Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Палеміка'

Артыкулы па тэме ‘Палеміка’

Андрэй Ціхаміраў. Гісторыя нацыяналізму без нацыяналізму.

Снежня 16, 2006 |


Булгаков, Валер. История белорусского национализма. Вильнюс: Ин­ститут белорусистики, 2006. – 331 с.

Праблема беларускага нацыяналізму i нацыятворчага працэсу — адна з асноўных для беларускай гуманістыкі. У большасці выпадкаў гэтае пытанне разглядаецца ў межах гістарычнай ці сацыялагічнай навукі і да нядаўняга часу не было предметам дастатковай рэфлексіі іншых дысцыплін. У філасофскім вымярэнні працэсам утварэння беларускай нацыі цікавіліся Ігнат Абдзіраловіч, Уладзімір Самойла, Валянцін Акудовіч, Уладзімір Конан i іншыя. Спробы разгляду гэтай праблематыкі ў інтэрдысцыплінарным вымярэнні, як здаецца, патрабуюць прынамсі калектыўнай працы некалькіх аўтараў, спецыялістаў у сваіх галінах, але з агульнымі метадалагічнымі прынцыпамі i згодай наконт тэрміналогіі. Аднак, магчыма, праца аднаго аўтара значна спрашчае та­кое даследаванне, бо не патрабуе пастаянных кампрамісаў i дыскусій i дазваляе зразумела выказацца адной асобе.

Кніга Валера Булгакава[1] з’яўляецца пашыранай версіяй яго кандыдацкай дысертацыі, якую ён абараніў у Інстытуце філасофіі Нацыянальнай Акадэміі навук Украіны ў 2005 г. пад кіраўніцтвам Аксаны Забужко. Першапачатковай версіяй даследавання была неабароненая дысертацыя, напісаная пад кіраўніцтвам Любові Тарасюк на кафедры гісторыі беларускай літаратуры Беларускага дзяржаўнага універсітэта ў 1998 г. Часткова матэрыял гэтай дысертацыі ўжо выкладаўся ў артыкуле Булгакава „Мой Багушэвіч”[2].

Рэцэнзаваная праца складаецца з прадмовы, уводзінаў, трох раздзелаў (адпаведна падзеленых на некалькі падраздзелаў), заключэння i пасляслоўя.

У прадмове аўтар зазначае, што кніга не мае навуковага характару ў акадэмічным сэнсе (а хутчэй — навукова-папулярны), што ў ёй не да канца вытрыманы адзіны стыль нарацыі, a таксама ёсць недахопы ў спасылках на крыніцы i літаратуру (якія, на думку аўтара, нават могуць спрасціць успрыманне кнігі масавым чытачом), але перадусім піша пра недастатковую адпаведнасць назвы працы зместу (на яго думку, гэта хутчэй перадгісторыя, чым уласна гісторыя нацыяналізму — с 13). Таксама В. Булгакаў адзначае ўласнае няпоўнае веданне літаратуры, выдадзенай на Беларусі па гэтай праблематыцы, метадалагічныя неда­хопы i выразны ўплыў украінскага навуковага дыскурсу на змест працы. У прадмове аўтар піша, што для гісторыка ідэі важная ўласна думка, а не яе дакладнае апісанне, гэткім чынам апраўдваючы недахопы ў навуковым апараце кнігі (12). Здаецца, аднак, што нават для гісторыка ідэі ці філосафа дакладнасць думкі — асноўная справа. На дум­ку Мішэля Фуко, гісторыя ідэі з’яўляецца, з аднаго боку, неканчаткова акрэсленай дысцыплінай (гэта не гісторыя навукі, але гісторыя недакладных ведаў, якія на працягу свайго існавання не атрымалі выгляду навукі), але, з другога боку, яна „мае на мэце даследаванне існуючых дысцыплін, ix апрацоўку i інтэрпрэтацыю”[3]. Даследаванне дэталяў часам дазваляе дакладна акрэсліць асноўную думку, не кажучы ўжо пра ўласна апісанне i аналіз, якія павінны дапамагаць разумению. Наяўнасць спасылак i іншага на­вуковага апарату — норма не толькі для спецыяльных навуковых тэкстаў, але i для філасофскіх.

У прадмове i ўводзінах („Этнічнасць, каланіялізм, нацыяналізм”) Булгакаў прысвячае шмат месца паняццю „нацыяналізм” i яго рэабілітацыі для беларускага чытача, прызвы чаенага да негатыўнай афарбоўкі гэтага паняцця ў савецкай гуманітарнай навуцы i публіцыстыцы. Аўтар абапіраецца на вызначэнні Энтані Сміта, Ханса Кона, Эрнэста Рэнана, Эрнэста Гелнэра, Ліі Грынфельд, Міраслава Гроха i іншых аўтараў, крытыкуючы пры гэтым вызначэнне нацыяналізму ў Аляксандра Грыцанава за перэніялісцкі характар (г.зн., такі падыход да нацыі як структуры, што існуе з адвечных часоў) i негатыўнае стаўленне да нацыяналізму „малых народаў” (26). На думку Булгакава, такое вызна­чэнне нацыяналізму пярэчыць асноўным тэндэнцыям заходняй навукі. Аўтар ставіць асноўнай мэтай кнігі прэзентацыю тэзіса пра тое, што беларускі нацыяналізм у канцы XIX – пачатку XX ст. толькі пачаў фармавацца, i гэты працэс да сёння не скончыўся (27).

Наступная частка ўводзінаў прысвечана асноўным даследчыцкім пытанням, пастаўленым аўтарам, якія абапіраюцца на праграму даследавання нацыяналізму паводле Э. Сміта (35-37) i на асноўныя прынцыпы мадэрнісцкага падыходу да нацыі i нацыяналізму. Такім чынам, згодна з версіяй „мадэрністаў”, для Булгакава гісторыя Беларусі — гэта гісторыя ўяўлення, a даследаванне беларускага нацыяналізму зводзіцца да вывучэння канструявання ўяўленняў пра Беларусь i беларускую культуру ў тэкстах (37-38). Панаванне перэніялісцкіх падыходаў у беларускім літаратуразнаўстве і загадзя вызначаных схем прывяло да скажэння ў разуменні гісторыі айчыннай літаратуры i нацыяналізму. На думку аўтара, ідэя пра заходнія ўплывы (у першую чаргу польскія) на развіццё нацыяналізму ў заходнім памежжы Расійскай імперыі няслушная, a ўключэнне польскамоўнай правінцыйнай літаратуры Беларусі ў канон беларускай з’яўляецца недарэчнасцю (39-41). Булгакаў збіраецца даказаць, што першым беларускім нацыяналістам быў прафесар Міхаіл Каяловіч, a расійскі праект вызначэння Беларусі як рэгіёну імперыі меў прагрэсіўнае значэнне (41-42). Побач з гэтым тэзісам ёсць i крытыка ідэалагічных схем, догматаў, „фактаграфізму i накаплення фактаў”. Асноўным аб’ектам даследавання аўтар вызначае беларускую літаратуру, у першую чаргу творчасць Францішка Багушэвіча (44-45). Апошнія старонкі ўводзінаў прысвечаны каланіяльным i антыкаланіяльным дыскурсам (46-47).

Агульнае ўражанне ад уводзінаў дваістае: з аднаго боку — дастаткова вызначаныя метадалагічныя прынцыпы аўтара, мэты i аб’ект даследавання i крытыкі, з другога — не хапае іншых важных элементаў: дакладнага тлумачэння паняццяў „нацыя” i „этнас” i розніцы паміж імі (спроба такога тлумачэння зроблена, але яна недастатковая), разгорнутага тлумачэння паняццяў „каланіялізм”, „раса”, „мадэрнісцкі” i „перэніялісцкі” падыходы (дарэчы, у сацыялогіі больш приняты тэрмін „прымардыялісцкі падыход”[4]) i канкрэтных спасылак на працы некаторых аўтараў (тое, што яны „агульнавядомыя”, не вызваляе ад патрэбы дакладнай спасылкі, бо нехта з чытачоў можа пра ix i не ведаць). Таксама ўражвае пэўная хаатычнасць нарацыі ўводзінаў (якая падаецца як метад — с. 44), што запавольвае чытанне самога тэксту i перашкаджае разумению працы. Можна пагадзіцца з аўтарам, што нагрувашчванне фактаў не дапамагае разумению сутнасці, але ж нават канцэптуальная праца павінна мець празрыстую структуру. Аднак ужо зусім нельга пагадзіцца з аўтарскай высновай пра адсутнасць у XIX ст. у польскай нацыі ўласнага палітычнага прадстаўніцтва i органаў рэалізацыі палітычнай волі (25-26). Польскія эліты мелі ўласныя прадстаўніцтвы ў выглядзе сеймаў ва ўсіх трох частках падзеленай краіны (праўда, у розны час), не кажучы ўжо пра існаванне Варшаўскага герцагства i Кракаўскай рэспублікі. У перыяд Царства Польскага да 1830 г. i аўтаноміі Галіцыі сеймы мелі даволі вялікія паўнамоцтвы.

Першы раздзел „Нацыя i нацыяналізм: дамадэрная i мадэрная парадыгмы” складаецца з трох падраздзелаў, першы з якіх — „Антычныя, сярэднявечныя i мадэрныя нацыі”. Напачатку некалькі радкоў прысвечана паняццю нацыі ў антычным Рыме, a пазней — у Сярэднявеччы i Новым часе. Аналіз паняцця i ягонай эвалюцыі зроблены на падставепрац Петра Вандыча i Хагена Шульцэ. Асноўная ўвага засяроджана на паняцці нацыі ў Рэчы Паспалітай: у гэтым месцы аўтар апісвае працэс паланізацыі як крыніцу сацыяльных i культурных падзелаў „рускага народа”[5] краіны (г. зн. будучых украінцаў i беларусаў) i прычыны падзелаў Рэчы Паспалітай. Тэзіс пра каталіцкі касцёл як асноўную крыніцу дамадэрнага нацыяналізму ў Рэчы Паспалітай (54) выклікае пэўныя заўвагі. Трывалая повязь каталіцкай канфесіі i прыналежнасці да польскай нацыі — гэта прадукт XIX ст. На развіццё польскай літаратурнай мовы, самасвядомасці моцна паўплывалі пратэстанцкія веравызнанні, асабліва ў часы Рэфармацыі. Контррэфармацыя пераняла нацыянальны элемент ад пратэстантаў, але трывалая повязь каталіцызму i польскасці замацавалася толькі пад час раздзелаў i вызваленчых паўстанняў (аднак не ва ўсіх рэгіёнах: пад нямецкай уладай у некаторых раёнах Сілезіі i Мазураў менавіта пратэстантызм пераняў ролю „польскай веры”).

