцi. Там ён скардзiўся, што патрабаваннi, якiя цiснуць на гiсторыка, „пагражаюць ператварыць яго з аўтара ў складальнiка энцыклапедыi”[13]. Тут нешта разладзiлася. I тое, што разладзiлася – вера ў гэтае нястомнае i бясконцае збiранне цвёрдых фактаў як падмурка гiсторыi, вера, што факты гавораць самыя за сябе, i што не можа быць занадта шмат фактаў, вера, у той час настолькi безапеляцыйная, што зусiм нямногiя гiсторыкi лычылi неабходным – а некаторыя i сёння лiчаць гэта непатрэбным – задаць сабе пытанне „Што такое гiсторыя?”

Фетышызм фактаў ХIХ ст. завяршаўся i апраўдваўся фетышызмам дакументаў, цi помнiкаў. Дакументы былi каўчэгам запавету ў храме фактаў. Поўны глыбокай пашаны гiсторык наблiжаўся да iх са схiленай галавой i размаўляў пра iх шэптам. Калi вы знойдзеце гэта ў дакументах, значыць гэта так. Але што гэтыя дакументы – дэкрэты, дамовы, спiсы земляў i даходаў ад iх арэнды, сiнiя кнiгi, афiцыйная карэспандэнцыя, прыватныя лiсты i дзённiкi – скажуць нам, калi мы iх праглынем? Нiводзiн дакумент не можа сказаць нам больш за тое, што думаў яго аўтар: што ён думаў пра тое, што адбылося; што ён думаў пра тое, што павiнна адбыцца i адбудзецца; а можа толькi тое, што ён хацеў, каб iншыя думалi, што ён думае; цi нават толькi тое, што ён сам думаў, што думае. Усё гэта не значыць нiчога, пакуль гiсторык не папрацуе над iм i не расшыфруе яго. Перш, чым хоць неяк карыстацца фактамi – цi тыя выяўлены ў помнiках, цi не, гiсторык мусiць яшчэ апрацаваць iх: выкарыстанне iх ёсць, калi можна так сказаць, працэсам апрацоўкi.

Дазвольце добра вядомым прыкладам праiлюстраваць тое, што я спрабую выкласцi. Калi Гуcтаў Штрэзэман, мiнiстр замежных справаў Веймарскай рэспублiкi, памёр у 1929 г., ён пакiнуў пасля сябе велiзарную колькасць – 300 поўных скрыняў – папераў, афiцыйных, паўафiцыйных ды прыватных, i амаль усе мелi дачыненне да ягонай шасцiгадовай дзейнасцi на мiнiстэрскай пасадзе. Сябры i блiзкiя, натуральна, палiчылi, што гэтаму вялiкаму чалавеку трэба ўзвесцi помнiк. Адданы сакратар Бэрнгард узяўся за працу, i праз тры гады з тых трох сотняў скрыняў з’явiлiся тры важкiх тамы – прыкладна па 600 старонак кожны – выбраных дакументаў пад уражвальнай назвай: Stresemanns Vermachtnis. Звычайным чынам самы па сабе дакументы марнелi б у якiм-небудзь сутарэннi цi на гарышчы i знiклi б назаўсёды, цi можа праз якiх сто гадоў нейкi цiкаўны вучоны натрапiў бы на iх i вырашыў бы параўнаць з тэкстамi Бэрнгарда. Але тое, што адбылося, аказалася яшчэ больш драматычным. У 1945 г. дакументы трапiлi ў рукi брытанскага i амерыканскага ўрадаў, якiя сфатаграфавалi шмат з iх i аддалi негатывы ў карыстанне даследчыкам у Public Record Office у Лондане i ў Нацыянальны архiў у Вашынгтоне: так што, калi хапае цярпення i цiкаўнасцi, можна дакладна высветлiць, што зрабiў Бэрнгард. А тое, што ён зрабiў, не было нi вельмi арыгiнальным, нi надта шакуючым. Калi Штрэзэман памёр, здавалася, што ягоная заходняя палiтыка ўвянчалася шэрагам блiскучых поспехаў – Лакарна, прыняцце Нямеччыны ў Лiгу нацый, план Даўэса, план Янга, амерыканскiя пазыкi, вывад саюзных акупацыйных войскаў з Рэйнскай зямлi. Гэта ўяўлялася значнай i вартай часткай знешняй палiтыкi Штрэзэмана i, натуральна, мусiла быць прадстаўлена i ў зборнiку дакументаў Бэрнгарда. Усходняя палiтыка Штрэзэмана, з iншага боку, яго дачыненнi з Савецкiм Саюзам, здавалася, не прывялi нi да чога асаблiвага, i паколькi масы дакументаў пра перамовы, якiя далi толькi нязначныя вынiкi, не былi цiкавыя i нiчога не дадавалi да аўтарытэту Штрэзэмана, працэс адбору мог быць больш строгiм. А на самой справе дачыненням з Савецкiм Саюзам Штрэзэман прысвяцiў нашмат больш настойлiвай i зацiкаўленай увагi, i яны адыгрывалi значна большую ролю ў ягонай знешняй палiтыцы ў цэлым, чым гэта вынiкае са зборнiка Бэрнгарда. Я думаю, што тамы Бэрнгарда не з’яўляюцца выключэннем сярод шматлiкiх выдадзеных зборнiкаў дакументаў, на якiя без ваганняў спасылаецца звычайны гiсторык.

Гэта не канец маёй гiсторыi. Хутка пасля публiкацыi тамоў Бэрнгарда да ўлады прыйшоў Гiтлер. Iмя Штрэзэмана было забытае ў Нямеччыне, а тамы знiклi са звароту: большая частка, верагодна, была знiшчаная. Сёння Stresemanns Vermachtnis – даволi рэдкая кнiга. Але на Захадзе аўтарытэт Штрэзэмана заставаўся высокi. У 1935 г. ангельскi выдавец надрукаваў скарочаны пераклад працы Бэрнгарда – выбранае з выбранага. Не ўвайшла магчыма трэць арыгiнала. Сатан, добра вядомы перакладчык з нямецкай, зрабiў сваю працу кампетэнтна i добра. Ангельская версiя, тлумачыў ён у прадмове, „крыху скарочаная, але толькi за кошт пропуску пэўнай колькасцi таго, што здавалася больш выпадковым … i ўяўляла меншую цiкавасць для ангельскiх чытачоў i даследчыкаў”[14]. I гэта таксама натуральна. Але ў вынiку ўсходняя палiтыка Штрэзэмана, ужо недапрадстаўленая ў Бэрнгарда, аддаляецца яшчэ больш, i Савецкi Саюз выступае ў выданнi Сатана ў якасцi амаль выпадковага i няпрошанага госця пераважна заходняй знешняй палiтыкi Штрэзэмана. З пэўнасцю можна казаць, што для ўсiх за невялiкiм выняткам спецыялiстаў голас Штрэзэмана рэпрэзентуе Сатан, а не Бэрнгард – i яшчэ менш самыя дакументы. Калi б нават апошнiя загiнулi пад бомбамi ў 1945 г., цi знiклi б ацалелыя тамы Бэрнгарда, аўтэнтычнасць i аўтарытэт Сатана нiколi не выклiкалi б сумненняў. Многiя надрукаваныя зборнiкi дакументаў, з удзячнасцю прынятыя гiсторыкамi з прычыны адсутнасцi арыгiналаў, грунтуюцца не на больш надзейным падмурку, чым гэты.

Але я б хацеў крыху прадоўжыць. Давайце забудземся на Бэрнгарда i Сатана i, дзякуючы таму, што можам выбраць, звернемся да аўтэнтычных папераў лiдара якiх-небудзь значных падзей нядаўняй еўрапейскай гiсторыi. Што скажуць нам гэтыя паперы? Сярод iншага яны ўтрымлiваюць запiсы не адной сотнi перамоваў Штрэзэмана з савецкiм паслом у Бэрлiне i прыкладна такой жа колькасцi з Чычэрыным. Гэтыя запiсы маюць адну агульную рысу. Яны паказваюць, што менавiта Штрэзэман правёў iльвiную долю перамоваў i ягоныя аргументы былi нязменна добра сфармуляванымi i пераканаўчымi, а аргументы партнёра ў большасцi выпадкаў мiзэрнымi, блытанымi i непераканаўчымi. Гэта характэрная рыса ўсiх запiсаў дыпламатычных перамоваў. Дакументы гавораць нам не тое, што адбылося, але толькi тое, што Штрэзэман думаў, што адбылося, або ён хацеў, каб iншыя думалi, цi можа тое, што ён сам хацеў думаць, што адбылося. Не Сатан i Бэрнгард, а сам Штрэзэман пачаў працэс адбору. I калi б мы мелi запiсы Чычэрына гэтых самых перамоваў, мы б даведалiся з iх толькi пра тое, што думаў Чычэрын, а тое, што рэальна адбылося, розум гiсторыка яшчэ мусiў бы рэканструяваць. Канешне, факты i дакументы важныя для гiсторыка. Але не рабiце з iх фетыша. Яны не прадстаўляюць гiсторыю самыя па сабе. Самыя па сабе яны не даюць нiякага гатовага адказу на гэтае надакучлiвае пытанне „Што такое гiсторыя?”.

Тут я б хацеў сказаць некалькi словаў пра тое, чаму гiсторыкi ХIХ ст. былi ўвогуле iндыферэнтныя да фiласофii гiсторыi. Тэрмiн быў вынайдзены Вальтэрам, i з таго часу выкарыстоўваеца ў розных значэннях, але я, калi ўвогуле буду iм карыстацца, буду мець на ўвазе наш адказ на пытанне „Што такое гiсторыя?”. ХIХ стагоддзе было для заходнееўрапейскiх вучоных перыядам, спрыяльным для росту веры i аптымiзму. Факты задавальнялi ўсiх, а схiльнасць задаваць i адказваць на непрыемныя пытаннi наконт iх была адносна слабая. Ранке верыў, што боская воля паклапоцiцца пра значэнне гiсторыi, калi ён паклапоцiцца пра факты, а Буркгардт па-сучаснаму, з большым цынiзмам заўважыў: „Няма чаго капацца ў прызначэннях вечнай мудрасцi”. Прафесар Батэрфiлд толькi ў 1931 г. адзначыў з адпаведным задавальненнем, што „гiсторыкi мала сумнявалiся ў прыродзе рэчаў i нават прыродзе свайго прадмета”[15]. Але мой папярэднiк па гэтых лекцыях, доктар Э.Л.Роўз, больш справядлiва крытычны, пiсаў пра кнiгу сэра Ўiнстана Чэрчыля World Crisis („Сусветны крызiс”) пра першую сусветную вайну, што яна роўная History of the Russian Revolution („Гiсторыi расiйскай рэвалюцыi”) па асобе, яркасцi i выразнасцi, i саступае толькi ў адным: яна „не мае за сабой фiласофii гiсторыi”[16]. Брытанскiя гiсторыкi адмовiлiся выказацца не таму, што не прызнавалi за гiсторыяй нiякага значэння, а таму, што ўважалi, быццам яе значэнне не выклiкае сумненняў i само сабой зразумелае. Лiберальны погляд на гiсторыю ў ХIХ ст. вельмi блiзкi эканамiчнай дактрыне неўмяшальнiцтва – таксама прадукт спакойнага i самаўпэўненага погляду на свет. Няхай кожны займаецца сваёй справай, а нябачная рука парупiцца пра ўнiверсальную гармонiю. Самыя па сабе факты былi дэманстрацыяй найвышэйшага факту дабратворнага i вiдавочна бясконцага прагрэсавання да рэчаў вышэйшага парадку. Гэта быў узрост нявiннасцi, i гiсторыкi блукалi па райскiм садзе, не маючы на сабе нi шматка фiласофii, аголеныя, не ведаючы сораму перад Богам гiсторыi. З таго часу яны зведалi Грэх i перажылi Падзенне, i тыя гiсторыкi, якiя сёння хочуць абыходзiцца без фiласофii гiсторыi, нiбы сябры калонii нудыстаў, проста дарэмна спрабуюць аднавiць райскi сад на гарадской ускраiне. Цяпер нельга ўнiкнуць гэтага нязручнага пытання.

За апошнiя пяцьдзесят гадоў па пытанню „Што такое гiсторыя?” выканана добрая частка сур’ёзнай працы. Менавiта з Нямеччыны, краiны, якой было наканавана зрабiць так шмат для разбурэння зручнага панавання лiбералiзму ў ХIХ ст., у 1880-х i 1890-х г. пачуўся першы выклiк дактрыне прымата i аўтаномii фактаў у гiсторыi. Фiлосафы, ад якiх сыходзiў гэты выклiк, цяпер не больш, чым iмёны: Дылтэй – адзiны з iх, хто нядаўна атрымаў крыху запозненае прызнанне ў Вялiкабрытанii. Перад пачаткам нашага стагоддзя росквiт i аптымiзм у гэтай краiне былi яшчэ затрывалыя, каб хоць якая ўвага надавалася ерэтыкам, атакаваўшым культ фактаў. Але ў пачатку новага стагоддзя паходня перайшла да Iталii, дзе Крочэ пачаў прапаноўваць для абмеркавання фiласофiю гiсторыi, якая вiдавочна многiм была абавязаная нямецкiм настаўнiкам. Уся гiсторыя – „сучасная гiсторыя”, абвясцiў Крочэ[17], маючы на ўвазе, што асноўная сутнасць гiсторыi ў бачаннi мiнулага вачыма сучаснага i ў святле яго праблемаў, i што галоўная праца гiсторыка не ў запiсваннi, але ў ацэнцы, бо, калi не ацэньваць, дык адкуль можна ведаць, што вартае запiсу? У 1910 г. амерыканскi гiсторык Карл Бэкер сцвярджаў у стрымана правакацыйнай манеры, што „гiстарычныя факты не iснуюць для гiсторыка, пакуль ён не створыць iх”[18]. На гэтыя выклiкi тады мала звярталi ўвагi. Толькi пасля 1920 г. Крочэ набыў значную папулярнасць у Францыi i Вялiкабрытанii. Гэта здарылася, пэўна, не таму, што ён быў тонкiм мысляром або стылiстам, лепшым за сваiх нямецкiх папярэднiкаў, а таму, што пасля I сусветнай вайны факты, здавалася, не так насмiхаюцца з нас, як да 1914 г., i мы былi больш адкрытыя фiласофii, схiльнай змяншаць iх прэстыж. Крочэ меў значны ўплыў на оксфардскага фiлосафа i гiсторыка Колiнгвуда, адзiнага брытанскага iнтэлектуала цяперашняга стагоддзя, якi ўнёс сур’ёзны даробак у фiласофiю гiсторыi. Яму не хапiла часу напiсаць планаваную сiстэматызаваную працу, але надрукаваныя i ненадрукаваныя артыкулы Колiнгвуда па дадзенай праблеме былi сабраныя ў пасмяротным томе пад назвай The Idea of History („Iдэя гiсторыi”), якi выйшаў у 1945 г.

Погляды Колiнгвуда можна падсумаваць наступным чынам. Фiласофiя гiсторыi не тычыцца нi „мiнулага самога па сабе”, нi „меркавання гiсторыка пра яго самога па сабе”, але „гэтых абодвух рэчаў у iх узаемадзеяннi”. (Гэтае выказванне адлюстроўвае дадзеныя два значэннi слова „гiсторыя” – даследаванне, якое ажыццяўляе гiсторык, i шэраг падзей мiнулага, якiя ён аналiзуе.) „Мiнулае, даследаванае гiсторыкам, гэта не памерлае мiнулае, а такое, што ў пэўным сэнсе жыве яшчэ i цяпер”. Але былое дзеянне мёртвае, г.зн. не мае сэнсу для гiсторыка, пакуль ён не зможа зразумець думку, што стаяла за iм. Такiм чынам, „уся гiсторыя ёсць гiсторыяй думкi”, i „гiсторыя – узнаўленне ў свядомасцi гiсторыка думкi, гiсторыю якой ён вывучае”. Рэканструкцыя мiнулага ў свядомасцi гiсторыка залежыць ад эмпiрычнага сведчання. Але яна сама не ёсць працэсам эмпiрычным, i не можа складацца проста з дэталёвага пералiку фактаў. Наадварот, працэс узнаўлення кiруе адборам i iнтэрпрэтацыяй фактаў: гэта, фактычна, i робiць iх гiстарычнымi фактамi. „Гiсторыя, – кажа прафесар Оўкшат, якi ў гэтым пытаннi стаiць блiзка да Колiнгвуда, – вопыт гiсторыка. Яна „робiцца” не кiм iншым, а толькi гiсторыкам: напiсаць гiсторыю – адзiная магчымасць стварыць яе.”[19]

Гэтая грунтоўная крытыка, хоць яна можа выклiкаць некаторыя сур’ёзныя агаворкi, высвятляе пэўныя iсцiны, якiмi грэбавалi раней.

Па-першае, гiстарычныя факты нiколi не даходзяць да нас „чыстымi”, паколькi не iснуюць i не могуць iснаваць у чыстай форме: яны заўсёды прасейваюцца праз свядомасць таго, хто запiсвае. Адсюль вынiкае, што калi мы выбралi працу гiсторыка, наш першы клопат мусiць тычыцца не фактаў, а гiсторыка, якi апiсаў iх. Дазвольце прывесцi ў прыклад вялiкага гiсторыка, гонару i асобе якога i прысвячаюцца гэтыя лекцыi. Дж.М.Трэвэльян, як ён кажа ў сваёй аўтабiяграфii, „выхоўваўся дома на ў чымсцi гiпертрафаванай традыцыi вiгаў”[20], i ён, спадзяюся, не запярэчыў бы, калi б я назваў яго апошнiм па часе, але не па значнасцi сярод вялiкiх ангельскiх лiберальных гiсторыкаў традыцыi вiгаў. Што з таго, што ён сваiм паходжаннем праз вялiкага гiсторыка-вiга Джорджа Ота Трэвэльяна звязаны з Маколеям, несумненна найвялiкшым з гiсторыкаў-вiгаў. У такiм кантэксце i была напiсана самая лепшая i спелая праца Трэвэльяна England under Queen Anne („Ангельшчына пры каралеве Ганне”), i яна набывае свой поўны сэнс i значнасць для чытача толькi тады, калi чытаецца на тым жа фоне. Аўтар не нясе нiякай адказнасцi, калi чытач не здолее зрабiць гэтага. Бо калi вы, пераймаючы тэхнiку аматараў дэтэктыва, чытаеце спачатку канец, то на апошнIх некалькiх старонках трэцяга тома вы знойдзеце найлепшае з вядомых мне рэзюмэ таго, што сёння называецца вiгаўскай iнтэрпрэтацыяй гiсторыi, i ўбачыце: Трэвэльян спрабуе даследаваць паходжанне i развiццё традыцыi вiгаў i ўкаранiць яе проста ў часы пасля смерцi яе заснавальнiка Ўiльяма III. Хоць гэта, магчыма, не адзiная памылковая iнтэрпрэтацыя падзей перыяду панавання каралевы Ганны, яна з’яўляецца важкай i карыснай для Трэвэльяна iнтэрпрэтацыяй. Але, каб ацанiць усю яе каштоўнасць, вы мусiце разумець, што робiць гiсторык. Бо калi, як кажа Колiнгвуд, гiсторык павiнны ўзнавiць у думках тое, што адбывалася ў свядомасцi персанажаў ягонай драмы, дык i чытач, у сваю чаргу, мусiць узнавiць, што адбываецца ў свядомасцi гiсторыка. Вывучы гiсторыка да таго, як пачаць даследаваць факты. Гэта, урэшце, не так цяжка зразумець. Гэта тое, што ўжо зрабiў старанны студэнт, якi, пасля таго, як яму рэкамендавалi прачытаць працу вялiкага вучонага Джоўнза з Сэнт Джудз, едзе да сябра ў Сэнт Джудз, каб спытаць яго, што за дзядзька гэты Джоўнз i на чым ён памяшаны. Калi вы чытаеце працу па гiсторыi, заўсёды прыслухоўвайцеся да чуткаў. Калi ж вы не можаце iх знайсцi, то або вы глухаватыя, або ваш гiсторык шэры. У сапраўднасцi факты зусiм не падобныя да рыбы на прылаўку рыбнай крамы. Яны падобныя да рыбы, што плавае ў велiзарным i часам недасягальным акiяне. Што зловiць гiсторык, будзе залежаць часткова ад выпадку, але галоўным чынам ад таго, якую частку акiяна ён выбiрае для лоўлi i якi бярэ рыштунак, – гэтыя два фактары, канешне, залежаць ад вiду рыбы, якую ён хоча злавiць. Увогуле, гiсторык здабудзе такiя факты, якiя хоча. Гiсторыя азначае iнтэрпрэтацыю. Сапраўды, калi б, пераварочваючы сэра Джорджа Кларка, я назваў гiсторыю „цвёрдым ядром iнтэпрэтацыi ў сярод мякацi спрэчных фактаў”, маё сцверджанне, несумненна, было б аднабокiм i памылковым, але, адважуся думаць, не больш чым арыгiнальнае выказванне.

Другая праблема больш знаёмая – гэта патрэба вобразнага разумення свядомасцi людзей, якiмi гiсторык займаецца, думкаў, што стаяць за iх дзеяннямi: я кажу „вобразнае разуменне”, не „сiмпатызаванне”, бо трэба мець на ўвазе не сiмпатыю, а ўзгадненне. ХIХ стагоддзе было слабым у сярэднявечнай гiсторыi, таму што рэлiгiйныя прымхi Сярэднявечча i выклiканае iмi варварства былi яму зачужыя, каб з’явiлася хоць якое вобразнае разуменне людзей Сярэднявечча. Вазьмiце жорсткую заўвагу Буркхардта наконт Трыццацiгадовай вайны: „Ганебна для веравызнання, без рознiцы каталiцкага цi пратэстанцкага, ставiць свой паратунак вышэй яднання нацыi”[21]. Лiберальнаму гiсторыку ХIХ ст., выхаванаму на перакананнi, што правамерна i ўхвальна забiваць дзеля абароны краiны, але кепска i неразумна забiваць у абарону рэлiгii, было неверагодна цяжка прыняць светагляд удзельнiкаў Трыццацiгадовай вайны. Гэтая праблема асаблiва актуальная у сферы, у якой цяпер працую я. Шмат таго, што напiсана ў ангельскамоўных краiнах за апошнiя дзесяць гадоў пра Савецкi Саюз, i ў Савецкiм Саюзе пра ангельскамоўныя краiны, сапсаванае гэтай няздольнасцю дасягнуць хаця б элементарнага вобразнага разумення таго, што адбываецца ў свядомасцi процiлеглага боку, так што словы i дзеяннi iншых падаюцца злымi, бессэнсоўнымi цi няшчырымi. Гiсторыя не можа быць напiсаная без дасягнення гiсторыкам своеасаблiвага кантакту са свядомасцю тых, пра каго ён пiша.

Па-трэцяе, мы можам бачыць мiнулае i дасягнуць яго разумення толькi вачыма цяперашняга. Гiсторык належыць да свайго часу i прывязаны да яго ўмовамi чалавечага iснавання. Самыя словы, якiмi ён карыстаецца – накшталт словаў дэмакратыя, iмперыя, вайна, рэвалюцыя – маюць сучасныя канатацыi, ад якiх ён не можа аддзялiць самi словы. Гiсторыкi старажытнасцi прынялi да карыстання словы накшталт „полiс” i „плебс” у арыгiнальным значэннi, якраз каб паказаць, што яны не трапiлi ў гэтую пастку. Гэта не ратуе iх. Яны таксама жывуць цяпер i не могуць падмануць сябе i апынуцца ў мiнулым пры дапамозе незнаёмых цi састарэлых словаў, як i не сталi б яны лепшымi знаўцамi гiсторыi Грэцыi i Рыму, калi б чыталi свае лекцыi ў хламiдах ды тогах. Словы, якiмi пазнейшыя французскiя гiсторыкi называлi парыжскi натоўп, што граў такую значную ролю ў Французскай рэвалюцыi – les sans-culottes, le peuple, la canaille, les bras-nus – усе яны для ведаючых правiлы гульнi з’яўляюцца манiфестамi палiтычнай прыналежнасцi i дэталёвай iнтэрпрэтацыi. Усё ж гiсторык абавязаны выбiраць: выкарыстанне мовы не дазваляе яму заставацца нейтральным. I справа не толькi ў словах. На працягу апошнiх ста гадоў зменены баланс сiлаў у Еўропе прывёў да поўнага перагляду стаўлення брытанскiх гiсторыкаў да Фрыдрыха Вялiкага. Перайначаны баланс улады ў хрысцiянскай царкве памiж каталiцтвам i пратэстанцтвам абсалютна змянiў iх стаўленне да такiх фiгураў, як Лаёла, Лютар i Кромвэль. Дастаткова павярхоўна ведаць працы французскiх гiсторыкаў апошнiх сарака гадоў па французскай рэвалюцыi, каб убачыць, наколькi глыбока на iх паўплывала расейская рэвалюцыя 1917 г. Гiсторык належыць не мiнуламу, а сучаснасцi. Прафесар Трэвар-Роўпэр кажа, што гiсторык „павiнны любiць мiнулае”[22]. Гэты сумнiўны загад лёгка можа быць выяўленнем настальгiчнага рамантызму старых людзей i старых грамадстваў, сiмптомам страты веры i цiкавасцi да сучаснасцi i будучага[23]. Клiшэ дзеля клiшэ, я б аддаў перавагу таму, хто вызваляецца ад „мёртвай рукi мiнулага”. Функцыяй гiсторыка ёсць не любiць мiнулае, не вызваляцца ад мiнулага, але разумець яго i валодаць iм як ключом разумення сучаснасцi.

Гэтыя заўвагi можна назваць поглядам Колiнгвуда на гiсторыю. Час звярнуць увагу на некаторыя небяспечныя моманты. Акцэнтаванне ролi гiсторыка ў стварэннi гiсторыi мае тэндэнцыю, калi давесцi да лагiчнага канца, выключаць усялякую аб’ектыўную гiсторыю: гiсторыя ёсць тым, што стварае гiсторык. Колiнгвуд, здаецца, сапраўды ў нейкi момант у ненадрукаванай нататцы, цытаванай ягоным рэдактарам, прыйшоў да такой высновы:

Св. Аўгусцiн глядзеў на гiсторыю з пункту гледжання ранняга хрысцiянiна; Тылямон – з пункту гледжання француза XVII ст.; Гiбон – з пункту гледжання ангельца XVIII ст.; Момзэн – з пункту гледжання немца XIX ст. Не мае сэнсу пытанне, якi з пунктаў гледжання слушны. Кожны быў адзiна магчымы для прыняўшага яго[24].

Так даходзiць да татальнага скептыцызму, такога, як заўвага Фроўда, што гiсторыя – „дзiцячая скрынка з лiтарамi, з якiх можна скласцi якое заўгодна слова”[25]. Колiнгвуд у сваёй рэакцыi супраць „кампiлятыўнай гiсторыi”, супраць погляду на гiсторыю як на простую кампiляцыю фактаў, падыходзiць небяспечна блiзка да вызначэння гiсторыi як нечага выцягнутага з чалавечага розуму i вяртае да высновы, на якую спасылаўся сэр Джордж Кларк у цытаваным вышэй фрагменце: „”аб’ектыўнай” гiстарычнай праўды не iснуе”. Замест тэорыi, што гiсторыя не мае значэння, нам прапануюць тут тэорыю неакрэсленасцi значэнняў. Кожная з iх не больш слушная за iншую – абедзьве вядуць да вельмi падобнага. Другая тэорыя несумненна настолькi ж непрыдатная, як i першая. Калi гара набывае розныя формы з розных кропак гледжання, гэта не сведчыць нi пра адсутнасць формы ўвогуле, нi пра няпэўнасць форм. Тое, што iнтэрпрэтацыя грае неабходную ролю ва ўстанаўленнi гiстарычных фактаў i што нiводная з iснуючых iнтэрпрэтацый не з’яўляецца абсалютна аб’ектыўнай, не азначае, быццам адна iнтэпрэтацыя гэткая ж добрая, як i другая, i гiстарычныя факты ў прынцыпе не паддаюцца iнтэрпрэтацыi аб’ектыўнай. Далей мне давядзецца паразважаць, што менавiта разумеецца пад аб’ектыўнасцю гiсторыi.У гiпотэзе Колiнгвуда ўтойваецца яшчэ большая небяспека. Калi гiсторык абавязкова глядзiць на свой перыяд гiсторыi вачыма свайго часу i вывучае праблемы мiнулага як ключ да праблемаў сучаснасцi, цi не скоцiцца ён да чыста прагматычнага погляду на факты i сцверджання, што крытэрый слушнасцi iнтэрпрэтацыi – гэта яго адпаведнасць якой-небудзь сённяшняй мэце? Паводле гэтай гiпотэзы, гiстарычныя факты – нiшто, iнтэпрэтацыя – усё. Нiцшэ ўжо сфармуляваў гэты прынцып: „Фальшывасць меркавання не ёсць для нас якiм-небудзь пярэчаннем яму. … Пытанне ў тым, наколькi яно жыццядайнае, жыццеахоўнае, вiдазахавальнае, можа вiдастваральнае”[26]. Амерыканскiя прагматысты iшлi, не так вiдавочна i не так самааддана, тым самым шляхам. Веды ёсць ведамi для нейкай мэты. Важкасць ведаў залежыць ад важкасцi мэты. Але нават там, дзе такая тэорыя не вызнавалалася, практыка часта была не менш трывожнай. У галiне майго даследавання я бачыў занадта шмат прыкладаў экстравагантнай iнтэрпрэтацыi, якая груба абыходзiлася з фактамi, каб рэальнасць гэтай небяспекi не ўразiла. Не дзiўна, што ўважлiвае прачытанне некаторых найбольш скрайнiх прадуктаў савецкай i антысавецкай школаў гiстарыяграфii часам спараджае пэўную настальгiю па тых iлюзорных нябёсах чыста фактаграфiчнай гiстарыяграфii ХIХ ст.
Тады як нам у сярэдзiне ХХ ст. вызначыць, што гiсторыку рабiць з яго фактамi? Здаецца, у апошнiя гады я дастаткова часу страцiў на пошукi i ўважлiвае чытаннi дакументаў, напаўняючы свой гiстарычны наратыў дакладнымi спасылкамi на факты, каб пазбегнуць абвiнавачання ў занадта вольным абыходжаннi з фактамi i дакументамi. Абавязак гiсторыка паважаць свае факты не вычэрпваецца абавязкам бачыць, што ягоныя факты дакладныя. Ён мусiць дамагацца ўключэння ў карцiну ўсiх вядомых i тых, пра якiя яшчэ можна даведацца фактаў, у тым цi iншым сэнсе датычных тэмы даследавання i прапанаванай iнтэрпрэтацыi. Калi ён iмкнецца паказаць вiктарыянскага ангельца маральнай i рацыянальнай iстотай, ён не можа забывацца на тое, што адбылося ў Стэйлiбрыдж Ўэйкс у 1850 г. Гэта ж, у сваю чаргу, не азначае, што ён можа iгнараваць iнтэрпрэтацыю – кроў гiсторыi. Неспецыялiсты – так бы мовiць, неакадэмiчныя прыяцелi або прадстаўнiкi iншых акадэмiчных дысцыплiн – часам пытаюцца ў мяне, як гiсторык працуе, калi пiша гiсторыю. Самае распаўсюджанае меркаванне, што гiсторык падзяляе сваю працу на дзве цалкам адрозныя фазы. Першую займае доўгi падрыхтоўчы перыяд: чытанне крынiцаў i напаўненне сшыткаў фактамi. Потым, калi гэта зроблена, ён выкладвае ўсе свае крынiцы, дастае сшыткi i пiша кнiгу ад пачатку да канца. Карцiна ў такiм выглядзе для мяне непераканаўчая i непраўдападобная. Што да мяне, дык калi толькi натрапiў на некалькi асноўных крынiц, пачынаецца такi моцны сверб, што я сядаю пiсаць – неабавязкова з пачатку, але з якога-небудзь месца, з любога месца. Далей чытанне i пiсанне iдуць адначасова. Да напiсанага нешта дадаецца, нешта выкiдаецца, перафармулёўваецца, здымаецца, па меры таго, як я працягваю чытаць. Пiсанне шлiфуе, накiроўвае, робiць плённым чытанне: чым болей я пiшу, тым болей я ведаю, чаго шукаю, лепш разумею значэнне i дарэчнасць знойдзенага. Магчыма, некаторыя гiсторыкi выконваюць усё гэтае папярэдняе пiсанне ў галаве, не карыстаючыся ручкай, паперай цi друкавальнай машынкай, як некаторыя гуляюць у шахматы ў думках, без дошкi i партнёра: гэта талент, якому я зайздрошчу, але сам iм не валодаю. Ва ўсялякiм разе, я перакананы, што ў кожнага, хто варты называцца гiсторыкам, гэтыя два працэсы, названыя эканамiстамi „загрузкай” i „выхадам”, адбываюцца адначасова i на практыцы з’яўляюцца часткамi адзiнага працэсу. Калi паспрабуеш iх раздзялiць, або паставiць адзiн над другiм, кiдаешся ў адну з ерасяў. Або пiшаш кампiлятыўную гiсторыю без сэнсу i значэння, або пiшаш прапаганду цi гiстарычную белетрыстыку, пры гэтым проста карыстаешся фактамi мiнулага, каб аздобiць напiсанае, якое не мае нiякага дачынення да гiсторыi.

У вынiку нашага разбору стаўлення гiсторыка да фактаў гiсторыi мы апынаемся ў вiдавочна небяспечным становiшчы памiж Сцылай непрыдатнай тэорыi гiсторыi як аб’ектыўнай кампiляцыi фактаў, безумоўнай перавагi факта перад iнтэрпрэтацыяй, i Харыбдай роўна непрыдатнай тэорыi гiсторыi як суб’ектыўнага прадукта разумовай дзейнасцi гiсторыка, якi вызначае факты гiсторыi i апрацоўвае iх у працэсе iнтэрпрэтацыi; памiж поглядам на гiсторыю з цэнтрам цяжару ў мiнулым i поглядам на гiсторыю з цэнтрам цяжару ў сучаснасцi. Але нашае становiшча не такое безнадзейнае, як здаецца. Мы сутыкнемся з гэтай самай дыхатамiяй факта i iнтэрпрэтацыi зноў у гэтых лекцыях пад iншымi маскамi – асобнае i агульнае, эмпiрычнае i тэарэтычнае, аб’ектыўнае i суб’ектыўнае. Праблема гiсторыка – рэфлексiя над прыродай чалавека. Чалавек, за выняткам можа ранняга дзяцiнства i глыбокай старасцi, зусiм не цалкам захоплены асяроддзем i безумоўна яму падпарадкаваны. З iншага боку, ён нiколi не бывае безумоўным валадаром асяроддзя або абсалютна незалежным ад яго. Узаемадачыненнi чалавека з асяроддзем – гэта i ёсць адносiны гiсторыка да яго тэмы. Гiсторык не з’яўляецца нi пакорлiвым рабом, нi гаспадаром-тыранам у дачыненнi да сваiх фактаў. Дачыненнi памiж гiсторыкам i яго фактамi – дачыненнi роўнасцi, дай-i-вазьмi. Кожны практыкуючы гiсторык ведае, калi ён перастае задумвацца над тым, што робiць, калi гiсторык думае i пiша, то ён заняты працяглым працэсам ператварэння сваiх фактаў у сваю iнтэрпрэтацыю i сваёй iнтэрпрэтацыi ў свае факты. Паставiць адно над другiм немагчыма.

Гiсторык пачынае з папярэдняга адбору фактаў i папярэдняй iнтэрпрэтацыi, у святле якой рабiўся iх адбор – як iншымi, так i iм самiм. У працэсе працы i iнтэрпрэтацыя, i адбор, i ўпарадкаванне фактаў зведваюць адмысловыя i магчыма часткова несвядомыя змены дзякуючы ўзаемадзеянню, якое ўлучае таксама i ўзаемадзеянне сучаснага з мiнулым, бо гiсторык – частка сучаснага, а факты належаць да мiнулага. Гiсторык i факты гiсторыi неабходныя адзiн аднаму. Гiсторык без сваiх фактаў пазбаўлены каранёў i бясплодны; факты без свайго гiсторыка мёртвыя i бессэнсоўныя. Такiм чынам, мой першы адказ на пытанне „Што такое гiсторыя?” наступны. Гэта працяглы працэс узаемадзеяння памiж гiсторыкам i ягонымi фактамi, несканчальны дыялог сучаснага з мiнулым.