Другі падраздзел „Мадэрныя нацыі: дзве еўрапейскія ідэі” аўтар прысвяціў разгляду разумення нацыі ў француз­скай i нямецкай думцы XVIII-XIX ст. Напачатку звернута ўвага на ролю культуры i дзяржавы ў аб’яднанні насельніцтва краіны i разбурэнні саслоўных межаў, далей ідзе гаворка пра наступствы Французскай рэвалюцыі канца XVIII ст. i аналізуюцца ідэі Мантэск’ё i абата Сіеса. Нямецкі сюжэт больш шырокі: апрача разумення „нацыі” ў нямецкай класічнай філасофіі (разглядаюцца дэфініцыі Канта, Гегеля, Гердэра, Фіхтэ) шмат увагі аддадзена стаўленню часткі гэтых аўтараў да славян i розніцы з французскім разумением нацыі. Асаблівая ўвага аддаецца значэнню мовы як кансалідоўнага фактара ў працах пералічаных філосафаў.

Трэці падраздзел распавядае пра станаўленне нацыяналізмаў ва Ўсходняй Еўропе i Pacii ў XIX ст., прычым большая частка — гэта аналіз польскага i расійскага нацыяналізмаў. Адразу кідаецца ў вочы велізарная праблема са спасылкамі i кампілятыўны характар гэтай часткі. Асабліва не хапае спасылкі на крыніцу інфармацыі на с 85 у сюжэце пра ўплыў ідэй Гердэра на Панцеляймона Куліша, што робіць тэзіс непацверджаным. Булгакаў разглядае розніцу паміж заходнееўрапейскім нацыяналізмам i нацыяналізмамі ва Ўсходняй Еўропе i Азіі (паводле Э. Гелнэра), тэзіс пра рэакцыйны характар польскай шляхты (паводле Бенедыкта Андэрсана) і, наадварот, тэзіс пра яе даспеласць (па­водле А. Забужко), праблему рэлігійнасці i секулярызму ў месіянізме Адама Міцкевіча (Булгакаў у гэтым месцы палемізуе з Забужко i лічыць месіянізм Міцкевіча дастаткова секулярызаваным, дзе рэлігійныя сімвалы маюць ужо іншы кантэкст). Далучэнне сялянства да мадэрнай польскай нацыі (таксама беларусаў i ўкраінцаў) i асіміляцыйны патэнцыял „польскага нацыянальнага праекта” разглядаюцца ў канцы часткі пра польскі нацыяналізм. Частка пра расійскі нацыяналізм напісана паводле прац розных аўтараў — Уладзіміра Кантара, Аляксандра Гершэнкрона, Роберта Ўортмана, Сеймура Бэйкера, Міраслава Шкандрыя i некаторых іншых. Адзначана агульнае запаволенне будаўніцтва нацыі, дамінаванне інтарэсаў імперыі, моцная сувязь нацыі i дзяржавы, повязь нацыі з паноўнай дынастыяй i ідэя пра непадзельнасць імперыі (запазычаная з французскай мадалі). Булгакаў звяртае ўвагу на M. Карамзіна як на аднаго з першых ідэолагаў расійскага нацыяналізму i на ідэю нясення цывілізацыі i мадэрнізацыі як сродку экспансіі (якая была запазычана з Нямеччыны i Польшчы). Таксама разглядаецца ўплыў ідэй Гердэра i іншых нямецкіх філосафаў на Хамякова i Кірыеўскага, ідэі М. Каткова, Ф. Дастаеўскага, спрэчкі заходнікаў i славянафілаў (аўтар спасылаецца на ўкраінскае выданне працы Анджэя Валіцкага[6]). Але, нягледзячы на цытаванне розных аўтараў, асноўны змест расійяналізмаў. Адразу кідаецца ў вочы велізарная праблема са спасылкамі i кампілятыўны характар гэтай часткі. Асабліва не хапае спасылкі на крыніцу інфармацыі на с 85 у сюжэце пра ўплыў ідэй Гердэра на Панцеляймона Куліша, што робіць тэзіс непацверджаным. Булгакаў разглядае розніцу паміж заходнееўрапейскім нацыяналізмам i нацыяналізмамі ва Ўсходняй Еўропе i Азіі (паводле Э. Гелнэра), тэзіс пра рэакцыйны характар польскай шляхты (паводле Бенедыкта Андэрсана) і, наадварот, тэзіс пра яе даспеласць (па­водле А. Забужко), праблему рэлігійнасці i секулярызму ў месіянізме Адама Міцкевіча (Булгакаў у гэтым месцы палемізуе з Забужко i лічыць месіянізм Міцкевіча дастаткова секулярызаваным, дзе рэлігійныя сімвалы маюць ужо іншы кантэкст). Далучэнне сялянства да мадэрнай польскай нацыі (таксама беларусаў i ўкраінцаў) i асіміляцыйны патэнцыял „польскага нацыянальнага праекта” разглядаюцца ў канцы часткі пра польскі нацыяналізм. Частка пра расійскі нацыяналізм напісана паводле прац розных аўтараў — Уладзіміра Кантара, Аляксандра Гершэнкрона, Роберта Ўортмана, Сеймура Бэйкера, Міраслава Шкандрыя i некаторых іншых. Адзначана агульнае запаволенне будаўніцтва нацыі, дамінаванне інтарэсаў імперыі, моцная сувязь нацыі i дзяржавы, повязь нацыі з паноўнай дынастыяй i ідэя пра непадзельнасць імперыі (запазычаная з французскай мадалі). Булгакаў звяртае ўвагу на M. Карамзіна як на аднаго з першых ідэолагаў расійскага нацыяналізму i на ідэю нясення цывілізацыі i мадэрнізацыі як сродку экспансіі (якая была запазычана з Нямеччыны i Польшчы). Таксама разглядаецца ўплыў ідэй Гердэра i іншых нямецкіх філосафаў на Хамякова i Кірыеўскага, ідэі М. Каткова, Ф. Дастаеўскага, спрэчкі заходнікаў i славянафілаў (аўтар спасылаецца на ўкраінскае выданне працы Анджэя Валіцкага[6]). Але, нягледзячы на цытаванне розных аўтараў, асноўны змест расійкі змяняючы Ўкраіну на Беларусь[10]. Польская літаратура арыенталізавала Беларусь, утварала нейкі міф пра яе экзатычнасць i адсталасць. Але варта нагадаць, што Польшча (як i ўся Ўсходняя Еўропа) у заходнееўрапейскім наратыве была таксама арыенталізаванай, i спосабы былі падобныя да тых, якія апісаў Эдвард Саід у „Арыенталізме”[11]. Аўтар далей даказвае свой тэзіс пра прымітывізацыю Беларусі ў польскай гуманістыцы, прыводзячы ў якасці прыкладу тэксты Яна Баршчэўскага, Аляксандра Рыпінскага, Ада­ма Міцкевіча i іншых. Частку прац гэтых аўтараў Булгакаў цытуе паводле артыкула Сяргея Токця (але не заўсёды на яго паслядоўна спасылаецца). Сцвярджаецца тэзіс пра тое, што Рыпінскага, Чачота i Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (які акрэсліваецца як польскі нацыяналіст; с 124) немагчыма залічыць да прадстаўнікоў беларускай літаратуры, бо ix творы не мелі ніякага эфекту для беларускага нацыянальнага будаўніцтва (123). Спасылаючыся зноў на Шкандрыя, Булгакаў палічыў, што пісьменства па-беларуску было для ix толькі рамантычнай модай („сублітаратурай”) i жаданнем скараціць дыстанцыю паміж станамі, адначасна спосабам узмацнення культурнай гегемоніі палякаў на Бе­ларусь Цяжка пазбавіцца ўражання, што цытаты не адпавядаюць кантэксту, а сам факт напісання тэкстаў па-бела­руску ў XIX ст. сведчыць акурат пра ўзмацненне экспансіі. Для параўнання: не захавалася ніводнага беларускамоўнага літаратурнага тэксту „заходнерусаў” — яны карысталіся выключна рускай мовай. Можа, творы Аляксея Сгаражэнкі i Рыгора Кулжынскага трэба ўключыць у канон беларускай літаратуры[12] i вывучаць на мове арыгіналу?

Погляд на Беларусь з боку расійскай літаратуры быў, на думку Булгакава, падобны: адмаўленне патрэбы ў высокайкультуры і пабудове нацыі. Тут аўтар цытуе Ф. Булгарына (як, дарэчы, i Шкандрый), спасылаецца таксама на працы сучаснай „імперыялагічнай” школы ў расійскай гістарыяграфіі (Аляксея Мілера i Міхаіла Далбілава), а далей працягвае крытыку польскай культурнай экспансіі. Булгакаў пагаджаецца з тэзісам Б. Андэрсана пра эгаізм i рэакцыйнасць польскай шляхты (131), a польскі імперыялізм называе расісцкім (132). На жаль, што дакладна разумев аўтар пад паняццем расы, у кнізе не тлумачыцца. Тэзіс пра смерць беларускай мовы i літаратуры ў польскім i расійскім наратыве таксама запазычаны поўнасцю з кнігі Шкандрыя (як i папярэдні — Украіна замененая на Беларусь)[13](134). Далей аўтар працягвае крытыку прымардыялісцкага літаратуразнаўства (да якога ён залічвае М. Хаўстовіча, Я. Янушкевіча, I. Навуменку) за ацэнку польскай правінцыйнай беларускамоўнай літаратуры. На яго думку, для ўзмацнення кволай канструкцыі атаясамлення Баршчэўскага i Рыпінскага з сучаснай Беларуссю ўводзяцца розныя катэгорыі, напрыклад „ліцвінскай ідэнтычнасці”, аўтарам якой чамусьці называецца С. Токць. Аўтаркай гэтай катэгорыі з’яўляецца Святлана Куль-Сяльверстава[14], a іншыя аўтары звычайна спасылаюцца на яе (апрача С. Токця, таксама A. Смалянчук[15]). „Ліцьвінская ідэнтычнасць”, на яе думку, не з’яўляецца тоеснай з беларускай i прынцыпова ад яе адрозніваецца. Апошні момант раздзела — спрэчкі вакол ідэнтычнасці Вікенція Канстанціна Каліноўскага. Булгакаў на баку той канцэпцыі, што кіраўнік паўстання меў польскую свядомасць (гэта пацверджана адпаведнымі цытатамі), а ягоная роля для беларускага нацыяналізму нязначна адрозніваецца ад ролі Дуніна-Марцінкевіча (136-140). Аўтар робіць выснову, што беларуская мова не стала галоўным фактарам беларускага нацыяналізму i што для гэтага павінна было адбыцца новае канструяванне Беларусі як імперскай калоніі, як новай этнічнай i культурнай катэгорыі.