Пераклала Iрэна Ганецкая

[1] The Cambridge Modern History: Its Origin, Authorship and Production. 1907. P.10-12.
[2] The New Cambridge Modern History. I. 1957. P.XXIV-XXV.
[3];Acton, Lectures on Modern History. 1906. P.318.
[4]Цытуецца ў Listener, 19 June 1952. P.992
[5] M.Manilii Astronomicon: Liber Primus. 2nd еd. 1937. P. 87.
[6] Parsons T. and Shils E. Towards a General Theory of Action. 2nd еd. 1954. P.167.
[7] Sanger G. Seventy Years a Showman. 2nd еd.1926. P.188-9.
[8] Clark K. The Making of Victorian England. 1962.
[9] Bury J.B. Selected Essays. 1930. P.52.
[10] Barraclough G. History in a Changing World. 1955. P.14.
[11] Strachey L. Прадмова да Eminent Victorians.
[12] Цытавалася ў G.P.Gooch, History and Historians in the Nineteenth Century, p. 385; пазней Эктан сказаў пра Дзёлiнгера, што “яму было дадзена стварыць сваю фiласофiю гiсторыi на найвялiкшай iндукцыi, калi-небудзь даступнай чалавеку” (History of Freedom and Other Essays. 1907. P.435).
[13] Cambridge Modern History. I. 1902. P.4.
[14] Stresemann G. Diaries, Letters and Papers. I. 1935 – заўвага рэдактара.
[15] Butterfield H. The Whig interpretation of History. 1931. P. 67.
[16] Rowse A.L. The End of an Epoch. 1947. P.181-3.
[17] Кантэкст гэтага знакамiтага афарызму наступны: „Практычныя патрабаваннi, якiя стаяць за кожным гiстарычным меркаваннем, надаюць усёй гiсторыi характар “сучаснай гiсторыi”, таму што, якiмi б аддаленымi ў часе не здавалiся выкладзеныя такiм чынам падзеi, у сапраўднасцi гiсторыя мае дачыненне да сучасных патрэбаў i сучасных сiтуацый, у якiх тыя падзеi i пульсуюць” (Croce B. History as the Story of Liberty (анг. перакл). 1941. P.19.
[18] Atlantic Monthly, October 1910. P.528.
[19] Oakeshott M. Experience and Its Modes. 1933. P.99.
[20] Trevelyan G.M. An Autobiography. 1949. P.11.
[21] Burckhardt J. Judgements on History and Historians. 1959. P.179.
[22] Уступ да: Burckhardt J. Judgements on History and Historians. P.17.
[23] Параўнай погляд Нiцшэ на гiсторыю: “Мiнулым часам належыць старэчы занятак азiрацца i падводзiць рахункi, шукаць заспакаення ва ўспамiнах з мiнулага, у гiстарычнай культуры” (Thoughts Out of Season (анг. перакл.). 1909. II. P.65-6.
[24] Collingwood R. The Idea of History. 1946. P.XII.
[25] Froude A. Short Studies on Great Subjects. I.1894. P.21.
[26] Beyond Good and Evil. Ch.I.

Наверх

Лорэнс Стоўн. Вяртанне наратыву: развагi пра новую старую гiсторыю*

Снежня 25, 1997 |


Я вельмi абавязаны маёй жонцы i маiм калегам – прафесарам Робэрту Дэрнтану, Наталi Дэйвiс, Фэлiксу Джыльбэрту, Чарльзу Джылiспi, Тэадору Рабу, Карлу Шорскэ i многiм iншым за каштоўныя заўвагi да першага варыянту гэтага нарысу. Бальшыню iхных прапановаў я прыняў, аднак адказнасць за канчатковы вынiк нясу толькi я.

* Stone, Lawrence. The revival of narrative: reflections on a new old history, – Chapter 3 from his book: The past and the present. Boston, London and Henley, 1981.P.74-96

I

Гiсторыкi заўсёды апавядалi гiсторыi. Ад Фукiдзiда з Тацытам да Гiбона з Маколеем iхная найвялiкшая амбiцыя заў-жды палягала ў тым, каб выкласцi свой аповед жывою, элегантнаю прозаю. Гiсторыя лiчылася галiною рыторыкi. Аднак у апошнiя пяцьдзесят гадоў дзеячы т. зв. “новае гiсторыi” перыяду пасля II сусветнай вайны[1], якiя ўважалi сябе за авангард свае прафесii, зняславiлi гэтую апавядальнiцкую функцыю. У Францыi апавядальнiцтва адрынулi як l’histoire événementielle (“гiсторыю падзеяў”). Цяпер, аднак, я заўважаю прыкметы падводнае плынi, якая зноў зацягвае шмат каго з вядомых “новых гiсторыкаў” у тую цi iншую форму наратыву.

Перш чым разбiрацца ў прыкметах такое змены i разважаць пра магчымыя яе прычыны, варта праяснiць некаторыя паняццi. Па-першае – што мы будзем называць “наратывам” (narrative)[2] . Наратыў азначае арганiзацыю матэрыялу ў храналагiчнай паслядоўнасцi i канцэнтрацыю зместу вакол аднаго звязнага сюжэту, хоць бы i з пабочнымi лiнiямi. Два асноўныя адрозненнi структурнае гiсторыi ад наратыўнае наступныя: яна будуецца апiсальна, а не аналiтычна, а цэнтр яе цiкавасцi ляжыць у чалавеку, а не ў абставiнах. Таму яна мае справу не столькi з калектыўным i статыстычным, колькi з асабiстым i канкрэтным. Наратыў – адзiн з спосабаў гiстарычнага пiсьма, але ён уплывае на змест i метад гiсторыi i ў сваю чаргу знаходзiцца пад iхным уплывам.

Я маю тут на ўвазе не такi наратыў, якi ўжывае звычайны хранiкёр-антыкварый або аналiст. Гэты выклад зыходзiць з пэўнага “ўнутранага прынцыпу” (pregnant principle), мае сваю тэму i аргументацыю. Для Фукiдзiда тэмаю былi Пэлапанэскiя войны i iхнае катастрафiчнае ўздзеянне на грэцкае грамадства i палiтыку; у Гiбона – тое самае, што стаiць у назове ягонае працы; для Маколея – узнiкненне ў напружаннi рэвалюцыйнае палiтыкi лiберальнага дзяржаўнага ладу, пры якiм насельнiцтва бярэ чынны ўдзел у дзяржаўным жыццi (liberal participatory constitution). Бiёграф апавядае гiсторыю жыцця пэўнага чалавека ад нараджэння i да смерцi. Нiхто з гiсторыкаў, якiя згодна з маiм вызначэннем належаць да наратыўнае плынi, не можа цалкам пазбегнуць аналiзу, але аналiз нiколi не бывае тым каркасам, вакол якога будуецца iхная праца. I, нарэшце, iм надта рупiць рытарычны аспект выкладу. З поспехам цi не, але яны iмкнуцца да стылiстычнае зграбнасцi, дасцiпнасцi i афарыстычнасцi. Iм мала абы-як паскiдаць словы на старонку i пакiнуць iх там, як тыя каровячыя праснакi на полi, – маўляў, раз гiсторыя ёсць навука, дык яна выдатна можа абысцiся i без дапамогi з боку мастацтва.

Не трэба лiчыць, што вызначаныя тут тэндэнцыi стасуюцца да пераважнае бальшынi гiсторыкаў. Я хачу толькi звярнуць увагу на значны зрух у змесце, метадзе i стылi працы, якi адбыўся сярод надта вузкае, але i надта ўплывовае праслойкi прафесiйных гiсторыкаў. Гiсторыя заўсёды жыла на шмат дамоў, i так мусiць быць надалей, калi мы хочам, каб у будучынi яна таксама квiтнела. Трыумф кожнага жанру i ўсялякае школы на справе заўжды вядзе да вузкага сектанцтва, нарцысiзму i самахвальства, да падазронасцi або тыранii ў дачыненнi да iншадумцаў i да iншых прыкрых i самагубных праяваў. Такiя выпадкi знаёмыя нам усiм. У некаторых краiнах i навуковых установах “новыя гiсторыкi” ў апошнiя 30 г. гэтак перарабiлi ўсё на свой капыл, што там склалася нездаровая сiтуацыя; але не здаравей будзе i тады, калi недзе гэтаксама запануе новая тэндэнцыя (пры ўмове, што гэта сапраўды тэндэнцыя).

Важна таксама зазначыць раз назаўжды, што гэты нарыс мае на мэце акрэсленне заўважаных аўтарам зменаў, якiя адбылiся ў гiстарычным стылi, а не ацэнку таго, якi спосаб пiсаць гiсторыю лепшы, а якi горшы. У кожным гiстарыяграфiчным доследзе цяжка пазбегнуць ацэначных меркаванняў, але гэты нарыс не мае на мэце ўзняць нейкi сцяг або распачаць нейкую рэвалюцыю. Аўтар не будзе нiкога змушаць выкiнуць свой калькулятар i ўзяцца распавядаць сюжэтныя гiсторыi.

II

Перш чым пачаць разгляд апошнiх тэндэнцыяў, трэба азiрнуцца назад, каб патлумачыць: чаму каля 50 г. таму шмат хто з гiсторыкаў адмовiўся ад 2000-гадовае традыцыi, згодна з якою наратыў прызнаваўся за iдэальны спосаб пiсаць гiсторыю. Перадусiм, насуперак палкiм запэўненням у адваротным, у гiстарычных колах пашырылася не пазбаўленая слушнасцi думка, што адказы на пытаннi “Што?” i “Як?” у храналагiчным стылi, нават аб’яднаныя логiкай пэўнае стрыжнёвае аргументацыi, на справе не надта дапамагаюць адказаць на пытанне “Чаму?”. Апроч таго, тагачасныя гiсторыкi знаходзiлiся пад магутным уздзеяннем як марксiсцкае iдэалогii, так i метадалогii грамадскiх навук. Таму яны цiкавiлiся грамадствамi, а не асобамi, i былi перакананыя, што можна распрацаваць нейкую “навуковую гiсторыю”, якая з цягам часу сфармулюе абагульненыя законы гiстарычных зменаў.

Тут мы мусiм яшчэ раз прыпынiцца, каб вызначыць, што маецца на ўвазе пад “навуковай гiсторыяй”. Упершыню паняцце “навуковае гiсторыi” сфармуляваў у XIX ст. Ранкэ. У ягонай аснове ляжала вывучэнне матэрыялаў з новых крынiц. Лiчылася, што пiльная тэкстуальная крытыка нераскрытых дагэтуль дакументаў, пахаваных па дзяржаўных архiвах, раз назаўжды ўсталюе факты палiтычнае гiсторыi. У апошнiя 30 г. у гiстарычнай навуцы пашырылiся тры вельмi адрозныя плынi навуковай гiсторыi, якiя грунтавалiся не на новых матэрыялах, а на новых мадэлях цi метадах: марксiсцкая эканамiчная мадэль, французская экалагiчна-дэмаграфiчная мадэль i амерыканская “клiаметрычная” метадалогiя. Згодна са старою марксiсцкаю мадэллю, гiсторыя рухаецца ў дыялектычным працэсе ад тэзiсу да антытэзiсу, цераз барацьбу класаў, якiя ўтвараюцца праз змены ў кантролi над сродкамi вытворчасцi. У 1930-я г. гэтая канцэпцыя спарадзiла надта спрошчаны эканамiчна-сацыяльны дэтэрмiнiзм, якi закрануў багата тагачасных маладых навукоўцаў. Менавiта паняцце навуковае гiсторыi марксiсты моцна баранiлi аж да канца 1950-х г.; пра гэта сведчыць той факт, што часопiс Past and Present аж да 1959 г. не мог змянiць свой падзагаловак з “Часопiсу навуковай гiсторыi” на “Часопiс гiстарычных доследаў”. Варта зазначыць, што цяперашняе пакаленне “нэа-марксiстаў”, здаецца, адмовiлася ад бальшынi падставовых дагматаў традыцыйнага марксiзму 1930-х. Цяпер яны гэтаксама, як i iхныя калегi – не-марксiсты, цiкавяцца дзяржавай, палiтыкай, рэлiгiяй i iдэалогiяй, i, здаецца, перасталi прэтэндаваць на iмкненне да “навуковае гiсторыi”.

У iншым сэнсе выразам “навуковая гiсторыя” карыстаецца з 1945 г. французская гiстарычная школа “Аналаў”, галоў-ным прадстаўнiком якое, хоць i даволi скрайным, можа лiчыцца прафесар Э. Ле Руа Лядуры. Згодна з гэтаю школай, ключавая зменная ў гiсторыi – зрухi ў экалагiчнай раўнавазе памiж запасамi харчавання i колькасцю насельнiцтва; гэтая раўнавага мусiць вызначацца шляхам квантытатыўнага вывучэння прадукцыйнасцi сельскае гаспадаркi, дэмаграфiчных зменаў i цэнаў на ежу на працягу даўжэйшага часу. Такую разнавiднасць “навуковае гiсторыi” спарадзiла камбiнацыя квантыфiкацыйнае метадалогii з даўнымi французскiмi зацiкаўленнямi гiстарычнай геаграфiяй i гiстарычнай дэмаграфiяй. Ле Руа Лядуры наўпрост казаў, што “гiсторыя, якая не паддаецца квантыфiкацыi, не можа прэтэндаваць на навуковасць”[3] .

Трэцяе значэнне тэрмiну “навуковая гiсторыя” характэрнае перадусiм для Амерыкi. Тамтэйшыя “клiаметрысты” на ўвесь голас цвердзяць, што толькi iхная адмысловая квантытатыўная метадалогiя мае права звацца навуковаю[4]. Згодна з iмi, уся супольнасць гiсторыкаў падзяляецца на дзве часткi. Ёсць “традыцыяналiсты”, у лiк якiх уваходзяць як старамодныя гiсторыкi-наратывiсты, што займаюцца найбольш дзяржаўнай палiтыкай i гiсторыяй дзяржаўнага ладу, так i “новыя” гiсторыкi школаў “Аналаў” i Past and Present, што спецыялiзуюцца на эканамiчнай, дэмаграфiчнай i сацыяльнай гiсторыi – нягледзячы на тое, што апошнiя таксама карыстаюцца квантыфiкацыяй, i што абедзве групы, асаблiва ў Францыi, ужо некалькi дзесяцiгоддзяў зацята варагуюць мiжсобку. Зусiм асобна ад iх стаяць навуковыя гiсторыкi – клiаметрысты, якiх яднае метадалогiя, а не той цi iншы прадмет доследу або разуменне прыроды гiстарычных зменаў. Яны будуюць парадыгматычныя (часам супярэчныя фактам) мадэлi светаў, якiя нiколi не iснавалi ў рэальным жыццi, i правяраюць валiднасць сваiх мадэляў з дапамогай найскладанейшых матэматычных i алгебраiчных формулаў, апрацоўваючы паводле iх электронным чынам велiзарныя масы звестак. Iхная спецыяльнасць – эканамiчная гiсторыя, i ў Злучаных Штатах яны фактычна запанавалi ў гэтай галiне; апроч таго, яны ажыццяўлялi маштабныя наезды ў гiсторыю дэмакратычнае палiтыкi апошняга часу, стасуючы свае метады да выбарчых паводзiнаў – як выбаршчыкаў, так i выбiраных. Гэтыя праекты, грандыёзныя, як будоўля пiрамiдаў, канечне, патрабуюць калектыўнае працы: пад аўтакратычным наглядам кiраўнiка групы цэлыя брыгады руплiвых асiстэнтаў збiраюць зыходныя звесткi, кадуюць iх, праграмуюць i прапускаюць праз кампутар. Вынiкi гэтае працы не паддаюцца праверцы нiводным з традыцыйных метадаў, бо ўсе зыходныя звесткi не паведамляюцца ў заўвагах, а застаюцца пахаваныя ў кампутарных стужках, якiмi валодаюць толькi самi даследчыкi. Але ў кожным разе яны часта перадаюцца настолькi цёмнай матэматычнай формай, што застаюцца незразумелымi для бальшынi прафесiйных гiсторыкаў. Адзiнае суцяшэнне для збянтэжаных прафанаў у тым, што самi сябры гэтага святарскага ордэну заўзята i публiчна адмаўляюць адзiн адному ў слушнасцi iх вынаходстваў.

Тры гэтыя тыпы “навуковае гiсторыi” да некаторае ступенi перакрываюцца, аднак, прынамсi ў вачох сваiх прыхiльнiкаў, кожны з iх мае досыць адметных рысаў, каб апраўдаць iснаванне гэтае траiстае тыпалогii.

Iншыя “навуковыя” тлумачэннi гiстарычных зменаў, здабываючы на нейкi час прыхiльнасць навукоўцаў, неўзабаве выходзiлi з моды. Французскi структуралiзм даў блiскучыя ўзоры тэарэтычнага мыслення, але нiводнае значнае гiстарычнае працы – калi не лiчыць творы Мiшэля Фуко працамi больш па гiсторыi, а не па фiласофii маралi з гiстарычнымi прыкладамi. Парсанiянскi функцыяналiзм, якому папярэднiчала “Навуковая тэорыя культуры” Малiноўскага, праiснаваў даволi доўга, нягледзячы на тое, што яму не ўдалося вытлумачыць нi зменаў, якiя адбываюцца з цягам часу, нi таго вiдавочнага факту, што матэрыяльныя i бiялагiчныя патрэбы грамадства, з аднога боку, i ягоныя iнстытуты i каштоўнасцi, з другога, заўсёды адпавядалi адно адному далёка не дасканала, а часта нават вельмi слаба. Як структуралiзм, так i функцыяналiзм прапаноў-валi каштоўныя канцэпцыi, але нiводзiн з iх блiзка не падыйшоў да таго, каб даць гiсторыкам усеабдымнае навуковае тлумачэнне гiстарычных зменаў.

Усе гэтыя тры асноўныя групы навуковых гiсторыкаў, росквiт якiх прыпаў на перыяд адпаведна з 1930-х да 1950-х, з 1950-х да сярэдзiны 1970-х i на 1960-я ды пачатак 1970-х, былi цалкам перакананыя ў вырашальнасцi асноўных праблемаў гiстарычнага тлумачэння i ў тым, што з цягам часу яны патрапяць iх вырашыць. Яны спадзявалiся, што некалi, напэўна, удасца знайсцi адназначныя рашэннi такiх цяжкiх праблемаў, як прычыны “вялiкiх рэвалюцыяў”, пераходу ад феадалiзму да капiталiзму, ад традыцыйных грамадстваў да сучасных. Гэты палкi аптымiзм, так вiдавочны памiж 1930-мi i 1960-мi г. у першых дзвюх групах “навуковых гiсторыкаў”, падтрымлiваўся i верай у тое, што матэрыяльныя ўмовы, такiя, як змены ў суадносiнах колькасцi насельнiцтва i запасаў харчавання, у сродках вытворчасцi i класавай барацьбе, ёсць вядучыя сiлы гiсторыi. Шмат для каго, хоць i не для ўсiх, iнтэлектуальныя, культурныя, рэлiгiйныя, псiхалагiчныя, юрыдычныя, а нават палiтычныя падзеi былi не больш чым эпiфеноменамi. Паколькi змест новага жанру гiстарычнага доследу дыктаваўся ў значнай меры эканамiчным i/цi дэмаграфiчным дэтэрмiнiзмам, то для арганiзацыi i падачы звестак аналiтычны спосаб выкладу быў зручнейшы за наратыўны, а самi звесткi мусiлi, пакуль магчыма, насiць колькасны характар.

Французскiя гiсторыкi, якiя сталi ў 1950-х i 1960-х г. на чале гэтага смелага пачыну, распрацавалi стандартную ерархiчную класiфiкацыю: на першым месцы, i ў пералiку i паводле значнасцi, выступалi факты эканомiкi i дэмаграфii, далей сацыяльная структура, i нарэшце – iнтэлектуальныя, рэлiгiйныя, культурныя i палiтычныя падзеi. Тры гэтыя ярусы разглядалiся як нешта накшталт паверхаў у доме: кожны з iх абапiраўся на нiжэйшы, але верхнiя зусiм або амаль не мелi нiякага зваротнага ўплыву на нiжнiя. У руках некаторых гiсторыкаў новая метадалогiя i новыя пытаннi прыносiлi плён амаль што сенсацыйны. Першыя кнiгi Фэрнана Брадэля, П’ера Губэра i Эмануэля Ле Руа Лядуры вартыя стаць нароўнi з найвялiкшымi гiстарычнымi працамi ўсiх вякоў i народаў[5]. Ужо толькi яны адны цалкам апраўдваюць прыняццё цэлым пакаленнем аналiтычнага i структурнага падыходу.

У вынiку, аднак, узнялася магутная хваля гiстарычнага рэвiзiянiзму. Паколькi рэальную значнасць меў толькi першы з трох ярусаў, а галоўным прадметам доследу была не культура элiты, а матэрыяльнае становiшча масаў, то зрабiлася магчымым казаць пра гiсторыю кантынентальнай Еўропы ад XIV да XVIII ст. як пра “нерухомую гiсторыю” (l’histoire immobile). Прафесар Ле Руа Лядуры даводзiў, што за гэтыя пяць стагоддзяў не змянiлася нiчога – абсалютна нiчога! – паколькi грамадства ўпарта заставалася ў вязнiцы сваёй традыцыйнай i нязменнай “экадэмаграфii” (éco-démographie)[6] . Для гэтае новае мадэлi гiсторыi такiя рухi, як Рэнесанс, Рэфармацыя, Асветнiцтва i ўзнiкненне сучаснае дзяржавы папросту не iснавалi. Яна цалкам iгнаравала грандыёзныя трансфармацыi культуры, мастацтва, архiтэктуры, лiтаратуры, рэлiгii, адукацыi, навукi, права, дзяржаўнага ладу, дзяржаўнага будаўнiцтва, бюракратыi, вайсковае арганiзацыi, фiскальных захадаў i г.д., якiя адбывалiся ў гэтыя пяць стагоддзяў у вышэйшых эшалонах грамадства. Такая дзiўная слепата вынiкала з цвёрдага пераканання, што ўсе гэтыя сферы належаць да трэцяга ярусу, да чыста павярхоўнае надбудовы. Калi некаторыя навукоў-цы гэтае школы пачалi апошнiм часам стасаваць свае выпрабаваныя статыстычныя метады да такiх праблемаў, як пiсьменнасць, змесцiва бiблiятэк i ўздым i заняпад хрысцiянскае пабожнасцi, гэтую сваю дзейнасць яны назвалi стасаваннем квантыфiкацыйных метадаў да le troisiéme niveau.

III

Першая прычына цяперашняга адраджэння наратыву – распаўсюджанае расчараванне ў дэтэрмiнiсцкай эканамiчнай мадэлi гiстарычнага тлумачэння i ў той трохяруснай ерархiчнай структуры, якую яна стварыла. Раскол памiж сацыяльнай i iнтэлектуальнай гiсторыяй прынёс надта прыкры плён. Абе-дзве яны апынулiся ў iзаляцыi адна ад адной, засяродзiлiся самi на сабе i надта звузiлi свой абсяг. У Амерыцы iнтэлектуальнай гiсторыi, якая некалi была флагманам гiстарычнае навукi, прыйшлося так нялёгка, што на нейкi час яна нават страцiла веру ў сябе[7]; сацыяльная гiсторыя тым часам расквiтнела як нiколi раней, але як толькi вера ў чыста эканамiчныя i сацыяльныя тлумачэннi пачала слабець, то выявiлася, што гонар гэтае галiны гiстарычнае навукi за свае iзаляваныя дасягненнi быў толькi прадвеснiкам заняпаду жыццёвых сiлаў. Факты гiсторыi (the historical record) прымусiлi сёння шмат каго з нас прызнаць, што памiж такiмi рэчамi, як лiк насельнiцтва, клiмат, забяспечанасць ежай, каштоўнымi металамi, цэны i г. д., з аднаго боку, i каштоўнасцямi, iдэямi i звычаямi, з другога, iснуюць надзвычай складаныя двухбаковыя cувязi. Разам з сацыяльнымi – статуснымi або класавымi – стасункамi яны ўтвараюць адзiную семантычную структуру (web of meaning).

Шмат хто з гiсторыкаў цяпер лiчыць, што культура групы i нават воля асобы патэнцыйна становяць не менш, калi не больш, важныя прычыннiкi зменаў, чым безасабовыя сiлы матэрыяльнае вытворчасцi i дэмаграфiчнага росту. Няма нiякiх тэарэтычных прычын, чаму першыя заўсёды павiнны дыктавацца апошнiмi, а не наадварот; i сапраўды, факты падаюць багата прыкладаў адваротнае залежнасцi[8]. Так, кантрацэпцыя – прадукт яўна не толькi эканамiчных абставiнаў цi тэхнiчнае вынаходлiвасцi, але не ў меншай меры i стану свядомасцi. Доказ слушнасцi такога меркавання можна ўбачыць у шырокiм распаўсюджаннi гэтае практыкi па ўсёй Францыi задоўга да эпохi iндустрыялiзацыi, амаль за стагоддзе да таго, як гэты звычай пашырыўся ў iншых заходнiх краiнах, i пры адсутнасцi моцнага папуляцыйнага цiску (хiба што на дробных фермах). Гэтаксама мы цяпер ведаем, што нуклеарная сям’я ўзнiкла раней за iндустрыяльнае грамадства, а паняццi прыватнасцi, кахання i iндывiдуалiзму ўзнiклi падобным жа чынам напрыканцы XVII i на пачатку XVIII ст. у Англii ў найтрадыцыйнейшых сектарах традыцыйнага грамадства i не былi вынiкам пазнейшых эканамiчных i сацыяльных працэсаў мадэрнiзацыi грамадства. Пурытанская этыка нарадзiлася з рэлiгiйнага руху, якi паўстаў у англасаксонскiх супольнасцях Англii i Новай Англii за стагоддзi да таго, як паўстала патрэба ў руцiнных мадэлях працы i была збудавана першая фабрыка. Тым часам памiж пiсьменнасцю i урбанiзацыяй, з аднаго боку, i iндустрыялiзацыяй, з другога, iснуе (прынамсi што да Францыi XIX ст.) i адваротная карэляцыя. Узровень пiсьменнасцi аказваецца кепскiм iндыкатарам “сучаснага” ладу думак (attitudes) або “сучасных” прафесiяў[9]. Вось жа, повязi памiж культурай i грамадствам сапраўды надта складаныя, i яны, як выглядае, вар’ююцца ад часу да часу i ад месца да месца.

Цяжка ўстрымацца ад падазрэння, што сваю ролю тут адыграла i аслабленне iдэалагiчнай заангажаванасцi заходнiх iнтэлектуалаў. Калi зiрнуць на тры самыя палкiя гiстарычныя дыскусii 1950-х i 1960-х г. – пра тое, на ўздыме цi ў заняпадзе знаходзiлася шляхта ў Англii XVII ст., рос цi падаў на раннiх этапах iндустрыялiзацыi рэальны прыбытак рабочага класу, а таксама аб прычынах, прыродзе i наступствах амерыканскага рабства, – дык пабачым, што ўсе гэтыя спрэчкi ў сваёй аснове распальвалiся бягучымi iдэалагiчнымi клопатамi. На той час здавалася страшэнна важна ведаць, цi мае слушнасць марксiсцкая iнтэрпрэтацыя гiсторыi, i таму гэтыя пытаннi набылi актуальнасць i выклiкалi вялiкае ўзрушэнне. Iнтэлектуальны заняпад марксiзму i прыняццё на Захадзе мяшанае эканомiкi прыглушылi iдэалагiчную кантраверсiю; адначасна з гэтым гiстарычны дослед страцiў iмпэт да вялiкiх пытанняў “Чаму?”. Праўдападобна, памiж дзвюма гэтымi тэндэнцыямi iснуе некаторая залежнасць.

Эканамiчны i дэмаграфiчны дэтэрмiнiзм падрываўся не толькi прыняццём iдэяў, культуры i нават iндывiдуальнае волi за незалежныя зменныя. Яго падрывала i адраджэнне пры-знання таго факту, што структура грамадства, размеркаванне багацця, аграрная сiстэма i нават культура элiты вельмi часта дыктавалiся палiтычнай i вайсковай уладай з дапамогай грубае сiлы. Класiчныя прыклады – нарманская заваёва Англii ў 1066 г. i, магчыма, тыя розныя шляхi, якiя абралi сабе ў XVI-XVII ст. Усходняя Еўропа, Паўночна-Усходняя Еўропа i Англiя[10]. “Новых гiсторыкаў” 1950-х i 1960-х г., несумненна, будуць жорстка крытыкаваць за тое, што яны, апантаныя сацыяльнымi, эканамiчнымi i дэмаграфiчнымi сiламi гiсторыi, не аддалi належнае ўвагi палiтычнай арганiзацыi, працэсу прыняцця рашэнняў i выпадковасцям бiтваў i аблогаў, разбурэнняў i заваёваў. Праз флуктуацыi палiтычнае ўлады i перамены ваеннае фартуны паўставалi i гiнулi цывiлiзацыi. Надта дзiўна, што тыя, хто ўважаў сябе за авангард гiстарычнае навукi, так доўга не звярталiся да гэтых рэчаў. На практыцы бальшыня гiсторыкаў надалей працягвала займацца палiтычнай гiсторыяй, што, праўда, ужо не лiчылася верхам наватарства. Запозненае прызнанне важнасцi ўлады, асабiстых палiтычных рашэнняў асобнага чалавека i шанцаў у бiтве прымусiла некаторых гiсторыкаў, хочучы-няхочучы, вярнуцца да апавядальнага стылю выкладу. Кажучы словамi Макiявэлi, нi з virtu, нi з fortuna нельга даць сабе рады iнакш, як толькi праз наратыў цi нават анекдот, бо першае з двух гэтых паняццяў – iндывiдуальны атрыбут, а другое – шчаслiвы цi няшчасны выпадак.

Трэцi сур’ёзны ўдар па структурнай i аналiтычнай гiсторыi быў нанесены тым фактам, што ў выкарыстаннi свайго найбольш характэрнага метаду – а менавiта квантыфiкацыi – яе заслугi аказалiся дагэтуль досыць спрэчнымi. Квантыфiкацыя, бясспрэчна, метад цалкам даспелы, i ў шмат якiх галiнах гiстарычнага доследу без яе не абысцiся – асаблiва ў дэмаграфiчнай гiсторыi, гiсторыi сацыяльнай структуры i сацыяльнай мабiльнасцi, эканамiчнай гiсторыi i гiсторыi мадэляў галасавання i выбарчых паводзiнаў у дэмакратычных палiтычных сiстэмах. Выкарыстанне квантыфiкацыi значна павысiла агульную якасць гiстарычнага дыскурсу, патрабуючы дакладных лiчбаў, а не агульных словаў, як дагэтуль. Гiсторык больш не можа абысцiся словамi, якiя лагiчна прадугледжваюць колькаснае параўнанне, накшталт “больш”, “менш”, “рост”, “спад” i падобнымi, не падаючы статыстычнага абгрунтавання сваiх цверджанняў. Квантыфiкацыя, апрача таго, здыскрэдытавала звычай будаваць аргументацыю выключна на паасобных пры-кладах. Цяперашнiм часам крытыкi патрабуюць статыстычных доказаў тыповасцi пададзеных прыкладаў, каб быць пэўнымi, што гэта не проста выключэннi з агульнага правiла. Такiя працэдуры, бясспрэчна, павысiлi лагiчную сiлу i пераканаўчасць гiстарычнае аргументацыi. Цяпер усе згодныя, што гiсторык мусiць вылiчваць заўжды, калi гэта магчыма i плённа, i калi захаваныя крынiцы гэта дазваляюць.

Аднак памiж працаю клiаметрыстаў i рамеснiцкай квантыфiкацыяй асобнага даследчыка, якi складае простыя таблiцы i падлiчвае працэнтныя суадносiны на кiшэнным калькулятары, iснуе вялiзная рознiца. Спецыяльнасць клiаметрыстаў – збор каласальных масаў дадзеных вялiзнымi калектывамi асiстэнтаў, апрацоўка iх на кампутарах i стасаванне да вынiкаў надта складаных матэматычных працэдураў. Але кожная стадыя гэтага працэсу родзiць сумненнi. Шмат для каго застаецца пытаннем, цi дастаткова надзейныя гiстарычныя звесткi для такiх працэдураў; цi можна верыць, што ўся вялiзная каманда асiстэнтаў будзе аднастайна кадаваць усе дакументы, часта вельмi розныя i нават двухсэнсоўныя; цi не губляецца пры кадаваннi мноства вырашальных падрабязнасцяў; цi магчыма ўвогуле быць упэўненым у беспамылковасцi кадавання i праграмнага забеспячэння; i цi не аказваецца складанасць матэматычных i алгебраiчных формулаў урэшце самагубнаю, бо перад iмi большасць гiсторыкаў становiцца ў тупiк. Нарэшце, шмат каго бянтэжыць, што праверыць канчатковыя вынiкi фактычна немагчыма, бо пры гэтым давялося б зыходзiць не з апублiкаваных заўвагаў, а з кампутарных стужак, якiя застаюцца прыватнай уласнасцю i ў сваю чаргу грунтуюцца на гэтаксама прыватных кодавых аркушах, звесткi ў якiх здабытыя з сырога матэрыялу.

Пытаннi гэтыя рэальныя, i самi сабою яны не здымуцца. Усiм нам знаёмыя доктарскiя дысертацыi, артыкулы i мана-графii, у якiх з дапамогай як найбольш вышуканае тэхнiкi або даказваецца вiдавочнае, або робiцца спроба давесцi непраўдападобнае, прычым ужытыя для гэтага формулы i мова робяць немагчымым для звычайнага гiсторыка спраўдзiць выкарыстаную аўтарам метадалогiю. У вынiку такая праца часам спалучае ў сабе заганы як нечытэльнасцi, так i трывiяльнасцi. Кожны з нас ведае пра доктарскiя дысертацыi, якiя чэзнуць недакончанымi, бо даследчык не ў стане апанаваць розумам таўшчэзныя тамы кампутарных раздруковак або страцiў столькi сiлаў, рыхтуючы дадзеныя для машыны, што вычарпаў i час, i цярпенне, i грошы. Ясна адно: дзе калi магчыма, падаваць прыклады ручным спосабам – лепш, хутчэй i не менш надзейна, чым прапускаць праз машыну цэлы сусвет. Усiм нам вядомыя праекты, у якiх лагiчная памылка ў аргументацыi або няўменне скарыстаць звычайны здаровы сэнс сказiлi цi паставiлi пад сумнеў шмат якiя з высноваў. Ведаем мы i пра iншыя праекты, у якiх на стадыi кадавання не ўдалося занатаваць нейкi адзiн кавалак iнфармацыi, а ў вынiку страцiлiся важныя высновы. Чуваць i пра iншыя праекты, дзе самi крынiцы iнфармацыi настолькi ненадзейныя, што высновам, якiя грунтуюцца на колькасных манiпуляцыях з iмi, нiяк нельга даць добрае веры. Класiчны прыклад – парафiяльныя рэгiстры. На працу з iмi цяпер у шмат якiх краiнах трацяцца велiзарныя намаганнi, але плёну ад iх варта чакаць толькi ў асобных i нешматлiкiх выпадках.

Нягледзячы на неаспрэчныя дасягненнi квантыфiкацыйнага метаду, нельга адмаўляць, што ён не апраўдаў вялiкiх спа-дзяванняў, якiя ўскладалiся былi на яго дваццаць гадоў таму назад. Бальшыня вялiкiх праблемаў гiсторыi застаецца сёння гэтаксама неразвязанаю, як i раней, калi не яшчэ больш заблытанаю. Як i раней, у пытаннi аб прычынах ангельскае, француз-скае або амерыканскае рэвалюцыяў яшчэ надта далёка да згоды, нягледзячы на вялiзныя намаганнi, прыкладзеныя, каб высветлiць iх сацыяльныя i эканамiчныя перадумовы. За тры дзесяткi гадоў iнтэнсiўных даследаванняў з эканамiчнае гiсторыi непаразуменняў не паменела, а паболела. Мы не ведаем, чаму памiж 1640 i 1740 г. рост насельнiцтва на большай частцы Еўропы спынiўся; не ведаем, чаму пасля 1740 г. ён аднавiўся зноў; не ведаем нават, што сталася прычынаю гэтага аднаўлення: цi рост ураджайнасцi, цi знiжэнне смяротнасцi. Квантыфiкацыйныя метады могуць даць нам у гiстарычнай дэмаграфii багата адказаў на пытаннi “Што?”, але пакуль адносна мала – на пытаннi “Як?”. Асноўныя пытаннi, звязаныя з амерыканскiм рабствам, застаюцца, як i дагэтуль, без адказу, нягледзячы на самыя складаныя i маштабныя ў гiсторыi навукi квантыфiкацыйныя доследы. Публiкацыя iхных вынiкаў не столькi развязала бальшыню праблемаў, колькi ўзняла тэмпэратуру палемiкi[11]. Яны прыцягнулi ўвагу да такiх iстотных пытанняў, як дыета, гiгiена, здароўе i структура сям’i амерыканскiх неграў у рабстве, але адначасна i адцягнулi ўвагу ад не менш, калi не больш, важных псiхалагiчных уплываў рабства на рабаўладальнiкаў i рабоў – i толькi з тае прычыны, што такiя рэчы немагчыма вымерыць кампутарам. Працы з гiсторыi гарадоў перапоўненыя разна-стайнаю статыстыкай, але тэндэнцыi мабiльнасцi дагэтуль застаюцца нявысветленымi. Нiхто сёння не можа быць цалкам упэўнены, цi было ў XVII i XVIII ст. ангельскае грамадства больш адкрытым i мабiльным за французскае, цi менш, i нават – што перажывала перад Грамадзянскаю вайною ангельская шляхта, уздым цi заняпад. У гэтых пытаннях мы не пайшлi далей за Джэймза Гарынгтана з XVII або дэ Таквiля з XIX ст.