Тэзіс аб выключэнні Беларусі з інтэграцыйных наратываў імперыі ў першай палове XIX ст. дастаткова вядомы i ўзмоцнены рознымі даследаваннямі. Сапраўды, беларуская праблематыка была на перыферыі зацікаўленасці расійскіх вучоных, але нельга казаць пра поўную няўвагу да праблемы з ix боку. Уласна, палітыка Кацярыны II ужо была пачаткам зацікаўленасці, a існаванне цэлага шэрагу даследчыкаў Беларусі ў межах расійскай культуры ў 20-30-я г. XIX ст. (у першую чаргу Івана Грыгаровіча) сведчыць акурат пра цікавасць. Але не толькі мясцовыя нараджэнцы звярталі ўвагу на даследаванне Беларусі, Пётр Кепен ужо ў 1820 г. прапанаваў назваць дыялект рускай мовы, які распаўсюджаны на Беларусі (меліся на ўвазе Віцебская i Магілёўская губерні), „крывіцкім”[16]. Спробы акрэсліць Бе­ларусь шырэй былі i да прац Міхаіла Каяловіча. Невядомы аўтар кнігі „Взгляд на историю западной Руси”, выдадзенай у 1848 г., называў Вялікае Княства Літоўскае беларускай дзяржавай i адзначаў дзяржаўнасць рускай мовы ў ім[17], а розніцу паміж расійцамі, беларусамі i ўкраінцамі тлумачыў знаходжаннем ix у розных палітычных арганізмах[18]. Таксама выразны быў уплыў чэшскай навукі, у першую чаргу твораў Паўла Ёзэфа Шафарыка, на якога аўтар „Взгляда” спасылаўся. Дарэчы, тэзіс пра прымітыўнасць i неразві тасць беларускай i ўкраінскай літаратур у гэты перыяд можна знайсці i ў Шафарыка, а не толькі ў польскіх аўтараў[19].

Другі падраздзел „Антыпольскі пераварот: Беларусь як прыгнечаная этнічная нацыя” прысвечаны якраз канструяванню ўяўленняў пра Беларусь у расійскім наратыве пасля паўстання 1863-1864 г. Аўтар пачаў з таго, што пасля Крымскай вайны „этнакультурны i расісцкі нацыяналізм” быў асноўнай сілай для славянафілаў i пецярбургскай бюракратыі. Праект будаўніцтва новай „агульнарускай” ідэнтычнасці патрабаваў інстытуцыялізацыі беларусаў i блакіроўкі прыняцця імі польскай ідэнтычнасці (142). Вызваленне славянскіх народаў патрабавала акрэслення ix межаў, у тым ліку этнічных межаў беларусаў i палякаў. Аўтар у аналізе імперскага дыскурсу абапіраецца на працы М. Далбілава, але зноў-такі не заўсёды ёсць адпаведныя спасылкі. Таксама няма спасылкі на тэзіс А. Гільфердынга пра пошук „беларускага Шаўчэнкі” (144)20. Абмежаванне ўплываў „паланізму” было важнай мэтай для расійскай прапаганды, канчатковай мэтай — гвалтоўная асіміляцыя беларусаў (146-147). Булгакаў шмат увагі аддае высвятленню ролі М. Каяловіча ва ўтварэнні імперскага дыс­курсу пра Беларусь. Для аўтара Каяловіч — гэта „імперска-легітымісцкі маралізатар, рэалістычны расіст i рамантычны нацыяналіст, які выкарыстоўваў характэрную для нацыяналізму таго часу катэгорыю арганічнасці, у якім дзякуючы дакладнай увазе да нацыянальнага пытання адчуваецца заходнік” (148-149). Паўстанне абумовіла вялікую зацікаўленасць расійскай публікі да беларускай тэмы, навуковую i публіцыстычную кар’еру Каяловіча i яго школы, вядомай пад назвай „заходнерусізму”. На думку Булгакава, тасць беларускай i ўкраінскай літаратур у гэты перыяд можна знайсці i ў Шафарыка, а не толькі ў польскіх аўтараў[19].

Другі падраздзел „Антыпольскі пераварот: Беларусь як прыгнечаная этнічная нацыя” прысвечаны якраз канструяванню ўяўленняў пра Беларусь у расійскім наратыве пасля паўстання 1863-1864 г. Аўтар пачаў з таго, што пасля Крымскай вайны „этнакультурны i расісцкі нацыяналізм” быў асноўнай сілай для славянафілаў i пецярбургскай бюракратыі. Праект будаўніцтва новай „агульнарускай” ідэнтычнасці патрабаваў інстытуцыялізацыі беларусаў i блакіроўкі прыняцця імі польскай ідэнтычнасці (142). Вызваленне славянскіх народаў патрабавала акрэслення ix межаў, у тым ліку этнічных межаў беларусаў i палякаў. Аўтар у аналізе імперскага дыскурсу абапіраецца на працы М. Далбілава, але зноў-такі не заўсёды ёсць адпаведныя спасылкі. Таксама няма спасылкі на тэзіс А. Гільфердынга пра пошук „беларускага Шаўчэнкі” (144)[20]. Абмежаванне ўплываў „паланізму” было важнай мэтай для расійскай прапаганды, канчатковай мэтай — гвалтоўная асіміляцыя беларусаў (146-147). Булгакаў шмат увагі аддае высвятленню ролі М. Каяловіча ва ўтварэнні імперскага дыс­курсу пра Беларусь. Для аўтара Каяловіч — гэта „імперска-легітымісцкі маралізатар, рэалістычны расіст i рамантычны нацыяналіст, які выкарыстоўваў характэрную для нацыяналізму таго часу катэгорыю арганічнасці, у якім дзякуючы дакладнай увазе да нацыянальнага пытання адчуваецца заходнік” (148-149). Паўстанне абумовіла вялікую зацікаўленасць расійскай публікі да беларускай тэмы, навуковую i публіцыстычную кар’еру Каяловіча i яго школы, вядомай пад назвай „заходнерусізму”. На думку Булгакава, публікацыі 1998-1999 г. напісаў пра гэта вельмі выразна[21]. Уласна творчая спадчына Каяловіча вельмі полісемантычная, i ў ёй можна знайсці пацверджанне розных тэзісаў. Але ў агульным дыскурсе „заходнерусізму” беларусы як супольнасць не былі дамінавальнай структурай для разважанняў. Часцей за ўсё меўся на ўвазе „заходне-рускі чалавек”, i назва „Заходняя Русь/Расія” дамінавала над назвай „Беларусь” (асабліва гэта відаць у публіцыстыцы „Вестника Западной России”). Апрача таго, у „Заходнюю Русь/Расію” ўключалася i „Маларосія” (яе як захавальніцу рускай спадчыны Каяловіч паважаў больш, чым Беларусь). Болыы паслядоўна ўжываў назву „беларус” Павел Баброўскі, з якім якраз Каяловіч моцна палемізаваў (бо хутчэй Баброўскі здымаў рэлігійны бар’ер паміж каталікамі i праваслаўнымі, чым Каяловіч, для якога рэлігійны фактар быў асноўным)[22]. У разважаннях Булгакава вакол расійскага наратыву здзіўляе таксама поўнае ігнараванне наймення „Северо-Запад­ный край”. „Заходне-русы” яго дастаткова часта ўжывалі, не кажучы ўжо пра дзяржаўную адміністрацыю. Дадаткова трэба адзначыць сучасны аналіз „заходнерускай” гістарыяграфіі XIX – пачатку XX ст. аўтарства Аляксандра Літвінскага і Дзмітрыя Карава[23], дзе значна шырэй асветленададзеная праблема. Аднак варта пагадзіцца з думкай Булгакава пра значэнне „заходнерусізму” для будавання бела­рускага нацыянальнага наратыву і, можна дадаць, — комплекснага вывучэння гэтай школы (i не толькі ў межах бе­ларускага кантэксту, a таксама ўкраінскага i расійскага) i аналізу яе ўплываў на сучаснасць.

Трэці падраздзел — „Нечаканы вынік канструявання новага імперскага рэгіёну: узнікненне беларускага нацыяналізму” распавядае хутчэй пра каланіяльны наратыў Расійскай імперыі ў другой палове XIX ст., чым пра ўласна ўзнікненне беларускага нацыяналізму. Аўтар звяртае ўвагу на накапленне ведаў пра Беларусь, канструяванне новых, адрозных ад польскіх, прэзентацый Беларусі, якія павінны былі дапамагаць працэсу асіміляцыі, блакаваць інстытуцыялізацыю беларускай мовы i культуры i маркіраваць адпаведным чынам ворагаў (162-167). Асобна разглядаецца стаўленне да беларускай мовы i яе поўнае выцясненне з пісьмовага ўжытку, а таксама тэзіс пра непатрэбнасць i „натуральнее” адміранне мовы, які масава быў засвоены беларусамі (169-172). Таксама аўтар аналізуе каланіяльную антрапалогію, добрымі прыкладамі якой был! верш М. Някрасава „Железная дорога” i праца Адама Багдановіча пра этнаграфію беларусаў (173-176). Значнае месца аўтар адводзіць працам П. Бяссонава i яго пастулату пра росквіт Беларусі ў мінулым i немагчымасць яе адраджэння (179-181) (але трэба сказаць, што такога ж тыпу разважанні былі i ў Шафарыка, i ў аўтара „Взгляда на историю…”, пра што ішла гаворка раней). Булгакаў адзначае падвоены характер расійскай рэпрэзентацыі Беларусі — як калоніі i адначасна як нечага асаблівага. Важны для яго перыяд — два апошнія дзесяцігоддзі XIX ст. з творчасцю беларускіх народнікаў. Выснова гэтага падраздзела — беларускі нацыяналізм стаў магчымы пасля імперскага сканструявання рэгіёну, таму што ў самой парадыгме імперыі закладзена яе разбурэнне i стымуляцыя новых нацый. Аўтар параўноўвае беларускую сітуацыю з Азіяй і Афрыкай (187-189).

Трэці раздзел „Францішак Багушэвіч і міф беларускага адраджэння” — зыходны для аўтара, a папярэднія развагібылі уступам да яго. Пад уплывам думкі Рыгора Грабовіча пра Шаўчэнку як нацыянальнага генія i прарока Булгакаў звяртаецца да постаці i ідэй Францішка Багушэвіча. Раздзел мае ўводзіны i чатыры падраздзелы.

Уводзіны складаюцца з паслядоўнага аналізу розных характарыстык творчасці Багушэвіча ў літаратуразнаўстве. Першая з ix разглядае Багушэвіча як пачынальніка сучаснай беларускай літаратуры (В. Ластоўскі, 3. Жылуновіч, К. Сваяк, А. Бабарэка, А. Адамовіч), другая — як бацьку беларускага адраджэння. У гэтым месцы аўтар спыняецца падрабязна на нарматыўнасці разумення Багушэвіча як пачынальніка нацыяналізму i цэнзураванні ягонай творчасці ў таталітарным i посттаталітарным літаратуразнаўстве (аўтар крытыкуе працы R Шкрабы, В. Барысенкі, Я. Яршова-Мазурава). На думку Булгакава, улада пачала ўсхваленне Багушэвіча, каб яго перасталі шанаваць. Трэцяя i чацвёртая характарыстыкі — Багушэвіч як дробнабуржуазны дэмакрат-рэвалюцыянер або утапічны сялянскі сацыяліст. Пяты погляд — Багушэвіч як нацыянальны прарок. Паводле Бул­гакава, гэты тэзіс надуманы, бо сам Багушэвіч не выступаў за незалежнасць Беларусі, i гэта супярэчыць ягонай польскай ідэнтычнасці (202). Шосты тэзіс пра паэта як агульна-прызнанага рэаліста, які паўплываў на далейшае развіццё беларускай літаратуры, таксама, паводле аўтара, з’яўляецца надта моцным абагульненнем, бо напачатку Янка Купала i Якуб Колас прадукавалі каланіяльныя міфы (204-205). Булгакаў лічыць, што Багушэвіч быў нецікавы для афіцыйнага літаратуразнаўства, а сам яго складаны феномен патрабуе набліжэння i належнага прачытання (206-207).

Першы падраздзел прысвечаны аналізу прадмовы да „Дудкі беларускай”. Аўтар засяродзіў увагу на творчасці Багушэвіча як на наданні народу ўласнага голасу i абвяржэнні каланіяльнай нарацыі. Творчасць павінна спрычыніцца да вызвалення. Асобна разглядаецца геаграфічны кампанент прадмовы (канструяванне вобраза Іншага, прыналежнасць Беларусі да Еўропы, Беларусь як неалагізм), гістарычны (унікальнасць уласнай гісторыі i лекаванне народа), моўны (сакралізацыя мовы як жыццёвай энергіі). Значныммомантам з’яўляецца падкрэсленне ўкраінскага уплыву на Багушэвіча: аўтар паказвае запазычанні з Шаўчэнкі, ацэньвае вагу ўкраінскага нацыяналізму як каласальнага вопыту для беларускага (гатовыя мадэлі, месіянізм, міфалагізм) (220-225). Прадмова да „Дудкі беларускай” таксама стварае міф беларускага адраджэння, дзе галоўным становіцца не гістарычная прэзентацыя Полацка і Літвы, а Беларусь, такім чынам — сакральная i пазагістарычная каштоўнасць (230-233). Сам тэкст прадмовы, на думку аўтара, — полісемантычны, дазваляе знайсці яшчэ адзін, закрыты сэнс (228). Асобна Булгакаў вылучае антыкаланіяльны наратыў прадмовы: адмаўленне адзінства расійскай дзяржавы, прэтэнзій на „агульнарускую” ідэнтычнасць, каланіяльных уяўленняў пра беларускую мову i культуру, легітымнасці падпарадкавання, добраахвотнасці злучэння Беларусі i Pacii. Расія паўстае тут выключна як знешняя сіла.

Нарацыя другога падраздзела сканцэнтравана на прадмове да зборніка „Смык беларускі”, якая таксама як i папярэдняя напісана ў форме нацыянальнага катэхізіса. Булгакаў вылучае стымуляцыю традыцыі i шанаванне мовы (значнасць вуснай творчасці, асабліва песні), ідэалагічны канфлікт з папярэдняй літаратурнай традыцыяй (крытыка Дуніна-Марцінкевіча, адмаўленне „сублітаратурнага” падыходу), метад знешняй нарацыі (карыстанне псеўданімамі, у адрозненне ад Куліша i Шаўчэнкі). Псеўданімы Багушэвіча трактуюцца Булгакавым як умоўная маска, а не як прыкрыццё для польскага нацыяналіста (240).

У трэцім падраздзеле „Уводзіны ў паэзію Багушэвіча” аналізуецца структура i асноўныя сюжэты Багушэвічавых вершаў. Найбольш знаходзіць аўтар рамантычных струк­тур: катэгорыі „музычнага”, горада (і яго адмаўлення), дэпрэсіі, канфлікту, антыфемінізму, чакання зменаў, пошуку праўды, вострага перажывання дэгуманізацыі грамадства. Важным элементам выступае таксама гістарычная свядомасць (ці дакладней — яе адсутнасць у наратараў): няскончанасць пераўтварэння „тутэйшых” у палякаў, адсутнасць антысеміцкага дыскурсу i вобраза літоўца. Паводле Булгакава, раскрыццё нацыянальнай свядомасці ў наратараў набліжаецца да ўкраінскай мадэлі — адмаўлення іншых нацыянальных ідэнтычнасцяў (257). Паэзія таксама працягвае стварэнне нацыянальнага міфа, дзе ў якасці галоўнага выступав месіянісцкі сюжэт пра тое, што сапраўдная Бела­русь будзе ў будучыні i яна павінна прайсці тры стадыі — ад ідэальнай мінуўшчыны да ідэальнай будучыні. „Сёння” ўспрымаецца ў паэтыцы Багушэвіча як глыбокая дысгармонія i канфлікт (258).

Асноўны сюжэт чацвёртага падраздзела „Deus ex machi­na” — крытыка трактовак Багушэвіча як прадстаўніка польскага нацыяналізму. Аўтар падкрэслівае складанасць фено­мена Багушэвіча i абарону ўяўленняў XIX ст. (наяўнасць некалькіх ідэнтычнасцяў) перад непатрэбнай мадэрнізацыяй. Булгакаў паслядоўна крытыкуе польскіх аўтараў (Леона Васілеўскага, Шчэснага Браноўскага, Сганіслава Эльскага i іншых) за прыпісванне Багушэвічу польскай свядомасці. Не менш рэзка Булгакаў адгукаецца на падобныя тэзісы з боку Юрыя Туронка i Яўгена Мірановіча (260-261), але адначасна прызнае, што яны не пазбаўлены падстаў. Узнікае толькі пытанне, чаму Багушэвіч з польскай свядомасцю i тэкстамі па-беларуску — гэга складаны феномен, а Чачот i Дунін-Марцінкевіч з падобнымі характарыстыкамі — чыстыя польскія нацыяналісты? Адказам на гэткую магчымую непаслядоўнасць павінны быць наступныя аўтарскія разважанні. Прыводзячы прыклады з украінскай гісторыі, аўтар даводзіць існаванне падвоеных ідэнтычнасцяў, a ў ягоным разуменні якраз Багушэвіч не ўпісваў беларускай ідэнтычнасці ў польскую як больш шырокую. Сутнасным адрозненнем Багушэвіча ад Дуніна-Марцінкевіча была гуманізацыя беларуса-селяніна, ранейшага аб’екта, які становіцца суб’ектам літаратуры. На першае месца ставяцца сацыяльныя адрозненні, а не моўныя. На думку Булгакава, беларуская культура не лінгвацэнтрычная, a міфацэнтрычная (266). Ідэі Багушэвіча (нацыянальнага генія) залажылі базу пад беларускі нацыяналізм як цэласны светапогляд i паўплывалі на пачатку XX ст. на „двух эфектыўных беларускіх нацыяналістаў” — Вацлава Іваноўскага i Івана Луцкевіча. Менавіта яны, паводле Булгакава, залажылі мадэрную беларускую літаратуру, ідэнтычнасць i палітычную думку (269).