Найбольш расчараванняў дагэтуль прыносiлi якраз тыя праекты, якiя мелi найшчадрэйшае фiнансаванне, пад якiя найамбiтней збiралiся вялiзныя масы звестак з дапамогай цэлых армiяў даследчыкаў (праца якiх аплочвалася), якiя апрацоўвалiся самым навуковым чынам паводле апошняга слова кампутарнае тэхналогii i мелi найскладанейшае матэматычнае афармленне. Сёння, калi мiнулi два дзесяцiгоддзi i выдаткавалiся мiльёны даляраў, фунтаў i франкаў, вiдаць, што гэтыя вялiзныя выдаткi часу, сiлаў i грошай прынеслi даволi сцiплы плён. У кабiнетах навукоўцаў пыляцца велiзарныя стосы зеленаватых раздруковак, шматлiкiя пухлыя i страшэнна нудныя тамы поўняцца лiчбавымi таблiцамi, цяжказразумелымi алгебраiчнымi раўнаннямi i працэнтавымi суадносiнамi, падлiчанымi з дакладнасцю да другога знаку пасля коскi. Апроч таго, дасягнута багата новых важных вынiкаў, а некалькi кнiг папоўнiлi сабою адносна нешматлiкi корпус гiстарычных працаў, якiя з цягам часу не трацяць свае каштоўнасцi. Але ўскладненне метадалогii прывяло ў цэлым да завышанай ацэнкi надзейнасцi зыходных звестак, тым часам як карыснасць атрыманых вынiкаў, здаецца, апынулася цi не ў адваротным стасунку да матэматычнае складанасцi метадалогii доследу i грандыёзнасцi размаху пры зборы зыходных звестак.

Як бы нi падлiчваць тут кошты i здабыткi, але дагэтуль шырокамаштабная кампутарызацыя гiсторыi надта рэдка апраўд-вала выдаткi часу i грошай, i гiсторыкi мусiлi шукаць iншыя спосабы даследавання мiнуўшчыны, якiя пралiлi б на яе больш святла з меншай фатыгаю. У 1968 г. Ле Руа Лядуры напрарочыў, што ў 1980-х г. “гiсторык будзе або праграмiстам, або нiкiм”[12]. Прароцтва гэтае не споўнiлася, i найперш не стаў яго спаўняць сам прарок.

Вось жа гiсторыкi мусяць вярнуцца да прынцыпу iндэтэрмiнiзму – прызнаць, што ў гiсторыi так багата пераменных, што абагульненнi магчымыя максiмум сярэдняга маштабу, як казаў быў шмат гадоў таму Робэрт Мэртан. Макраэканамiчная мадэль – паветраны замак, а “навуковая гiсторыя” – проста мiф. Тлумачэннi, якiя выводзяць усё з адзiнае прычыны, проста не працуюць. Здаецца, тлумачэнне з дапамогай мадэляў са зваротнаю сувяззю, збудаваных вакол Вэбэравых “абiральных схiльнасцяў” (elective affinities), паслужыла б лепшым iнструментам, каб хоць часткова адкрыць няўлоўную праўду аб прычынах гiстарычных падзеяў, асаблiва калi адмовiцца ад усялякiх прэтэнзiяў на навуковасць (у якiм заўгодна сэнсе) нашае метадалогii.

Расчараваўшыся як у монакаўзальным дэтэрмiнiзме эканомiкi i дэмаграфii, так i ў квантыфiкацыйнай метадалогii, гiсторыкi пачалi задаваць зусiм новыя пытаннi, якiх дагэтуль збольшага не заўважалi, засяродзiўшыся на адмысловай метадалогii – структурнай, калектыўнай i статыстычнай. Усё большы лiк “новых гiсторыкаў” спрабуе цяпер зразумець, што адбывалася ў мiнулым у галовах людзей i як iм тады жылося, – а гэтыя пытаннi непазбежна прымушаюць вярнуцца да выкарыстання наратыву.

Значная падгрупа вялiкае французскае школы гiсторыкаў на чале з Люсьенам Фэўрам заўсёды лiчыла iнтэлектуальныя, псiхалагiчныя i культурныя трансфармацыi незалежнымi пераменнымi падставовай важнасцi. Доўгi час яны заставалiся ў меншынi, пакуль паўз iхную цiхую затоку кацiлася хваля навуковае гiсторыi, эканамiчнай i сацыяльнай паводле зместу, структурнай паводле арганiзацыi i квантытатыўнай паводле метаду. Ажно цяпер тэмы, якiмi цiкавiлiся яны, раптоў-на ўвайшлi ў моду. Праўда, крыху змянiўся характар задаваных пытанняў: цяпер яны часта бяруцца з антрапалогii. Антрапалогiя заўжды заставалася адною з самых агiстарычных дысцыплiнаў, прынамсi на практыцы, калi не ў тэорыi, бо яе не цiкавiлi змены, што адбываюцца з цягам часу. Тым не менш яна прадэманстравала, як з дапамогай пражэктарнага метаду (the searchlight method) можна блiскуча раскрыць сутнасць цэлае сацыяльнае сiстэмы i сiстэмы каштоўнасцяў, дэталёва аднатаваўшы адну асобную падзею, пры ўмове пiльнага ўлiку ўсяго яе кантэксту i пiльнага аналiзу яе культурнага сэнсу. Архетыповая мадэль такога “разгорнутага апiсання” (‘thick description‘) – класiчнае паведамленне Клiфарда Джырца (Geertz) пра бойкi пеўняў на выспе Балi[13]. Мы, гiсторыкi, на жаль, не можам апынуцца на месцы падзеi з нататнiкам, магнiтафонам, фота- i кiнакамерамi, але дзе-нiдзе знаходзiм цэлыя натоўпы сведкаў, ад якiх можна даведацца, як iм жылося.

Адна з найвыдатнейшых зменаў, якiя адбылiся за апошнi час са зместам гiсторыi, – раптоўны ўздым цiкавасцi да пачуццяў, эмоцыяў, мадэляў паводзiнаў, каштоўнасцяў i псiхiчных станаў (states of mind). У гэтым дачыненнi ўплыў такiх антраполагаў, як Эванс-Прычард, Клiфард Джырц, Мэры Дуглас i Вiктар Турнэр, сапраўды стаўся вялiзарным. I таму першая прычына адраджэння наратыву некаторымi з “новых гiсторыкаў” была тая, што месца сацыялогii цi эканомiкi як найбольш уплывовай з грамадскiх навук заняла антрапалогiя. Хоць псiхагiсторыя дагэтуль застаецца ў значнай меры тэрыторыяй бедства – пустыняй, усеянай рэшткамi выштукаваных экiпажаў, якiя паразвальвалiся, ледзьве паспеўшы ад’ехаць ад зыходнага пункту, – але свой уплыў на гэтае пакаленне зрабiла i псiхалогiя, так што ягоныя прадстаўнiкi звяртаюць цяпер сваю ўвагу на сэксуальную пажаду, сямейныя стасункi i эмацыйныя сувязi, паколькi тыя ўздзейнiчаюць на чалавека, i на iдэi, погляды i звычаi, паколькi тыя ўздзейнiчаюць на групу. Магчыма, гэтая змена ў пытаннях звязаная яшчэ i з тагачаснай (1970-х г.) грамадскаю сiтуацыяй. Гэта было дзесяцiгоддзе, калi над грамадскiмi пытаннямi ўзялi верх больш персаналiзаваныя iдэi i зацiкаўленнi, бо пашырылася расчараванне ў перспектывах змены становiшча шляхам палiтычнае дзейнасцi. Таму праўдападобна, што раптоўны ўздым цiкавасцi да гэтых пытанняў у мiнулым звязаны з сучаснаю заклапочанасцю аналагiчнымi рэчамi.

Новае зацiкаўленне ментальнымi структурамi стымуляваў крах традыцыйнае iнтэлектуальнае гiсторыi, трактаванай як прасочванне гiсторыi iдэяў на працягу стагоддзяў (зазвычай спыняючыся на Арыстоцелi або Платоне). “Вялiкiя кнiгi” вывучалiся ў гiстарычным вакууме, прычым даследчыкi амаль цi зусiм не спрабавалi ставiць нi самiх аўтараў, нi iхнае слоўнiцтва ў рэальны гiстарычны кантэкст. Сёння гiсторыя палiтычнае думкi на Захадзе перапiсваецца нанова (галоўным чынам такiмi даследчыкамi, як прафесары Дж.Г.Э.Поўкак, Квэнтын Скiнэр i Бэрнард Бэйлiн). Яны з вялiкiмi намаганнямi рэканструююць дакладны кантэкст i значэнне слоў i iдэяў у мiнулым i паказваюць, як з цягам часу тыя змянялi, бы хамелеоны, сваю форму i афарбоўку, прыстасоўваючыся да новых абставiнаў i новых патрэбаў.

Адначасна з гэтым традыцыйная гiсторыя iдэяў скiравала свае намаганнi на вывучэнне зменаў у сродках камунiкацыi i iхнай аўдыторыi. Паўстала новая, квiтучая дысцыплiна – гiсторыя друку, кнiгi i пiсьменства i iхнага ўплыву на распаўсюдж-ванне iдэяў i трансфармацыю каштоўнасцяў.

Яшчэ адна прычына вяртання шмат каго з “новых гiсторыкаў” да наратыву палягае, вiдаць, на жаданнi зноўку зрабiць свае знаходкi даступнымi не толькi для вузкiх спецыялiстаў, але i для шырокае адукаванае публiкi – для тых, хто прагне ўведаць, што новага адкрыта з дапамогаю гэтых наватарскiх пытанняў, метадаў i звестак, але не можа адолець нястраўныя статыстычныя таблiцы, сухую аналiтычную аргументацыю i нашпiгаваную навуковым жаргонам прозу. Спецыялiсты ў структурнай, аналiтычнай, квантытатыўнай гiсторыi што далей то болей мусiлi размаўляць толькi мiж сабою – i болей нi з кiм. Iхныя знахады публiкавалiся ў прафесiйных часопiсах або ў манаграфiях, якiя мелi настолькi высокую цану i настолькi малыя наклады (менш за 1000 паасобнiкаў), што на практыцы амаль увесь наклад такога выдання разыходзiўся па бiблiятэках. Аднак поспех такiх папулярных гiстарычных часопiсаў, як History Today i L’Histoire, сведчыць пра iснаванне ў iх вялiкай i цiкаўнай аўдыторыi, i новыя гiсторыкi iмкнуцца сёння звяртацца да гэтае аўдыторыi, а не пакiдаць яе жывiцца папулярнымi бiяграфiямi i падручнiкамi. Новыя гiсторыкi задаюцца перадусiм тымi пытаннямi, якiя хвалююць сёння кожнага з нас. Гэта прырода ўлады (power), валадарства (authority) i харызматычнага лiдарства; адносiны палiтычных iнстытутаў да сацыяльных мадэляў i сiстэмаў каштоўнасцяў, якiя ляжаць у iх аснове; погляды на маладосць, старасць, хваробу i смерць; сэкс, шлюб i канкубiнат (няшлюбнае сужыццё); народзiны, контрацэпцыя i аборты; праца, вольны час i спажыванне (conspicuous consumption); суадносiны рэлiгii, навукi i магii як мадэляў тлумачэння рэальнасцi; сiла i накiрунак пачуццяў кахання, страху, пажады i нянавiсцi; уплыў пiсьменнасцi i адукацыi на жыццё i светапогляд людзей; адносная важнасць розных сацыяльных згрупаванняў, такiх, як сям’я, род, абшчына, нацыя, клан i раса; моц i значэнне рытуалу, сiмвалу i звычаю як спосабаў мацавання супольнасцi; маральныя i фiласофскiя падыходы да злачынства i пакарання; мадэлi шанавання i выбухi эгалiтарызму; структурныя канфлiкты памiж статус-групамi або класамi; сродкi, магчымасцi i абмежаннi сацыяльнае мабiльнасцi; прырода i сэнс народнага пратэсту i хiлiястычных спадзяванняў; зрух экалагiчнае раўнавагi памiж чалавекам i прыродаю; прычыны i наступствы хваробаў. Усё гэта надзвычай пякучыя пытаннi. Яны датычаць масаў, а не элiты, i маюць большае дачыненне да нашага ўласнага жыцця, чымся справы памерлых каралёў, прэзiдэнтаў i генералаў.

IV

У вынiку ўсiх гэтых збежных плыняў шмат хто з вядомых прадстаўнiкоў “новае гiсторыi” вяртаецца цяпер да пагарджанага раней наратыўнага стылю. I ўсё ж гiсторыкi – i нават iхныя выдаўцы – чуюцца пры гэтым, здаецца, крыху няўпэўнена. У 1979 г. Publishers’ Weekly – выдавецкi тыднёвiк – хвалiў новую кнiгу (гiсторыю суду над Луi XVI) наступным цiкавым чынам: “Выбраны Джорданам наратыўны, а не навуковы падыход (курсiў мой) … становiць узор яснасцi i сiнтэзу”[14]. Крытыку кнiга вiдавочна падабаецца, аднак, на ягоную думку, наратыў паводле азначэння не можа быць навуковым. Калi выдатны прадстаўнiк школы “новае гiсторыi” пiша наратыў, ягоныя сябры нiбы апраўдваюцца за яго: “Вядома, ён зрабiў гэта толькi дзеля грошай”. Але нягледзячы на гэткiя сарамяжлiвыя апраўданнi, новыя тэндэнцыi ў гiстарыяграфii – i ў змесце, i ў метадзе, i ў стылi доследу – вiдавочныя, куды нi зiрнi.

Наватарскую кнiгу Норбэрта Элiаса пра норавы The Civilising Process сорак гадоў нiхто не чытаў, ажно раптам з’явiлiся яе ангельскi i французскi пераклады[15]. Др. Зэльдзiн напiсаў для серыi стандартных падручнiкаў блiскучую двухтамовую гiсторыю сучаснае Францыi, якая iгнаруе цi не ўсе чыста аспекты традыцыйнае гiсторыi i засяроджваецца амаль выключна на эмоцыях i псiхiчных станах[16]. Прафесар Фiлiп Арыес вывучаў рэакцыi, якiя на працягу велiзарнага часавага перыяду выклiкала ўсеагульная траўма – смерць[17]. Гiсторыя чараўнiцтва раптоўна пачала расцi ва ўсiх краiнах, як на драж-джах. Тое самае адбылося i з гiсторыяй сям’i, у тым лiку з гiсторыяй дзяцiнства, юнацтва, старасцi, жанчын i сэксуальнасцi (прычым апошнiя дзве тэмы рызыкуюць рухнуць пад напорам навуковых сiлаў, скiраваных на iх распрацоўку). Выдатны прыклад траекторыi тэндэнцыяў гiстарычнага даследавання на працягу апошнiх дванаццаццi гадоў становяць навуковыя зацiкаўленнi прафесара Жана Дэлюмо. Пачаўшы ў 1962 г. з кнiгi пра эканамiчны прадукт (квасцы), ён у 1969 г. апублiкаваў даследаванне пра грамадства (Рым), у 1971 – пра рэлiгiю (каталiцтва), у 1976 – пра калектыўныя паводзiны (Les Pays de Cocagne), i нарэшце, у 1979 г., – пра эмоцыi (страх)[18].

У французскай мове iснуе назва для гэтае новае тэматыкi – mentalité, але, на жаль, гэтае слова не вызначана як мае быць, i яго цяжка перакласцi на ангельскую мову. I ўсё ж, як бы там нi было, апавядальнiцтва, – дэталёвы выклад усiх акалiчнасцяў аднае цi некалькiх падзеяў (‘happenings’) на падставе сведчанняў вiдавочцаў i ўдзельнiкаў, – бясспрэчна дае магчымасць прасачыць некаторыя з вонкавых праяваў mentalité мiнулага. Вядома, калi антрапалагiчная iнтэрпрэтацыя культуры, на якой грунтуецца такая праца, прэтэндуе на сiстэматычнасць i навуковасць, то аналiз мусiць заставацца яе iстотным складнiкам. Але гэта не можа засланiць ролю вывучэння mentalité ў адраджэннi неаналiтычных спосабаў пiсаць гiсторыю, сярод якiх знаходзiцца i апавядальнiцтва.

Вядома, наратыў – толькi адзiн з спосабаў пiсаць гiсторыю mentalité, якiя сталiся магчымымi дзякуючы расчараванню ў структурным аналiзе. Возьмем, напрыклад, такую блiскучую рэканструкцыю знiклага настрою свядомасцi (mind set), як узнаўленне свету позняе антычнасцi, зробленае Пiтэрам Браўнам[19]. Звычайныя ясныя аналiтычныя катэгорыi – насельнiцтва, эканомiка, сацыяльная структура, палiтычная сiстэма, культура i г.д. – тут iгнаруюцца. Замест гэтага Браўн малюе партрэт веку ў манеры мастака-постiмпрэсiянiста, кiдаючы тут i там грубыя плямы колеру, якiя, калi стаць на добрай адлегласцi, твораць ашаламляльнае па рэальнасцi вiдовiшча, але як прыгле-дзiшся блiжэй – распадаюцца на бессэнсоўныя плямы. Свядомая цьмянасць, жывапiсны падыход, цеснае зблiжэнне гiсторыi, лiтаратуры, рэлiгii i мастацтва, цiкавасць да таго, што адбываецца ў галовах людзей – усё гэта характэрныя рысы аднаго з новых поглядаў на гiсторыю. Гэткi спосаб пiсаць гiсторыю ўжо не наратыўны, а хутчэй “пуантылiсцкi”. Але i яго таксама стымулявала новая цiкавасць да mentalité, i ён таксама стаўся магчымым дзякуючы заняпаду аналiтычнага i структурнага падыходу, якi непадзельна панаваў апошнiя трыццаць гадоў.

Адбылося нават адраджэнне расповеду пра адну асобную падзею. Прафесар Жорж Дубi адважыўся на тое, пра што яшчэ колькi гадоў таму нельга было i падумаць: ён прысвяцiў цэлую кнiгу разбору аднае-адзiнае бiтвы (Бувiнскае) i раскрыў праз яе асноўныя характарыстыкi французскага феадальнага грамадства пачатку XIII ст.[20]. Карла Гiнзбург даў падрабязны разгляд касмалогii нязнанага, пакорлiвага млынара з паўночнай iталii пачатку XVI ст., iмкнучыся такiм чынам прадэманстраваць узрушэннi, якiя на народным узроўнi выклiкала пранiкненне рэфармацыйных iдэяў у нiжэйшыя слаi грамадства[21]. Прафесар Эмануэль Ле Руа Лядуры стварыў унiкальны i незабыўны абраз жыцця i смерцi, працы i сэксу, рэлiгii i звычаяў у пiрэнэйскай вёсцы пачатку XIV ст. Ягоная кнiга Montaillou значная ў двух дачыненнях: па-першае, яна сталася ў Францыi адным з найвялiкшых гiстарычных бэстсэлераў XX ст., а па-другое, аўтар у ёй не выкладае нейкi просты сюжэт – сюжэту там увогуле няма – а бязмэтна блукае па свядомасцi тагачасных людзей. Нездарма такое блуканне становiць адно з адрозненняў сучаснага раману ад колiшняга. Пазней Ле Руа Лядуры распавёў яшчэ гiсторыю асобнага крывавага эпiзоду, якi адбыўся ў маленькiм паўднёвафранцузскiм мястэчку ў 1580 г., раскрыўшы праз яе лiнii ўзаемнае нянавiсцi, што рвалi на шматкi сацыяльную тканiну мястэчка[22]. Прафесар Карла М. Чыполлё, дагэтуль адзiн з самых зацятых эканамiчных i дэмаграфiчных структуралiстаў, апублiкаваў кагадзе кнiгу, дзе ў сувязi з жахлiвым крызiсам пандэмii iдзецца не столькi пра статыстыку захворванняў i смяротнасцi, колькi пра ўзнаўленне i рэканструкцыю асабовых рэакцыяў на яго. Так з-пад ягонага пяра ўпершыню выйшаў аповед[23]. Прафесар Эрык Гобс-баўм, апiсваючы брыдкае, грубае i нядоўгае жыццё паўстанцаў i бандытаў з цэлага свету, вызначае ў гэтай працы прыроду i задачы сваiх “прымiтыўных паўстанцаў” i “сацыяльных бандытаў”[24]. Мiстэр Эдуард Томпсан распавёў гiсторыю змагання памiж браканьерамi i ўладамi ў Вiндзорскiм лесе ў Англii на пачатку XVIII ст., каб падмацаваць сваю тэзу, паводле якое ў Англii ў той час адбывалася сутыкненне плябеяў з патрыцыямi[25]. Апошняя кнiга прафесара Робэрта Дарнтана апавядае, як ажыццяўлялася публiкацыя вялiкае французскае Энцыклапедыi, кiдае багата новага святла на працэс распаўсю-джвання асветнiцкае думкi ў XVIII ст. i праблемы насычэння нацыянальнага i мiжнароднага рынку iдэяў[26]. Прафесар Наталi Дэвiс распавяла пра чатыры charivaris – рытуальныя працэдуры публiчнага ганьбавання – якiя адбылiся ў Лiёне i Жэневе ў XVII ст., iлюструючы гэтым намаганнi супольнасцi ўсталяваць грамадскiя стандарты годнасцi i ўласнасцi[27].

Новая цiкавасць да mentalité сама па сабе стымулявала вяртанне да старых спосабаў гiсторыяпiсання. Разгляд канфлiкту памiж магiяй i рэлiгiяй, прапанаваны Кiт Томас, будуецца вакол пэўнага “ўнутранага прынцыпу”, на якi аўтарка нанiзвае процьму сюжэтаў i прыкладаў[28]. Паводле калi не дасягненняў, то прынамсi задумы i метаду яе вельмi нагадвае i мая нядаўняя кнiжка пра змены ў эмацыйным жыццi ангельскае сям’i[29].

Усе названыя дагэтуль гiсторыкi – даспелыя навукоўцы, даўно звязаныя з “новаю гiсторыяй”. Задаючыся новымi пытаннямi, выпрабоўваючы новыя метады i шукаючы новых крынiцаў, яны цяпер вяртаюцца да сюжэтнага апавядальнiцтва. Аднак памiж iхнымi аповедамi i прозаю традыцыйных гiсторыкаў-наратывiстаў iснуе пяць адрозненняў. Па-першае, усе яны амаль без вынятку займаюцца жыццём, пачуццямi i паводзiнамi людзей бедных i невядомых, а не вялiкiх i моцных. Па-другое, для iхнае метадалогii аналiз застаецца не менш iстотным за апiсанне падзеяў, так што iхныя кнiгi пераскокваюць з аднаго стылю на другi, часам даволi няўклюдна. Па-трэцяе, яны ўводзяць ва ўжытак новыя крынiцы, часта – пратаколы крымiнальных судоў, што дзейнiчалi паводле працэдураў рымскага права, бо там змяшчаюцца поўныя тэксты паказанняў сведкаў на допытах i следствах. (iншы модны спосаб ужытку крымiнальных пратаколаў – картаграфаванне росту i знiжэння колькасцi розных тыпаў адхiленняў – я лiчу справаю цi не цалкам марнаю, бо ўлiчваюцца пры гэтым не зробленыя злачынствы, а арыштаваныя i пакараныя злачынцы, а гэта ж зусiм iншая рэч. Няма падставаў меркаваць, што суадносiны памiж iмi з цягам часу застаюцца нязменнымi.) Па-чацвертае, часта яны апавядаюць свае гiсторыi зусiм не так, як Гамер, Дыкенс цi Бальзак. Пад уплывам сучаснага раману i фрэйдысцкiх iдэяў яны не столькi стараюцца трымацца простых фактаў, колькi ўважлiва даследуюць падсвядомасць, а пад уплывам антрапалогii – спрабуюць выкарыстоўваць паводзiны дзеля адкрыцця сiмвалiчных сэнсаў. I, па-пятае, яны распавядаюць пра пэўнага чалавека, судовы працэс або драматычны эпiзод не дзеля iх як такiх, а дзеля таго, каб пралiць святло на ўнутраныя мэханiзмы колiшняе культуры i грамадства.

V

Калi я маю рацыю, то пераход “новых гiсторыкаў” да наратыву адзначае сабою канец пэўнай эпохi: канец пошукаў звязнага навуковага тлумачэння зменаў, якiя адбывалiся ў мiнулым. Мадэлi гiстарычнага дэтэрмiнiзму, грунтаваныя на эканомiцы, дэмаграфii або сацыялогii, абрынулiся перад аблiччам фактаў, але больш нiякая развiтая дэтэрмiнiсцкая мадэль, грунтаваная на нейкай iншай сацыяльнай навуцы – палiтыцы, псiхалогii цi антрапалогii – не прыйшла iм на змену . Структуралiзм i функцыяналiзм паказалi сябе не нашмат лепшымi. Квантытатыўная метадалогiя аказалася досыць слабым iнструментам, здатным развязаць толькi абмежаваны шэраг праблемаў. Мусячы выбiраць памiж апрыёрнымi статыстычнымi мадэлямi людскiх паводзiн i канцэпцыямi, грунтаванымi на назiраннi, досведзе, меркаваннi (judgеment) i iнтуiцыi, некаторыя з “новых гiсторыкаў” схiльныя цяпер вярнуцца да гэтага апошняга спосабу iнтэрпрэтавання мiнуўшчыны.

Хоць адраджэнне “новымi гiсторыкамi” наратыўнага стылю – праява самага апошняга часу, iхны даробак – усяго толькi тонкi струменьчык у параўнаннi з няспыннай шырокай плынню не менш выдатных апiсальных палiтычных аповедаў, што выходзяць з-пад пяра больш традыцыйных гiсторыкаў. Нядаў-нi прыклад – кнiга СIмона Шамы пра палiтыку Галандыi ў XVIII ст.[30], якую навуковы свет сустрэў бурнай авацыяй. Да працаў падобнага кшталту новыя сацыяльныя гiсторыкi дзесяцiгоддзямi ставiлiся абыякава цi з ледзь прыхаванай пагардай. Такi падыход быў не надта апраўданы, але ў апошнiя гады ён падштурхнуў сяго-таго з традыцыйных гiсторыкаў прыстасаваць свой апiсальны стыль да пастаноўкi новых пытанняў. Некаторыя з iх цiкавяцца ўжо не толькi пытаннямi ўлады i адпаведна асобамi каралёў i прэм’ер-мiнiстраў, войнамi i дыпламатыяй, але, як i “новыя гiсторыкi”, аддаюць увагу прыватнаму жыццю зусiм нязнаных людзей. Чым выклiкана гэтая тэндэнцыя (калi гэта сапраўды тэндэнцыя), не зусiм ясна, але, як здаецца, яе натхняе жаданне распавесцi цiкавую гiсторыю, у якой бы раскрывалiся адметныя рысы асабовасцi i ўнутраны сэнс (inwardness) рэчаў iншага часу i iншае культуры. Некаторыя традыцыйныя гiсторыкi ўжо пэўны час гэтым займаюцца. У 1958 г. прафесар Дж.Р.Эльтан апублiкаваў кнiгу, скла-дзеную з гiсторыяў бунтаў i гвалту (mayhem) у Англii XVI ст., узятых з пратаколаў Зорнае Палаты[31]. У 1946 г. прафесар Х’ю Трэвар-Роў-пэр зрабiў блiскучую рэканструкцыю апошнiх дзён Гiтлера[32]. А зусiм нядаўна ён жа даследаваў незвычайную кар’еру адносна малавядомага ангельскага збiральнiка рукапiсаў, аматара старасвеччыны i патаемнага парнографа, якi жыў у Кiтаi на пачатку нашага стагоддзя. Пiшучы гэтую розрыўку, аўтар, вiдаць, меў на мэце чыстую асалоду ад апавядання самога па сабе, iмкнучыся прасачыць i зафiксаваць адмысловую гiстарычную цiкавостку. Амаль тую ж самую тэхнiку за шмат гадоў перад тым выкарыстаў Э.Дж.Э.Сайманз у сваёй класiчнай працы Quest for Corvo[33], а матывацыя вельмi нагадвае тую, што натхнiла была Рычарда Коба апiсваць з самымi брыдкiмi падрабязнасцямi ўбогае жыццё i смерць злачынцаў, прастытутак i iншых сацыяльных няўдачнiкаў з дна рэвалюцыйнае Францыi[34].

Творы новае брытанскае школы маладых антыкварыяў-эмпiрыкаў кардынальна адрознiваюцца ад тых, пра якiя iшлося вышэй, i сваiм зместам, i метадамi, i задачамi. Iхныя дэталёвыя палiтычныя аповеды зыходзяць з iмплiцытнае тэзы, што ў гiсторыi няма нiякага глыбокага прыхаванага сэнсу, адно выпадковая прыхамаць фартуны i асабовасцi. На чале з прафесарам Конрадам Расэлам i Джонам Кэн’енам i пад уплывам прафесара Джэфры Эльтана яны цяпер спрабуюць пазбавiць якога-колечы iдэалагiчнага цi iдэалiстычнага сэнсу абедзве ангельскiя рэвалюцыi XVII ст.[35]. Няма сумневу, што неўзабаве яны цi iм падобныя звернуць сваю ўвагу яшчэ некуды. Хоць яны нi разу не фармулявалi сваю мэту адкрыта, тым не менш iхны падыход ёсць чысцюткiм нэа-нам’ерызмам, i гэта акурат тады, калi ўласна нам’ерызм, як спосаб разгляду ангельскае палiтыкi XVIII ст., канае. Магчыма, iхнае стаўленне да палiтычнае гiсторыi карэнiцца ў падсвядомым пачуццi расчаравання, звязаным з тым, што сучасная парламенцкая сiстэма выглядае няздатнаю даць рады няўхiльнаму заняпаду эканомiкi i ўлады Брытанii. Але як бы там нi было, гэтыя гiсторыкi – надзвычай абазнаныя i дасведчаныя хранiкёры дробных падзеяў, l’histoire йvйnementielle, i, т. ч., яны становяць адну з шматлiкiх плыняў, якiмi жывiцца адраджэнне наратыву.

Фундаментальная прычына пераходу “новых гiсторыкаў” ад аналiтычнага стылю да дэскрыптыўнага палягае ў карэннай змене погляду на тое, што ёсць цэнтральным прадметам гiсторыi. А гэта ў сваю чаргу залежыць ад папярэднiх фiласофскiх дапушчэнняў пра ролю свабоднае волi чалавека ва ўзаемадзеяннi з сiламi прыроды. Два процiлеглыя полюсы думкi найяскравей выяўляюцца ў пададзеных нiжэй цытатах – адной з аднаго боку, i дзвюх з другога. Так, у 1973 г. Эмануэль Ле Руа Лядуры назваў адзiн з раздзелаў у зборнiку сваiх артыкулаў “Гiсторыя без людзей”. З iншага боку, за паўстагоддзя да гэтага Люсьен Фэўр абвясцiў адваротнае: “Ma proie, c’est l’homme” (“На што я палюю – гэта чалавек”), а за чвэртку стагоддзя Х’ю Трэвар-Роўпэр у сваёй iнаўгурацыйнай лекцыi заклiкаў гiсторыкаў да “вывучэння не абставiнаў, а чалавека ў гэтых абставiнах”[36]. Сёння iдэал гiсторыi, абвешчаны Люсьенам Фэўрам, шмат у якiх колах увайшоў у моду, а з выдавецтваў на-далей лiюцца ракою аналiтычныя i структурныя даследаваннi безасабовых сiлаў. Таму сённяшнiя гiсторыкi падзялiлiся на чатыры групы: гiсторыкi старой наратыўнай школы, перадусiм спецыялiсты з палiтычнае гiсторыi i бiёграфы; клiаметрысты, якiя застаюцца надалей статыстычнымi наркаманамi; сацыяльныя гiсторыкi, якiя працягваюць займацца аналiзам безасабовых структураў; i гiсторыкi mentalité, якiя цяпер прасочваюць з дапамогай наратыву iдэалы, каштоўнасцi, настроi свядомасцi i мадэлi асабiстых iнтымных паводзiнаў – i чым iнтымнейшых, тым лепш.

Аднак пераход апошняе з гэтых чатырох групаў да падрабязнага апiсальнага наратыву цi да iндывiдуальнае бiяграфii не пазбаўлены сваiх праблемаў. Цяжкасць тут даўняя: аргументацыя з дапамогай выбраных прыкладаў застаецца непераканаўчаю з фiласофскага пункту гледжання, бо гэта ўсё ж iнструмент рыторыкi, якi не можа служыць навуковым доказам. Пра асноўную гiстарыяграфiчную пастку, у якую мы тут трапляем, нядаўна добра сказаў Карла Гiнзбург:[37]

“Квантытатыўны i анты-антрапацэнтрычны падыход, прыняты навукамi аб прыродзе ад Галiлея да нашых дзён, паставiў гуманiтарныя навукi перад прыкраю дылемай: яны мусяць прыняць або слабыя навуковыя стандарты, каб атрымаць значны плён, або моцныя навуковыя стандарты – i атрымаць вынiкi, пазбаўленыя вялiкае значнасцi”.

Расчараванне ў другiм падыходзе прымушае вярнуцца да першага. У вынiку сёння адбываецца ператварэнне метаду выбраных прыкладаў – не часта, праўда, унiкальных i дэталiзаваных – у модны спосаб пiсання гiсторыi. У пэўным сэнсе гэта толькi лагiчнае наступства велiзарнага поспеху доследаў з лакальнае гiсторыi, прадметам якiх служыць не ўсё грамадства ў цэлым, а толькi нейкi адзiн з ягоных сегментаў – правiнцыя, места цi нават вёска. Татальная гiсторыя здаецца магчымаю толькi тады, калi ўзяць нейкi мiкракосм, i вынiкi такога доследу часта даюць для асвятлення i тлумачэння мiнуўшчыны больш, чым усе ранейшыя цi сучасныя працы, грунтаваныя на архiвах цэнтральнага ўраду. Праўда, новая плынь выступае i як антытэза даследаванню лакальнае гiсторыi, бо адмаўляе як немагчымую татальную гiсторыю грамадства, нават найменшага, i бярэцца за гiсторыю асобнай яго ячэйкi.

Другая праблема, якая паўстае пры iлюстраваннi mentalité падрабязнымi прыкладамi, – як адрознiць нармальнае ад эксцэнтрычнага. Паколькi цяпер нас цiкавiць перадусiм чалавек, то падрабязны аповед пра асобны выпадак цi канкрэтную асобу можа стаць не толькi цiкавай, але i карыснай чытанкай. Але дзеля гэтага трэба, каб выбраныя намi эпiзоды тычылiся не проста нейкага ашаламляльнага, але, па сутнасцi, нехарактэрнага (irrelevant) драматычнага выпадку, мяцяжу або гвалту, цi то жыцця нейкага эксцэнтрычнага злодзея, нягоднiка або мiстыка. Крытэрыем адбору павiнна быць тое, цi могуць яны пралiць святло на пэўныя аспекты мiнулае культуры. Гэта азначае, што яны мусяць быць тыповымi; аднак шырокае выкарыстанне судовых пратаколаў робiць праблему тыповасцi надта складанай. Людзi, прыцягнутыя да суду, атыповыя цi не паводле самога азначэння; аднак гэта не канечне павiнна тычыцца таго свету, якi так яскрава раскрываецца ў паказаннях сведкаў. Вось жа, бяспека палягае ў тым, каб вывучаць дакументы не столькi дзеля пошуку звестак пра эксцэнтрычныя паводзiны абвiнавачанага, колькi дзеля таго святла, якое дакументы пралiваюць на жыццё i погляды датычных да справы асобаў.

Трэцяя праблема – гэта праблема iнтэрпрэтацыi, i яна яшчэ цяжэй паддаецца вырашэнню. Апавядальнiцтва, мабыць, не горш за любы iншы спосаб можа дапамагчы нам залезцi ў голаў да чалавека з мiнуўшчыны i стварыць ягоны iнтымны вобраз – пры ўмове, што гiсторык усведамляе звязаную з гэтым рызыку. Цяжкасць у тым, што апавядальнiку, як толькi ён туды дападзе, спатрэбiцца ўсё майстэрства, досвед i веды, здабытыя ў практыцы аналiтычнае гiсторыi грамадства, эканомiкi i культуры, каб даць праўдападобнае тлумачэнне некаторых надта дзiўных рэчаў, на якiя ён можа натрапiць. Магчыма, яму спатрэбiцца i крыху аматарскае псiхалогii, але паспяхова апераваць з аматарскаю псiхалогiяй надта складана, а сёй-той стаў бы нават даводзiць, што гэта ўвогуле немагчыма.

Яшчэ адна вiдавочная небяспека палягае ў тым, што адраджэнне наратыву можа прывесцi да вяртання чыстага антыкварыянiзму, да апавядання дзеля апавядання. I яшчэ адна – у тым, каб, засяроджваючыся на сенсацыйным, не выпусцiць з поля зроку нуду i аднастайнасць жыцця пераважнае большасцi людзей. I Трэвар-Роўпэр, i Рычард Коб чытаюцца з захапленнем, але па абодвух гэтых пунктах яны адкрытыя для крытыкi. Шмат хто з прыхiльнiкаў новага стылю, у тым лiку Коб, Гобсбаўм, Томпсан, Ле Руа Лядуры i Трэвар-Роўпэр (дый я сам), вiдавочна захапляюцца аповедамi пра гвалт i сэкс, якiя звяртаюцца да вуайерыстычных iнстынктаў у кожным з нас. З iншага боку, можна даводзiць, што сэкс i гвалт – iнтэгральныя складнiкi ўсяго досведу чалавецтва, i таму вывучаць iхны ўплыў на людзей у мiнулым гэтаксама слушна i апраўдана, як чакаць такога матэрыялу ад сучасных раманаў, кiно i тэлебачання.

Тэндэнцыя да наратыву ўздымае нявырашаныя пытаннi адносна таго, як нам вучыць у будучынi нашых студэнтаў – калi яшчэ застанецца каго вучыць. Вучыць iх старажытнаму мастацтву рыторыкi? Крытыцы тэксту? Семiётыцы? Сiмвалiчнай антрапалогii? Псiхалогii? Або тэхнiцы аналiзу сацыяльных i эканамiчных структураў, якою мы займаемся ўжо цэлае пакаленне? Таму застаецца адкрытым пытанне: дабро цi зло прынясе нашай прафесii гэтае неспадзяванае адраджэнне наратыву такiм мноствам вядучых прадстаўнiкоў “новае гiсторыi”?

У 1972 г. Ле Руа Лядуры ўпэўнена пiсаў[38]:

“Сучасная гiстарыяграфiя, аддаючы перавагу колькаснаму (quantifiable), статыстычнаму i структурнаму, мусiць дзеля выжывання прыгнятаць iншыя гiстарыяграфiчныя накiрункi. За апошнiя дзесяцiгоддзi яна фактычна асудзiла на смерць як наратыўную гiсторыю падзеяў, так i iндывiдуальную бiяграфiю”.

Але сёння, калi пайшло ўжо трэцяе дзесяцiгоддзе, як наратыўная гiсторыя, так i iндывiдуальная бiяграфiя падаюць выразныя прыкметы свайго ўваскрошання. Нiводная з iх не засталася такою сама, як перад сваiм “сконам”, але i ў першай, i ў другой лёгка пазнаць варыянт ранейшага роду. I ня-гледзячы на iхнае ўваскрошанне, спраўляць хаўтуры над смярдзючым трупам аналiтычнае, структурнае, квантытатыўнае гiсторыi яшчэ зарана; яна надалей квiтнее i нават развiваецца, з увагi на амерыканскiя доктарскiя дысертацыi[39].

Ясна, што ў адным слове “наратыў”, асаблiва калi за iм стаiць такая складаная гiсторыя, немагчыма раскрыць змест цэлага шэрагу зменаў, якiя адбылiся ў характары гiстарычнага дыскурсу. Iснуюць прыкметы зрухаў у цэнтральным пытаннi гiсторыi – з акалiчнасцяў, што атачаюць чалавека, да чалавека ў акалiчнасцях; у праблемах, якiя падлягаюць доследу – з эканамiчных i дэмаграфiчных да культурных i эмацыйных; у галоўных крынiцах уплыву на гiсторыю – з сацыялогii, эканомiкi i дэмаграфii да антрапалогii i псiхалогii; у самiм яе прадмеце – з групы да асобы; у мадэлi тлумачэння гiстарычных зменаў – з стратыфiкаваных i монакаўзальных да ўзаемазвязаных i мультыкаўзальных; у арганiзацыi выкладу – з аналiтычнае да дэскрыптыўнае; а ў разуменнi функцыi гiсторыка – з навуковае да лiтаратурнае. Гэтыя шматгранныя змены ў змесце, задачы, метадзе i стылi пiсання гiсторыi адбываюцца адначасова i маюць адны да адных выразныя “абiральныя схiльнасцi”: усе яны шчыльна ўзаемазвязаныя памiж сабою. Дагэтуль не знойдзена адзiнага слова, якое ахапiла б iх усе, i таму стэнаграфiчным значком для ўсiх гэтых працэсаў пакуль што мусiць служыць “наратыў”.

Спадзяюся, што гэты артыкул прыцягне ўвагу да адраджэння наратыву i падштурхне да далейшага асэнсавання ягонага значэння для будучынi гiсторыi i да змены адносiнаў (цяпер усё менш значных) гiсторыi з роднаснымi ёй сацыяльнымi навукамi, – улiчваючы, што гiсторыя належыць перадусiм да сацыяльных навук.

З ангельскай пераклаў Мiкола Раманоўскi

.


[1] Гэтых “новых гiсторыкаў” апошняга часу не след блытаць з амерыканскiмi “новымi гiсторыкамi” ранейшага пакалення, такiмi, як Чарльз Бэрд i Джэймз Гарвэй Робiнсан.
[2] Пра гiсторыю наратыву гл.: Gossman L. Augustin Thierry and Liberal Historiography // History and Theory, Beiheft 15, 1979, i White H. Metahistory: the Historical Imagination in the Nineteenth Century. Baltimore, 1973. Я ўдзячны прафэсару Р.Стэрну за тое, што ён звярнуў маю ўвагу на апошнюю з названых кнiг.
[3] Le Roy Ladurie E. The territory of the Historian. New York, 1979. P. 15 i Part I, у розных месцах.
[4] У сваiм неапублiкаваным дакладзе “Навуковая гiсторыя i традыцыйная гiсторыя” (1979) Р.У.Фогель падае найпераканаўчую аргументацыю, што яна павiнна лiчыцца адзiнай i адзiна праўдзiвай “навуковай” гiсторыяй. Але я застаюся пры сваёй думцы.
[5] Braudel F. La Mediterranée au Temps de Philippe II. Paris, 1949; Goubert P. Beauvais et le Beauvaisis de 1600 а 1730. Paris, 1966; Le Roy Ladurie E. Les Paysans du Languedoc. Paris, 1966.
[6] Le Roy Ladurie E. “L’histoire immobile”, у яго Le Territoire de l’Historien, II, 1978 (напiсана ў 1973 г.).
[7] Darnton E. “Intellectual and Cultural History”, History in our Time, ed. M.Kammen. Ithaca, 1980.
[8] Zuckerman M. Dreams that Men dare to dream: the Role of Ideas in Western Modernizaton // Social Science History. V.2,3.1978.
[9] Furet F., Ozouf J. Lire et Ecrire. Paris, 1977. Гл. таксама Lockridge K. Literacy Colonial New England. New York, 1974.
[10] Я спасылаюся на дыскусiю, распачатую Р.П.Брэнэрам: Brenner R.P. Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe // Past and Present. 70 (1976).
[11] Fogel R., Engerman S. Time on the Cross. Boston, 1974; David P.A. et al., Reckoning with Slavery. New York, 1976; Gutman H. Slavery and the Numbers Game. Urbana, 1975.
[12] Le Roy Ladurie E. Le Territorie de l’Historien. V.I. Paris, 1973. P.14 (пераклад мой).
[13] Geertz C. Deep play: Notes on the balinese Cock-fight // яго ж The Interpretation of Cultures. New York, 1973.
[14] Jordan D.P. The King’s Trial: Louis XVI v. the French Revolution. Berkeley, 1979. Рэцэнзiя ў: Publisher’s Weekly. 13 August, 1979.
[15] Elias N. The Civilizing Process. New York, 1978.
[16] Zeldin T. France 1848-1945. V.I-II. Oxford, 1973, 1979 (у французскiм перакладзе – Histoire des Passions Francaises. Paris, 1978). Гл. таксама: Mandrou R. Introduction a la France Moderne (1500-1640). Paris, 1961.
[17] Aries P. L’Homme devant La Mort. Paris, 1977.
[18] Delumeau J. L’alun de Rome. Paris, 1962; La Vie économique et sociale de Rome dans la seconde moitié du XVI siécle. Paris, 1969; Le Catholicisme entre Luther et Voltaire. Paris, 1971; La Mort des Pays de Cocagne: Comportments Collectifs de la Renaissance à l’Age Classique. Paris, 1976; L’Histoire de la Peur. Paris, 1979.
[19] Brown P.R.L. The Making of Late Antiquity. Cambridge, Mass., 1978.
[20] Duby G. Le Dimanche de Bouvines: 27 Juillet 1214. Paris, 1973.
[21] Ginzburg C. The Cheese and the Worms. Baltimore, 1980.
[22] Le Roy Ladurie E. Montailou, Village occitan de 1294 а 1324. Paris, 1975; Le carnaval de Romans. Paris, 1979.
[23] Cipolla C.M. Faith, Reason and the Plague in Seventeenth Century Tuscany. Ithaca, 1979.
[24] Hobsbawm E.J. Primitive Rebels. Manchester, 1959; Bandits, New York, 1969; Captain Swing, New York, 1969.
[25] Thompson E.P. Whigs and Hunters. New York, 1975.
[26] Darnton E. The Business of the Enlightenment. Cambridge, Mass., 1979.
[27] Davis N.Z. Charivari, Honneur et Communauté à Lyon et а Genève au XVIIe Siècle // Le Charivari, ed. J.Le Goff and J.C.Schmitt (у друку).
[28] Thomas K.V. Religion and the Decline of Magic, New York, 1971.
[29] Stone L. Family, Sex and Marriage in England 1500-1800. New York, 1978.
[30] Schama S. Patriots and Liberators: Revolution in Netherlands. New York, 1977.
[31] Elton G.R. Star Chamber Stories. London, 1958.
[32] Trevor-Roper H.R. The Last Days of Hitler. London, 1947.
[33] Trevor-Roper H.R. The Hermit of Peking. New York, 1977; Symons A.J.A. Quest for Corvo. London, 1934.
[34] Cobb R. The Police and the People. Oxford, 1970; Cobb R. Death in Paris. New York, 1978.
[35] Russel C. Parliaments and English Politics 1621-29. Oxford, 1979; Kenyon J.P. Stuart England. London, 1978; гл. таксама артыкулы ў Journal of Modern History, vol. 49(4), 1977.
[36] Le Roy Ladurie E. The Territory of the Historian. P.285; Trevor-Roper H.R. History, professiоnal and lay. Oxford, 1957.P. 21.
[37] Ginzburg C. Roots of a Scientific Paradigm // Theory and Society. V.7 (1979). P.276.
[38] Le Roy Ladurie E. The Territory of the Historian. P.111.
[39] Darnton R. Intellectual and Cultural History, дадатак.

Наверх

Першы дапаможнiк па метадалогii* (Марына Сакалова)

Снежня 20, 1997 |


* Методология истории. Учебное пособие для студентов вузов. Под ред. А.Н.Алпеева и др. Минск, 1996. 240.
У 1996 г. мeнскае выдавецтва “Тэтрасiстэмс” выпусцiла навуковы дапаможнiк па метадалогii гiсторыi для студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў. Змест дапаможнiка быў распрацаваны, галоўным чынам, выкладчыкамi i загадчыкам кафедры ўсеагульной гiсторыi Гарадзенскага ўнiверсiтэту. Як зазначана, “iстотны ўклад, асаблiва ў раздзел аб метадах гiстарычнага пазнання, унесла кафедра крынiцазнаўства i музеязнаўства Беларускага дзяржаўнага ўнiверсiтэту” (С.5), Савет беларускай Асацыяцыi “Гiсторыя i кампутар”, а таксама Гуманiтарна-эканамiчны недзяржаўны iнстытут.

Выданне першага ў беларускай гiстарыяграфii падручнiка па метадалогii магло б стаць прыкметнай з’явай, калi б аўтары больш сур’ёзна i грунтоўна падышлi да задуманай iмi справы. Дыскусiйнасць многiх метадалагiчных праблемаў, цяжкасцi вызначэння прадметнай вобласцi метадалогii гiсторыi патрабуюць вельмi грунтоўнай прапрацоўкi. Калi дадаць, што ў нашай краiне адсутнiчае вопыт падрыхтоўкi тэарэтычных выданняў, вельмi няшмат спецыялiстаў, якiя займаюцца ўласна метадалогiяй, то стане вiдавочна, што падрыхтоўка i выданне падручнiка без папярэдняга шырокага абмеркавання яго зместу на старонках гiстарычных перыядычных выданняў было, па меншай меры, паспешным. Паспрабуем выправiць гэты недахоп i, хоць са спазненнем, задаць аўтарам падручнiка некалькi пытанняў.

Першае пытанне. Што аўтары разумеюць пад метадалогiяй гiсторыi? Ва ўводзiнах цытуецца азначэнне Б.Магiльнiцкага: “Метадалогiя гiсторыi вывучае прыроду, прынцыпы i метады гiстарычнага пазнання”[1]. У слоўнiку тэрмiнаў чытаем: “Метадалогiя (эпiстэмалогiя) – сiстэма прынцыпаў i спосабаў арганiзацыi i будавання тэарэтычнай i практычнай дзейнасцi, а таксама вучэнне аб гэтай сiстэме” (С.228). Гэтыя два азначэннi раскрываюць розныя аспекты так званай “метадалогii гiсторыi ў шырокiм сэнсе слова” – дэскрыптыўны i нарматыўны. Як вядома, дэскрыптыўная метадалогiя займаецца апiсаннем кагнiтыўных аперацый i iх прадуктаў i з’яўляецца рэфлексiяй на прадмет даследчыцкай практыкi (пар.з азначэннем Магiльнiцкага), а нарматыўная метадалогiя распрацоўвае прынцыпы фармальна-лагiчнага сiнтэзу пры афармленнi вынiкаў працы гiсторыка, г.зн. мае дачыненне да даследчыцкай працы як такой (пар. з азначэннем у слоўнiку тэрмiнаў). Вiдавочна, метадалогiя гiсторыi (асаблiва яе дэскрыптыўныя аспекты) цесна звязана з гiстарычнай эпiстэмалогiяй, аднак iх нельга атаясамляць, як гэта робяць аўтары дапаможнiка.

Цiкава, што для абгрунтавання такога звядзення метадалогii да эпiстэмалогii аўтары сцвярджаюць, быццам А.Ракiтаў прапанаваў замест назвы “метадалогiя гiсторыi” увесцi больш дакладнае азначэнне – “гiстарычная эпiстэмалогiя” (С.9, спасылка). Аднак у выданнi, на якое яны спасылаюцца, А.Ракiтаў сцвярджае зусiм не тое. “Между методологией в узком и широком смысле и исторической эпистемологией существуют довольно сложные отношения. При одном развороте исследования их проблематика довольно тесно переплетается, даже сливается и почти не поддается разграничению, при другом – можно провести определенные разграничительные полосы. Было бы излишним педантизмом заранее перечислять и обусловливать все возможные случаи. Следует лишь подчеркнуть, что терминологическая четкость и концептуальная прозрачность – необходимые предварительные условия серьезного обсуждения всякой научной проблемы”[2]. Менавiта тэрмiналагiчнай дакладнасцi i канцэптуальнай празрыстасцi i не хапае аўтарам падручнiка. Прапанаванае iмi разуменне прадмета метадалогii гiсторыi ўваходзiць у супярэчлiвасць з самым тэкстам кнiгi, што вiдаць ужо па змесце выдання. Пад паняцце гiстарычнай эпiстэмалогii зводзяцца i гнасеалогiя, i тэорыя гiсторыi, i метадалогiя гiсторыi ў вузкiм сэнсе слова (нарматыўная). Калi да гэтага дадаць, што фiласофская праблема сэнсу гiсторыi разглядаецца як гiстарычная катэгорыя(!)(С.127), дык тэрмiналагiчная блытанiна становiцца вiдавочнай.

Трэба прызнаць, што размежаваць метадалогiю, эпiстэмалогiю, тэорыю i фiласофiю гiсторыi сапраўды цяжка. Але ж гэтую праблему нельга лiчыць невырашальнай[3]. Iншая справа, што няма адзiнага, абавязковага для ўсiх i прымальнага ва ўсiх прадметных вобласцях гiстарычных ведаў падыходу да яе вырашэння, на што прэтэндаваў гiстарычны матэрыялiзм.

Наступнае пытанне. Незразумела, што аўтары маюць на ўвазе, калi гавораць пра гiстарычную тэорыю. Цi разумеюць яны рознiцу памiж такiмi паняццямi, як “метадалагiчная канцэпцыя”, “гiстарычная тэорыя”, “канцэптуальная мадэль гiсторыi (тэорыя гiсторыi)”, “спецыяльныя вобласцi гiстарычнага да-следавання”.

Так, у раздзеле “Основные современные методологические концепции в историческом исследовании” вельмi коратка, у некалькiх сказах, згадваюцца некаторыя метадалагiчныя праблемы (тлумачэнне ў гiсторыi, наратыў, ахапляльныя законы).Потым iдзе апiсанне стану “гiстарычнай навукi” у розных краiнах. Тут аўтары лёгка пераходзяць ад дылемы аб’ектывiзм-рэлятывiзм да iнтэлектуальнай гiсторыi i псiхагiсторыi. Асноў-нымi падыходамi ў “гiстарычнай навуцы” ЗША аўтары лiчаць аб’ектывiзм, рэлятывiзм i, чамусцi, псiхагiсторыю (С.17), а iнтэлектуальная гiсторыя падаецца як “крайнее выражение” рэлятывiзму (С.16). Паўстае пытанне, цi знаёмiлiся аўтары з даволi пашыраным пунктам гледжання, што псiхагiсторыя, iнтэлектуальная гiсторыя, сацыяльная гiсторыя, эканамiчная гiсторыя i г.д. выдзяляюцца па выснове прадмета даследавання i кола праблемаў, якiя яны iмкнуцца вырашыць[4]. Рэлятывiсцкiя ж, напрыклад, тэарэтычна-пазнавальныя ўстаноўкi могуць дэтэрмiнаваць падыход гiсторыка да даследавання праблем як iнтэлектуальнай гiсторыi , так i псiхагiсторыi. Тое самае можна сказаць i пра аб’ектывiзм. Здаецца, аўтары пераблыталi агульна-фiласофскiя падыходы, цi тэарэтычна-пазнавальныя ўстаноўкi (сцыентызм, рэлятывiзм, аб’ектывiзм) i прадметныя вобласцi гiстарычнага даследавання, або, як iх прынята называць, “спецыяльныя гiсторыi” (iнтэлектуальная гiсторыя i псiхагiсторыя)[5].

Калi ў тым самым параграфе гаворка заходзiць аб метадалагiчных праблемах “гiстарычнай навукi краiн СНД ў цяперашнi час” (С.21), аўтары чамусцi звяртаюцца да “фармацыйнага, цывiлiзацыйнага i тэхналагiчнага (?) падыходаў”. З гэтым таксама звязаны некаторыя пытаннi i заўвагi. Па-першае, хацелася б атрымаць тлумачэнне таго, што аўтары разумеюць пад “тэхналагiчным падыходам”[6]. Па-другое, хацелася б напомнiць, што фармацыйны i цывiлiзацыйны “падыходы” з’яўляюцца, на самой справе, рознымi канцэпцыямi гiстарычнага працэса[7], гэта значыць, тэорыямi гiсторыi.

Цiкава, што ў параграфе “Эмпирический и теоретический уровни познания в историческом исследовании” гаворыцца ўжо пра тэорыю фармацыяў i лакальных цывiлiзацый. Але ж хоць яны i характарызуюцца як “фундаментальные исторические конструкции” (С.104), з логiкi тэксту вынiкае, што аўтары прыраўнялi iх да гiстарычнага абагульнення, “теоретического осмысления итогов проведенного исследования”. Усё гэта вымушае зрабiць выснову, што аўтары не фiксуюць рознiцу памiж канцэптуальнымi мадэлямi гiстарычнага працэсу (тэорыямi гiсторыi) i сiстэмамi тлумачэння, якiя ўключаюць некалькi гiпотэз[8] аб пэўным класе аб’ектаў (гiстарычныя тэорыi).

Наогул, аўтары вельмi спрошчана ўяўляюць тое, як будуюцца гiстарычныя тэорыi i праводзяцца працэдуры гiстарычнага даследавання. Здаецца, найлепшым сведчаннем гэтага будзе цытаванне першага абзаца згаданага параграфа. “В проведении исторического исследования условно можно выделить три взаимосвязанных операции: 1) сбор фактов, 2) построение модели, 3) интерпретация. Логическим завершением их является написание работы, когда историк, “наконец, осуществляет свою социальную задачу, увековечивает для будущих исследований коллективный опыт прошлого человеческого общества”[9]. В реальной практике последовательность всех этих операций весьма относительна: еще до научного синтеза у ученого складывается некое предварительное мнение, которое оказывает воздействие на всю процедуру исследования. Окончательная формулировка этого мнения представляет собой историческую теорию” (С.100-101). I далей. “По своему содержанию историческое знание нельзя отнести к чисто эмпирическому либо к теоретическому… Эмпирический уровень более связан с источниковым знанием и в этом отношении более верифицируем и объективен. Теоретический уровень представляет собой разрез материала под определенным углом зрения, заданным мировоозрением исследователя”(С.101).

Для параўнання пакажам, як гэтую праблему трактуе Э. Лаонэ. Ён лiчыць, што першай ступенню даследавання з’яўляецца рэканструкцыйная дзейнасць – працэс фiксацыi фактаў, стварэння першаснай карцiны таго, што вывучаецца ў гiстарычным даследаваннi. Справа ў тым, што гiсторык не працуе з гiстарычнымi фактамi як такiмi. Тое, з чым ён працуе – цi то сабраныя факты, цi апiсанне крынiц, гэта, на справе, сучасная яму фiксацыя, а не мiнулае як такое. Гiсторык не звязаны з эмпiрычнымi фактамi напрасткi: яны яму не дадзены, iх трэба ўстанавiць. Iншымi словамi, патрабуецца рэканструяваць мiнулае. Таму ў гiстарычным даследаваннi эмпiрычнай працы заўсёды папярэднiчае рэканструкцыйны этап. Сродкам фiксацыi рэканструкцыйных ведаў з’яўляецца наратыў цi гiстарычнае апiсанне (змест i ўзаемаадносiны гэтых тэрмiнаў па-ранейшаму дыскусiйныя, але тут не месца для iх азначэння). Наратыўнае апiсанне гiстарычнага працэса не выключае яго апiсання iншымi сродкамi, а з’яўляецца перадумовай такога выяўлення[10]. Эмпiрычныя веды ў гiстарыяграфii з’яўляюцца вынiкам апрацоўкi рэканструкцыйных. Прыёмы, цi аперацыi эмпiрычнага даследавання наступныя:1) пошук рэгулярнасцяў (выяўленне агульнага); 2) даследаванне прыватных выпадкаў (выяўленне асобнага); 3) параўнальныя даследаваннi (наяўнасць падобных сiстэмаў, частак i структураў цi iх кампанентаў, падобных змяненняў, працэсаў, паслядоўнасцяў i г.д.). Вынiкам такiх даследаванняў з’яўляюцца тыпалогii i стварэнне новых паняццяў – абагульняльных тэрмiнаў, што дазваляе пабудаваць эмпiрычную карцiну гiстарычных працэсаў – упарадкаваную ў часе паслядоўнасць мностваў тыпаў грамадскiх з’яваў. Гiстарычныя ж тэорыi будуюцца на падставе эмпiрычна адкрытых рэгулярнасцяў – блiзкiх прыкметаў працэсаў, тыпалогiй з’яваў i г.д. – i тлумачаць эмпiрычныя, а не рэканструкцыйныя факты[11].

Спрошчаным з’яўляецца, на наш погляд, i ўяўленне пра тое, што кожны гiсторык пры “напiсаннi працы” праходзiць усе “ступенi” цi “узроўнi”, напрыклад, эмпiрычны i тэарэтычны. Больш абгрунтаваным уяўляецца меркаванне таго ж Э.Лаонэ, што ў гiстарыяграфiчнай практыцы мы сутыкаемся з рознымi тыпамi даследаванняў – эмпiрычнымi, тэарэтычнымi, рэканструкцыйнымi. Больш за тое, прынцыпова важнай лiчым яго заўвагу, што эмпiрычныя i тэарэтычныя даследаваннi ў гiстарыяграфii яшчэ дастаткова рэдкiя. Таму абмеркаванне iх з пункту гледжання тэорыi пазнання мае “ў цяперашнi час папярэднi характар”[12].

Хацелася б засяродзiць увагу i на пастаноўцы аўтарамi праблемы прынцыпаў. Па-першае, цяжка зразумець, аб якiх прынцыпах iдзе гаворка – “принципах исторического познания”, “исследовательских принципах” цi “принципах истории”[13]. Сiтуацыя ўскладняецца, калi чытач спрабуе суаднесцi азначэнне навуковых прынцыпаў, якое аўтары даюць, спасылаючыся на А.Эйнштэйна[14], з пералiчанымi далей прынцыпамi аб’ектыўнасцi, гiстарызму i каштоўнаснага падыходу[15]. Устанавiць лагiчную сувязь памiж iмi без дадатковых тлумачэнняў немагчыма. Па-другое, трэба адзначыць, што сама фармулёўка “прынцыпы гiстарычнага пазнання” запазычана з тэорыi гiстарычнага матэрыялiзму, што, безумоўна, вызначыла трактоўку такiх паняццяў, як аб’ектыўнасць i гiстарызм. А “прынцып каштоўнаснага падыходу” замянiў прынцып партыйнасцi ў трыя-дзе прынцыпаў гiстарычнага матэрыялiзму[16].

Дык што ж разумеецца ў падручнiку пад “прынцыпам аб’ектыўнасцi”? З параграфа, прысвечанага гэтай тэме, даведваемся, што “несмотря на то, что процесс исторического познания есть своего рода “упорядочение” действительности с помощью субъективных по своей природе категорий, он может давать объективные результаты” (С.150). Далей пералiчваюцца фактары, якiя ствараюць магчымасцi гэтага (гiстарычныя крынiцы, зацiкаўленасць гiсторыка i грамадства ў атры-маннi верагодных ведаў, кантраляванне аб’ектыўнасцi на аснове ўзроўню, дасягнутага гiстарычнай навукай). “Гарантией достижения объективности в изображении прошлого в значительной степени является уровень профессиональной подготовки ученого, фундаментальность его научной концепции, личностные качества, как-то: честность, темперамент, педантичность, “воля к правдивости”, совесть и др.” (С.150-151) – г.зн. абсалютна суб’ектыўныя рэчы. Аднак, узаемаадносiны памiж суб’ектыўным i аб’ектыўным у гiстарычным даследаваннi не аналiзуюцца, суб’ектывiзм i аб’ектывiзм чамусьцi разглядаюцца ў параграфе, прысвечаным “прынцыпу каштоўнаснага падыходу”. Не згадваюцца тут нi скептыцызм, нi рэлятывiзм, не аналiзуецца ўзаемасувязь памiж паняццямi аб’ектыўнасцi, iсцiны i ацэначнага меркавання. Але ж менавiта гэтыя аспекты праблемы аб’ектыўнасцi лiчацца iстотнымi i прынцыповымi для сучасных метадалагiчных канцэпцый[17].

Змест тэрмiну “гiстарызм” выкладзены ў падручнiку даволi поўна i паслядоўна. Аўтары паказалi генэзiс гэтага тэрмiну i яго асноўныя складовыя – iндывiдуальнасць i развiццё. Аднак цяжка пагадзiцца з тым, што адно з больш поўных азна-чэнняў “прынцыпа гiстарызму” у навуцы належыць У.Ленiну. Наогул незразумела, чаму аўтары спыняюцца толькi на характарыстыцы нямецкага гiстарызму ХIХ – пачатку ХХ ст., марксiсцкага разумення гiстарызму i “амерыканскага ўмеранага гiстарызму”. Як вядома, пад тэрмiнамi гiстарызм i гiстарыцызм часцей за ўсё разумеецца перакананне ў тым, што розныя феномены рэчаiснасцi, “чалавечай рэальнасцi” можна адэкватна зразумець толькi “гiстарычна”, г.зн., калi прасачыць iх паходжанне i апiсаць у кантэксце працэсу развiцця ў часе. Разам з тым iснуюць дзве палярныя трактоўкi гэтага тэрмiну. Адна – нямецкi гiстарызм, якi аналiзуецца ў падручнiку (дактрына, заснаваная на ўпэўненасцi, што мiнулыя падзеi i сiтуацыi ўнiкальныя i непаўторныя, таму iх нельга зразумець у агульных, унiверсальных тэрмiнах, а толькi ў тэрмiнах iх прыватнага кантэксту), другая – пазiтывiсцкая, да якой належыць i марксiсцкае разуменне гiстарызму (даследаванне гiсторыi дазваляе адкрываць агульныя законы сацыяльнага развiцця, якiя можна выкарыстоўваць для прадказання будучых па-дзеяў)[18]. Такiм чынам, у падручнiку аналiзуюцца скрайнiя, “расширительные толкования” гiстарызму, i пры гэтым зусiм не ўлiчваюцца сучасныя дыскусii пра суаднясенне сапраўднага “гiстарычнага падыходу” i гiстарызму, гiстарызму i абсалютных чалавечых каштоўнасцяў, пра будучыню гiстарыцысцкага падыходу ў сацыяльных навуках. У параграфе мы не знаходзiм нават згадкi пра знакмiтыя працы Б.Крочэ, Э.Трольча, Ф.Майнэке, К.Попэра, Дж.Iгерса, М.Мандэльбаўма, Х.Ўайта, прадметам якiх была фiласофская i ўласна метадалагiчная рэфлексiя пра разуменне i каштоўнасць гiстарысцкага цi гiстарыцыстскага падыходу[19].

Адной з фундаментальных праблем метадалогii гiсторыi – праблеме гiстарычнага тлумачэння – у навуковым дапаможнiку адводзiцца толькi дзве старонкi (105-106). Адказу на пытанне, што такое гiстарычнае тлумачэнне, у тэксце не знахо-дзiм (калi не лiчыць азначэннем вельмi туманную цытату з працы I.Кавальчанкi[20] пра тое, што ў тлумачэннi раскрываецца разуменне, якое, у сваю чаргу, з’яўляецца “спасцiжэннем” унутранай прыроды рэальнасцi). Для параўнання ў якасцi прыкладу прывядзем адно з канвенцыяльных, “слоўнiкавых” азначэнняў тлумачэння ў гiсторыi: “Тлумачэнне – спосаб разважання i аргументацыi, якi выкарыстоўваюць гiсторыкi, каб зрабiць мiнулае даступным для разумення; спосаб, якiм гiсторыкi тлумачаць, чаму адбылiся тыя цi iншыя падзеi ў мiнулым; працэс, у канцы якога мы атрымлiваем разуменне факта”[21]. Для нас не падлягае сумненню, што аналiз праблемы гiстарычнага тлумачэння не можа лiчыцца поўным i карэктным, калi не разглядаць апошняга ў кантэксце такiх паняццяў (цi працэдур), як разуменне i iнтэрпрэтацыя. Але, здаецца, аўтары падручнiка прытрымлiваюцца iншага пункту гледжання. Хацелася б атрымаць адказ на пытанне, чаму яны адмовiлiся ад падыходу, якi ўжо можа лiчыцца традыцыйным.

Выклiкае пытаннi i прапанаваная ў падручнiку тыпалогiя гiстарычных тлумачэнняў (тлумачэнне праз закон, прычыннае, генетычнае, структурнае i функцыянальнае). Па- першае, для студэнтаў, здаецца, больш карысным быў бы не пералiк з вельмi кароткiмi тлумачэннямi, а апiсанне самой працэдуры хоць бы самага важнага для гiсторыка прычыннага тлумачэння, як зрабiў гэта, напрыклад, Е. Тапольскi[22]. Па-другое, пералiчаныя вiды тлумачэння з’яўляюцца сiмбiёзам тыпалогiй, праведзеных на аснове розных прынцыпаў. Так, у залежнасцi ад сувязi з “ахапляльнымi законамi”, вызначаюцца “тлумачэнне праз закон” i “гiстарычнае абагульненне”[23]. Што тычыцца астатнiх “вiдаў” гэтай працэдуры, дык аўтары падручнiка паўтараюць пералiк розных тыпаў iнтэрпрэтацый гiстарычнага тлумачэння, прапанаваны Е.Тапольскiм[24] i працытаваны пазней А.Ракiтавым, ужо як класiфiкацыя гiстарычных тлумачэнняў[25].

Шмат пытанняў выклiкае параграф “Катэгорыi гiстарычнай навукi” (С.122-137). У шэраг гiстарычных трапiлi агульнафiласофскiя катэгорыi (сутнасць i з’ява, неабходнасць i выпадковасць, рэчаiснасць i магчымасць), праблемы фiласофii гiсторыi (сэнс гiсторыi), “канцэпцыi” сусветнай гiсторыi i культурнага плюралiзма, паняццi “iдэальны тып”, “менталiтэт”, “лакальна-гiстарычнае”, “сусветна-гiстарычнае”, “цывiлiзацыя”, “гiстарычны час”, “гiстарычная прастора” i г.д. Складваецца ўражанне, што аўтары паставiлi за мэту пералiчыць усе больш цi менш абагульняльныя тэрмiны, якiмi карыстаюцца гiсторыкi, чым i асудзiлi сябе на няўдачу. Мiж тым, у пачатку параграфа яны зусiм справядлiва адзначаюць, што “в ходе исторического исследования у историка возникает необходимость сгруппировать и классифицировать собранный материал, что осуществляется с помощью научных категорий” (С.122). Аднак далей акцэнт ставiцца не на тым, што катэгорыi – гэта “адна з пазнавальных формаў мыслення чалавека”[26], што працэс катэгарызацыi (разам з канцэптуалiзацыяй) уласцiвы кожнаму пазнавальнаму працэсу i таму гiсторык мае права фармуляваць неабходныя яму катэгорыi i паняццi ў працэсе да-следавання[27], а на тым, што катэгорыi – гэта нейкiя статычныя фундаментальныя паняццi, якiя могуць выратаваць ад сiтуацыi, калi “субъективизм конкретного исследователя порождает относительный характер группировки материала”(С.122). Наогул, здаецца, аўтары блытаюць катэгорыi i тэарэтычныя падыходы, цi, нават, канцэптуальныя мадэлi гiсторыi. Бо “арыентуе” гiсторыка, напрыклад, не “катэгорыя цывiлiзацыi”, а цывiлiзацыйная канцэпцыя гiсторыi (С.137).

Нам уяўляецца вiдавочным тое, што метадалогiя гiсторыi павiнна не дэклараваць катэгорыi як нейкiя пастулаты, а даваць схемы i метады катэгарызацыi ў гiсторыi. Менавiта так рабiў Е.Тапольскi, якi ўключыў у сваю кнiгу раздзел “Класiфiкацыя i ўпарадкаванне канцэптаў”[28].

Незразумела таксама, па якiх прынцыпах складаўся “Слоўнiк тэрмiнаў”. Так, ажно 24 з усiх 73 тэрмiнаў тычацца колькасных метадаў даследавання гiсторыi. Разам з тым няма азначэння такiх паняццяў, як прычыннасць, рэгулярнасць, сувязь, тлумачэнне, разуменне, iнтэрпрэтацыя, не вызначаны тыпы гiстарычных даследаванняў, тыпы законафармулёвак i гiстарычных абагульненняў ды шмат iншага. Некаторыя тлумачэннi ў слоўнiку не супадаюць з азначэннямi ў тэксце29. Мiж тым, мы трымаем у руках падручнiк, якi мусiць даваць студэнтам уяўленне пра тыя праблемы, якiмi займаецца метадалогiя гiсторыi, а ў iдэале – навучыць карэктна ажыццяўляць працэдуру гiстарычнага даследавання.

Трэба, аднак, зазначыць, што гэта наша ўласнае ўяўленне аб мэтах курса метадалогii гiсторыi. Аўтары сфармулявалi сваю задачу iнакш: “…Исходя из значения методологии как “пути исследования”, можно заключить, что целью дисциплины является изучение практических проблем исторического познания” (С.7). На жаль, яны не справiлiся, на наш погляд, з гэтай задачай.