Заключэнне складаецца з аўтарскіх высноваў аб прычынах запаволенасці беларускага нацыяналізму, які, карыстаючыся тэрміналогіяй М. Гроха, Булгакаў прапануе кваліфікаваць як не запознены, а як дэзінтэграваны (304). Аўтар пералічвае розныя прапановы прычын запозненасці бела­рускага нацыяналізму: камунікатыўныя, культурныя, рэлігійныя, эканамічныя, матэрыяльныя, элітарныя, адукацыйныя. Далей даволі разгорнута Булгакаў пераказвае разважанні Сцівена Гуц’е (277-282), Паўла Церашковіча (282-287), Рышарда Радзіка (288-291) на гэтую тэму. Менавіта тэорыі гістарычнай сацыялогіі сталі штуршком для аўтарскай крытыкі прычын запаволенасці. Асабліва шмат запазычанняў з тэкстаў П. Церашковіча, дзе частка пацверджана адпаведнымі спасылкамі, а частка — не (283, 285, 286, 287). Такім чынам, часам цяжка зарыентавацца, дзе падаюцца цытаты (поўныя ці пераробленыя) з Церашковіча, а дзе знаходзіцца ўласна каментар Булгакава. Вельмі крытычна аўтар адносіцца да галоўных тэзісаў Р. Радзіка. Для Булгакава тэорыі польскага сацыёлага — гэта прыклад каланіяльнай логікі i расісцкага падыходу да беларусаў як самай слабой нацыі Еўропы, якая мае бедную i недаразвітую па змесце культуру (288). Тэзіс R Радзіка пра культуртрэгерскую місію Польшчы — гэта таксама прадукт польскага нацыянальнага міфа (295). Далей аўтар паслядоўна крытыкуе i адмаўляе пералічаныя вышэй перадумовы i прычыны запаволенасці: вайсковыя, камунікатыўныя i энергетычныя інтэрпрэтацыі на яго думку — абстрактныя канструкцыі, культурныя трактоўкі — таксама не пераконваюць, а зводзяцца да схаластычных дыспутаў вакол саманазвы i яе змены (291). Падобным чынам роля уніяцкай царквы беспадстаўна пераацэньваецца, эканамічныя фактары адводзяць у цень барацьбу нацыянальных дыскурсаў, a элітныя трактоўкі механічна перанесены з заходніх тэорый (292). Тэорыя „П’емонта” (дакладней, адсутнасць яго ў беларусаў) таксама не тлумачыць прычын узнікнення ўкраінскага нацыяналізму, бо ён з’явіўся якраз на ўсходзе Ўкраіны(294). Сацыялагічныя трактоўкі i параўнанне ўкраінскага i беларускага нацыяналізмаў у XIX ст. таксама непрымальныя для Булгакава (294). Моцнай крытыцы падвяргаецца зноў I. Бабкоў за „тэлеалагічны падыход” (нацыя як прадукт гістарычнага шляху i падгон пачатку беларускага нацыяналізму да моманту з’яўлення нейкай беларускамоўнай літаратуры — паводле Булгакава), а разам з ім Раман Шпарлюк i Джон Сгэнлі. Па версіі аўтара, больш рэалістычна падышоў да праблемы Якаў Трашчанок, які звязаў пачатак беларускага нацыяналізму з 80-мі гг. XIX ст. (297). Ідэйныя, а не матэрыяльныя прычыны аб’вяшчаюцца аўтарам асноўнымі. На думку Булгакава, беларускія аўтары архаізуюць беларускі нацыяналізм (што праяўляецца ў выцясненні памяці пра рускую спадчыну i Полацкае княства, прымітыўнай кампенсацыі ў выглядзе „беларусізацыі” Міндоўга i Вітаўта), заходнія ж яго тыпізуюць i стараюцца ўпісаць у агульнаеўрапейскія межы (298-299).

Аўтар вылучыў пяць прычын узнікнення беларускага нацыяналізму: 1) канструкцыю імперскага рэгіёну „Беларусь”; 2) украінскія інспірацыі; 3) заходнееўрапейскія інспірацыі; 4) крызіс польскага нацыяналізму пасля 1863 г. i дазвол на будаўніцтва ўласных ідэнтычнасцяў для Беларусі, Украіны i Літвы; 5) індывідуальную псіхалогію Багушэвіча, крызіс ягонай уласнай польскай ідэнтычнасці (300-301). Такім чынам, гісторыя беларускага нацыяналізму налічвае каля 150 гадоў, a адставанне яго ад украінскага — каля 60-80 гадоў (302). Беларускі нацыяналізм з’явіўся адначасова з азіяцкім i афрыканскім, што сведчыць пра яго унікальнасць (304), але ён меў моцных канкурэнтаў у выглядзе польскага (у Заходняй Беларусі), расійскага, украінскага (на Заходнім Палессі) нацыянальных праектаў. Храналагічна беларускі праект быў апошнім, а яго слабасць была ў больш моцным уздзеянні польскага i расійскага (306-310). Аднак аўтар не да канца паслядоўны: на с. 305 ён піша, што сутнасна не было канкурэнцыі паміж расійскім i беларускім праектамі, а на с. 310 існаванне такой канкурэнцыі пацвярджаецца.

Апошняй часткай кнігі стала пасляслоўе, дзе аўтар разгорнута i часам эмацыйна дыягназуе сучасную сітуацыюБеларусі з некаторымі гістарычнымі экскурсамі. Моцна кідаецца ў вочы чарговая непаслядоўнасць: вышэй аўтар крытыкаваў камунікатыўны i элітарны спосаб тлумачэння запаволенасці, а тут раптам піша, што i ў 1917 г. беларускі нацыяналізм быў хімерай, што ён пачаў развівацца толькі з 1905-1907 г., меў вузкія каналы распаўсюджвання i быў пазбаўлены эліты (313). У дадатак гэты новы тэзіс спалучаецца з чарговай крытыкай ідэй I. Бабкова (312). Далейшыя фрагменты пасляслоўя прысвечаныя аналізу сітуацыі беларускай культуры i самасвядомасці з 1930-х г., уплыву таталітарнай ідэалогіі на асіміляцыю беларусаў, палітыцы „жорсткага культурнага апартэіду” (322) у дачыненні да бе­ларускай мовы i культуры. Цікавым здаецца i аналіз польскай меншасці на Беларусі як рускамоўных палякаў беларускага паходжання, якія палаюць вострай нянавісцю да беларускай мовы. Пры гэтым Булгакаў кажа пра тое, што беларускія палякі заслугоўваюць павагі, але каталіцкі клер на Гарадзеншчыне не дапускае беларускай мовы ў касцёл (317). Цяжка пагадзіцца з такім „аналізам”, дзе больш абагульненняў i стэрэатыпаў, чым нават элементарных ведаў. Вельмі цікава, чаму няма ў кнізе закідаў у бок праваслаўнай царквы наконт моўнага пытання (дарэчы, мова для Булгакава не з’яўляецца важным фактарам беларускага нацыяналізму, а па ягоных прагнозах — нават знішчэнне мовы не прывядзе да знікнення нацыяналізму — гл. с 327) ?

„Гісторыя беларускага нацыяналізму” Валера Булгакава з’яўляецца цікавым канцэптуальным даследаваннем у межах мадэрнай тэорыі нацыі i нацыяналізму, якое можа спрычыніцца да далейшай дыскусіі вакол нацыянальнага будаўніцтва беларусаў. Даследаванне выходзіць па-за межы навуковага гістарычнага i сацыялагічнага аналізу, спалучае ў сабе элементы розных нарацый, асабліва літаратуразнаўчых (якія былі зыходнымі пры напісанні кнігі), філасофскіх i футуралагічных. Вялікая праблема кнігі (і аўтар пра гэта ведае) – недастатковасць навуковага апарату (адсутнасць спасылак, бібліяграфіі, паказальніка імёнаў i назваў). Апрача таго, непаслядоўнасць высноваў i тэндэнцыйнасць падбору фактаў да загадзя прынятай канцэпцыі, наяў насць некалькіх жанраў нарацыі робіць працу не да канца празрыстай для чытача (асабліва чытача масавага, для якога прызначаецца кніга, не абазнанага ў тэорыях i паняццях сучаснага заходняга грамадазнаўства). Частка выказаных ідэй недастаткова даведзена i слаба абгрунтавана, а аутарскія пабудовы (перадусім у гістарычнай частцы) абапіраюцца на гістарыяграфію, а не на вывучэнне крыніц.

Варшава                                             

Андрэй Ціхаміраў


[1] Цягам 2006 г. вышила два выданні кнігі: спачатку па-руску, а пазней па-беларуску. Я спасылаюся на выданне на рускай мове.
[2] Булгакаў Валерка. Мой Багушэвіч // Анталёгія сучаснага беларускага мысьленьня. С.-Петербург: Невский простор, 2003. С. 328-351.
[3] Foucault M. Archeologia wiedzy. Warszawa: PIW, 1977. S. 170 (польскае выданне працы „Археалогія ведаў” — „Archéologie du savoir”, першае выданне ў 1969 г.).
[4] Гл.: Касьянов Г. Теоріі нації та націоналізму. Київ: Либідь, 1999. С 80-91.
[5] У сучаснай расійскай гістарыяграфіі (асабліва ў г. зв. „імперыялогіі”) больш ўжываецца паняцце „русінская нацыя” ці „русінскі народ”, гл.: Западные окраины Российской империи / Под ред. М. Долбилова, А. Миллера. Москва: НЛО, 2006.
[6] Валіцькїй А. В полоні консервативної утопіі. Структура i вйдозмінй російського слов’янофільства. Київ: Основи, 1998 (апошняе польскае выданне: Walicki A. W kręgu konserwatywnej utopii. Struktura i prze­miany rosyjskiego słowianofilstwa. Warszawa: PWN, 2002).
[7] Шкандрій М. В обіймах імперії. Російська i українська літературиновітньоії доби. Кїів: Факт, 2004.
[8] Тамсама. С. 39-40.
[9] Белы A. Хроніка Белай Русі. Нарыс гісторыі адной геаграфічнай на­звы. Мінск, 2000.
[10] Шкандрій М. В обіймах імперії. Російська i українська літературиновітньоії доби. С 28-29.
[11] Пра гэта болын падрабязна ў новай кнізе Мар’і Яніён: Janion M.Niesamowita Słowiańszczyzna. Fantazmaty literatury. Kraków: Wyd. Lite­rackie, 2006.
[12] Асабліва цікавымі будуць п’еса Е Кулжынскага „Пред мятежом” (Драма в 2-х действиях. Действие происходит в уездном городке западной России) // Вестник западной России. Кн. 9. Т. 3. 1865/1866. Отд. 4. С. 223-250, а таксама апавяданне А. Сгаражэнкі „Эпизод из поез­док по северо-западному краю России” // Вестник западной России. Кн. 5. Т. 2. 1865/1866. Отд. 4. С. 115-130.
[13] Гл.: Шкандрій M. В обіймах імперії… С. 63—64.
[14] Куль-Сяльверстава С. Я. Беларусь на мяжы стагоддзяў i культур. Фармаванне культуры Новага часу на беларускіх землях (другая паловаXVIII ст. – 1820-я гады). Мінск, 2000. С. 228-232.
[15] Смалянчук А. Паміж краёвасцю i нацыянальнай ідэяй: Польскі pyx набеларускіх i літоўскіх землях 1864-1917 г. Гродна, 2001. С. 39-40.
[16] Кеппен П. Обозрение всех языков и наречий, составленное Г Ф. П. Аделунгом. С.-Петербург, 1820. С. 22.
[17] Взгляд на историю западной Руси. С.-Петербург, 1848. С. 36-37 (дарэчы,гэтая праца знаходзіцца амаль па-за ўвагай беларускай гістарыяграфіі, калі не лічыць манаграфіі 3. Капыскага i В. Чапко: Копысский 3.Ю., Чепко В. В. Историография БССР (эпоха феодализма) / Под ред.Я. Н. Марата. Мінск, 1986. С. 16-17).
[18] Тамсама. С. 11.
[19] Šafařík P. J. Slowanský národopis. Praha, 1849. S. 27-27, 31-32.
[20] Тут да месца былі б развал польскага гісторыка Генрыка Глэмбоцкага,гл.: Głębocki H. Irredenta polska a „kresy” Imperium. Powstanie Stycznłowe(1863-1864) a ewolucja polityki Imperium Rosyjskiego wobec jego zachodnich„okrain” [w:] Rosja i Europa Wschodnia: „imperiologia” stosowana / Russiaand Eastern Europe: applied „imperiology”/ Red. A Nowak. Kraków: Arcana,Instytut Historii PAN w Warszawie, 2006. S. 306-350.
[21] Чобат А. Трансфармадыі беларускай нацыянальнай ідэі // Анталёгія сучаснага беларускага мысьленьня. С.-Петербург: Невский простор, 2003. С. 147.
[22] Дыскусія на гэты конт добра апісана ў шэрагу прац: Пыпин А. Н. Ис­тория русской этнографии. Т. IV. Белоруссия и Сибирь. С.-Петер­бург, 1892. С. 101-110; Цьвікевіч А. „Западноруссизм”: Нарысы згісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX i пачатку XX в. Менск,1993. С.174-178; Литвинский А. В. Проблема этнической прина­длежности населения Западной Беларуси в историографии западно-руссизма // Чалавек. Этнас. Тэрыторыя. Праблемы развіцця заходняга рэгіёна Беларусі: Матэр. міжнар. канф. Ч. II. Брэст,1998. С. 307-313; Мелешко Е. И. Концепция исторического разви­тия белорусских земель в трудах П. О. Бобровского // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я. Купалы. Серыя 1. 2000.№ 2. С. 43-50.
[23] Литвинский А., Карев Д. Западнорусизм в российской историографии второй половины XIX – начала XX веков // Стэфан Баторый у гістарычнай памяці народаў Усходняй Еўропы. Гродна, 2004. С. 196-324.