Спадзяемся, што гэтая рэцэнзiя выклiча дыскусiю, i першымi адгукнуцца аўтары “Методологии истории”.

Менск

Марына Сакалова


[1] Могильницкий Б.Г. Введение в методологию истории. Москва, 1989. С.4
[2] Ракитов А. Историческое познание. Москва, 1982. С.24
[3] Ёсць два прыклады, у нашым разуменнi, паспяховага вызначэння прадметнай вобласцi метадалогii гiсторыi – у Е.Тапольскага i А.С.Лапы-Данiлеўскага. Польскi вучоны Е.Тапольскi лiчыць, што магчымасць пазбегнуць тэрмiналагiчнай блытанiны даецца ўвядзеннем наступных рабочых тэрмiнаў: прагматычная метадалогiя гiсторыi, апрагматычная метадалогiя гiсторыi, аб’ектыўная метадалогiя гiсторыi. Прадмет прагматычнай метадалогii гiсторыi – кагнiтыўныя аперацыi i працэдуры, г.зн. рэфлексiя на прадмет даследчыцкай практыкi гiсторыка, працэсу гiстарычнага пазнання. Iншымi словамi, гiстарычная эпiстэмалогiя. Апрагматычная метадалогiя гiсторыi мае дачыненне да вынiкаў працы гiсторыка, аналiзу тых сцверджанняў, якiя яны фармулююць – гiстарычных высноваў, абагульненняў, класiфiкацый, катэгарызацый, законаў. У сферу апрагматычнай метадалогii ўваходзяць такiя канцэпты, як гiстарычнае сцверджанне, гiстарычнае абагульненне, закон, каштоўнасная ацэнка, гiстарычны наратыў, аб’ектная мова i метамова, iсцiна i iнш. Аб’ектыўная метадалогiя гiсторыi – гэта рэфлексiя наконт аб’ектаў (а не прадмета) гiстарычных даследаванняў. Гэтая вобласць даследаванняў часта вызначаецца як фiласофiя гiсторыi. (Гл.:Topolsky J. Methodology of History. Warszawa.1976). А.С.Лапа-Данiлеўскi ў азначэннi прадмета метадалогii гiсторыi зыходзiў з таго, што “учение о методах исторического исследования исходит из той познавательной точки зрения, которая обосновывается в теории исторического знания”. Метадалогiя гiсторыi ў такiм выпадку займаецца высвятленнем “соотношения, которое существует между принятой познавательной точкой зрения и данным объектом исторического знания, то есть зависимости данной комбинации принципов и методов от уже принятой познавательной точки зрения, а также от свойств объектов, подлежащих историческому исследованию”. Далей Лапа-Данiлеўскi вызначае метадалогiю крынiцазнаўства i метадалогiю гiстарычнага будавання. Апошняя “рассуждает о производных принципах и методах построения истории из фактов, данные о которых были предварительно истолкованы и проверены; она не задается вопросом, в силу какого рода соображений историк признает то, что они действительно были (гэта для Данiлеўскага – праблемы тэорыi гiстарычных ведаў, г. зн. эпiстэмалогii), а, предполагая его решенным в утвердительном смысле, только выясняет, каковы производные принципы и методы, которыми историк пользуется для того, чтобы научно конструировать историческую действительность” (Гл.:Лаппо-Данилевский А. Методология истории. Вып. 2. С-Петербург, 1913. С.15,16,342). Такiм чынам, эпiстэмалогiя i фiласофiя гiсторыi выводзяцца за рамкi ўласна метадалогii. Затое шмат увагi аддаецца ўнутранай несупярэчлiвасцi “исторического построения”. Вось такi, хоць i вузкi, падыход да метадалогii гiсторыi, здаецца, мог быць карысны i пры складаннi разгляданага падручнiка.
[4] Аналiз “Слоўнiка тэрмiнаў” прымушае зрабiць выснову, што гэты пункт гледжання ўсё ж невядомы аўтарам, бо мы знаходзiм тут толькi азначэннi псiхагiсторыi i гiсторыi татальнай (сацыяльнай). Для параўнання пакажам раздзелы выдадзенай ў ЗША ў 1979 г. пад рэдакцыяй Дж. Iгерса i Х. Паркера кнiгi “International Handbook of historical Studies: Contemporary Research and Theory”: дэмаграфiчная гiсторыя, эканамiчная гiсторыя, сацыяльная гiсторыя (сюды ўключана i так званая школа “Аналаў”, да якой так часта звяртаюцца аўтары), палiтычная (дыпламатычная) гiсторыя, псiхалагiчныя даследаваннi гiсторыi, iнтэлектуальная гiсторыя.
[5] Пры гэтым яны зусiм не звярнулi ўвагу на метадалагiчныя праблемы, якiя ўзнiкаюць у гэтай сувязi. Бо, як заўважыў яшчэ М.Вэбэр, у аснове дзялення на “спецыяльныя вобласцi” ляжыць не толькi рознiца ў “прадметах даследавання”, не фактычныя сувязi рэчаў, а разумовыя сувязi праблемаў i тыя метады, якiя выкарыстоўваюцца пры iх вырашэннi (Гл.: THESIS. 1993.Т.1.Вып. 1.С.163-164).
[6] Тлумачэнне, што “технологический подход.. основывается на том или ином уровне технического производства”, што “его концепция “пост-индустриального общества” противопоставлялась учению о смене общественно-экономических формаций путем социального прогресса” (С.24) не дае ўяўлення, якое дачыненне ўсё гэта мае да метадалогii гiсторыi.
[7] Найбольш дакладную сiстэматызацыю гэтых канцэпцый, як нам здаецца, прапанаваў расiйскi даследчык П.Грэчка. Ен вылучыў цыклiчныя (Арыстоцель, Вiко, М Данiлеўскi, О. Шпэнглер, А.Тойнбi, Л.Гумiлёў i iнш.) i лiнеарныя (А.Конт, Г.Спэнсэр, Ф.Фукуяма) канцэпцыi, якiя засноўваюцца на ўяўленнях аб спiралепадобнасцi грамадскага развiцця (Гегель, Маркс), каварыянтныя мадэлi сусветнай гiсторыi (тэорыя восевага часу i т.п.) i постмадэрнiсцкiя, альтэрнатыўна-рызомныя iнтэрпрэтацыi гiстарычнага працэсу (М.Фуко, Ж.Дэлез, Ф.Гватары) (Гл.: Гречко П. Концептуальные модели истории. Москва, 1995).
[8] Пэнто М., Гравитц М. Методы социальных наук. Москва, 1972.С.220.
[9] Цытата з кнiгi У.Рэньера “History.Its purpose and method”, выдадзенай у Лондане ў 1950 г.
[10] У гэтым кантэксце разам з апiсаннем розных формаў наратыву можна гаварыць i пра фрэймавае прадстаўленне вынiкаў рэканструкцыйнай дзейнасцi, i пра гiстарычную iнфарматыку, якiм адводзiцца так многа месца ў падручнiку – 24 старонкi. Выклiкае здзiўленне, што раздзел “Организация и представление исторического знания” (С.109- 122) прысвечаны толькi фрэймавай тэорыi. Праблема наратыву цi гiстарычнага апiсання не закранаецца ўвогуле. Апiсанню (наратыву) ў гiстарычнай навуцы прысвечаны шосты, апошнi параграф раздзела “Структура исторического исследования” – 3 старонкi. Праблема асвечана так павярхоўна, што цяжка нават неяк аналiзаваць прапанаваны тэкст.
[11] Лооне Э. Современная философия истории. Таллинн, 1980. С.159-167
[12] Тамсама. С.182.
[13] Здаецца, для аўтараў дапаможнiка гэта тое самае.
[14] “Для применения своего метода теоретик в качестве фундамента нуждается в некоторых общих предположениях, так называемых принципах, исходя из которых он может вывести следствия. Для их установления не существует метода, который можно было бы выучить и систематически применять для достижения целей. Исследователь должен, скорее, выведать у природы четко формулируемые общие черты совокупности множества экспериментально установленных фактов” (С.142).
[15] Тэрмiн “прынцып каштоўнаснага падыходу”, на наш погляд, з’яўляецца пустым паняццем. Аўтары трактуюць яго то як “своеобразный способ познания”, то як “оценочную деятельность историка”, прыгадваюць бадэнскую школу нэакантыянцаў i трансцэндэнтныя вартасцi Г.Рыкерта, разважаюць пра аб’ектывiзм i суб’ектывiзм. Наогул, атаясамлiваюць аксiялогiю i ацэначныя меркаваннi.
[16] Як вядома, амаль ва ўсiх выданнях савецкага часу, прысвечаных тэорыi i метадалогii гiсторыi, пералiчвалiся наступныя прынцыпы гiстарычнага матэрыялiзму, якi лiчыўся тэорыяй i метадам гiстарычных даследаванняў: аб’ектыўнасць, гiстарызм i партыйнасць.
[17] Ritter H. Dictionary of Concepts in History. New York, 1986. P.303-307.
[18] Ibid. P.183.
[19] Трёльч Э. Историзм и его проблемы. Москва, 1994; К.Поппер. Нищета историцизма.// Вопросы философии.1992.8; Mandelbaum M. History, Man and Reason. Baltimore. 1971; Meinecke F. Historism: The Rise of a new Historical Outlook. London. 1972 (пераклад выдання 1936 г.) ; Iggers G. The German Conception of History. Middletown, 1968; White H. Historicism, History, and the Figurative Imagination//History and Theory.1975.Beih.14.
[20] “Объяснение дает синтезированное представление о познаваемой реальности, в нем раскрывается понимание познающим субъектом этой реальности, которое состоит в уяснении внутренней природы изучаемой реальности, причин и тенденций развития и т.д.” (Ковальченко И.Д. Методы исторического исследования. Москва, 1987.С.231).
[21] Ritter H. Dictionary of Concepts in History. P.146. Самы поўны аналiз тлумачэння ў гiсторыi гл.: Porter D. The Emergence of the Past: A Theory of Historical Explanation. Chicago. 1981.
[22] Topolski J. Methodology of History.P.558-583.
[23] Ritter H. Dictionary of Concepts in History. P.50-53,147-148, 328-329 i iнш.
[24] З гэтага пералiку аўтары чамусьцi выключылi тлумачэнне праз апiсанне (дэскрыптыўнае) i тлумачэнне праз вызначэнне (дэфiнiтыўнае).
[25] Topolski J. Methodology of History.P.536 ; Ракитов A. Историческое познание.С.267
[26] Кубрякова Е., Демьянков В., Панкрац Ю., Лузина Л. Краткий словарь когнитивных терминов.Москва,1996. С.45
[27] Дарэчы, аўтары самi сцвярджаюць, што катэгорыi, якiя яны пералiчваюць, “складывались в процессе исторического развития теоретической мысли и общественной практики” (С.123). Тым больш незразумела, чаму усiм гiсторыкам прапануюцца, напрыклад, арыстоцелеўскiя катэгорыi.
[28] Topolski J. Methodology of History.P.617-620.
[29] Гл., напрыклад, тлумачэнне паняцця “метадалогiя”.

Наверх

Буховец, Олег Г. Социальные конфликты и крестьянская ментальность в Российской империи (Вячаслаў Насевiч)

Снежня 13, 1997 |


БУХОВЕЦ, ОЛЕГ Г. Социальные конфликты и крестьянская ментальность в Российской империи начала ХХ века. Новые материалы, методы, результаты. Москва: Мосгорархив. 1996. 400.

Спрэчкi аб тым, як трэба пiсаць гiсторыю, цягнуцца не першае дзесяцiгоддзе. У апошнi час яны набылi такую вастрыню, што паўстае пытанне пра “крызiс гiстарычнага пазнання”. Менавiта з гэтай тэмы пачынае сваю кнiгу супрацоўнiк Iнстытута гiсторыi Нацыянальнай Акадэмii навук Беларусi Алег Бухавец, хоць у асноўным яго праца прысвечана канкрэтнаму i параўнальна лакальнаму пытанню: даследаванню сялянскiх выступленняў у асобных рэгiёнах Расii з 1905 па 1914 г. i тых калектыўных уяўленняў, што стаялi за iмi. Пачынаючы першую з трох частак сваёй працы аналiзам сучасных тэорый, падыходаў i метадаў гiстарычнага даследавання ў кантэксце пераадолення крызiсу, аўтар тым самым бярэ на сябе абавязак у дзвюх астатнiх частках даць канкрэтны прыклад найбольш адпаведнага, з яго пункту гледжання, падыходу. Гэта, безумоў-на, выводзiць значэнне кнiгi далёка за рамкi тэмы, вынесенай у яе загаловак, i заслугоўвае ўвагi ўсiх, каго цiкавяць агульныя праблемы гiстарычнай навукi.

Цiкaвасць да гэтай працы тым больш павышаецца, што яна прайшла вельмi сур’ёзную апрабацыю: за яе ў лiстападзе 1997 г. рада па абароне дысертацый Маскоўскага дзяржаўнага унiверсiтэта прысудзiла аўтару навуковую ступень доктара гiстарычных навук, з чым мы яго, карыстаючыся выпадкам, шчыра вiншуем. Такiм чынам, прапанаваныя А.Бухаўцом iдэi i падыходы ўжо атрымалi прызнанне з боку яго калег.

Адразу трэба адзначыць, што Алег Бухавец належыць да кагорты прыхiльнiкаў колькасных (квантытатыўных) вымярэнняў гiстарычных працэсаў – тых, каго часам напаўжартам называюць “квантыфiкатарамi” або “клiаметрыстамi”. Больш за тое, сярод беларускiх гiсторыкаў ён з’яўляецца пiянерам такога падыходу, а яго навуковым кiраўнiком доўгi час быў акадэмiк I.Дз.Кавальчанка – адзiн з тых першых савецкiх гiсторыкаў, хто пачынаў распрацоўваць колькасныя метады i выкарыстоўваць кампутар у гiстарычных даследаваннях. Менавiта яго памяцi прысвяцiў сваю кнiгу А.Бухавец.

У чым жа бачыць аўтар сiмптомы крызiсу гiстарычнага даследавання? На яго думку, гэты крызiс для заходнiх i по-ст-савецкiх гiсторыкаў мае розны характар. На Захадзе ён праяў-ляецца ў з’яўленнi вялiкай колькасцi новых падыходаў i накiрункаў, кожны з якiх прэтэндуе на стварэнне “сапраўднай” гiсторыi i вельмi ваяўнiча ставiцца да традыцыйных школаў i iх здабыткаў. Бухавец вызначае, у прыватнасцi, фемiнiсцкi падыход, якi мае на мэце разбурэнне традыцыйных канцэпцый, створаных з пазiцый “мужчынскага шавiнiзму”, i замены iх новымi, у якiх “справядлiвае” (а на справе – выключнае) месца павiнна заняць роля жанчын як сапраўдных стваральнiц гiсторыi. Другiм небяспечным накiрункам ён лiчыць мiкрагiсторыю, якая звяртае ўвагу на адзiнкавыя, выключныя факты, адмаўляючы вартасць шырокiх абагульненняў i пошукаў гiстарычных заканамернасцяў. Увогуле ж для накiрункаў “новай хвалi”, якiя А.Бухавец называе “маргiналiсцкiмi плынямi” i “паранавукамi”, характэрны, на яго думку, адвольны суб’ектывiзм ды iнуiтывiзм, прынцыповае адмаўленне ад строга рацыянальнай, статыстычна абгрунтаванай аргументацыi.

Што тычыцца “постсавецкай версii крызiсу”, то яна характарызуецца не столькi адмовай ад назапашанага багажу эмпiрычных фактаў i зробленых на iх падставе рацыянальных абагульненняў, колькi адсутнасцю самога гэтага багажу. За выняткам асобных накiрункаў (да якiх аўтар адносiць гiстарычную iнфарматыку, аграрную i эканамiчную гiсторыю), савецкiя гiсторыкi ў свой час так i не ўспрынялi заходнiя крытэрыi навуковай доказнасцi i абгрунтаванасцi высноў. Для iх была характэрна iлюстрацыйнасць, пры якой улiчвалася не ўся сукупнасць фактаў, а толькi тыя з iх, якiя найлепш адпавядалi аўтарскай думцы або пануючай iдэалагiчнай догме. Пасля знiкнення таталiтарнага iдэйнага дыктату многiя гiсторыкi, на думку А.Бухаўца, проста замянiлi старыя марксiсцкiя догмы новымi, падмацоўваючы iх iншымi, гэтак жа адвольна выхапленымi з агульнай сукупнасцi фактамi.

Шляхi пераадолення крызiсу, такiм чынам, на Захадзе i ў нас мусяць быць розныя. У першым выпадку аўтар бачыць iх у рашучым супрацiўленнi наступу “паранавук”, захаваннi чысцiнi рацыянальнага, матэматычна доказнага падыходу, у другiм – у як мага хутчэйшым распаўсюджваннi азначанага падыходу на постсавецкай навуковай прасторы. А паколькi на Захадзе для той гiстарычнай плынi, якую Бухавец лiчыць най-больш перспектыўнай, характэрна паглыбленае вывучэнне сацыяльнай i эканамiчнай гiсторыi (на с. 35 ён iлюструе гэта адпаведнай дыяграмай), то i ў нас, атрымлiваецца, дасягненне сусветнага ўзроўню мусiць iсцi праз грунтоўную распрацоўку аналагiчнай тэматыкi.

Асноўная частка кнiгi, заснаваная менавiта на такiм падыходзе, набывае ў такiм кантэксце характар узору, на прыкладзе якога дэманструюцца яго магчымасцi i ўзровень высноў, да якiх можна прыйсцi. Планка, як бачым, узнята вельмi высока. Гэта адразу выклiкае два пытаннi. Па-першае, цi сапраўды падыход, выкарыстаны аўтарам кнiгi, адпавядае мiжнародным крытэрыям строгага, матэматычна доказнага аналiзу гiстарычных працэсаў? А калi гэта так, то цi дазваляюць высновы, дасягнутыя з дапамогай такога аналiзу, аддаваць яму абсалютную перавагу ў параўнаннi з iншымi падыходамi?

На першае пытанне можна смела даць станоўчы адказ. У цэлым кнiга, якую мы разглядаем, з’яўляецца прыкладам дакладнага выкарыстання статыстычных метадаў у гiсторыi. Больш за тое, гэта зроблена ў даследаваннi такога складанага аб’екта, як калектыўная свядомасць, i – небеспаспяхова.

У другой частцы кнiгi аўтар спрабуе высветлiць калектыў-ныя ўяўленнi, якiя панавалi ў свядомасцi расiйскага сялянства пад час рэвалюцыi 1905-07 г. Крынiцамi для аналiзу абраны прыгаворы i наказы, якiя прымалi на сходах сяляне Варонежскай i Самарскай губерняў. Вывучэнне прыгаворнага руху i тых патрабаванняў, якiя былi сфармуляваны яго ўдзельнiкамi, пачалося яшчэ ў 1906 г. i мае, такiм чынам, шматгадовую традыцыю. Выбар дзвюх азначаных губерняў абумоўлены тым, што iх асноўная сукупнасць крынiцаў у свой час была сiстэматызавана i апублiкавана, прычым гэтыя публiкацыi з’яўляюцца, на думку аўтара, “найбольш фундаментальнымi i поўнымi ў дачыненнi да Еўрапейскай Расii” (С.54).

У параўнаннi са сваiмi шматлiкiмi папярэднiкамi, А.Бухавец правёў сапраўды ўсебаковую статыстычную апрацоўку сялянскiх прыгавораў. Увогуле iм выкарыстаны 200 дакументаў. У iх на падставе кантэнт-аналiзу вызначаны 177 вiдаў патрабаванняў i пажаданняў, прычым кожнае з iх паўтаралася ў розных петыцыях ад 1 да 105 разоў. Аўтар рознымi спосабамi спрабуе прасачыць частату, з якой яны сустракаюцца ў розных рэгiёнах абедзвюх губерняў, i высветлiць залежнасць ад эканамiчнай структуры сялянскiх гаспадарак гэтых рэгiёнаў, а таксама карэляцыю з частатой iншых вiдаў сялянскiх выступленняў.

Да значэння тых высноваў, да якiх прывялi гэтыя спробы статыстычна-параўнальнага аналiзу, мы вернемся крыху пазней, а пакуль што разгледзiм iншыя, больш вытанчаныя падыходы, выкарыстаныя ў кнiзе. Каб уявiць сабе агульную структуру сялянскай свядомасцi, аўтар згрупаваў азначаныя 177 прыкметаў у 79 больш абагульненых катэгорый, а затым вылiчыў каэфiцыенты ўзаемнага спалучэння памiж 60 больш-менш часта спатыканымi. Такая методыка дазволiла выявiць шэраг групаў, унутры якiх асобныя патрабаваннi былi даволi шчыльна звязаны памiж сабой (часам даволi нечаканым чынам). Усе гэтыя групы утварылi дзве падсiстэмы, узаемасувязь памiж якiмi амаль адсутнiчала. Першая падсiстэма характарызавалася традыцыйнымi, кансерватыўнымi ўяўленнямi, другая – пераважна новымi, палiтычнымi па сваiм характары.

Але самымi цiкавымi з’яўляюцца тыя старонкi (219-224), дзе аўтар раскласiфiкаваў 177 прызнакаў у залежнасцi ад аб’ектыўнай накiраванасцi (частка патрабаванняў насiла праграмна-рэвалюцыйны характар, iншыя адлюстроўвалi думскiя, манархiчныя або рэфармiсцкiя сiмпатыi сялян) i прасачыў, наколькi часта разнатыпныя памкненнi суiснавалi ў адных i тых жа петыцыях. Высветлiлася, што з 89 дакументаў, якiя змяшчалi найбольш радыкальныя патрабаваннi аграрнага i палiтычнага характару, 23 (адна чвэрць!) утрымлiвалi адначасова рэфармiсцкiя або манархiчныя фармулёўкi. Увогуле ж “чыста” рэвалюцыйных, “чыста” думскiх цi “чыста” манархiчных петыцый аўтар налiчыў 54, або 27 % ад агульных 200. Астатнiя насiлi змешаны характар. Гэтыя падлiкi дазволiлi аўтару сцвярджаць, што традыцыяналiсцкая i рэвалюцыйная накiраванасць суiснавалi ў свядомасцi адных i тых жа сялян.

Трэцюю частку кнiгi А.Бухавец прысвяцiў аналiзу дынамiкi сялянскiх выступленняў пад час “мiрнага” перыяду з 1907 па 1914 г. На гэты раз матэрыялам для даследавання сталi звест-кi аб выступленнях у беларускiх губернях, выяўленыя ў асноў-ным самым аўтарам у вынiку карпатлiвых архiўных пошукаў, а асноўнымi метадычнымi прыёмамi – аналiз храналагiчных радоў i параўнальны аналiз па рэгiёнах. Выступленнi раскласiфiкаваны па вiдах (разгромы маёнткаў, захопы зямлi, патравы i iнш.), па накiраванасцi (антыдзяржаўныя, антыпамешчыцкiя, антыкулацкiя), па ступенi жорсткасцi (колькасць пацярпелых з абодвух бакоў).

У прыватнасцi, аўтар высветлiў, што са 133 сутыкненняў з уладамi 25 былi накiраваны супраць сельскай адмiнiстрацыi, у той час як у 17 выпадках сельскiя службовыя асобы самi ўзна-чальвалi такiя выступленнi (С.301-302). Гэта сведчыць, што адрыў сельскай элiты ад асноўнай масы сялянства быў далёка не такi значны, як уяўлялася некаторым даследчыкам.

Iншым цiкавым момантам з’яўляецца параўнанне колькасцi выступленняў з колькасцю зафiксаваных выпадкаў рэвалюцыйнай агiтацыi з боку палiтычных партый. Высветлiлася, што з 940 паселiшчаў, у якiх адбылiся выступленнi, толькi ў 14 мела месца папярэдняя агiтацыя, у той час як у 117 выпадках такая агiтацыя не прывяла да выступленняў (С.315). На падставе гэтага А.Бухавец робiць выснову, што ступень эфектыўнасцi агiтацыi ў папярэдняй гiстарыяграфii была значна перабольшана. Аднак тут мы маем адзiн з нешматлiкiх выпадкаў, калi выкарыстаная аўтарам методыка выклiкае пэўныя пярэчаннi. Справа ў тым, што такiя параўнаннi характарызуюць толькi масштаб агiтацыi (якi ў гады рэакцыi сапраўды быў зусiм нязначны), але нiяк не яе эфектыўнасць. Калi ж улiчыць, што 940 ахопленых выступленнямi паселiшчаў утвараюць крыху больш за 2% ад прыблiзна 40 тысяч iснаваўшых на той час у Беларусi, а 14 “распрапагандаваных” – звыш 10% ад тых 131, у якiх праводзiлася прапаганда, выснова можа быць зусiм процiлеглай.

Але наспеў час звярнуцца да другога пытання: цi даказаў аўтар сваёй працай, што колькасны падыход – самая моцная зброя ў арсенале гiстарычнай навукi? Тут адказ далёка не вiдавочны. У кнiзе зроблены шэраг арыгiнальных, па-сапраўднаму каштоўных высноў, якiя разбураюць старыя стэрэатыпы i ўзбагачаюць нашы веды. Аднак якраз найбольш цiкавыя высновы атрыманы зусiм не на падставе складаных статыстычных методык. I наадварот, вынiкi выкарыстання такiх методык найбольш безабаронныя перад сакраментальным пытаннем: Ну i што?

Сапраўды, аўтар высветлiў, напрыклад, што ў Варонежскай губернi вёскi з сярэдняй велiчынёй надзелу да 15 дзесяцiн на двор бралi ўдзел у прыгаворным руху амаль прапарцыянальна iх колькасцi, а доля вёсак з сярэднiмi надзеламi больш за 15 дзесяцiн значна панiжалася (С.379). Факт, канешне, цiкавы, але цi ён вельмi ўзбагачае нашы ўяўленнi пра мiнулае? (Дарэчы, не выключана, што лiчбы былi б крыху iншымi, калi б улiчвалася колькасць зямлi не на двор, а на душу насельнiцтва, чаго аўтар чамусцi не зрабiў.) У iншым месцы А.Бухавец, як ужо адзначалася, праз каэфiцыенты спалучэння даказаў наяўнасць традыцыйнай i рэвалюцыйнай падсiстэм у калектыўнай свядомасцi. Аднак i гэтую выснову наўрад цi можна лiчыць нечаканай. Для доказу ж таго сапраўды наватарскага тэзiсу, што гэтыя падсiстэмы суiснавалi ў свядомасцi адных i тых жа лю-дзей, хапiла падлiкаў на ўзроўнi школьнай арыфметыкi.

Карацей кажучы, вартасць высноў залежыць не столькi ад выкарыстаных методык, колькi ад здольнасцi даследчыка ўбачыць, iнтуiтыўна выхапiць з мора фактаў цiкавую заканамернасць, iстотную сувязь. Гэтым вызначаецца, якое пытанне потым будзе зададзена крынiцам, бо ў пытаннi, як вядома, ужо знаходзiцца палова адказу. i тут варта вярнуцца да тых ацэнак, якiя шаноўны А.Бухавец раздае “маргiналiсцкiм паранавукам” i iх ролi ў крызiсе гiстарычнага пазнання. Яго шчыра здзiўляе, што сур’ёзныя гiсторыкi цярпiма сустракаюць нетрадыцыйныя накiрункi i не адмаўляюць у iх нейкае рацыянальнае зерне. Пры поўнай згодзе з яго характарыстыкай “постсавецкай версii крызiсу”, даводзiцца прызнаць, што характар “заходняй версii” Бухавец вызначае занадта спрошчана.

Заходнiя гiсторыкi кiнулiся ў новыя накiрункi невыпадкова. Даказаўшы з дапамогай лiчбаў i графiкаў значную долю таго, што i можна было з iх дапамогай давесцi (нам да гэтага сапраўды яшчэ далёка), яны сталi адчуваць, што для прарыву на новы ўзровень разумення гэтага недастаткова. Яна ўбачылi, што самыя iстотныя рэчы часам не тое што лiчбамi вымераць, але нават i словамi выказаць немагчыма. Iдзе актыўны пошук новых сродкаў выяўлення, новай мовы i новых пытанняў, якiя можна гэтай мовай задаць крынiцам. Канешне, некаторыя словы новай мовы “няўцямна мовячых гуру” (паводле прыведзенага аўтарам на с.19 выказвання Л.Стоўна) гучаць пакуль што дзiўна, а тэрмiны накшталт фемiнiсцкай “фалакратыi” i ўвогуле рэжуць вуха, але ж хiба не стаiць за тым самым “мужчынскiм шавiнiзмам” рэальная аднабаковасць традыцыйнай гiсторыi, якую фемiнiсткi дапамаглi ўбачыць тым, хто жадае бачыць?

А.Бухавец крытыкуе мiкрагiстарычны падыход за iмкненне раздрабнiць гiстарычны працэс на мноства iндывiдуальных гiсторый, з якiх “прынцыпова немагчыма скласцi цалкам “калектыўную” гiсторыю” (С.48). Уяўленне пра тое, што ў кроплi расы адлюстроўваецца сусвет, яму яўна незразумелае. Але справа нават не ў гэтым. Памiж сукупнасцю мiкрагiсторый i агульнай гiсторыяй рознiца такая ж, як памiж сукупнасцю цаглiн i храмам, пабудаваным з iх. Адных цаглiн сапраўды мала, трэба iх яшчэ пэўным чынам скласцi ў адпаведнасцi з агульнай iдэяй. Аднак каб мець храм, а не пячору, трэба для пачатку нарабiць тых самых цаглiн. Каб стварыць сапраўдную гiсторыю чалавецтва, трэба разумець не толькi сярэднестатыстычныя заканамернасцi (хаця i iх трэба разумець), але i ўсе iндывiдуальныя выключэннi, з якiх, па сутнасцi, i складаецца гiстарычны працэс.

Пры такiм разуменнi крызiсу глухая абарона зарэкамендаваўшых сябе ў мiнулым “класiчных” падыходаў азначае застой i, ў канечным выпадку, смерць гiстарычнай навукi. Але А.Бухавец безумоўна мае рацыю ў тым, што постсавецкай навуцы да “заходняй версii” крызiсу трэба яшчэ дарасцi. Шлях да гэтага ляжыць праз усведамленне неабходнасцi разглядаць у кожным выпадку не iлюстрацыйную выбарку, а ўсю сукупнасць фактаў, якая мае дачыненне да тэмы даследавання. Статыстычная апрацоўка пры гэтым – не панацэя i не самамэта, а жорсткая неабходнасць, бо яна дае адзiную магчымасць адпавядаць такому патрабаванню. Дарэчы, i ўсе каштоўныя высновы, якiх дасягнуў А.Бухавец на фоне сваiх папярэднiкаў, тлумачацца не столькi эфектыўнасцю выкарыстаных iм метадаў матэматычнай статыстыкi, колькi яго рашучым iмкненнем разглядаць усю сукупнасць фактаў i ўсю сiстэму iх характарыстык. У гэтым сэнсе разгляданая кнiга сапраўды можа служыць узорам, вартым пераймання.

Менск

Вячаслаў Насевiч

Наверх

Эдвард Гэлет Кар. Прычыннасць у гiсторыi*

Снежня 18, 1996 |


* Carr, Edward H., Causation in History // What is History? Pinguin Books 1990, 87-108.
Калi малако кiпяцiць у патэльнi, яно выбяжыць. Я не ведаю i зусiм не хачу ведаць, чаму так адбываецца. Калi б нехта стаў патрабаваць адказу, я мог бы спiсаць гэта на ўласцiвасць малака выбягаць. Дастаткова справядлiва, але гэта нiчога не тлумачыць. Вiдавочна, такi адказ сведчыць, што я не прыродазнавец. Гэтаксама нехта можа казаць i нават пiсаць пра падзеi мiнулага без нiякага жадання даведацца, чаму яны адбылiся. Нехта пагодзiцца са сцверджаннем, што II сусветная вайна пачалася з прычыны таго, што Гiтлер хацеў вайны. Гэта дастаткова справядлiва, але не тлумачыць нiчога. Тады той нехта не мае нiякага права называць сябе даследчыкам гiсторыi або гiсторыкам. Вывучэнне гiсторыi ёсць вывучэннем прычынаў. Гiсторык пастаянна задае сабе пытанне “Чаму?”, i пакуль ёсць надзея знайсцi адказ, ён не можа супакоiцца. Вялiкi гiсторык – цi я б сказаў шырэй, вялiкi мысляр -гэта чалавек, якi задае пытанне “Чаму?” у дачыненнi да новых рэчаў, або да старых рэчаў у новых кантэкстах.

Герадот, бацька гiсторыi, пачынаючы сваю працу, вызначыў мэту: захаваць памяць пра справы грэкаў i варвараў, “i асаблiва, найперш, паказаць прычыны iх барацьбы”. Герадот меў паслядоўнiкаў у старажытным свеце: нават Фукiдзiда абвiнавачвалi ў адсутнасцi яснай канцэпцыi прычыннасцi[1]. Але калi ў XVIII ст. пачалi закладвацца асновы сучаснай гiстарыяграфii, Мантэск’ё ў сваёй працы “Considerations on the Causes of Greatness of the Romans and of their Rise and Decline” (“Меркаваннi аб прычынах велiчы рымлянаў i iх уздыму i заняпаду”) прыняў за аснову, што “iснуюць агульныя прычыны, маральныя цi фiзiчныя, якiя дзейнiчаюць у любой манархii на этапах станаўлення, умацавання i заняпаду”, i “усё, што адбываецца, ёсць вынiкам гэтых прычынаў”. Праз некалькi гадоў у “Esprit des lois” ён развiў i абагулiў гэтую iдэю. Было б абсурдам дапускаць, што “сляпы лёс вядзе да ўсяго, што мы бачым у свеце”. Людзьмi “не кiруюць выключна iх фантазii”, iх паводзiны падпарадкоўваюцца пэўным законам i прынцыпам, якiя вынiкаюць з “самой прыроды рэчаў”[2]. Потым цягам амаль 200 гадоў гiсторыкi i фiлосафы гiсторыi актыўна спрабавалi ўпарадкаваць мiнулы досвед чалавецтва, адшукваючы прычыны гiстарычных падзей i законы, што кiруюць iмi. Прычыны i законы часам асэнсоўвалi ў механiчных, часам у бiялагiчных паняццях, а часам трактавалi як метафiзiчныя, эканамiчныя, або псiхалагiчныя. Але агульнапрынятай была дактрына, што гiсторыя складаецца з падзей, злучаных строгай прычынна-вынiковай сувяззю. “Калi ў вас няма чаго сказаць, апрача таго, што адзiн варвар перамог другога, то што нам з таго? – пiсаў Вальтэр у артыкуле пра гiсторыю для Энцыклапедыi. У апошнiя гады карцiна крыху змянiлася. Сёння мы больш не гаворым пра гiстарычныя “законы”. Нават слова “прычына” выйшла з моды: часткова дзякуючы пэўнай фiласофскай неакрэсленасцi, кранаць якую няма патрэбы, а часткова дзякуючы яго меркаванай сувязi з дэтэрмiнiзмам. Да апошняга я i пераходжу. Такiм чынам, некаторыя гавораць не пра “прычыну” у гiсторыi, а пра “тлумачэнне” цi “iнтэрпрэтацыю”, або пра “логiку сiтуацыi” цi “унутраную логiку падзей” (гэта iдзе ад Дысея), адмаўляючыся ад прычыннага падыходу (чаму адбылося?) на карысць функцыянальнага (як адбылося?), хоць гэта, здаецца, непазбежна цягне за сабой пытанне “як здарылася, што гэта адбылося”, i, такiм чынам, вяртае нас да пытання “Чаму?”. Iншыя вылучаюць розныя вiды прычыны – механiчныя, бiялагiчныя, псiхалагiчныя i г. д. – i лiчаць гiстарычную прычыну катэгорыяй самастойнай. Хоць некаторыя з гэтых адрозненняў у пэўнай ступенi выяўляюцца, можа ўсё ж больш плённа было б у гэтым сэнсе падкрэслiць агульнае для ўсiх вiдаў прычыны, а не тое, што iх раздзяляе. Што да мяне, то я пагадзiўся б выкарыстоўваць слова “прычына” ў агульнапрынятым сэнсе i не зважаць на гэтыя тонкасцi.

Давайце пачнем з пытання, што на практыцы робiць гiсторык, калi сутыкаецца з патрэбай вызначыць прычыны падзеяў. Першае ў падыходзе гiсторыка да праблемы прычыны, гэта тое, што ён, як правiла, вызначае некалькi прычын адной падзеi. Эканамiст Маршал некалi пiсаў, што “людзей трэба перасцерагаць усiмi магчымымi сродкамi ад улiку толькi нейкай адной прычыны … без увагi да iншых, вынiкi якiх наступаюць разам з ёй”[3]. Той, хто здае iспыт i адказвае на пытанне “Чаму ў Расii ў 1917 г. адбылася рэвалюцыя?”, i назаве толькi адну прычыну, мае шанец быць залiчаным толькi да трэцяга разраду. Гiсторык мае справу з мноствам прычынаў. Калi б яго папрасiлi пералiчыць прычыны бальшавiцкай рэвалюцыi, ён мог бы назваць вайсковыя паразы Расii, калапс эканомiкi, якая не вытрымала цяжару вайны, эфектыўную прапаганду бальшавiкоў, няўдачы царскага ўраду ў вырашэннi аграрнай праблемы, канцэнтрацыю на фабрыках у Пецярбурзе збяднелага i прыгнечанага пралетарыяту, а таксама факт, што Ленiн цвёрда ведаў, чаго хоча, у адрозненне ад апанентаў – карацей, рэдкае спалучэнне эканамiчных, палiтычных, iдэалагiчных i асабовых прычынаў, доўга- i кароткатэрмiновых.

А гэта адразу падводзiць нас да другой асаблiвасцi падыходу гiсторыка. Той, хто, адказваючы на нашае пытанне, задаволiцца пералiкам дзесятка прычынаў расiйскай рэвалюцыi i спынiцца на гэтым, можа быць аднесены да другога разраду, але не да першага. “Добра iнфармаваны, але без творчага ўяўлення” – такi будзе вердыкт экзаменатараў. Сапраўдны гiсторык, гледзячы на складзены iм спiс прычынаў, адчуе прафесiйны абавязак яго ўпарадкаваць, устанавiць нейкую ерархiю, якая адлюструе iх узаемадачыненнi, а можа i вырашыць, якую прычыну цi катэгорыю прычынаў трэба разглядаць “апошнiм сродкам” або “апошняй кропляй”, як асноўную, прычыну прычынаў. Гэта яго iнтэрпрэтацыя ягонай тэмы. Гiсторыка ведаюць па прычынах, якiя ён абвяшчае. Гiбон тлумачыў дэградацыю i падзенне Рымскай iмперыi трыумфам варварства i рэлiгiяй. У Ангельшчыне гiсторыкi-вiгi ў ХIХ ст. тлумачылi ўздым брытанскай улады i працвiтанне развiццём палiтычных iнстытутаў, якiя ўвасабляюць прынцыпы канстытуцыйнай свабоды. Гiбон i ангельскiя гiсторыкi ХIХ ст. сёння выглядаюць старамодна, бо яны iгнаруюць эканамiчныя прычыны, якiя сучасныя гiсторыкi выставiлi наперад. Кожны гiстарычны аргумент кружляе вакол пытання прыярытэту прычынаў.

Анры Пуанкарэ заўважыў, што навука развiваецца адначасова i “да разнастайнага i складанага”, i “да цэлага i простага”, i што гэты дуалiстычны i вiдавочна супярэчлiвы працэс з’яўляецца неабходнай умовай ведаў[4]. Гэта аднолькава справядлiва i для гiсторыi. Гiсторык, пашыраючы i паглыбляючы свае даследаваннi, пастаянна акумулюе больш i больш адказаў на пытанне “Чаму?” Памнажэнне ў апошнiя гады накiрункаў эканамiчнай, сацыяльнай, культурнай i прававой гiсторыi – не кажучы ўжо пра свежыя погляды на праблемы палiтычнай гiсторыi, а таксама новыя метады псiхалогii i статыстыкi -неверагодна павялiчыла колькасць i ўзровень нашых адказаў. Назiранне Бэртрана Расэла, што “кожнае дасягненне ў навуцы аддаляе нас ад прымiтыўнай аднастайнасцi першых даследаванняў i вядзе да большай дыферэнцыяцыi папярэдняга i наступнага, да пастаяннага пашырэння кола мiнулага, якое прымаецца за адпаведнае”[5], дакладна характарызуе сiтуацыю. Але ў ахвяру свайму iмкненню зразумець мiнулае гiсторык адначасова вымушаны, як вучоны, спрашчаць множнасць сваiх адказаў, каб падпарадкаваць iх адзiн аднаму, унесцi нейкi парадак i цэласнасць у хаос здарэнняў i хаос асобных прычынаў. “Адзiн Бог, адзiн Закон, адзiн Элемент i адна аддаленая Боская Падзея” або патрабаванне Генры Адамса “якога-небудзь вялiкага абагульнення, што пакладзе канец нечыйму гучнаму дамаганню адукацыi”[6], гучыць сёння як старамодны жарт. Але факт, што гiсторык мусiць працаваць i праз спрашчэнне, i праз памнажэнне прычынаў. Гiсторыя як навука развiваецца шляхам гэтага дуалiстычнага i вiдавочна супярэчлiвага працэсу.

Тут я мушу без асаблiвага жадання спынiцца, каб разабрацца з двума пахамi чырвоных селядцоў, якiя скрозь цягнуцца за намi – адзiн пад этыкеткай “Дэтэрмiнiзм у гiсторыi, або Шкоднасць Гегеля”, другi – “Выпадковасць у гiсторыi, або Нос Клеапатры”. Спачатку некалькi слоў пра тое, як яны трапiлi сюды. Прафесар Карл Попэр у 1930-я гады напiсаў у Вене вялiкую кнiгу пра новы погляд у навуцы (нядаўна перакладзена на ангельскую мову пад назвай “The Logic of Scientific Enquiry (“Логiка навуковага даследавання”), у час вайны надрукаваў па-ангельску дзве кнiгi больш папулярнага характару: The Open Society and its Enemies (“Адкрытае грамадства i ягоныя ворагi”) i The Poverty of Historicism (“Убоства гiстарыцызму”)[7]. Яны пiсалiся пад моцным эмацыйным уздзеяннем адмоўнай рэакцыi на Гегеля, якога разам з Платонам трактавалi як духоўнага папярэднiка нацызму, а таксама на павярхоўны марксiзм, што ствараў iнтэлектуальны клiмат брытанскiх левых у 1930-я гады. Асноўнымi мiшэнямi былi быццам бы дэтэрмiнiсцкiя фiласофii гiсторыi Гегеля i Маркса, аб’яднаныя пад зняважлiвай назвай “гiстарыцызм”[8]. У 1954 г. сэр Iсая Бэрлiн надрукаваў сваё эсэ “Гiстарычная непазбежнасць”. Магчыма ён завяршыў атаку на Платона, дзякуючы рэшткам некаторай павагi да гэтага старажытнага слупа оксфардскага iстэблiшмэнту[9], i дадаў да абвiнавачання аргумент, якога не было ў Попэра, што “гiстарыцызм” Гегеля i Маркса выклiкае пярэчаннi, бо, тлумачачы людскiя ўчынкi прычыннасцю, ён пастулюе адмаўленне свабоднай волi чалавека, арыентуе гiсторыкаў на ўхiленне ад абавязку агалошваць маральны прысуд гiстарычным Карлам Вялiкiм, Напалеонам i Сталiным. Iнакш мала што зменiцца. Але сэр Iсая Бэрлiн – заслужана папулярны i шырока чытаны аўтар. На працягу апошнiх пяцi-шасцi гадоў амаль кожны ў гэтай краiне i Злучаных Штатах, хто пiсаў артыкул пра гiсторыю або сур’ёзны агляд гiстарычных даследаванняў, паказваў доўгi нос i Гегелю, i Марксу, i дэтэрмiнiзму, i пальцам тыкаў на абсурднасць недаацэнкi ролi выпадковага ў гiсторыi. Можа быць несправядлiва ўскладаць вiну на сэра Iсаю за яго вучняў. Нават калi ён гаворыць глупства, ён заслугоўвае даравання, бо гаворыць гэта захапляльна i прывабна. Паслядоўнiкi паўтараюць глупства, i ў iх гэта не атрымлiваецца прыцягальна. У кожным разе, ва ўсiм гэтым няма нiчога новага. Чарльз Кiнгзлi, не самы выбiтны сярод нашых прафесараў каралеўскiх кафедраў Новай гiсторыi, якi, верагодна, нiколi не чытаў Гегеля i не чуў пра Маркса, прымаючы пасаду ў 1860 г., казаў у сваёй лекцыi пра ўласцiвую чалавеку “таямнiчую сiлу парушэння законаў свайго быцця” як доказ таго, што ў гiсторыi не можа iснаваць нiякiх “непазбежных наступстваў”[10]. Але, на шчасце, мы забылi Кiнгзлi. Менавiта прафесар Попэр i сэр Iсая Бэрлiн памiж сабой зноў надалi гэтай здохлай кабыле нейкае падабенства жыцця. Патрабуецца пэўнае цярпенне, каб разбрацца ў гэтай блытанiне.

Давайце спачатку возьмем дэтэрмiнiзм, якi я вызначу (спадзяюся без супярэчнасцяў) як веру, што ўсё, што адбываецца, мае прычыну цi прычыны, i нiчога не можа змянiцца, пакуль што-небудзь не зменiцца ў прычыне цi прычынах[11]. Дэтэрмiнiзм – праблема не гiсторыi, а паводзiнаў чалавека. Чалавек, чые дзеяннi не маюць прычыны, а значыць недэтэрмiнаваныя, такая ж абстракцыя, як i iндывiд па-за грамадствам. Сцверджанне прафесара Попэра, што “усё магчыма ў справах чалавека”[12], або бессэнсоўнае, або фальшывае. Нiхто ў звычайным жыццi не верыць i не можа верыць гэтаму. Аксiёма, што ўсё мае сваю прычыну, ёсць умовай нашай магчымасцi зразумець, што адбываецца вакол нас[13]. Жах раманаў Кафкi палягае на факце, што ўсё, што адбываецца, не мае нiякай вiдавочнай прычыны, або наогул нiякай прычыны, якую б можна было вызначыць: гэта вядзе да татальнай дэзiнтэграцыi чалавечай асобы, якая засноўваецца на дапушчэннi, што падзеi маюць прычыны, i што адпаведная колькасць гэтых прычынаў можа быць выяўленая, што чалавек можа ў свядомасцi сканструяваць мадэль мiнулага i сучаснага настолькi адэкватную, каб кiравацца ёй у дзеяннях. Штодзённае жыццё было б немагчымае без прызнання, што паводзiны чалавека абумоўлены прычынамi, якiя ў прынцыпе можна вызначыць. Некалi людзi лiчылi багахульствам цiкавасць да прычынаў прыродных з’яў, бо iмi вiдавочна кiруе боская воля. Пярэчанне сэра Iсаi Бэрлiна нашаму тлумачэнню, чаму людзi дзейнiчалi так, як дзейнiчалi, на той падставе, што гэтымi дзеяннямi кiруе воля чалавека, належыць да таго ж парадку iдэй, i, вiдаць, азначае, што сацыяльныя навукi знаходзяцца сёння на той самай стадыi развiцця, на якой знаходзiлiся прыродазнаўчыя навукi, калi супраць iх гучалi падобныя аргументы.

Давайце паглядзiм, як мы вырашаем гэтую праблему ў штодзённым жыццi. Калi вы ходзiце па сваiх штодзённых справах, вы звычайна сустракаеце Смiта. Вы вiтаеце яго прыемнай, але фармальнай рэплiкай пра надвор’е, або пра стан каледжа цi ўнiверсiтэцкiя справы. Ён адказвае вам такой самай прыемнай i фармальнай рэплiкай пра надвор’е цi пра справы. Цяпер уявiм, што аднойчы Смiт замест звычайнага адказу на вашую рэплiку раптам узарвецца знiшчальнай крытыкай вашага знешняга выгляду або характару. Хiба вы, пацiснуўшы плячыма, спiшаце гэта на рахунак пераканаўчай дэманстрацыi свабоды волi Смiта i таго факта, што ўсё магчыма ў справах людскiх? Падазраю, што не. Наадварот, вы напэўна скажаце што-небудзь накшталт: “Бедны Смiт! Вы ж ведаеце, канешне, што ягоны бацька памёр у вар’ятнi,” або “Бедны Смiт! Пэўна ў яго абвастрылiся праблемы з жонкай!” Iнакш кажучы, вы паспрабуеце патлумачыць прычыну вiдавочна беспрычынных паводзiнаў Смiта з цвёрдым перакананнем, што нейкая прычына ўсё ж павiнна быць. Робячы так, вы, баюся, наклiчаце на сябе гнеў сэра Iсаi Бэрлiна, якi з горыччу паскардзiцца, што, прычынна тлумачачы паводзiны Смiта, вы праглынулi дэтэрмiнiсцкае дапушчэнне Гегеля i Маркса i ўхiляецеся ад абавязку абвясцiць Смiта хамам. Але ў штодзённым жыццi нiхто не прытрымлiваецца такога погляду i не думае, што на карту пастаўлены або дэтэрмiнiзм, або маральная адказнасць. Лагiчная дылема пра свабодную волю i дэтэрмiнiзм у рэальным жыццi не ўзнiкае. Не бывае так, што некаторыя дзеяннi чалавека свабодныя, а iншыя – дэтэрмiнаваныя. На самай справе, дзеяннi чалавека i свабодныя, i дэтэрмiнаваныя, у залежнасцi ад пункту гледжання. На практыцы ўсё iначай. Паводзiны Смiта мелi прычыну або шэраг прычынаў; але паколькi iх выклiкаў не нейкi знешнi прымус, а прымус ягонай уласнай асобы, ён нясе маральную адказнасць. Бо ёсць умова грамадскага жыцця, што нармальны дарослы чалавек нясе маральную адказнасць за сябе. Цi ўскладаць на яго адказнасць у гэтым канкрэтным выпадку – справа вашага практычнага меркавання. Але, калi вы ўскладаеце адказнасць, то гэта не значыць, што вы лiчыце, што гэтае дзеянне не мела нiякай прычыны: прычыны i маральная адказнасць – розныя катэгорыi. Я ўпэўнены, нiкому, хто займаецца даследаваннем прычынаў злачынства, не прыйдзе ў галаву, што гэта прымушае яго адмаўляць маральную адказнасць злачынца.

Цяпер давайце паглядзiм на гiсторыка. Як просты чалавек, ён думае, што дзеяннi чалавека маюць прычыны, якiя ў прынцыпе можна выявiць. Гiсторыя, як i штодзённае жыццё, была б немагчымая без такога дапушчэння. Менавiта даследаванне гэтых прычынаў i ёсць спецыяльнай функцыяй гiсторыка. Можна падумаць, што гэта дае яму асаблiвую зацiкаўленасць у дэтэрмiнаваным выяўленнi чалавечых паводзiнаў: але ён не адвяргае свабодную волю – за выняткам нелагiчнай гiпотэзы аб беспрычыннасцi свядомых деянняў. Гэтаксама яго не хвалюе праблема непазбежнасцi. Гiсторыкi, як i ўсе людзi, часам захапляюцца рыторыкай i гавораць пра выпадак як “непазбежны”, калi яны маюць на ўвазе толькi спалучэнне фактараў, якое стварае ўражанне, што яно было надзвычай моцнае. Нядаўна я аналiзаваў сваю гiсторыю, шукаючы грахоў, i не змог даць сабе яснай карцiны: у адным месцы я пiсаў, што пасля рэвалюцыi 1917 г. канфлiкт памiж бальшавiкамi i праваслаўнай царквой быў “непазбежны”. Несумненна, мудрэй было б сказаць “вельмi верагодны”. Але цi можна мне дараваць недакладны адценак? На практыцы, пакуль падзеi не адбылiся, гiсторыкi не дапускаюць, што яны непазбежныя. Яны часта абмяркоўваюць альтэрнатыўныя дзеяннi персанажаў сюжэта, дапускаючы, што выбар быў адкрыты. У той самы час яны працягваюць досыць слушна тлумачыць, чаму быў рэалiзаваны той выбар, а не iншы. У гiсторыi няма нiчога непазбежнага па-за фармальным сэнсам. Для таго, каб падзея адбылася iначай, iншымi павiнны былi б быць папярэднiя прычыны. Як гiсторык, я абсалютна гатовы абыходзiцца без “непазбежнага”. Так, жыццё без гэтага слова будзе шэрым, але давайце пакiнем гэтае слова паэтам i метафiзiкам.

Такой бясплённай i бессэнсоўнай аказваецца гэтая заклапочанасць непазбежнасцю I апантанасць, з якой яна навязваецца ў апошнiя гады, што я думаю, мы павiнны шукаць матывы, якiя хаваюцца за гэтым. Галоўнай крынiцай з’яўляецца школа, якую б я назваў школай “магло б быць” – школай думкi цi, хутчэй, школай эмоцый. Яна тычыцца амаль выключна сучаснай гiсторыi. Нядаўна тут, у Кембрыджы, я бачыў аб’яву нейкага таварыства пра лекцыю пад назвай “Цi была расiйская рэвалюцыя непазбежнай?” Я ўпэўнены, што яна задумлялася як сур’ёзная лекцыя. Але калi б вы ўбачылi аб’яву пра лекцыю “Цi былi войны ружаў непазбежнымi?”, вы б адразу падумалi, што тут хаваецца нейкi жарт. Гiсторык пiша пра нарманскае заваяванне, або пра амерыканскую вайну за незалежнасць як пра тое, што адбылося, тое, што фактычна абавязкова павiнна было адбыцца,жадаючы проста растлумачыць, што адбылося i чаму; i нiхто не абвiнавацiць яго ў дэтэрмiнiзме i адмове абмеркаваць альтэрнатыўную магчымасць, што Вiльгельм Заваёўнiк цi амерыканскiя паўстанцы маглi б пацярпець паразу. Аднак, калi я пiшу пра расiйскую рэвалюцыю 1917 г. дакладна такiм чынам (адзiны правiльны шлях для гiсторыка), я аказваюся пад агнём апанентаў за паказ таго, што адбылося, як таго, што мусiла адбыцца, i не аналiзую ўсяго iншага, што магло б адбыцца. Дапусцiм, кажуць, калi б Сталыпiну хапiла часу завяршыць аграрную рэформу, або калi б Расiя не ўступiла ў вайну, магчыма рэвалюцыя не адбылася б, цi дапусцiм, што ўрад Керанскага дасягнуў бы поспеху, i што рэвалюцыю ўзначалiлi б меншавiкi цi сацыял-рэвалюцыянеры, а не бальшавiкi. Гэтыя дапушчэннi тэарэтычна памылковыя: заўсёды можна пагуляць у гульню гiстарычных “магло б быць”. Але гэта не мае нiчога агульнага з дэтэрмiнiзмам, бо дэтэрмiнiст толькi адкажа наступнае: каб гэтыя падзеi адбылiся, трэба, каб i прычыны былi iншыя. I гэта не мае нiчога агульнага з гiсторыяй. Справа ў тым, што сёння нiхто ўсур’ёз не хоча пераглядаць вынiкi нарманскага заваявання цi амерыканскай незалежнасцi, або апантана пратэставаць супраць тых падзей, i нiхто не пярэчыць, калi гiсторык трактуе iх як закрытую старонку. Але многiя людзi, якiя пацярпелi непасрэдна цi ўскосна ад вынiкаў бальшавiцкай перамогi цi яшчэ баяцца яе аддаленых наступстваў, хочуць выказаць сваю нязгоду. Калi яны чытаюць гiсторыю, пратэст набывае форму поўнай свабоды ўяўлення ўсяго, што толькi магло б здарыцца, i раздражнення гiсторыкам, якi працягвае спакойна сваю работу па тлумачэннi, што адбылося i чаму iхныя жаданнi-мары засталiся нерэалiзаваныя. Няшчасце найноўшай гiсторыi ў тым, што людзi помняць час, калi ўсе магчымасцi былi яшчэ адкрытыя, i з цяжкасцю прымаюць стаўленне гiсторыка, для якога яны ўжо закрытыя fait accompli. Гэта чыста эмацыйная i негiстарычная рэакцыя. Але менавiта яна больш за ўсё жывiла нядаўнюю кампанiю супраць падманлiвай дактрыны “гiстарычнай непазбежнасцi”. Давайце пазбавiмся гэтых чырвоных селядцоў раз i назаўсёды.

Наступнай сыходнай пазiцыяй атакi з’яўляецца знакамiтая праблема носа Клеапатры. Гэтая тэорыя палягае на тым, што гiсторыя ўвогуле ёсць непрадбачаны збег акалiчнасцяў, серыя падзей, якiя ёсць вынiкам выпадковых супадзенняў, i вызначаюцца толькi самымi выпадковымi прычынамi. Сыход бiтвы пры Акцыi быў вынiкам прычынаў не таго кшталту, якiя звычайна прыводзяць гiсторыкi, але сляпога захаплення Антонiя Клеапатрай. Калi прыступ падагры утрымаў Баязэта ад паходу ў Цэнтральную Эўропу, Гiбон заўважыў, што хвароба “аднаго адзiнага чалавека, можа спынiць або аддалiць пакуты народаў”[14]. Калi кароль Грэцыi Аляксандр памёр восенню 1920 г. ад укусу ўлюбёнай малпы, гэты выпадак пацягнуў за сабой цэлую чараду падзей, пра якiя сэр Уiнстан Чэрчыль казаў, што “чвэрць мiльёна людзей памерла ад гэтага ўкусу малпы”[15]. Цi возьмем, зноў жа, заўвагу Троцкага з нагоды прастуды, якую ён падхапiў пад час палявання на качак, у вынiку чаго не змог актыўна дзейнiчаць у крытычны момант сваёй сваркi з Зiноўевым, Каменевым i Сталiным увосень 1923 г.: “Можна прадбачыць рэвалюцыю i вайну, але немагчыма прадказаць наступствы восеньскага палявання на дзiкiх качак”[16]. Першае, што тут трэба высветлiць, гэта тое, што такое пытанне не мае нiчога агульнага з сутнасцю дэтэрмiнiзму. Захапленне Антонiя Клеапатрай, прыступ падагры ў Баязэта або прастуда Троцкага былi настолькi ж прычынна абумоўленыя, наколькi i ўсё, што адбываецца. Меркаванне, што захапленне Антонiя ня мела прычыны, надта няветлiвае ў дачыненнi да прыгажосцi Клеапатры. Сувязь памiж жаночай прыгажосцю i закаханасцю мужчыны – адна з найбольш вiдавочных прычынна-вынiковых сувязяў, якiя можна назiраць i сёння. Гэтыя так званыя выпадковасцi ў гiсторыi прадстаўляюць сувязь прычыны i наступства, якая пераходзiць у паслядоўнасць, якую гiсторык зацiкаўлены даследаваць у першую чаргу. Б’юры досыць справядлiва гаворыць пра “калiзiю двух незалежных прычынных ланцугоў”[17]. Сэр Iсая Бэрлiн, якi адкрывае свой нарыс “Historical Inevitability” (“Гiстарычная непазбежнасць”) ухвальным цытаваннем артыкула Бэрнарда Бэрэнсана “The Accidental View of History” (“Гiсторыя з пункту гледжання выпадковасцi”), адзiн з тых, хто змешвае выпадковасць у гэтым сэнсе з адсутнасцю прычыннай дэтэрмiнаванасцi. Але, i без гэтага змешвання, мы сутыкаемся з сапраўднай праблемай. Як можна адшукаць у гiсторыi ясную прычынна-вынiковую сувязь, як нам знайсцi якое-небудзь значэнне ў гiсторыi, калi нашую сувязь у любы момант можа разбурыць або змянiць якая-небудзь iншая, з нашага пункту погляду малавартаясувязь?

Тут мы можам на хвiлiну спынiцца, каб адзначыць паходжанне нядаўна распаўсюджанай увагi да ролi выпадку ў гiсторыi. Здаецца, Палiбiй быў першым гiсторыкам, хто больш-менш сiстэматычна займаўся гэтай праблемай. Хутка сарваў маску з прычыны Гiбон. “Грэкi, – заўважыў ён, – пасля таго, як iхная краiна стала правiнцыяй, прыпiсвалi трыумф Рыму не яго вартасцям, а лёсу iх рэспублiкi”[18]. Тацыт, таксама гiсторык перыяду заняпаду краiны, быў наступным старажытным гiсторыкам, хто ўволю наразважаўся пра выпадак. З нарастаннем настрояў няўпэўненасцi i перасцеражэнняў, якiя з’явiлiся ў бягучым стагоддзi i пасля 1914 г. былi ўжо зусiм вiдавочныя, пачынаюць цвердзiць пра значнасць выпадку ў гiсторыi i брытанскiя гiсторыкi. Першым гэтую тэзу пасля доўгага перапынку агучыў, здаецца, Б’юры. У артыкуле “Darvinism in History” (“Дарвiнiзм у гiсторыi”) у 1909 г. ён звярнуў увагу на “элемент выпадковага супадзення”, якi ў вялiкай ступенi “дапамагае дэтэрмiнаваць падзеi сацыяльнай эвалюцыi”. Асобны артыкул пад назвай “Cleopatra’s Nose” (“Нос Клеапатры”) быў прысвечаны гэтай тэме ў 1916 г.[19]. У цытаваным ужо ўрыўку, адлюстраваўшым крах iлюзiяў у сувязi з правалам лiберальных мараў пасля I сусветнай вайны, Г.Э.Фiшэр просiць сваiх чытачоў прызнаць “гульню выпадковага i непрадбачанага” у гiсторыi[20]. Папулярнасць у гэтай краiне тэорыi гiсторыi як ланцугу выпадковасцяў супала з росквiтам у Францыi фiласофскай школы, якая прапаведавала, што экзiстэнцыя – я цытую знакамiтую “L’Etre et le neant” Сартра – не мае “нi прычыны, нi мэтазгоднасцi, нi неабходнасцi”. У Нямеччыне гiсторык-ветэран Майнэке, як мы ўжо адзначылi, да канца свайго жыцця заставаўся пад уражаннем ролi выпадку ў гiсторыi. Ён папракаў Ранке за недастатковую ўвагу да выпадку, i пасля II сусветнай вайны вызначыў нацыянальныя катастрофы апошнiх сарака гадоў як серыю выпадковасцяў: амбiтнасць кайзера, абранне Гiндэнбурга прэзiдэнтам Вэймарскай рэспублiкi, апантанасць Гiтлера i г.д. Усё гэта ёсць сведчаннем банкруцтва розуму вялiкага гiсторыка пад цiскам няшчасцяў яго краiны[21]. У групе цi нацыi, што знаходзiцца на схiле, а не на вяршынi гiстарычных падзей, пераважаюць тэорыi, якiя акцэнтуюць увагу на выпадку i выпадковасцi ў гiсторыi. Такi погляд, што вынiкi даследавання – гэта абсалютная латэрэя, заўсёды будзе папулярны сярод тых, хто знаходзiцца ў трэцiм класе.

Але знайсцi вытокi веры ў гэта не азначае пазбавiцца яе, i нам трэба яшчэ разабрацца, што робiць нос Клеапатры на старонках гiсторыi. Монтэск’ё несумненна быў першым, хто паспрабаваў абаранiць законы гiсторыi ад падобных нападкаў. “Калi адна асобная прычына, як i выпадковы сыход бiтвы, разбурыла дзяржаву, – пiсаў ён у працы пра велiч i заняпад рымлянаў, – значыць, была агульная прычына таго, што заняпад гэтай дзяржавы залежаў ад адной бiтвы.” Марксiсты таксама мелi пэўныя цяжкасцi з гэтай праблемай. Маркс кранаў яе толькi аднойчы, ды i тое ў лiсце:

Сусветная гiсторыя набыла б надзвычай мiстычны характар, калi б у ёй не знайшлося месца для выпадку. Сам гэты выпадак арганiчна становiцца часткай агульнай тэндэнцыi развiцця i кампенсуецца iншымi формамi выпадку. Але паскарэнне i запавольванне залежаць ад такiх “выпадковасцяў”, улучна з “выпадковым” характарам асобаў, якiя адпачатку ўзначальваюць рух[22].

Маркс, такiм чынам, прапануе тры апраўданнi выпадковасцi ў гiсторыi. Па-першае, яна не такая ўжо i значная, яна можа “паскараць” або “тармазiць”, але не сутнасна, не радыкальна змяняць хаду падзей. Па-другое, адзiн выпадак кампенсуецца iншым, так што ўрэшце рэшт выпадковасць сама сябе анулюе. Па-трэцяе, выпадковасць асаблiва выяўляецца ў характары асобаў[23]. Троцкi падмацаваў тэорыю кампенсацыi i самалiквiдацыi выпадковасцi арыгiнальнай аналогiяй:

Увесь гiстарычны працэс ёсць прасейваннем гiстарычнага закону праз выпадковасць. Мовай бiялогii можна сказаць, што гiстарычны закон рэалiзуецца праз натуральны адбор выпадковасцяў[24].

Прызнаюся, што мяне гэтая тэорыя не задавальняе i не пераконвае. Роля выпадку ў гiсторыi сёння сур’ёзна перабольшваецца тымi, хто зацiкаўлены падкрэслiць яго значнасць. Аднак ён iснуе, i сказаць, што ён адно паскарае цi стрымлiвае, але не змяняе, значыць гуляць словамi. Я не схiльны таксама бачыць якую-небудзь прычыну, каб думаць, што выпадковая падзея – заўчасная смерць Ленiна ва ўзросце пяцiдзесяцi чатырох гадоў, напрыклад, – аўтаматычна кампенсавалася якiм-небудзь iншым здарэннем такiм чынам, каб аднавiць баланс гiстарычнага працэсу.

У роўнай ступенi неадэкватны погляд, што выпадак у гiсторыi – усяго толькi мера нашага няведання, адно назва таго, што нам не ўдалося зразумець[25]. Несумненна, часам так i ёсць. Нябесныя целы атрымалi назву “планеты”, што значыць “вандроўнiкi”, калi лiчылася, што яны вандруюць па небе хаатычна, i заканамернасць iхнага руху не разумелася. Назваць нешта няўдачай – выдатны спосаб вызвалiцца ад цяжкага i надакучлiвага абавязку даследаваць прычыны з’явы; i, калi нехта кажа мне, што гiсторыя – ланцуг выпадковасцяў, я падазраю яго ў iнтэлектуальнай ляноце i невысокiх iнтэлектуальных здольнасцях. Для сур’ёзных гiсторыкаў звычайнае сцверджанне, што нешта, уважанае выпадковым да цяперашняга часу, зусiм не ёсць такiм, але рацыянальна тлумачыцца i выдатна ўпiсваецца ў шырэйшы кантэкст падзей. Але i гэтым не вычэрпваецца наша праблема. Выпадак – гэта не проста нешта, што нам не ўдалося зразумець. Вырашэнне праблемы выпадковасцi ў гiсторыi, я думаю, трэба шукаць у зусiм iншым парадку iдэй.

Раней мы бачылi, што гiсторыя пачынаецца з адбору i ўпарадкавання фактаў гiсторыкамi, якiя робяць гэтыя факты гiстарычнымi. Не ўсе факты гiстарычныя. Але рознiца памiж гiстарычнымi i негiстарычнымi фактамi не абсалютная i не пастаянная; усялякi факт можа, так бы мовiць, дасягнуць статусу гiстарычнага, калi вызначаны яго дарэчнасць i значнасць. Цяпер мы бачым, што ў нечым падобны да гэтага i падыход гiсторыка да прычынаў. Стаўленне гiсторыка да сваiх прычынаў мае таксама дваiсты i ўзаемны характар, як i стаўленне гiсторыка да ягоных фактаў. Прычыны абумоўлiваюць ягоную iнтэрпрэтацыю гiстарычнага працэсу, а яго iнтэрпрэтацыя абумоўлiвае адбор i ўпарадкаванне прычынаў. Ерархiя прычынаў, адносная значнасць той цi iншай прычыны або шэрагу прычынаў, ёсць сутнасцю ягонай iнтэрпрэтацыi. I гэта дае ключ да вырашэння праблемы выпадковасцi ў гiсторыi. Форма носа Клеапатры, прыступ падагры Баязэта, укус малпы, што забiў караля Аляксандра, смерць Ленiна – гэта былi выпадковасцi, якiя змянiлi курс гiсторыi. Дарэмна замоўчваць iх або рабiць выгляд, быццам яны так цi iнакш не мелi наступстваў. З iншага боку, паколькi гэтыя здарэннi былi выпадковымi, яны не ўплываюць нi на якое рацыянальнае тлумачэнне гiсторыi або на ерархiю значнасцi прычынаў. Прафесар Попэр i прафесар Бэрлiн – я звяртаюся да iх яшчэ раз як да найбольш яркiх i шырока чытаных прадстаўнiкоў гэтай школы – лiчаць, што спроба гiсторыка знайсцi сутнаснае ў гiстарычным працэсе i зрабiць з яго высновы роўнацэнная спробе звесцi “ўвесь вопыт” да парадку сiметрыi, i што прысутнасць выпадковасцi ў гiсторыi асуджае любую такую спробу на няўдачу. Але нiякi нармальны гiсторык не прэтэндуе зрабiць што-небудзь такое фантастычнае, як ахапiць “увесь вопыт”; ён не можа ахапiць больш, чым нязначную частку фактаў нават з выбранага сектару цi аспекту гiсторыi. Свет гiсторыка, як i свет навукоўца, не ёсць фотаздымкам рэальнага свету, а рабочая мадэль, якая дае магчымасць больш-менш эфектыўна зразумець i авалодаць iм. Гiсторык здабывае сутнасць з вопыту мiнулага, або з такога аб’ёму вопыту мiнулага, якi даступны для яго, i частка якога, на яго думку, падлягае рацыянальнаму тлумачэнню i iнтэрпрэтацыi. З гэтага апошняга ён робiць высновы, якiя могуць паслужыць iнструкцыяй да дзеяння. Нядаўна адзiн папулярны аўтар, гаворачы пра дасягненнi навукi, прыводзiць прыклад працэсу чалавечага розуму, якi з кучы вядомых “фактаў” адбiрае фрагменты i камбiнацыi, адкiдаючы непатрэбныя, пакуль яны не складуцца ў лагiчную i рацыянальную сiстэму “ведаў”[26]. З пэўнымi агаворкамi, напрыклад, пра небяспеку празмернага суб’ектывiзму, я б прыняў такую карцiну механiзму разумовай працы гiсторыка.

Гэтая працэдура можа азадачыць i шакаваць фiлосафаў i нават некаторых гiсторыкаў. Але яна дакладна вядомая простым людзям з практыкi iх штодзённага жыцця. Дазвольце праiлюстраваць. Джоўнз вяртаўся на машыне з вечарыны, дзе ён выпiў крыху больш звычайнага. Тармазы, як высветлiлася, былi няспраўныя. На цёмным павароце, дзе бачнасць, зразумела, кепская, Джоўнз збiвае i забiвае Робiнсана, якi пераходзiў дарогу, каб купiць цыгарэты ў краме на рагу. Пасля высвятлення на месцы здарэння, мы сустракаемся – скажам, у мясцовым аддзяленнi палiцыi, каб разабрацца з прычынамi таго, што адбылося. Калi справа была ў напаўатручаным стане кiроўцы, у такiм выпадку магчыма крымiнальная адказнасць. Калi вiной усяму няспраўныя тармазы, – нараканнi можна выказваць у адрас гаража, дзе ўсяго тыдзень таму рамантавалi машыну. Цi прычына ў цёмным павароце? У гэтым выпадку можна папрасiць дарожную адмiнiстрацыю звярнуць увагу на iнцыдэнт. Пакуль мы абмяркоўваем гэтыя практычныя пытаннi, два джэнтэльмэны – не буду спрабаваць назваць iх – урываюцца ў пакой i пачынаюць вельмi хутка i ўпэўнена казаць нам, што калi б Робiнсан не выбег за цыгарэтамi ў той вечар, яму не давялося б пераходзiць праз дарогу i ён застаўся б жыць. Такiм чынам, прычынай смерцi Робiнсана было ягонае жаданне папалiць, i што ўсялякае расследаванне без улiку гэтай прычыны – марнаванне часу, а ўсялякiя высновы з яго – пустыя i бессэнсоўныя. Дык што нам рабiць? Як толькi нам ўдаецца спынiць краснамоўства джэнтэльмэнаў, мы мякка, але рашуча скiроўваем iх да дзвярэй, перадаем швейцару, папрасiўшы нi пад якiм выглядам не прапускаць зноў, i працягваем расследаванне. Але што адказаць тым, што перабiлi нас? Канешне, Робiнсан загiнуў таму, што палiў. Усё, што кажуць прыхiльнiкi выпадку i выпадковасцi ў гiсторыi, абсалютна праўдзiва i абсалютна лагiчна. Усё гэта мае выгляд бязлiтаснай логiкi, якую мы сустракаем у “Алiсе ў краiне цудаў” i ў “За люстэркам”. Але, не менш за iншых захапляючыся класiчнымi ўзорамi оксфардскай навукi, я ўсё ж захоўваю ўласны спосаб логiкi.