Наверх

Рышард Радзік. Дапаможнік па дзяржаўнай ідэалогіі

Снежня 11, 2004 |


Увесну 2004 г. у Мінску ўбачыў свет падручнік для вышэйшых школ пад назваю „Основы идеологии белоруского государства“[1]. У „Прадмове“ да яго напісана: „В идеологии должен быть, во–первых, мировоззренческий стержень. По мнению авторов книги, этим стержнем является белорусская гражданственность, национальное государственное сознание и патриотизм“ (4). Яшчэ не разгарнуўшы працу, можна задацца пытаннем: ці дапушчальна ў дэмакратычным, плюралістычным грамадстве абавязваць студэнцкую моладзь — будучую эліту краіны — засвойваць адзіны ідэалагізаваны малюнак (прыняўшы, што ён падаецца як звязнае цэлае, а не як дыскусія паміж прыхільнікамі розных ідэалагічных выбараў), які ахоплівае усе бакі грамадскага жыцця ў краіне? Калі такі падручнік выступае элементам палітычнай і ідэалагічнай індактрынацыі грамадства, то адказ павінен быць адмоўны.

Спецыфіка беларускага грамадства, якая стварае кантэкст для аналізу разгляданага падручніка, патрабуе, аднак, на маю думку, крыху пільней прыгледзецца да беларускіх рэаліяў. Пераважная бальшыня грамадстваў Еўропы сфармавалася ў апошнія два стагоддзі як навачасныя супольнасці вакол ідэі нацыі. Нацыянальныя каштоўнасці забяспечылі іхнюю цэльнасць, іерархізавалі — прынамсі часткова — мэты індывідуальнай і групавой дзейнасці, надзялілі гэтыя грамадствы сферай эмоцыяў, падштурхнулі да канкурэнцыі з іншымі нацыямі і — у сувязі з гэтым — да гатоўнасці прыносіць ахвяры ў імя рэа­лізацыі нацыянальных інтарэсаў. Культурныя нацыі (на­пры­клад — славакі, эстонцы, латышы) сфармаваліся вакол улас­­най этнічнай культуры, асабліва мовы. Нацыі палітыч­­ныя — вакол існуючых вякамі дзяржаўных структур і традыцыяў лаяльнасці дзяржаве, якая з цягам часу забяспечвае, агулам кажучы, дэмакратычныя і эканамічныя свабоды. Беларусам не далі збудаваць нацыю (расійцы — у царскай імперыі, а потым у СССР, палякі — у міжваеннай Рэчы Паспалітай). Не існуе сярод беларусаў і моцнай традыцыі цалкам незалежнай уласнай дзяржавы. Беларусь (як і ўсходняя, а ў значнай меры і цэнтральная Ўкраіна) узнікла як навачаснае грамадства, якое ў XX ст. згуртавалася вакол каштоўнасцяў савецкага тыпу. Беларускасць будавалася на вясковай базе, насычанай кансерватыўнымі каштоўнасцямі і пазіцыямі, схільнай замыкацца ў свойскіх рамках, і разам з тым — як шматмільённая сукупнасць homo sovieticus. Пачуццё нацыянальнай прыналежнасці ў беларусаў слабое, а як навачасная нацыянальная супольнасць еўрапейскага тыпу беларусы амаль не існуюць. Уласную дзяржаву яны атрымалі амаль выпадкова, не марыўшы пра яе і не змагаўшыся за яе — хоць бы і бяскроўна, — а як бы дзякуючы гістарычным бурам, якія пранесліся па–над іхнімі галовамі на пачатку мінулага дзесяцігоддзя. У адрозненне ад палякаў яны дагэтуль не спрамагліся на масавыя ахвяры і калектыўныя пратэсты ў імя ідэі зверхнасці нацыянальных інтарэсаў.

Тым не менш, праз 13 гадоў фармальнай незалежнасці ў Беларусі ўзніклі асяродкі — палітычныя, гаспадарчыя, часам нацыянальныя, — зацікаўленыя ў існаванні беларускай дзяржавы. Мець уладу ў сваёй дзяржаве — не тое, што кіраваць расійскай губерняй. Таму можна ўявіць сабе сітуацыю, калі ўлады краіны вырашаюць, што грамадству патрабуецца аб’яднальны ідэалагічны фактар. Такі фактар стварае моцныя повязі, якія суб’ектывізуюць грамадства ў дачыненні да сябе і суседзяў, забяспечваюць далейшае існаванне дзяржавы і даюць ёй аўтатэлічны кантэкст. Дзяржаўная ідэалогія не магла б у такім выпадку служыць — на савецкі лад — панаванню над грамадствам. Не магла б яна і капіяваць савецкія мадэлі, як паводле зместу, так і паводле метадаў распаўсюджвання, бо якраз савецкасць стала прычынаю слабасці адносін унутры беларускай супольнасці. Таму, нягледзячы на цалкам савецкае пахо­джанне самой задумы падручніка, ягоны змест — прынамсі тэарэтычна — сапраўды мог бы прычыніцца да пабудовы навачаснай, моцнай супольнасці беларусаў. Магчыма, нацыі палітычнага тыпу, што напэўна не было б лёгкай справаю. Аднак ужо ў апошнім сказе „Предисловия“ можна прачытаць пра дыялог „власти и населения“ (5). У якой меры „население“ павінна быць суб’ектам, які творыць уладу, а ў якой — інструментам гульні гэтай улады? Наколькі — нацыяй у еўра­пей­скім разуменні, а наколькі — „населением“, якое трактуецца па–савецку (згодна з расійскай традыцыяй) і над якім пануе власть?

Працу склалі тэксты 23 аўтараў. Яна складаецца з чатырох частак. Першая мае назву „Теория и методология идеологических процессов“, другая — „Динамика идеологических процессов“, трэцяя — „Государственные институты и идеологические процессы“, чацвёртая — „Государственная политика в идеологической сфере“. Кожная частка падзелена на некалькі раздзелаў (агулам 20). Спіс аўтараў — на савецкі ўзор — змяшчае, акрамя прозвішчаў, толькі ініцыялы (імя і імя па бацьку), што часам перашкаджае недасведчанаму чытачу высветліць, якога яны полу. Уступны раздзел (аўтар — С.В. Рашэтнікаў) служыць уводзінамі ў праблематыку падручніка, часткова тут даецца прэзентацыя асноўных паняццяў. Ён выгад­на вылучаецца на фоне ўсяе працы. У ім слушна сцвяр­джаецца, што старая сістэма каштоўнасцяў, якія кансалідавалі савецкае грамадства, распалася. Новыя каштоўнасці вы­значаюцца большай палітычнай і ідэалагічнай дыферэн­цыя­ванасцю. „Ценностью, содержащей в себе консолидационный потенциал, может стать независимое белорусское государство“ (19). Яго ідэалогія павінна складацца з цэнтрысцкіх каштоўнасцяў (19), змяшчаць „стандарты прав человека и права как такового“ (21). „Формой существования нашей идеологической доктрины, — піша С.В.Рашэтнікаў, — является национальная идея. Основным содержанием белорусской национальной идеи являются такие фундаментальные понятия, как: общечеловеческие и христианские ценности, национально–государственое сознание, понятие гражданства, патриотизм“ (с. 21). У тэксце выступаюць таксама такія тэрміны, як нацыянальныя інтарэсы і нацыянальная бяспека. Развагі, змешчаныя ў гэтым раздзеле, стварылі надзею на тое, што далей у кнізе названыя тэрміны напоўняцца канкрэтным зместам і будуць суаднесеныя з беларускімі рэаліямі.