Гiсторыя, такiм чынам, ёсць працэс адбору з пункту гледжання гiстарычнай значнасцi. Яшчэ раз карыстаючыся выказваннем Талькота Парсанса, скажам, што гiсторыя – “сiстэма адбору” не толькi пазнавальных, але i прычынных арыентацый на рэчаiснасць. Гэтаксама, як з неакрэсленага акiяну фактаў гiсторык выбiрае тыя, якiя маюць значнасць для ягонай мэты, так i з множнасцi прычынна-вынiковых сувязяў ён бярэ тыя i толькi тыя, якiя маюць гiстарычную значнасць, а ўзровень гiстарычнай значнасцi вымяраецца ягонай здольнасцю змясцiць iх у кантэкст рацыянальнага тлумачэння i iнтэрпрэтацыi. iншыя прычынна-вынiковыя сувязi павiнны быць адкiнуты як выпадковыя не таму, што сувязь памiж прычынай i наступствам iншая, а таму, што сама сувязь не да месца. Гiсторык нiчога не можа зрабiць з ёй; яна не падлягае рацыянальнай iнтэрпрэтацыi i не мае значэння нi для мiнулага, нi для сённяшняга. Гэта праўда, што нос Клеапатры, падагра Баязэта, укус Аляксандра малпай, смерць Ленiна цi паленне Робiнсана мелi наступствы. Але няма сэнсу рабiць агульныя высновы, што генералы прайграюць бiтвы праз сваё захапленне прыгожымi каралевамi, войны пачынаюцца праз тое, што каралi трымаюць малпаў, што людзi гiнуць на дарогах таму, што паляць. Калi, з iншага боку, вы скажаце простаму чалавеку, што Робiнсан загiнуў таму, што кiроўца аўтамабiля быў п’яны, цi не спрацавалi тармазы, цi на дарозе было цёмна, ён прыме гэта за цалкам разумнае i рацыянальнае тлумачэнне; калi ён захоча адабраць галоўнае, то можа нават сказаць, што менавiта гэта, а не жаданне Робiнсана набыць цыгарэты, было “сапраўднай” прычынай ягонай смерцi. Падобным чынам, калi вы скажаце студэнту гiсторыi, што прычынай барацьбы ў Савецкiм Саюзе ў 1920-я гады былi дыскусii пра тэмпы iндустрыялiзацыi, лепшыя сродкi прымусiць сялян вырошчваць хлеб i кармiць гарады, нават асабiстыя амбiцыi лiдэраў-супернiкаў, ён адчуе, што гэта рацыянальныя i гiстарычна значныя тлумачэннi, у сэнсе , што iх можна прымянiць да iншых гiстарычных сiтуацыяў, i што гэта “сапраўдныя” прычыны таго, што адбылося ў тым сэнсе, у якiм не можа выступаць выпадак заўчаснай смерцi Ленiна. Яму можна нават, калi ён памяркуе над гэтымi рэчамi, нагадаць пра шматкроць цытаванае i шматкроць няправiльна зразуметае выказванне Гегеля ва ўступе да “Philosophy of Right” (“Фiласофii права”), што “што разумнае, тое рэальнае, i што рэальнае, тое разумнае”.

Давайце на хвiлiнку вернемся да прычынаў смерцi Робiнсана. Мы без цяжкасцяў прызнаем, што некаторыя прычыны былi рацыянальныя i “рэальныя”, а iншыя былi iрацыянальныя i выпадковыя. Але па якiм крытэрыi мы адрознiваем? Да катэгорыi прычыны звычайна звяртаюцца з нейкай мэтай. Вучоныя могуць часам паразважаць, або думаць, што разважаюць, дзеля пацехi. Але ўвогуле чалавек разважае да вынiку. i калi мы прызналi нейкiя тлумачэннi рацыянальнымi, а iншыя тлумачэннi нерацыянальнымi, мы, мяркую, падзяляем тлумачэннi на тыя, што прыводзяць да якога-небудзь вынiку, i на тлумачэннi, якiя не прыводзяць да яго. У разгляданым выпадку быў сэнс думаць, што больш строгае стаўленне да нецвярозых кiроўцаў, больш пiльны кантроль за станам тармазоў, паляпшэнне стану дарог можа прывесцi да змяншэння колькасцi транспартных здарэнняў. Але зусiм няма падстаў лiчыць, што колькасць аўтакатастрофаў можна зменшыць забаронаю палiць цыгарэты. Гэта i быў крытэрый, па якiм мы ажыццявiлi падзел. Тое ж з нашым стаўленнем да прычынаў у гiсторыi. Тут мы гэтаксама вылучаем рацыянальныя i выпадковыя прычыны. Першыя, паколькi iх патэнцыяльна можна прымянiць да iншых краiн, iншых перыядаў i iншых умоў, вядуць да плённых абагульненняў, яны могуць стаць урокамi; яны прыводзяць у вынiку да пашырэння i паглыблення нашага разумення[27]. Выпадковыя прычыны нельга абагулiць; i, паколькi яны ў поўным сэнсе слова унiкальныя, яны не даюць урокаў i не прыводзяць нi да якiх высноў. Але тут я мушу закрануць iншы момант. Дакладна такое разуменне вынiку дае ключ нашай трактоўцы прычыннасцi ў гiсторыi; i яно абавязкова ўлучае меркаваннi пра вартасцi. Iнтэрпрэтацыя ў гiсторыi заўсёды пераплятаецца з ацэначнымi меркаваннямi, а прычыннасць пераплятаецца з iнтэрпрэтацыяй. Па словах Майнэке – вялiкага Mайнэке, Mайнэкe 1920-х гадоў, “пошук прычыннасцi ў гiсторыi немагчымы без улiку вартасцяў… за пошукам прычыннасцi заўсёды стаiць, непасрэдна або ўскосна, пошук вартасцяў”[28]. Гэта нагадвае тое, што я казаў раней пра падвойную i ўзаемную функцыю гiсторыi – развiваць нашае разуменне мiнулага ў святле сённяшняга i сённяшняга ў святле мiнулага. Усё астатняе, накшталт захаплення Антонiя носам Клеапатры, не можа служыць гэтай падвойнай мэце, i з пункту гледжання гiсторыка яно мёртвае i бессэнсоўнае.

Тут мне час прызнацца, што я разыграў вас, хоць, паколькi гэта вам не замiнала, а мне дало магчымасць у шэрагу выпадкаў скарацiць i спрасцiць тое, пра што казаў, вы напэўна даруеце мне, прыняўшы гэта за зручны спосаб быць сцiслым. Да гэтай пары я паслядоўна ўжываў умоўны выраз “мiнулае i сённяшняе”. Але, як мы ўсе ведаем, сённяшняе ёсць нiшто iншае, як абстрактнае iснаванне ўяўнай лiнii падзелу памiж мiнулым i будучым. Гаворачы пра сённяшняе, я моўчкi ўносiў у аргументацыю iншае часавае вымярэнне. Мяркую, было б лёгка паказаць, што, паколькi мiнулае i будучае ёсць часткамi аднаго i таго ж часавага перыяду, цiкаўнасць да мiнулага i цiкаўнасць да будучага ўзаемазвязаныя. Лiнiя падзелу памiж дагiстарычнымi i гiстарычнымi часамi руйнуецца, калi людзi перастаюць жыць толькi ў цяперашнiм, калi ў iх з’яўляецца свядомы iнтарэс i да свайго мiнулага, i да сваёй будучынi. Гiсторыя пачынаецца з трансляцыi традыцыi. А традыцыя азначае перанос звычак i ўрокаў мiнулага ў будучыню. Дакументы мiнулага зберагаюць дзеля будучых пакаленняў. “Гiстарычнае мысленне”, – пiша галандскi вучоны Гейзiнга, – “заўсёды тэлеалагiчнае”[29]. Сэр Чарльз Сноў напiсаў нядаўна пра Разэрфорда (Rutherford), што той “як усе вучоныя … заўсёды, амаль не думаючы, што гэта значыць, насiў будучыню ў сваiх касцях”[30]. Па-мойму, добрыя гiсторыкi, незалежна ад таго, думаюць яны пра гэта цi не, носяць будучыню ў сваiх касцях.

З ангельскай пераклала Iрэна Ганецкая


[1] Cornford, F. M., Thucydides Mythistoricus, passim.
[2] De l’esprit des lois, Уступ і разд. 1.
[3] Memorials of Alfred Marshall, Ed. A. C. Pigou, 1925, 428.
[4] Poincare, H., La Science et l’hypothese, 1902, 202-203.
[5] Russell, В., Mysticism and Logic, 1918, 188.
[6] The Education of Henry Adams, Boston 1928, 224.
[7] “The Poverty of Historicism” упершыню выйшла кнігай у 1957 г., але яна складаецца з артыкулаў, апублікаваных паміж 1944 і 1945 гадамі.
[8] Я пазбягаў слова ”гістарыцызм”, за выняткам аднаго-двух выпадкаў, дзе не патрабавалася дакладнасць, пакуль шырокачытаныя працы прафecapa Попэра па гэтай тэме не пазбавілі тэрмін дакладнага значэння. Упартае настойванне на дэфініцыі паняццяў — педантызм. Кожны павінен ведаць, пра што ён гаворыць, а прафесар Попэр выкарыстоўвае “гістарыцызм” як пастку для любога меркавання пра гісторыю, якое яму не падабаецца, улучна з тымі, якія, здаецца, гучаць, і тымі, якія, думаю, ніводзін сур’ёзны аўтар сёння не падтрымае. Як ён сам прызнае (The Poverty of Historicism, 3), ён прыдумляе ”гістарыцыскія” аргументы, якія не выкарыстоўваліся ніводным вядомым „гістарыцыстам”. У ягоных працах гістарыцызм ахапляе і дактрыны, што ператвараюць гісторыю ў навуку, і дактрыны, якія рашуча розняць іх. У „Open Society” Гегель, які пазбягаў прароцтваў, называецца вярхоўным жрацом гістарыцызму; ва ўводзінах да „The Poverty of Historicism” гістарыцызм паказваецца як „падыход да грамадскіх навук, які лічыць гістарычнае прадказанне сваей галоунай мэтай”. Да гэтага часу „гістарыцызм” звычайна прымалі за ангельскую версію нямецкага „гістарызму”, цяпер прафесар Попэр раздзяляе ”гістарыцызм” і ”гістарызм”, уносячы, такім чынам, яшчэ больш блытаніцы ва ўжо і так заблытанае паняцце. У кнізе M.C.d’Arcy The Scene of History: Secular and Sacred (1959), 11 слова ”гістарыцызм” выкарыстоўваецца як ”ідентьгчнае філасофіі гісторыім”.
[9] Атака на Платона як першага фашыста пачалася, аднак, з серыі радыёперадачаў супрацоўнікаў Оксфардскага Універсітэту, R.H.Crossman, Plato Today (1937).
[10] Kingsley, С, The Limits of Exact Science as to Applied to History, 1860, 22.
[11] ”Дэтэрмінізм… азначае… што, факты ёсць такімі, якімі яны ёсць. Што ні адбываецца, адбываецца прадвызначана, і не можа быць інакш. Дапускаць, што нешта магло б адбыцца, азначае толькі, што яно б адбылося, калі б факты былі іншыя” (Alexander, S.W., Essays Presented to Ernst Cassirer, 1936, 18).
[12] Popper, K.R., The Open Society (2-е выданне, 1952), II, 197.
[13] ”Закон прычыннасці не ёсць нашым абавязкам перад светам”, але ”ёсць для нас пэўна самым зручным метадам адаптацыі да свету” (Rueff, J., From the Phisical to the Social Sciences, Baltimore 1929, 52). Сам прафесар Попэр (Logic of Scientific Enquiry, 248) называе веру ў прычыннасць ”метафізічнай гіпастатызацыяй добрасцверджанага метадалагічнага правіла”.
[14] Decline and Fall of the Roman Empire, LXIV.
[15] Churchill, W., The Word Crisis: The Aftermath, 1929, 386.
[16] Trotsky, L., My Life (engl. trans. 1930), 425.
[17] Аргумент К’юры на гэты конт гл.: The idea of Progress, 1920, 304-305.
[18] Decline and Fall of the Roman Empire, XXXVIII. Цікава адзначыць, што грзкі, пасля таго, як былі заваяваныя рымлянамі, таксама захапіліся гульнямі у гістарычныя ”магло б быць” — улюбёнае суцяшэнне пераможаных: калі б Аляксандр Вялікі не памёр малады, казалі яны адзін аднаму, ”ён заваявау бы Захад, і Рым быў бы падпарадкаваны грзцкім каралям” (Fritz, К. von, The Theory of the Mixed Constitution in Antiquity, New York 1954, 395).
[19] Абодва артыкулы перадрукаваныя у кн.: Bury, J. B., Selected Essays (1930); каментары Колінгвуда адносна поглядаў Б’юры гл.: The Idea of History, 148-50.
[20] Гэты ўрывак гл. вышэй. Цытаванне Тойнбі выказвання Фішэра у ”А Study of History”, V, 313, сведчыць пра поўнае неразуменне: ён расцэньвае яго як прадукт ”сучаснай заходняй веры ва ўсемагутнасць выпадку”, якая „спараджае” неўмяшанне. Тэарэтыкі неўмяшання вераць не ў выпадах, а ў нябачную руку, якая ажьщцяўляе дабрадзейны лад шматстайных чалавечых паводзінаў; а заўвага Фішэра была прадуктам не неўмяшальніцкага лібералізму, а яго краху ў 1920-х і 1930-х гадах.
[21] Адпаведныя ўрыўкі цытуе Старк ва ўводзінах да кнігі Meinecke, F., Machiavellism, XXXV-XXXVI.
[22] Marx К., Engels, F, Works, XXVI, 108.
[23] Талстой у „Вайне і міры”, зпілог І, ставіць знак роўнасці паміж „выпадковасцю” і „геніяльнасцю” як тэрмінамі, што выяўляюць няздольнасць чалавека зразумець першасныя прычыны.
[24] Trotsky, L., My Life, 1930, 422.
[25] Гэтую пазіцыю заняў Талстой: ”Мы вымушаныя зноў скаціцца да фаталізму як тлумачэння ірацыянальных падзей, гэта значыць падзей, рацыянальнасць якіх мы не разумеем” („Вайна і мір”, кн. IX, разд І).
[26] Paul, L., The annihilation of Man, 1944, 77.
[27] Прафесар Попэр у нейкі момант сутыкаецца з гэтай праблемай, але ніяк не бачыць яе. Прыняўшы «множнасць інтэрпрэтацый, якія па сутнасці на тым самым ўзроуні і дапушчальнасці, і ўмоунасці» (і што яны дакладна тое і азначаюць), ен дадае ў дужках, што „некаторыя з іх можна адрозніць па эфектыўнасці — аднаму з момантаў некаторай значнасці” (The Poverty of Historicism, 151). Гэта не адзін з момантаў некаторай значнасці: гэта той момант, які даказвае, што „гістарыцызм” (у пэўных значэннях гэтага слова) усё ж не такі ўбогі.
[28] Kausalitäten und Werte in der Geschichte, 1928, перакл. у: F.Stern (Ed.), Varieties of History, 1957, 268, 273.
[29] Huizinga, J., перакл. у: Varieties of History, 293.
[30] The Baldwin Age, Ed. John Raymond, 1960, 246.

Наверх

Георг Iгерс. Марксiсцкая гiстарыяграфiя ад гiстарычнага матырялiзму да крытычнай антрапалогii*

Снежня 17, 1996 |


* Iggers, Georg G., Die marxistische Geschichtswissenschaft vom Historischen Materialismus zur kritischen Anthropologie, in; Ders., Geschichtswissenschaft im XX. Jahrhundert. Ein kritischer Überblick im internationalen Zusammenhang, Göttingen 1993, 63-73.

З крахам сiстэмы рэальнага сацыялiзму, якая лiчылася ўвасабленнем марксiсцкiх цi марксiсцка-ленiнскiх iдэй, само па сабе паўстала пытанне, цi не страцiў марксiзм сваю актуальнасць i як навуковы метад, а не толькi як грамадская сiстэма.

Нельга недаацэньваць унесенае марксiзмам у сучасную гiстарычную навуку. Без Маркса не ўяўляюцца нi сацыяльная гiстарыяграфiя, нi Вэбэр цi асноўныя формы культурнай гiсторыi. Iснуе фундаментальнае падабенства памiж навуковымi канцэптамi сацыяльнай гiстарыяграфii i асноўнай традыцыяй марксiсцкага гiсторыяпiсання. Яны прадугледжваюць тры агульныя рэчы. Першае – дапушчэнне таго, што ёсць логiка даследавання, абавязковая для ўсiх навук. У гэтым сэнсе грамадскiя i прыродазнаўчыя навукi ўтвараюць адзiнства. I тут, i там навуковасць раўназначная аналiтычнаму падыходу, нацэленаму на тлумачэнне свету з’яў. Гэта таксама пункт гледжання лагiчнага пазiтывiзму, ад якога сацыяльная гiстарыяграфiя i марксiзм розняцца тым, што сацыяльны свет разумеецца iмi толькi як гiсторыя. Такi ж погляд i ў класiчнага гiстарызму ад Ранке да Майнэке. Адно што сацыяльная гiстарыяграфiя адхiляе падзел, праведзены гiстарызмам памiж, з аднаго боку, тлумачальнымi, аналiтычнымi метадамi i мэтамi пазнання прыродазнаўчых навук, а з другога, разумеючым, герменеўтычным метадам i пазнавальнымi мэтамi гiстарычнай навукi. Яна вымагае навукi, якая злучае герменеўтычны падыход з аналiтычным. Апрача таго, марксiзм i сацыяльная гiстарыяграфiя звязаны iдэяй унутранай кагерэнтнасцi грамадства i гiсторыi. Для абодвух яе задае паняцце грамадскай фармацыi i паступальнага развiцця, як гэта фармулюецца ў марксiсцкiм вучэннi пра грамадска-эканамiчныя фармацыi, вэбэраўскай канцэпцыi рацыяналiзму цi вэлераўскай мадэрнiзацыi. Трэцяя агульная для сацыяльнай гiстарыяграфii i марксiзму iдэя – гэта адмаўленне безацэначнай, нейтральнай навукi. Лагiчны пазiтывiзм i Маркс пастулявалi яго па-рознаму. Дыфузнае паняцце дыялектыкi ў гэтай сувязi азначае, што рэальнасць не ёсць тым, што спрабавалi паказаць эмпiрычныя навукi, i што яе хутчэй трэба бачыць у цэласнасцi. Гэтая цэласнасць прадугледжвае кагерэнтнасць грамадства i развiцця. Кожная эмпiрычная з’ява павiнна спасцiгацца ў рамках татальнасцi. З гэтым звязаная i нарматыўная перспектыва, без якой не зразумець нi сацыяльную гiстарыяграфiю, нi марксiзмa, – iдэя разумна арганiзаванага грамадства, пазбаўленага антаганiзму i падпарадкавання. Кожнаму, хто пачытае першую частку Марксавага “Капiталу”, завершаную раздзелам пра фетышызацыю тавараў, стане ясна, што тут выкрываюцца эканамiчныя, а разам i чалавечыя супярэчнасцi капiталiзму, пра што гаворыцца i ў прадмове да “Крытыкi палiтычнай эканомii”. Падобным чынам сацыяльная гiстарыяграфiя ў 1970-80-х, а марксiзм i пазней мусiлi займацца макраграмадскiмi i мiкрагiстарычнымi ўмовамi.

Марксiзму як навуковай тэорыi ад самага пачатку была ўласцiвая супярэчнасць памiж прэтэнзiяй гiстарычнага i дыялектычнага матэрыялiзму на строгую навуку, кшталту прыродазнаўчых, i яго грамадскай перспектывай, адхiляўшай гэтае iмкненне да аб’ектыўнасцi як форму пазiтывiзму. Слабасцю марксiзму стала тое, што ён надта доўга арыентаваўся на пазiтывiстычную мадэль навукi. Матэрыялiзм, як ён прадстаўлены Фрыдрыхам Энгельсам у “Анты-Дзюрынгу” i “Дыялектыцы прыроды”, ёсць такiм светаглядам, якi, хоць спасылаецца на дыялектыку, тлумачыць свет часткова ў механiстычных, часткова ў дарвiнiсцкiх паняццях. Маркс даў гэтаму падставу, калi ў бясконца цытаванай прадмове да “Крытыкi палiтычнай эканомii” (1859) паказаў хаду сусветнай гiсторыi як працэс, дэтэрмiнаваны законамi i ў пэўнай меры механiчна абумоўлены эканамiчным базiсам[1]. Калi з аднаго боку, дзякуючы праблемнаму i мiждысцыплiнарнаму трактаванню грамадства, Маркс зрабiў магчымым навуковы падыход да гiсторыi, дык з другога ён абмежаваўся сваёй гiстарычна-фiласофскай схемай, якая ў вялiкай ступенi прадвызначала i вынiкi эмпiрычнага даследавання.

З бальшавiцкай рэвалюцыяй i ўсталяваннем рэальнага сацыялiзму такое разуменне гiсторыi стала асновай афiцыйнай iдэялогii, марксiзму-ленiнiзму. Ён адрознiваўся ад Марксавага марксiзму ўжо iнстытуцыйным базiсам, атрыманым ад дыктатарскага рэжыму. Пануючае становiшча партыяў абумовiла далейшую дагматызацыю Марксавай фiласофii. Тэарэтыкi гаварылi пра “адзiнства лагiчнага i гiстарычнага” i пастулявалi, што “гiсторыя як натуральнагiстарычны, адзiны працэс развiваецца паводле заканамернасцi”[2], “якая ў сучасную эпоху тоесная перакананню ў непазбежнай перамозе сацыялiзму i камунiзму”[3]. Цэнтральная роля партыi вяла да далейшай iнструменталiзацыi гiстарычнай навукi як “iдэалагiчнай зброi…класавай барацьбы”[4].

Вялiкiм хiбам уласна Марксавага гiсторыяпiсання, абцяжарыўшым i гiстарыяграфiю краiн рэальнага сацыялiзму, было тое, што яму не ўдалося пераадолець схематызм узаемасувязi памiж тэорыяй i выкладам гiсторыi. Гэта вiдаць па “18 брумэра”. Класавыя паняццi пазбаўлены дакладнай эмпiрычнай асновы; сувязь палiтыкi i грамадства гiпастазуецца. Што застаецца, дык гэта гiсторыя зверху, якая канцэнтруецца на дзеяннях i рашэннях кiруючых асобаў. Яна адрознiваецца ад так званай буржуазнай гiстарыяграфii сваёй палiтычнай, палемiчнай устаноўкай i ацэначнасцю. Гэты першаўзор марксiсцка-ленiнскага ўспрымання гiсторыi iстотна затрымаў сацыяльную гiстарыяграфiю, якая магла б з марксiсцкай пастаноўкi пытанняў даследаваць грамадскiя ўзаемасувязi, або займацца жыццём шырэйшых сацыяльных слаёў. Для гiсторыi рабочых такi ўзор часцей азначаў гiсторыю руху, кiраванага партыяй. Згадайма тут гратэскавы прыклад, -васьмiтомную “Гiсторыю нямецкага рабочага руху” (1968), якая спрэс спасылаецца на працы Маркса, Энгельса, Ленiна, а таксама на “Рашэннi Партыi рабочага класу, прамовы i творы вядучых дзеячоў нямецкага рабочага руху”[5].

З крахам рэальнага сацыялiзму такi спосаб разумення i пiсання гiсторыi мусiў цалкам страцiць сваю актуальнасць. Яшчэ да таго, з пачаткам заняпаду сiстэмы рэальнага сацыялiзму ў 70-х гадах (а ў Польшчы i раней), у даследаваннях, якiя непасрэдна не тычылiся палiтычных пытанняў, гiсторыкi сацыялiстычных краiн шукалi выхаду да мiжнароднай гiстарычнай навукi, пры гэтым неабавязкова адмаўляючыся ад марксiсцкiх установак. Часам яны нават развiвалi iх далей[6]. Я маю на ўвазе найперш спробу Вiтальда Кулi ў ягонай “Эканамiчнай тэорыi феадалiзму”[7] распрацаваць логiку дзеянняў сiстэмы, каб забяспечыць феадалiзм тым, чым Маркс забяспечыў капiталiзм. Можна згадаць i спробу Гартмута Цвара ў кнiзе пра станаўленне ляйпцыгскага пралетарыяту як класу знайсцi сувязь памiж макрапытаннямi i ўчынкамi чалавека.

Марксава iдэйная спадчына па-ранейшаму грае важную ролю сярод гiсторыкаў у заходнiх краiнах, асаблiва ў Iталii, Лацiнскай Амерыцы, Францыi i Японii, а нават i ў Вялiкабрытанii[8]. Але i там марксiзм перажывае глыбокi заняпад. Выглядае, што яго крызiс быў парадаксальным чынам звязаны з ростам папулярнасцi марксiзму на Захадзе. Што марксiзм зрабiла цiкавым на Захадзе, дык гэта ягонае крытычнае стаўленне да ўмоў сучаснага капiталiстычнага iндустрыяльнага грамадства i палiтычная заангажаванасць у сацыяльныя праблемы (змаганне з убоствам). З iншага боку, акурат гэтыя ўмовы ў постiндустрыяльны перыяд паставiлi пад пытанне асновы таго светагляду, якi Маркс i марксiсты падзялялi з iмi ж адвярганым буржуазным светам. Да яго належыць вера ў неабмежаваны навукова-тэхнiчны прагрэс i iмкненне на ўвесь свет пашырыць еўрапейскую цывiлiзацыю. Адначасова для крытычных мысляроў постiндустрыяльнага перыяду Марксава канцэнтрацыя на макрасiстэмах, такiх як вытворчыя сiлы, класы i дзяржава, падалася занадта рэстрыктыўная ў дачыненнi да пазаэканамiчных i пазадзяржаўных формаў улады i панавання ў штодзённым жыццi, уключна з мiжпалавымi дачыненнямi.

На Захадзе ўжо хутка пасля I сусветнай вайны марксiсцкiя мысляры пачалi ўсведамляць абмежаванасць гiстарычнага матэрыялiзму, iнтэрпрэтаванага марксiсцкiмi артадоксамi па познiх творах Фрыдрыха Энгельса, а пасля марксiзмам-ленiнiзмам. У 1920-х гадах Антонiо Грамшы, Георг Лукач i Карл Корш перанеслi асноўны цяжар крытыкi капiталiзму з эканомiкi на культуру. Для Лукача “Капiтал” Маркса з’яўляўся крытыкай эканамiчнага мыслення капiталiзму i ягонай рацыянальнасцi, у якiм былi “матэрыялiзаваныя” ўсе людскiя дачыненнi[9]. Такая культурная iнтэрпрэтацыя Марксавай крытыкi сучаснага капiталiстычнага грамадства пацвердзiлася публiкацыяй парыжскага рукапiсу ў 1932 г., у якiм Маркс 1844 года ў цэнтр сваёй крытыкi ставiў паняцце адчужэння[10]. Гэтая крытыка ўтварае стрыжань iнтэрпрэтацыi Маркса Франкфурцкай школай. Яе прадстаўнiкi працуюць з такой канцэпцыяй навукi, якая цалкам замяняе пануючы ў артадаксальным марксiзме i марксiзме-ленiнiзме пазiтывiсцкi аб’ектывiзм паняццем разумення, сыходзячага з пастулату, што чалавечыя супольнасцi ўвасабляюць сiстэмы каштоўнасцяў, сэнс якiх мусiць быць зразуметы.

У марксiсцкай гiстарыяграфii заходнiх краiн пасля II сусветнай вайны ўтварылiся дзве асноўныя плынi, структуралiстычная i культуралiстычная, якiя часта пераходзiлi адна ў другую. Структуралiстычны накiрунак яшчэ мацней трымаўся Марксавага вучэння пра базiс-надбудову i грамадска-эканамiчныя фармацыi. Цэнтральнымi праблемамi, якiмi цiкавiлiся такiя гiсторыкi, як Добс, Свiзi, Бойс, Брэнэр i Валерштайн, былi пераход ад феадалiзму як грамадскай фармацыi да капiталiзму[11]. Хоць звычайна тэорыя грамадска-эканамiчных фармацыяў вядзе да дагматычнай аднабаковасцi, у 1950-60-х гадах яна выклiкала жывую i плённую дыскусiю з немарксiсцкiмi эканамiчнымi i сацыяльнымi гiсторыкамi, прысвечаную генэзiсу сучаснай гаспадарчай сiстэмы i сучаснаму даследаванню грамадства[12]. Дыскусiя доўжылася доўга. А канцэпцыя капiталiзму як паўсталай у Новым часе сусветнай сiстэмы забяспечыла паняцiйным iнструментарыем разгляд праблемы залежнасцi i неразвiтасцi Трэцяга свету ,спарадзiла, напрыклад, лацiнаамерыканскую Dependencia-тэорыю[13].

Калi для структуралiстаў, арыентаваных цяпер на Альтгусэра[14], аб’ектыўныя сацыяльныя ўмовы развiцця класавай свядомасцi выключаюцца, дык у вельмi многiх ангельскамоўных i iтальянскiх марксiстаў -Томпсана, Руде, Гобсбаўма, Гiнцбурга, Левi, Понi – свядомасцi надаецца вызначальная роля. Гэтым яны адрознiваюцца не толькi ад марксiстаў-стуктуралiстаў i галоўных плыняў эмпiрычнай сацыяльнай навукi ЗША, але i ад гiсторыi ментальнасцяў “Аналаў” i гiстарычнай антрапалогii Левi Строса цi Клiфарда Гiртца[15]. Асноўнай тэмай iх доследаў застаецца класавая барацьба цi, лепей сказаць, праблема панавання. Марксiсцкае тут падкрэслiванне сувязi памiж свядомасцю i спосабам вытворчасцi, а таксама канфлiкту памiж тымi, хто пануе, i тымi, хто падуладны. Новае – вылучэнне свядомасцi i культуры як вызначальных фактараў сацыяльнай дзейнасцi. Вырашае тое, як людзi ўспрымаюць сваё становiшча. Насуперак сiстэматычным сацыяльным навукам, спецыфiчна гiстарычнае тут падаецца як сэнсавая звязанасць. У адрозненне ад гiстарычнай антрапалогii i гiсторыi ментальнасцяў, якiя не разглядаюць палiтычныя ўзаемасувязi i пастулююць калектыўныя ўзоры дзеянняў, культурнаарыентаваныя марксiсты сыходзяць з канфлiктнага характару ўсiх грамадстваў. Гэта канфлiкт прыроджаны, хоць ён i не заўсёды набывае форму адкрытай спрэчкi, а можа праяўляцца ў супрацiве, прыхаваным штодзённым жыццём. Калi Маркс падкрэслiваў пасiўнасць дапралетарскiх сацыяльных нiзоў, параўноўваючы французскiх сялян з “мяшком бульбы”[16], дык культурнаарыентаваны марксiзм адзначае актыўнасць[17] i штодзённы супрацiў гэтых слаёў.

Важны iмпульс развiццю такой гiстарыяграфii даў Эдвард П. Томпсан сваёй кнiгай “Стварэнне ангельскага рабочага класу” (1963)[18] ды пазнейшымi тэарэтычнымi спрэчкамi з марксiсцкай артадоксiяй i асаблiва з марксiсцкiм структуралiзмам Люiса Альцюсэра. Томпсан выразна адрознiвае “марксiзм як закрытую сiстэму ад закладзенай Марксам традыцыi адкрытага даследавання i крытыкi. Першае знаходзiцца ў традыцыi тэалогii. Другое ёсць традыцыяй актыўнага розуму, якi вызваляецца ад сапраўды схаластычнага ўяўлення, быццам праблемы нашага часу (i вопыт нашага стагоддзя) можна зразумець праз дэталёвы аналiз тэкста, апублiкаванага сто дваццаць гадоў таму”[19]. Марксава ўяўленне, што грамадскае быццё вызначае грамадскую свядомасць, “праблематычнае”, калi мы не прызнаем, што “мужчыны i жанчыны (i не адны фiлосафы) надзелены розумам i разважаюць пра тое, што адбываецца з iмi i са светам”[20]. Томпсан адхiляе вучэнне пра базiс i надбудову, паводле якога рабочы клас ёсць вынiкам новых вытворчых сiлаў[21]. Ён глядзiць на клас “не як на ‘структуру’, або ‘катэгорыю’, а як на тое, што адбываецца непасрэдна мiж людзьмi, у iх узаемадачыненнях”[22]. Але гэта зусiм не чысты культуралiзм. “Класавы вопыт iстотна вызначаецца тымi вытворчымi дачыненнямi, у якiх нараджаюцца, або ў якiх апынаюцца супраць волi”. А класавая самасвядомасць – гэта “спосаб i метад, якiм гэты вопыт iнтэрпрэтуюць i транслююць: яна ўвасобленая ў традыцыi, сiстэмы каштоўнасцяў, iдэi i iнстытуцыйныя формы”[23]. Фармаванне рабочага класу, а тут гаворыцца не пра якi-небудзь прататыпны, а пра канкрэтны ангельскi рабочы клас, “ёсць развiццём адначасова i ў палiтычна-культурнай, i ў гаспадарчай гiсторыi. Ён не быў аўтаматычным прадуктам фабрычнай сiстэмы. I гэтаксама не варта ўяўляць нейкую знешнюю сiлу, ‘iндустрыяльную рэвалюцыю’, якая ўздзейнiчала на няпэўны, недыферэнцаваны людскi матэрыял i ўрэшце вытварыла ‘новую расу жывых iстотаў’. Перамены ў вытворчых дачыненнях i ўмовах працы iндустрыяльная рэвалюцыя прынесла не якому-небудзь сырому матэрыялу, а вольнанароджанаму ангельцу”, якi ўносiў у гэты працэс даўно iснуючыя светагляд, нормы паводзiнаў i каштоўнасцi. Таму Томпсан падкрэслiваў, што рабочым належала ў гэтым пераўтварэннi актыўная роля. “Рабочы клас быў не толькi створаны, ён з’яўляўся i сваiм уласным творцам”[24].

Аб’ектыўная роля вытворчых дачыненняў зусiм не адмаўляецца, яны толькi ўводзяцца ў рамкi канкрэтнай культуры, якую нельга зразумець без жыццёвага вопыту рэальных мужчын i жанчын. Адкрываючы дарогу для вызначальнай ролi суб’ектыўнасцi, гэтая канцэпцыя можа пярэчыць навуковай традыцыi марксiсцкага i сацыяльнанавуковага паходжання, для якой грамадскiя i эканамiчныя структуры галоўныя. Гiсторыя разглядаецца толькi як ключ да разумення грамадскiх дачыненняў. “Пад класам я разумею гiстарычны феномен”, – пiша Томпсан25. Мiнулае ён спасцiгае iнакш, чым у марксiсцкай традыцыi або сацыяльнай гiстарыяграфii. Але два важнейшыя кампаненты марксiсцкай навуковай традыцыi, нягледзячы на Томпсанава падкрэслiванне культурных элементаў, застаюцца: дапушчэнне, што вытворчыя i маёмасныя дачыненнi з’яўляюцца сыходным пунктам сацыяльнага аналiзу, i звязанае з гэтым перакананне, што гэтымi дачыненнямi абумоўлiваецца сацыяльная няроўнасць i канфлiкты. Як у класiчным марксiзме, пераход ад даiндустрыяльнага да iндустрыяльнага грамадства вызначальны для разумення сучаснага (modernen) свету. Томпсан прасочвае гэты пераход у сваiм аглядзе са змены паняццяў часу ў працэсе iндустрыялiзацыi, – ад канкрэтнага, прыроднага часу да абстрактнага, цалкам вымяральнага, якi кiруе жыццём[26]. Для Томпсана размова вядзецца не пра якi-небудзь нейтральны працэс, як гэта паўтаралася ў 1960-х у тэорыях мадэрнiзацыi, не пра развiццё да большай рацыянальнасцi i эфектыўнасцi чалавечай дзейнасцi, але пра капiталiстычны iндустрыялiзм, у якiм рацыянальнасць як iнструмент эканамiчнага, сацыяльнага i культурнага авалодвання служыць iдэальнатыповай мэце максiмалiзацыi прыбытку.

Вось жа сваёй ацэнкай працэсу iндустрыялiзацыi Томпсан адрознiваецца ад класiчнай марксiсцкай канцэпцыi гiсторыi. Ён адхiляе думку, што мадэрнiзацыя азначае прагрэс чалавецтва на шляху да больш развiтага грамадства, здымаючага супярэчнасцi i канфлiкты ўсiх ранейшых супольнасцяў. Колькаснае паляпшэнне жыццёвых умоў, дасягнутае ў некаторых сферах дзякуючы iндустрыяльнай рэвалюцыi, не кампенсуе вялiкiя страты ў якасцi жыцця, выклiканыя мадэрнiзацыяй. Гэта азначае вяртанне да гiстарызму, якi паслядоўней чым Ранке i Дройзен (тыя задавальнялiся поглядам на свой час як на найвышэйшае развiццё гiсторыi) працiвiцца iдэi аб мiнулым як прыступцы да будучага. Томпсан глядзiць на жыццё кожнага iндывiду як на гiстарычна вартае i пратэстуе супраць падыходу, якi “iнтэрпрэтуе гiсторыю паводле пазнейшых iнтарэсаў i не так, як яна адбывалася ў сапраўднасцi”. “Замест гэтага, – пiша Томпсан, я спрабую ратаваць бедных панчошнiкаў, лудзiсцкiх суконшчыкаў, ‘утапiстаўскiх’ рамеснiкаў i нават аслепленых прыхiльнiкаў Ёганы Саўткот ад жахлiвай высокамернасцi будучых пакаленняў”, хоць “iх варожасць да новага iндустрыялiзму напэўна кiравалася назад”[27]. Нягледзячы на адыход ад канцэпцыi адзiнага гiстарычнага працэсу, Томпсан i пазнейшыя культурнаарыентаваныя гiсторыкi-марксiсты трымалiся двух шырокаўжываных паняццяў: паняцця класу i народнай культуры. Пад народнай культурай Томпсан разумее культуру плебейскую, – гэта канцэпт, якi запазычаны iм з этналагiчнага дыскурсу, але ў яго набыў марксiсцкае значэнне. Гаворачы, што “клас гэта дачыненнi, а не рэч”[28], Томпсан рашуча адвяргае артадаксальна-марксiсцкi погляд, якi выводзiць клас з аб’ектыўных вытворчых дачыненняў, i бачыць сутнасць класу ў грамадскай самасвядомасцi, як яна гiстарычна паўстала, а значыць i ў культурным аспекце. Але ён яшчэ так моцна звязаны з марксiсцкай артадоксiяй, што цвёрда перакананы, быццам ёсць адзiны ангельскi рабочы клас, а не розныя рабочыя класы з рознымi культурнымi традыцыямi[29]. Маўляў, самасвядомасць ангельскiх рабочых фармавалася ў сутыкненнi з новай iндустрыяй. Хлебныя хваляваннi ХVIII ст. трэба разумець не як пераважна наступствы эканамiчных недахопаў, а як праяву народнай культуры, якая абараняе iдэю “маральнай эканомii”, пастаўленую пад пытанне сучаснай рынкавай гаспадаркай[30].

Паняцце плебейскай культуры, якая супрацiўляецца iснуючым умовам i практыцы панавання, зноў сыходзiць да iнспiраванага марксiстамi адрознення памiж да- i раннеiндустрыяльным грамадствам. Яно бярэ пачатак ужо ў Фрыдрыха Энгельса. У працы “Становiшча рабочага класу ў Манчэсцеры” ён яшчэ ў 1844 г. прывёў прыклад супрацiву не толькi як непасрэднай палiтычнай апазiцыi, але выступу супраць пануючых сiлаў i пануючай культуры ў самых розных формах i на ўсiх узроўнях жыцця. Самым тыповым для марксiсцкай гiстарыяграфii было Марксава “18 брумэра Луi Банапарта”, у якiм класавая барацьба апiсваецца зверху, з палiтычнай сцэны, з яе дзяржаўнымi мужамi i палiтыкамi. Усё ж у “Сацыяльных бунтах” Гобсбаўмса, у працах Георга Рудэ[31], у “Вiгi i паляўнiчыя” Томпсана, а потым i ў многiх iтальянскiх публiкацыях гаворыцца пра супрацiўленне сялянскага або рамеснага люду як рэакцыю на цiск капiталiстычных формаў гаспадаркi, пра супрацiў, якi выяўляўся не столькi ў адкрытых палiтычных дзеяннях, колькi ў прыхаваных формах “сялянскiх трукаў” ды ў своеасаблiвым стаўленнi да працы i поспехаў[32]. У кнiзе “Сыр i чарвякi. Свет млынара, 1600 г.” Карла Гiнцбурга такая праз усё пранiкаючая плебейска-сялянская культура абрынулася на светагляд аднаго незвычайнага чалавека. Народ паўстае нечым цэльным, з агульнай культурай, якую ён адмяжоўвае ад слаёў, надзеленых сацыяльнай i культурнай уладай. Тут важная думка, што “людзi сваю ўласную гiсторыю [робяць]“[33], што яны не пасiўныя аб’екты матэрыяльных сiлаў, але суствараюць сябе самi. Гэта ў значэннi ангельскай назвы кнiгi Э.Томпсана “The Making of the English Working Class” i працы Э. Жэновi “Roll Jordan, Roll. The World the Slaves Made”, у якой разглядаюцца дачыненнi памiж рабамi i рабаўладальнiкамi на амерыканскiм Поўднi.

Усё гэта падводзiць да пытання пра навуковую канцэпцыю культурнаарыентаванага марксiзму. Томпсан хоча стаць на грунт гiстарычнага матэрыялiзму, прызнаючы ролю вытворчых дачыненняў аб’ектыўным фактарам, але ў той жа час ён падкрэслiвае, што апошнiя iснуюць толькi ў пэўных рамках, якiя афармляюцца ў працэсе ўзаемадзеяння культуры i самасвядомасцi[34]. Ён прызнае немалаважную ролю эмпiрычных даследаванняў, але адхiляе такi “эмпiрызм”, якi iмi абмяжоўваецца. У рэшце рэшт рэчаiснасць грамадства можа быць зразуметай толькi праз вопыт яго людзей, але гэты вопыт не паддаецца эмпiрычнаму вывучэнню. Тут Томпсан вяртаецца да герменеўтычнага пункту погляду, прадстаўленага яшчэ ў класiчным гiстарызме, толькi што для яго важныя зусiм iншыя тэмы. Для “Стварэння ангельскага рабочага класу” iстотную ролю мелi iдэi, у прыватнасцi меркаваннi Пэйна, Кобэта, Оўэна, “London Corresponding Society”, а таксама палiтычныя традыцыi ангельскага радыкалiзму. У гэтым сэнсе праца Томпсана з’яўляецца гiсторыяй не столькi вопыту, колькi iдэяў. Гiсторыя вопыту патрабуе больш iнфарматыўных крынiцаў, сабраных Томпсанам для сваiх пазнейшых працаў. Для змены паняцця часу, або, дакладней, для змены вопыту часу, ён скарыстаў iншыя, перадусiм лiтаратурныя крынiцы[35]. З пераходам ад гiсторыi палiтычных iдэяў, якой урэшце i ёсць “Стварэнне ангельскага рабочага класу”, да разгляду плебейскай культуры адбываецца пераход да гiстарычнай антрапалогii, якая вымагае iншага, герменеўтычнага падыходу.

З нямецкай пераклаў Генадзь Сагановiч


[1] Marx, Karl, Zur Kritik der Polilischen Ökonomie, Vorwort // Ders. und Engels, P., Werke, Bd.13, Berlin (Ost) 1961, 8.
[2] Bollhagen, Peter, Einführung in das Studium der Geschichte, Berlin (Ost) 1966, 44-46.
[3] Lozek, Gerhard u.a., (Hg.), Unbewaltige Vergangenheit. Kritik der bürgerlichen Geschichtsschreibung in der DDR, Berlin (Ost) 1977, 9.
[4] Scheel, Heinrich, u.a., Forschungen zur deutschen Geschichte 1789-1848 // Historische Forschungen in der DDR 1960-1970, Sonderband der Zeitschrift für Geschichtswissenschaften, Bd. 18, 1970, 381.
[5] Institut für Marxismus-Leninismus beim Zentralkommitee der SED (Hg.), Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung, Bd. 1, Vorvort, 8.
[6] Пар.: Iggers, G., Ein anderer historischer Blick. Beispile ostdeutscher Sozialgeschichte, Frankfurt/M 1991.
[7] Kula, Witold, Theory of the Feudal System. Toward a Model of the Polish Economy 1500-1800, New York 1986.
[8] Гл.: Кауе, Harvey J., British Marxist Historians, Cambridge 1984.
[9] Lukacs, Georg, Geschichte und Klassenbewusstsein// Ders., Werke, Bd.2, Darmstadt 1977.
[10] Marx, Karl, Ökonomisch-philosophische Manusloripte aus dem Jahre 1844 // Marx, K., Engels, P., Werke, Erganzungsband 1, Berlin (Ost) 1968.
[11] Пра ангельска-амерыканскія дэбаты гл.: Кауе, Н.Y., British Marxist Historians, а таксама: Wallcrstein, Immanuel, Das moderne Weltsystem. Kapitalistische Landwirtschal’t unci die Entslehung tier europäischen Weltwirtschaft іш XVI. Jahrhundert, Frankfurt/M 1986.
[12] У Францыі ca школай Брадэля, у Англіі ў дискусіях вакол крызісу XVII ст. Гл.: Richardson, R.G., The Debate on the English Revolution, London 1977.
[13] Датычна літаратуры па гэтых тэорыях гл.: Mutter, Berndt, Grenzen der weltgeschichtlichen Perspektive in der deutschen Geschichtsschreibung vom Zeitalter der Aufklärung bis zur Epoche des Imperialismus; Das Beispiel Lateinamerika // Furnrohr, Walter (Hg.), Geschichtsbewusstsein unci Universalgeschichte, Braunschweig 1992, 45-72.
[14]H Althusser, Louis, Gesammelte Schriften, Hamburg 1987.
[15] Крытыку Карла Гінцбурга гісторыі ментальнасцяў гл. ва ўводзінах да яго кнігі: Der Käse und die Würmer. Die Welt eines Müllers um 1600, Berlin 1982, 7-21.
[16] Marx, Karl, Der achtzehnte Brumaire // Ders. und Engels, F., Werke, Bd.8, Berlin (Ost) 1960, 198.
[17] У антельска-марксісцкай літаратуры датычна гэтага актыўнага ўдзелу выкарыстоўваецца слова “agency”.
[18] Нямецкі варыянт выйшаў у 1987 г. у Франкфурце на Майне. Нямецкая назва „Die Entstehung der englischen Arbeiterklasse” няўдала перадае ангельскі тытул „The Making of the English Working Class”, бо апошні падкрэслівае актыўную ролю самых рабочых у фармаванні рабочага класу.
[19] Thompson, Edward P., Das Elend der Theorie. Zur Produktion geschichtlicher Erfahrung, Frankfurt am Main 1980, 253,256.
[20] Ebd., 47.
[21] Ebd., 182.
[22] Thompson, E. P., Die Entstehung der englichen Arbeiterklasse, Frankfurt am Main 1987, 7.
[23] Ebd., 8.
[24] Ebd., 208.
[25] Ebd., 7.
[26] Thompson, E. P., Time, work-Discipline and Industrial Capitalism // Past and Present, 38, 1967, 56-97.
[27] Thompson, Die Entstehung, 11.
[28] У маім перакладзе гл. тамсама, 9
[29] Ebd., 7.
[30] Тhompson, Е:Р., Moral Economy of the English Crowd in the 18th Century // Past and Present, 50, 1971; 76-136.
[31] Rude, George, Die Volksmassen in der Geschichte. Unruhen, Aufstände und Revolutionen in England und Frankreich 1730-1848, Frankfurt am Main 1979.
[32] Напрыклад: Lüdtke, Alf, Protest — oder: Die Faszination des Spektakulären. Zur Analyse alltäglicher Widersetzlichkeit // Volmann, H., Bergmann, J. (Hg.), Sozialer Protest. Studien zu traditioneller Resistenz und kollektiver Gewalt in Deutschland vom Vormarz zur Reichsgrundung, Opladen 1984, 325-341.
[33] Гл.: Marx, K., Achtzehnte Brumaire, 115.
[34] Пра кантраверсію ˝культуралізму˝ Томпсана гл.: Johnson, Richard, Edward Thompson, Eugene Genovese and Socialist-Humanist History // History Workshop, 6, 1977, 79-100; McClelland, K., Some Comments on Richard Jonsohn “Edward Thompson, Eugene Genovese and Socialist-Humanist History”// History Workshop, 7, 1978, 101-115.
[35] Гл.: Thompson, E., Time.

Наверх

Аўгуст Нічкэ. Праблематыка гістарычнай антрапалёгіі

Жніўня 16, 1995 |


Тлумачэньні да дасьледаваньня гісторыі дзяцінства i юнацтва[1]

Тыя, што сёньня гавораць пра гістарычную антрапалёгію, не заўсёды маюць на ўвазе адно й тое ж.

Некаторыя гісторыкі выкарыстоўваюць слова антрапалёгія ў англа-саксонскім сэнсе. Яны мысьляць пры гэтым навуку, якая раней у Нямеччыне называлася этналёгіяй. Гэтыя гісторыкі зьвяртаюцца да гістарычных крыніцаў з тымі пытаньнямі, якія звычайна ставяць этнолягі. Так яны дасьледуюць штодзённае жыцьцё, структуру сям’і, выхаваньне дзяцей, формы шлюбу, працоўныя навыкі. Паколькі яны вывучаюць грамадзтвы мінулага, іхняя праца мае гістарычны характар; вынікі гэтай працы мусяць дапаўняць апісаньне й аналіз палітычных падзей i эканамічных працэсаў[2].

Іншыя гісторыкі зыходзяць з раней пашыранага ў Нямеччыне сэнсу слова антрапалёгія. Яны разумеюць пад антрапалёгіяй вучэньне пра чалавека. Яны карыстаюцца гістарычнымі крыніцамі з мэтаю выведаць нешта пра своеасаблівасьць чалавека. Так яны зьвяртаюць увагу на фізыялягічныя дадзеныя, што цікавяць мэдыкаў, на мэнталітэт, якім заўсёды займаліся гісторыкі, i на спосаб узаемаўплыву ды ўзаемаўспрыманьня людзей, з чым дагэтуль мелі справу пераважна сацыёлягі. Гісторыкі, якія хочуць нешта выведаць пра асаблівасьці чалавека, зыходзяць з таго, што палітычныя дзеяньні i эканамічныя працэсы могуць толькі тады адпаведна інтэрпрэтавацца, калі перад гэтым высьветлена, якія магчымасьці чалавечай актыўнасьці i які характар рэакцыі трэба наогул браць у разьлік. Вынікі ix працы павінны ня толькі дапаўняць гістарычныя дасьледаваньні палітычных i эканамічных адносінаў, але й ствараць перадумовы, каб такія дасьледаваньні асэнсавана, рацыянальна ўвогуле былі магчымыя[3].

Большасьць гістарычных работ апошняга дзесяцігодзьдзя, прысьвечаных дзяцінству й юнацтву, — калі яны мелі справу з антрапалягічнай праблематыкай, былі інсьпіраваныя этналёгіяй[4]. У ix гісторыкі хацелі ведаць: як зь дзецьмі абыходзіліся? як дзяцей выхоўвалі? Але гэтыя працы апавядаюць нам больш пра дарослых, якія занятыя дзецьмі, чым пра саміх дзяцей. Дарослымі ж гістарычная навука й без таго павінна займацца; атрымліваецца, што вынікі гэтай працы не даюць аніякіх новых аспэктаў для гістарычнай дыдактыкі.

Зусім іншая сытуацыя, калі гісторык дасьледуе дзяцінства й юнацтва, каб лепш пазнаць характэрныя асаблівасьці чалавека. Гэтая праблематыка дае важны стымул для заняткаў, паколькі яна адкрывае дыдактычна новыя магчымасьці: яна сутыкае школьнікаў i студэнтаў зь ix уласным досьведам, зь ix асобай, з сытуацыяй, у якой яны жывуць са сваім грамадзтвам.

Я б хацеў патлумачыць значэньне ў гэтым сэнсе антрапалягічна зразуметай гісторыі дзяцінства на двух прыкладах. Спачатку я сыходжу з псыхалягічна арыентаваных назіраньняў, затым — з арыентаваных на спосаб узьдзеяньня (уплыву).

1. Псыхалягічна арыентаванае дзеяньне

Згодна зь меркаваньнямі псыхолягаў, разьвіцьцём чалавека кіруюць гармоны. Асаблівасьці гэтага разьвіцьця апісваюцца спэцыялістамі наступным чынам. Бэргіюс, які ў сваю чаргу абапіраецца на працы Кро, лічыць пэрыяд з 4 да 7 гадоў жыцьця «фантастычна аналягізуючым рэалізмам». «Развагі — так гэта завецца — іграюць… пэўную ролю тады, калі выкарыстоўваецца магічная практыка, каб прагнаць чужое (небясьпечнае) i прызваць сваё (прыхільнае)». «Сувязяў… па прынцыпу падабенства больш ствараецца, чым разумеецца»[5]. Гэтакую ўласьцівасьць мы, гісторыкі, назіраем толькі ў шматлікіх грамадзтвах, якія называем архаічнымі. Нават сярэднявечча не зусім вольнае ад «рэалізму», што дзеліць сьвет па законах аналёгіі i пры гэтым часта робіцца ахвярай уласнай фантазіі. Так былі скарыстаныя аналёгіі Альбэртуса i Томаса дзеля стварэньня іерархічнай будовы (Stufenordnung) прыроды; Яўхім фон Фіорэ выкарыстоўвае аналёгіі, каб упарадкаваць гістарычны працэс. Затым з гэтых падпарадкаваных адзін аднаму гістарычных дзеяў Аляксандар фон Розе робіць вельмі дакладныя (на ягоную думку) высновы адносна зусім блізкае будучыні[6].

Пасьля гэтай фазы ва ўзросьце ад 7 да 10 гадоў мусіць наступаць другая, што азначаецца як «наіўны рэалізм». Месца «фантастычнага сынтэзу» займае «аналіз». Разьвіваецца «імкненьне да фактаграфічных ведаў, да датаў i лічбавых дадзеных». Пераважаюць «калі-тады-сувязі»; усё яшчэ маюць месца «магічна адчувальныя (anmutende) сэнсавыя сувязі паміж рэчамі». «Набыцьцё вопыту засяроджанае… на вонкавай нагляднасьці»[7]. Гэта падобна на тое, як прыродазнаўства апісваецца Ёганам Кэплерам, а ён жа ня быў зусім нетыповы для свайго часу[8].

Фазу «крытычнага рэалізму» мы можам прапусьціць; яна мае шмат падабенства з часамі Ньютана i эпохай Асьветніцтва. Тое, што будзе сказана пра першую фазу сталасьці, якая пачынаецца прыкладна з 13 гадоў, можна таксама параўноўваць зь вядомым для гісторыкаў грамадзтвам. Для гэтага пэрыяду жыцьця характэрны «стан нез’арыентаванасьці». Назіраецца «зварот да ўсяго асабістага», які вядзе да «самарэфлексіі». Выяўляюцца «раздвоенасьць, рэзкія перапады ў настроі i пераход ад халодных пачуцьцяў да палымянасьці (Entflammstein)»[9]. Такія настроі можна лічыць характэрнымі для часоў «Буры i націску», як гэта паказана ў Вэртэра. У тую ж эпоху ў палітыцы гісторык сустракаецца з новымі формамі эмацыйных рухаў у амэрыканскай i францускай рэвалюцыях, пры зараджэньні нацыянальных дзяржаў, у вызвольных войнах. Вядомы таксама ў тым часе надзвычай разважлівы спосаб дзеяньня ў палітыцы: «халоднасьць пачуцьцяў» (Gefühlskälte).

На падставе гэтых параўнаньняў гісторык можа паставіць два пытаньні. Першае гучыць так: Ці гэтаксама праходзіць індывідуальнае разьвіцьцё ў нашым грамадзтве, як i разьвіцьцё заходнеэўрапейскага грамадзтва? Ці перажываюць юнакі да пэўнай меры тое ж, што эўрапейцы маглі набыць на працягу апошняй тысячы гадоў? Гэтае пытаньне мусіць цікавіць найперш псыхолягаў ды фізыёлягаў. Яны павінны высьвятляць, ці абумоўленыя зьмены, магчымыя ў першыя два дзесяцігодзьдзі жыцьця чалавека, якія мы прыпісваем узьдзеяньню гармонаў, нечым іншым, або ці ўзьдзейнічалі гармоны раней па-іншаму, або ці дзейнічалі раней іншыя гармоны? Вывучэньне гэтых залежнасьцяў дало б нам новыя веды пра асаблівасьць (Eigenart) чалавека. Праўда, яно выходзіць за сфэру гістарычнага досьледу.

Затое другое пытаньне цікавае для гісторыка. Вось як яно гучыць: ці толькі пэўнай ступені разьвіцьця дасягалі дзеці й юнакі ў ранейшых грамадзтвах? Калі б гэта было так, гісторык мусіў бы — i да таго ж вельмі інтэнсіўна — вывучаць узроставую псыхалёгію (Entwicklungspsychologie); гэта азначала б, што мы маглі б выкарыстоўваць дадзеныя ўзроставай псыхалёгіі, пазнаючы разнастайныя i адначасова відавочна абмежаваныя спосабы паводзінаў людзей XII ці XVI ст. Тады псыхолягі разьвіцьця маглі б падказаць нам, якія формы гаспадараньня пашыраліся, які від канстытуцыі структураваўся, якія палітычныя мэты для людзей былі абавязковыя, што адпавядалі толькі ўзроставай ступені нашых васьмігадовых, дванаццацігадовых, або шаснаццацігадовых. Адсюль мы маглі б зрабіць, наколькі гэта магчыма, лепш зразумелымі палітычныя мэты Карла IV, Фрыдрыха Вялікага.

Наўрад ці можна адмаўляць тое, што гэтая праблематыка магла б мець вялікае значэньне для перадачы ведаў. Яна пабуджае школьнікаў i студэнтаў уяўляць ix ранейшыя манэры весьці сябе, каб самім спасьцігаць палітычныя i гаспадарчыя формы паводзінаў у былых грамадзтвах. Відаць — ужо з узроставых прычынаў — гэта было б магчымым ca старэйшых клясаў.

Хоць такі вобраз дзеяньняў мне здаецца даволі цікавы, у мяне ёсьць адносна яго й істотныя сумненьні. Я сумняваюся ў высновах псыхолягаў разьвіцьця, i не лічу, што хаду гісторыі найбольш дакладна можна апісваць вось такім чынам; аднак, ня гледзячы на гэта, мне ўяўляецца неабходным зьвяртаць увагу й на такі прынцып дзеяньняў. /…/ A паколькі тут ня месца разьбірацца з прычынамі майго скепсысу[10], я б хацеў лепш зьвярнуцца да другой мадэлі.

Тым, хто сумняваецца ў «пазнаньнях» узроставай псыхалёгіі i напэўна асьцерагаецца інтэрпрэтаваць працэсы эўрапейскай гісторыі так генэтычна, прапанаваны тут прыклад гістарычна-антрапалягічнага вобразу дзеяньняў дае зусім іншую магчымасьць уводзіць у працэс навучаньня гісторыю дзяцінства й юнацтва.

2. Дзеяньне, арыентаванае на зьмену спосабу ўплыву.

Для большасьці гісторыкаў гісторыя — гэта гісторыя чалавечых дзеяньняў. Гісторыкі могуць тлумачыць гэтыя дзеяньні, зыходзячы зь людзкіх інтарэсаў, з мэнталітэту людзей, а часам i з чалавечых ідэяў[11]. У апошнія дзесяцігодзьдзі ў рамках гістарычнай антрапалёгіі гісторыкі паводзінаў цікавяцца зусім іншай гісторыяй: гісторыяй прынцыпаў узьдзеяньня (уплыву). Такія гісторыкі пытаюцца: якія віды ўзьдзеяньня асабліва зфэктыўныя або асабліва значныя для дадзенага грамадзтва?

Гэтыя гісторыкі зыходзяць ня толькі з чалавека, яго інтарэсаў, мэнталітэту й ідэяў, бо яны бачаць, што эфэктыўнасьць або неэфэктыўнасьць учынкаў вызначаецца часам людзьмі, а часам ix навакольным асяродзьдзем. На аснове гэтых назіраньняў быў распрацаваны асобны мэтад дыфэрэнцыяцыі розных відаў чалавечай актыўнасьці, каб далей вызначаць, які зь ix дамінуе ў канкрэтным грамадзтве, які тып дзейнасьці можна лічыць асабліва эфэктыўным для яго прадстаўнікоў[12]. Пры гэтым улічвалася тое, што ў цяжкую часіну аддаецца перавага тым дзеяньням, якія дазваляюць эфэктыўна прадухіляць небясьпеку.

Так перамясьціліся інтарэсы гісторыкаў. Цяпер ix цікавіў не чалавек, a ўзаемадзеяньні (Interaktionen) людзей, пры чым у асаблівым аспэкце: якія з гэтых узаемадзеяньняў былі найбольш эфэктыўныя ці значныя для прадстаўнікоў канкрэтнага грамадзтва?

У гэтым пляне асабліва цікавыя тыя дзеяньні, у якіх выяўляецца, як дзеці й юнакі паўстаюць супраць сваіх бацькоў i йдуць ім насуперак.

Мы ведаем шмат грамадзтваў, у якіх дзеці й моладзь пераймаюць тыпы адносін дарослых. Яны нас цяпер не цікавяць. У іншых грамадзтвах моладзь трапляе ў напружаныя адносіны з бацькамі тады, калі тыя не спаўняюць ix жаданьняў. Маладыя паводзяць сябе тут так, як гэта рабілі дарослыя ў юнацтве. I на гэтых адносінах мы спыняцца ня будзем.

Мы уважаем збунтаванай моладзьдзю толькі тых дзяцей i юнакоў, што насуперак дарослым абіраюць сабе такі лад жыцьця, які грунтоўна адрозьніваецца ад ладу жыцьця старэйшага пакаленьня. Калі дзеці й юнакі схіляюцца да гэтага, ня шмат зь ix уваходзіць у генэрацыю. Далей бярэм пад увагу толькі такіх — бунтарных — i пытаемся: які тып узьдзеяньня тут можна назіраць? Аднак перш трэба сказаць трохі пра формы бунту моладзі.

Калі не зьвяртаць увагу на пэўныя папярэднія здарэньні пэрыяду грэцкай антычнасьці — прыкладна часоў сафістыкі, дык упершыню вялікія рухі пратэсту можна назіраць у VI-VII ст. Дзеці й падлеткі — многія мелі толькі па 7 ці 8 гадоў — пакідалі бацькоўскі дом, адлучалі сябе ад сваякоў i йшлі да чужых. Яны спасылаліся пры гэтым на выказваньні Ісуса, сярод якіх ёсьць словы супраць сям’і й бацькоў, ды казалі, што хочуць быць пасьлядоўнікамі Абрама. Таму ж было загадана Богам, як напісана ў кнізе Быцьця, пакінуць свой дом, радзіму й родных. Такім чынам зьявіўся адзін з тыпаў паводзінаў, які ў многіх варыянтах дасюль сустракаецца ў эўрапейскай гісторыі[13].

Зусім добра вызначаецца тып паводзінаў юнакоў у XI i XII ст. Яны пратэстуюць супраць аўтарытэту дарослых. Яны крытыкуюць бацькоў, яны адмаўляюцца на школьных занятках прыслухоўвацца да аўтарытэту старых. Яны кідаюць сваім настаўнікам у твар, што ix лепшы вучыцель — гэта маладосьць. Яны імкнуцца пры гэтым да станавай самастойнасьці. У такіх выпадках гутарка йдзе пра рух за эмансыпацыю[14].

У XIII i пачатку XIV ст. тэндэнцыя супрацьлеглая. Моладзь усіх станаў, дзеці каралёў, як, прыкладам, дачка Людовіка VIII у Францыі, дачка Бэла ў Вугоршчыне, дзеці бюргераў, дзеці ніжэйшых слаёў больш не жадаюць самастойнасьці, a зусім наадварот. Яны шкодзяць самастойнасьці сваіх бацькоў. Яны адмаўляюцца ад ix маёмасьці, уладаньняў i багацьця. Гэтае адмаўленьне зусім радыкальнае. Такія дзеці носяць жабрачае адзеньне, яны больш ня мыюцца, яны самі прычыняюць сабе боль. Тыя, што належаць да вышэйшых слаёў, спрабуюць займацца дзейнасьцю ніжэйшых сацыяльных групаў, — часьцей зусім няўдала, бо яны ніякім чынам да гэтага не падрыхтаваныя; наогул моладзь імкнецца прыраўняць сябе да стану бедных людзей, выклікаць на сябе ix узьдзеяньне, трапіць пад ix уплыў. Ідэалам гэтага можа быць Ісус у пакутах, або «смуткуючая маці».

Пачынаючы з гэтага часу ў эўрапейскай гісторыі чаргуюцца эпохі, калі бунтарныя дзеці й моладзь, пакладаючыся на ўласныя сілы, дамагаюцца эмансыпацыі, — так было ў XV, у XVIII ст., з эпохамі, калі дзеці імкнуцца аддзяліцца ад сваіх бацькоў тым, што адмаўляюцца ад ix, грэбуюць ix маёмасьцю, дазваляюць уплываць на сябе асобам, якія пераўзыходзяць бацькоў.

Гэтакія пратэсты маладых могуць зыходзіць ад адзінак, але яны могуць ахопліваць i сотні, i нават тысячы чалавек, — так было пад час дзіцячага крыжовага паходу, пад час руху «алілуя» ў 1233 г., на хвалі паломніцтваў XIV ст., у руху моладзі на пачатку нашага стагодзьдзя, у школьных i студэнцкіх хваляваньнях шасьцідзесятых гадоў. Большасьць такіх пратэстаў мае працяглае дзеяньне; часам яны зьмяняюць нават формы грамадзтва i гаспадаркі. Гэтым яны асабліва важныя для гісторыкаў, якія цікавяцца працэсамі палітычнай гісторыі.

Я думаю, што такія рухі пратэсту павінны асьвятляцца на занятках у нашых школах. Моладзі будзе цікава даведацца, як дзейнічалі ix раўналеткі ў мінулыя часы, якімі эфэктыўнымі маглі быць учынкі дзяцей.

Дасюль мы разглядалі толькі фармальны бок дзеяньняў маладых — ці то яны, абапіраючыся на ўласныя сілы, патрабуюць большай незалежнасьці, ці то чакаюць ад дарослых, што тыя, як i яны, адмовяцца ад усяго дзеля іншых. Ня менш цікава пазнаёміцца зь пераменаю зьместу гэтага. Я б хацеў толькі прывесьці прыклады пераломных момантаў у паводзінах, калі маладыя імкнуліся дамагчыся большай незалежнасьці.

У XII ст. маладыя асобы здабываюць незалежнасьць тады, калі набываюць адпаведныя свайму сацыяльнаму становішчу паводзіны. Каб уплываць, яны мусяць выпрацоўваць свае манэры й жэстыкуляцыю (Gestik). Яшчэ Фрыдрых II у дзяцінстве меў схільнасьць да гэтага; пазьней ён шмат рабіў у гэтым напрамку як пэдагог. У XV ст. дзеці ўжо разумелі, як актывізаваць i схіліць да дзеяньня іншых. Яны ўплывалі на матывы рухаў i ўчынкаў ня толькі сваіх блізкіх, але й на іншых. Максымільян у юнацтве гэтакім чынам узьдзейнічаў на сваё асяродзьдзе. У XVIII ст. дзеці, што пайшлі супраць дарослых, імкнуцца выклікаць павышаную актыўнасьць у іншых, дзякуючы чаму яны так зьмяняюць асяродзьдзе, што ствараецца атмасфэра асаблівай напругі й узбуджанасьці. Жан-Жак Русо паказвае нам, як ён у 8 гадоў так узьдзейнічаў на свайго стрыечнага брата.

Такім чынам, тое, які ўчынак мае асаблівае узьдзеяньне, залежыць ад дадзенай гістарычнай сытуацыі, якая ў сваю чаргу можа быць абумоўленая асяродзьдзем. У пэўных эпохах маладым асобам даводзілася зьмяняць саміх сябе, свае манэры й жэстыкуляцыю. У іншых — браць пад увагу матывы руху й дзеяньняў; яшчэ ў іншых, калі яны хацелі ўплываць, трэба было або ствараць напругу ў сваім асяродзьдзі, або аслабляць яе.

Вось на такіх прыкладах, вельмі груба, праглядаюцца пэўныя адрозьненьні. Больш грунтоўнае дасьледаваньне розных спосабаў уплыву дазволіла б распрацаваць глыбейшую дыфэрэнцыяцыю. Магчыма таксама выдзяліць ix асобныя віды, у якіх дзейнічалі б розныя сацыяльныя групы аднаго грамадзтва. Хацелася толькі зьвярнуць увагу на такі спосаб назіраньня за мінулым, які ўлічвае ня толькі людзей, ix інтарэсы, мэнталітэт i ідэі, але й гісторыю ўзаемадзеяньняў ды зьвязаных з гэтым спосабаў уплыву. З пункту гледжаньня такой праблематыкі гісторыя дзяцінства й юнацтва будзе новай i цікавай. /…/

Зь нямецкай пераклаў Генадзь Сагановіч


[1] Nitschke, August. Fragestellung der historischen Anthropologie // Historische Anthropologie. Der Mensch in der Geschichte. Hg. H.Süssmuth. — Göttingen, 1984. S.32-42.

[2] Muhlmann W.E. Geschichte der Anthropologie. 2 Aufl. — Frankfurt/M., Bonn. 1968. S.201 ff; тойсама, Kulturanthropologie und Verhaltensforschung, in: Keiter F. (Hg.). Verhaltensforschung im Rahmen der Wissenschaften vom Menschen. — Göttingen, 1969. S.166; Medick H., Sabean D. Neue Themen in der historisch-ethnologischen Familienforschung // Sozialwissenschaftliche Informationen für Unterricht und Studium, 11 (1982). S.94.

[3] Па псыхалягічных дадзеных: Muhlmann W.E. Anthropologie…, S.162; Nitschke A. Verhaltensforschung. Analysen gesellschaftlicher Verhaltensweisen. Ein Arbeitsbuch. — Stuttgart, 1981. S.9,74; Schwidetzky I. Hauptprobleme der Anthropologie. — Freiburg, 1971. S.38; Teuteberg H. Die Ernährung als psychosoziales Phänomen // Hamburger Jahrbuch für Wirtschafts- und Gesell schaftspolitik. 24 (1979), S.264. Па мэнталітэту: Nitschke А. Verhaltensvorschung…, S.10,15. Па ўзаемадзеяньнях, відах уплыву i ўспрыманьня: Blumer H. Der methodische Standort des symbolischen Interaktionismus // Arbeitsgruppe Bielefelder Soziologen (Hg) Alltagswissen, Interaktion und gesellschaftliche Wirklichkeit, 1. — Hamburg, 1973. S.89; Nitschke A. Verhaltensforschung…, S 11 75.

[4] Aries P. Geschichte der Kindheit. — München, 1975; Shorter E. Die Geburt der modernen Familie. — Reinbek, 1977; Badinter E. Die Mutterliebe. Geschichte eines Gefühls vom XVII Jahrhundert bis heute. — München, 1980.

[5] Bergius R. Entwicklung als Stufenfolge // Thomae H. (Hg) Entwicklungspsychologie. Handbuch der Psychologie Bd 3 — Göttingen, 1959. S.143.

[6] Sturner W. Natur und Gesellschaft im Denken des Hoch- und Spätmittelalters. Naturwissenschaftliche Kraftvorstellungen und die Motivierung des politischen Handelns in Texen des XII-XIV Jahrhunderts. — Stuttgart, 1975. S.77, 89; Grundmann G. Ausgewählte Aufsätze. Bd.2. — Stuttgart, 1977. S.216; Bd.3, S.204.

[7] Bergius R. Entwicklung…, S.145.

[8] Nitschke A. Keplers Staats- und Rechtslehre // Internationales Kepler Symposium. Weil der Stadt, 1971. — Hildesheim, 1972. S.409.

[9] Bergius R. Entwicklung…, S.151.

[10] Крытыку пункту гледжаньня гуманітарных навукаў, які стаіць за ўяўленьнямі пра псыхалягічнае «разьвіцьцё», гл. у: Nitschke A. Naturerkenntnis und politisches Handeln im Mittelalter, Korper – Bewegung – Raum. — Stuttgart, 1967. S. 12,254. Тлумачэньне гістарычных пераменаў, арыентаваных не на гэтую генэтычную мадэль, гл. у яго ж: Revolutionen in Naturwissenschaft und Gesellschaft. — Stuttgart-Bad Cannstatt, 1979. S.67,116, 160; Яго ж: Verhaltensforschung…, S.205.

[11] Nitschke A. Sozialgeschichte im Unterricht // Geschichte in Wissenschaft und Unterricht, 1983, S.434.

[12] Nitschke A. Verhaltengsforschung…, S.11, 75.

[13] Найважнейшыя тэксты: Angenedt A. Monachi peregrini. Studien zu Pirmin und den monastischen Vorstellungen des frühen Mittelalters. — München, 1972.

[14] Сьведчаньні з тых часоў у: Misch G. Geschichte der Autobiographie. Bd.3,2. — Frankfurt/M., 1960. S.1180,1200.

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Метадалогія гісторыі'