Надзея, аднак, не спраўдзілася ўжо ў раздзеле II (аўтар — М.С.Сташкевіч), прысвечаным крыніцам ідэалогіі беларускай дзяржаўнасці. Гэта аказалася тыповая (пост)савецкая агіт­ка, напісаная на выразны палітычны заказ, з досыць адвольнай трактоўкай гісторыі. Паводле сваёй вядучай ідэі яна напэўна не прадстаўляе ні дзяржаўнага, ні нацыянальнага беларускага інтарэсу. У нашых развагах гэтаму тэксту будзе аддадзена асобная ўвага — бо ён закранае важную праблематыку і нясе на сабе характэрныя — для часткі сучасных палітычных элітаў Беларусі, што паходзяць з савецкіх часоў — ідэйныя рысы. У значнай меры тэкст мае гістарычны характар. Немалая частка яго прысвечана адносінам Беларусі, з аднаго боку, да Польшчы (Захаду), з другога — і тут развагі робяцца шырэйшымі — да Расіі. Коратка кажучы, аўтар праводзіць думку, што з Польшчы на Беларусь ішло адно зло, а з Расіі — амаль выключна дабро. Пра Люблінскую унію ён піша: „трагическая страница истории нашего народа“ (27). Тагачасная Рэч Паспалітая разглядаецца „как государство, которое менее всего было заинтересовано в развитии белорусов как самостоятельного народа“. Больш за тое, яна рабіла ўсё, каб вынішчыць з памяці беларусаў іхнюю этнічную прыналежнасць. „Именно в это время большинство белорусов осознало, что для того, чтобы сохраниться как этнос, для своего дальнейшего исторического развития, они должны вернуться к своим общерусским корням, к истокам своей государственности“ (27). Экспансіянізм палякаў у дачыненні да беларусаў у перыяд падзелаў М.С.Сташкевіч абгрунтоўвае спасылкамі на Людвіка Гурскага і Генрыка Сянкевіча (25). Агістарызм і прэзентызм — яскравыя рысы разгляданага тэксту.

Асабліва гэта робіцца відавочным, калі параўнаць гэткае стаўленне да Польшчы з пададзеным у тэксце малюнкам Расіі і СССР. На думку аўтара, уваход Беларусі ў склад расійскай дзяржавы мае адназначна пазітыўнае гістарычнае значэнне. „Оказавшись в границах российского государства, белорусы возродили свои национальные традиции, культуру, литературный язык“ (27). Далей гаворыцца, што Люблінская унія была трагедыяй беларускага народа, — не заўважаючы, што яе заключэнне мела добраахвотны характар, а беларускае баярства было зацікаўлена ў юрыдычных і палітычных свабодах, якімі валодала польская шляхта. Захопніцкія намеры ў дачыненні да беларусаў прыпісваюцца палякам у той час, калі Рэч Паспалітая знаходзілася пад расійскай акупацыяй, поль­скія школы некалькі дзесяцігоддзяў (ад разгрому паўстання 1863 г. да 1904 г.) не маглі існаваць, было забаронена нават публічна прамаўляць па–польску. Разам з тым пра сілавое далучэнне беларускіх земляў да царскай імперыі пішацца: „оказавшись в границах российского государства“. Няма нават згадкі пра паўстанні Касцюшкі, 1831 і 1863 г. (хоць нават у афі­цыйнай беларускай гістарыяграфіі гэтае апошняе, пры­нам­сі часткова, разглядаецца як беларускае). Думка, што дзякуючы паглынанню беларускіх земляў Расіяй беларусы адрадзілі сваю літаратурную мову і культуру — у сітуацыі, калі ра­сійцы не дазвалялі стварыць беларускую школу, зачынялі школкі, якія ў 60–я г. XIX ст. стваралі польскія памешчыкі для дзя­цей беларускіх сялян, а друк літаратуры на беларускай мо­ве быў практычна забаронены (перад паўстаннем 1863 г. — лацінкай, а пасля паўстання — і кірыліцай), — гэта глыбока тэндэнцыйная трактоўка сваёй роднай (?) гісторыі. Больш за тое, творцамі беларускай літаратуры ў XIX ст. былі выключна людзі польскай культуры (каталікі), г.зв. Gente Lithuani, na­tio­ne Poloni; яны ж гралі галоўную ролю ў беларускім нацыя­наль­ным адраджэнні „нашаніўскага перыяду“. Уклад г.зв. за­пад­норуссов (г.зн. людзей расійскай арыентацыі) у фармаванне літаратурнай беларускасці XIX ст. і беларускае нацыянальнае адраджэнне быў мінімальны.

Палякі — на думку беларускага гісторыка — у 1919 г. акупавалі беларускія землі (30), а праз год Чырвоная Армія іх вызваляла (31). Спасылаючыся на В.А.Круталевіча, аўтар сцвярджае, што абвешчаная 25 сакавіка 1918 г. Беларуская Народная Рэспубліка не была дзяржаваю нават „в марионеточной форме“, яе не прызнавалі ні акупацыйныя нямецкія ўлады, ні шмат іншых дзяржаваў Захаду, яна характарызавалася ізаляцыяй яе дзеячаў ад народных масаў, быццам „захваченных идеей советской государственности“ (29). Разабраўшыся такім чынам з нацыянальным сімвалам беларускай дзяржаўнасці найноўшых часоў — зрэшты, пададзенае тут апі­санне БНР не мае істотных разыходжанняў з праўдай — ён цвер­дзіць, што БССР, якая ўзнікла 1 студзеня 1919 г., „стала первым реальным национальным белорусским государством“ (32). Відавочна, усё тое, што служыць сімвалам беларускай нацыянальнай незалежнасці, асабліва аддзялення Беларусі ад Ра­сіі, суаўтару разгляданага падручніка чужое. Разам з тым ён вы­знае тэзіс пра адну старажытнарускую народнасць у межах су­­польнай старажытнарускай дзяржавы — Кіеўскай Русі (26). Ён рытарычна пытаецца, ці „идея белорусской государственно­сти имеет общероссийские (не „общерусские“ — Р.Р.) корни“, г. зн. ці ўваходзілі беларускія землі ў склад старажытнарускай дзяржавы? (25, 37). Іншае рытарычнае пытанне гучыць так: „Имеет ли позитивное историческое значение факт вхождения Беларуси в состав русского государства, вследствие чего повлияло ли это вхождение в состав России, а затем (sic!) и Советского Союза, на возникновение и развитие государ­ст­вен­­ности белорусского народа?“ (26, 37). Абодва пытанні паўтараюцца ў канцы раздзела ў рубрыцы „Контрольные во­просы“.

Існаванне БССР падаецца як збор адназначна пазітыўных фактаў (хоць і робiцца кароткая заўвага, што, згодна са ста­лінскай формулай, агульная дзяржава абмежавала з часам суверэннасць рэспублік на карысць цэнтральнай адміністрацыі, нацыя разглядалася як перажытак, а паняцце нацыянальных інтарэсаў было выключана — с. 31—32). Нават далучэнне да Расіі ў 1919 г. трох беларускіх губерняў (у тым ліку смален­скай — назусім) не сутыкаецца хоць бы з ценем крытыкі. На поўным сур’ёзе трактуюцца лозунгі, напрыклад, пра раўна­праўную аснову стасункаў паміж Беларуссю і Расіяй і пра „независимость и суверенность «каждой из договаривающихся сторон»“ згодна з дамовай, заключанай 21 студзеня 1921 г. (31). Нідзе нават не згадваецца практычна поўная русіфікацыя беларускіх гарадоў; спыненне на пераломе 20—30–х г. XX ст. — а потым і адкат — працэсаў нацыянальнай беларусізацыі грамадства (а значыць, набыцця апошнім нацыянальнай свядомасці); звядзенне беларускасці да ўзроўню этнаграфічнага музея; не менш як сотні тысяч беларусаў, забітых паводле загадаў са сталіцы імперыі; масавае разбурэнне помнікаў архітэктуры; такія сляды маскоўскага панавання, як Курапаты; слабасць беларускіх элітаў, якія не мелі права ствараць нацыянальную канкурэнцыю савецкаму дзяржаўнаму цэнтру. Наступствы ўсяго гэтага сёння відавочныя на Беларусі паўсюль, у тым ліку ў ментальнасці аўтара разгляданага тэксту і ў навуковым узроўні ягоных развагаў.

Разглядаючы перыяд незалежнасці краіны, М.С.Сташкевіч зусім прамінае яе першыя тры гады, пераходзячы адразу да прэзідэнцтва Лукашэнкі. Ён вылучае тры магчымыя шляхі развіцця Беларусі. Першы — гэта „совершенствование существующей независимой государственности белорусов в границах воссозданного в новой форме союзного государственного образования, в котором Беларусь должна исполнять важную историческую миссию на нынешнем этапе славянской истории <…>“ (33). Кажучы прасцей, аўтар мае на думцы — як вынікае з ягоных далейшых развагаў — аб’яднанне Беларусі з Расіяй. Ён лічыць, што ў цяперашнім свеце, які глабалізуецца, па–сапраўднаму незалежным можа быць толькі блок дзяржаваў, якія маюць супольны „цивилизационный знаменатель“ — рэлігію, этнічныя каштоўнасці, культуру, сакральныя цэнтры, блізкае разуменне шляхоў гістарычнага развіцця. „Именно такой основой стабильного существования и динамичного, непрерывного развития Беларуси в системе современных международных отношений является союз с Россией. <…> В рамках такого союза Республика Беларусь несомненно сохранит свою суверенность и может безболезненно интегрироваться в мирное сообщество“ (34). Пададзены тут спосаб мыслення вынесены з савецкіх рэаліяў, калі Беларусь мела атрыбуты дзяржаўнай незалежнасці (урад, парламент, сталіцу і межы), хоць і пазбаўленыя ў значнай меры палітычнага значэння, — і беларусы прывыклі да іх, бо не ведалі іншых. Такое разуменне ўласнай суверэннасці спарадзіла вынікі сацыялагічных даследаванняў 90–х г., у якіх больш за 60% беларусаў выказвалася за незалежную Беларусь і адначасова за аб’яднанне з Расіяй — не бачачы ў гэтым, згодна са сваім гістарычным досведам, істотнай супярэчнасці[2].

Другім з трох магчымых шляхоў развіцця аўтар называе „национал–радикальный“, звязваючы яго з „возрожденческой“ тэндэнцыяй, якая выяўляецца ў працэсе пабудовы нацыянальнай дзяржаўнасці. Яго прыхільнікі трактуюць грамадства і дзяржаву ў нацыянальных катэгорыях, характэрных для Заходняй і Цэнтральнай Еўропы апошніх двух стагоддзяў. Беларускі гісторык яе рашуча адрынае і рэзка асуджае. Ён папракае беларускіх нацыяналістаў — у значнай ступені беспадстаўна — у жаданні збудаваць „монаэтнічную дзяржаву“, у імкненні выключыць з грамадскага жыцця прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў, абмежаваць іхнія палітычныя правы. Тоеснасць Беларусі як „государства–нации“ павінна была б — на ягоную думку — будавацца на этнічным эгаізме, пошуку ворагаў, на расколванні еднасці гістарычных шляхоў развіцця ўсходніх славянаў. Сінонімамі паняцця „Беларусь“ — згодна з М.С.Сташкевічам — тады зрабіліся б словы „окраина“ і „буфер“. Ён лічыць, што ідэалогія нацыянал–радыкалаў мае утапічны характар і што ў ёй закладзена магчымасць ператварэння нацыянальнай дзяржавы ў таталітарную. Прыхільнікі гэтай ідэалогіі імкнуцца да пабудовы „этнократического белорусского“ государства“ (34—35). Такі погляд на нацыю еўрапейскага тыпу вынікае з таго, што беларусы не сталі нацыяй, што яны ўзніклі як навачаснае грамадства, абапіраючыся на савецкія каштоўнасці, супярэчныя нацыянальным, а найбольш — з таго, што ім дзесяцігоддзямі прышчэплівалі варожасць да любых нацыянальных тэндэнцыяў — якія атаясам­ліваліся з нацыяналістычнымі, з нецярпімасцю, з арыентацыяй на фашызм, гітлерызм у часы II сусветнай вайны. Выразамі „беларуская нацыя“, „беларускі народ“ беларусы ў цэлым карыстаюцца безрэфлексійна, як тэрмінам, пазбаўленым глыбокай сувязі з паняццем нацыі еўрапейскага тыпу.

М.С.Сташкевіч прамінае той факт, што нацыі збудавалі навачасную Еўропу, багатую і дэмакратычную. Грамадская актыўнасць, якая вынікала з мыслення ў катэгорыях нацыянальных поспехаў і ахвяраў, скіравала краіны Прыбалтыкі на шлях свабоды і заможнасці. Нават расійцы, спрабуючы выбавіцца з крызісу, усё часцей робяць гэта ў імя нацыянальных, на­ват нацыяналістычных каштоўнасцяў. Нацыя, як можна вы­снаваць з развагаў аўтара разгляданага тэксту, нясе з сабою зло, яна чужая роднай савецкасці, а найвялікшы — як можна мер­каваць — супраціў будзіць у ім тое, што пабудова моцнай бе­ларускай тоеснасці адасобіць беларусаў ад расійцаў. Ён паказвае спосаб мыслення, характэрны для сучаснага савецкага за­ходнерусізму. Праўда, ён ужо не лічыць беларусаў расійцамі — як да I сусветнай вайны, — але малюнак выразна сфармаванай беларускай нацыянальнай свядомасці (як у чэхаў, літоўцаў, палякаў ці французаў), сапраўднай дзяржаўнай незалежнасці і грунтаванага на ёй нацыянальнага інтарэсу — калі прамінуць лозунгі на гэтую тэму — яму цалкам чужы. Затое блізкая яму ідэя ўсходнеславянскай супольнасці — карані якой сягаюць Кіеўскай Русі — на чале з Расіяй.

Трэці магчымы шлях развіцця Беларусі вызначаецца як „либерально–радикальный“. Яго прыхільнікі лічаць, што Беларусь — складовая частка Заходняй Еўропы. Тым часам аўтар тэксту зыходзіць з пасылкі, што „Беларусь никогда в этнокультурном отношении не принадлежала к Западной Европе; она сформировалась как этнокультурная общность и страна в лоне восточнохристианской православной цивилизации, в евразийском геополитическом пространстве. И ничьи субъективные устремления не могут изменить этих реалий“ (35). Гэты погляд выразна разыходзіцца з фактамі. Беларусь як складнік Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў належала да еўра­пей­скай цывілізацыі, зразуметай нават як лацінская: грамадства на ўзроўні сваіх элітаў з цягам часу сталася пратэстан­ц­кім, а пазней каталіцкім, а на ўзроўні простага народа — уніяц­кім, то бок лацінскім. Інстытуты, якія дзейнічалі тады ў Вя­лікім Княстве Літоўскім, адносіны да права, тыя вольнасці, які­мі карысталася шляхта (сяляне тады нідзе ў Еўропе не ва­ло­далі імі напоўніцу), — усё гэта было нашмат бліжэйшым да та­го, што існавала ў Лондане і Парыжы (а часам і больш разві­тым), чым у Маскве, якая доўгі час заставалася ўсходняй краінаю. Уніяцкую царкву ў Беларусі скасавалі толькі ў 1839 г.

На думку М.С.Сташкевіча, ідэя выкарыстання заходнееўрапейскага досведу ў працэсе пабудовы палітычнай сістэмы Беларусі носіць утапічны характар. Ён лічыць, што прадстаў­нікі як ліберальна–дэмакратычнага, так і ліберальна–радыкальнага кірунку ігнаруюць гістарычны досвед беларускага народа. Яны імкнуцца да таго, каб беларусы парвалі са сваім мінулым (35). Аўтар мае рацыю ў тым сэнсе, што на ўзроўні сваёй свядомасці (за выключэннем вельмі вузкіх элітаў краіны), а таксама ў сферы глыбінных каштоўнасцяў, якія рэалізуюцца ў грамадскім жыцці, беларусы па­рвалі з традыцыяй былой Рэчы Паспалітай, а значыць, і з прыналежнасцю да лацінскай Еўропы (не столькі ў яе рэлігійным разуменні, колькі ў сэнсе тамтэйшай сістэмы палітычных і эканамічных каштоўнасцяў). Паводле сваёй культуры яны цяпер бліжэйшыя да Расіі, чым да Еўропы. Таму ажыццяўленне нацыянал–радыкальнай, а асабліва ліберал–радыкальнай канцэпцыі са­праў­ды прывяло б да разрыву з савецка–ўсходнеславянскім, трохі арыентальным шляхам развіцця. Значная частка беларусаў — як паказвае шматвяковая гісторыя краю — не прымае гэтага напрамку развіцця, асабліва разрыву з Расіяй. Тут, аднак, можна задаць пытанне: якая з дзвюх арыентацыяў будзе больш карыснаю для рэалізацыі беларускіх нацыя­нальна–дзяржаўных (маецца на ўвазе развіццё моцнай і суверэннай дзяржаўнасці і нацыянальнай супольнасці) і эканамічных (багацце грамадства) інтарэсаў — праеўрапейская ці прарасій­ская? Хоць гэтае пытанне мае характар хутчэй рытарычны, беларускі гісторык лічыць, што якраз прыхільнікі другога і трэцяга напрамкаў развіцця краіны разглядаюць Беларусь у аб’ектных, а не суб’ектных катэгорыях (34). Тэзіс, што яднанне з Расіяй забяспечвае нацыі большую ступень суб’ектнасці, чым уваход у структуры Еўрапейскага Звязу, — надзвычай смелы, асабліва калі яго выказвае прафесійны гісторык, знаёмы з гісторыяй царскай імперыі, а пазней — яе прадаўжальні­ка (як ён сам лічыць) — СССР.

Лагічны вынік гэтага стылю мыслення — прыняцце першай альтэрнатывы (рэканструкцыя саюзу дзяржаваў вакол Расіі на новых прынцыпах) як „наиболее эффективн[ой] и в результате приемлем[ой] для белорусского общества“. З працэсу фармавання нацыянальнай дзяржаўнасці беларусаў не­льга, на думку аўтара тэксту, „выбросить БССР, которая является непосредственной основой для дальнейшего прогресса в сфере построения государственности. С опорой на БССР возникла суверенная Республика Беларусь“ (36). Разам з тым у шмат якіх месцах працы падкрэсліваецца, што Беларусь — сацыяльна арыентаваная дзяржава. Гэта сведчыць, што грамадзяне трактуюць яе хутчэй інструментальна, а не як нацыя­нальную каштоўнасць саму па сабе. Мова гэтага раздзелу працы нясе на сабе адзнакі шматгадовай практыкі артыкулявання думак у савецкіх рэаліях.

Сказ „Укрепление приоритета прав человека перед правами общества, нации и государства является одной из самых характерных черт Конституции Республики Беларусь“ (36) сведчыць не толькі пра незнаёмства з канстытуцыяй сваёй краіны, але і пра спосаб мыслення аўтара тэксту, які дапускае магчымасць таго, што ў канстытуцыі можа апынуцца гэткі кур’ёзны запіс. Пытанні ў канцы раздзела ўражваюць сваёй тэндэнцыйнасцю, як і рэкамендаваная літаратура, якая не змяшчае салідных працаў сур’ёзных гісторыкаў, што вылучаюцца на агульным фоне беларускай гістарыяграфіі.

Тэкст М.С.Сташкевіча мае несумненныя рысы ідэйна–па­лі­тычнага маніфеста. Цяжка даць веры, што прафесійны гіс­торык пісаў яго на пачатку XXI ст., а не дзесяцігоддзі таму. Аўтар падбірае факты да наперад прынятых тэзаў, фальсіфікуючы такім чынам гістарычную праўду. Гэты раздзел падручніка — відавочны прыклад навуковай нядобрасумленнасці. Ідэалогія можа апеляваць да гісторыі, не канечне яе фальсіфікуючы. Беларускі гісторык прадстаўляе ўжо нават не анацыянальны, а беларускі анацыянальны пункт гледжання. Калі ён меў на мэце фармаваць у беларусаў пачуццё нацыянальнай еднасці, абапертай на эмацыйна ўспрынятай ідэі ўласнай дзяржавы, то напісаны ім тэкст не мае шанцаў спрычыніцца да гэтага. Аўтар апелюе — змяняючы толькі лозунгі — да традыцыйнага набору каштоўнасцяў, які прысутнічае ў савецкай Беларусі ўжо шмат дзесяцігоддзяў. Яны не спарадзілі ні беларускай нацыі еўрапейскага тыпу, ні моцна закарэненай, трактаванай як самакаштоўная мэта ідэі беларускай дзяржавы, — рэчаў, у імя якіх беларусы маглі б, як людзі еўрапейскіх нацыяў, „масава ісці на барыкады“ (гэта не значыць, што такая патрэба павінна ўзнікнуць). Зусім невядома, чаму гэты механізм мае цяпер зазнаць нейкія змены. Калі ёсць жаданне ісці шляхам пабудовы моцнай беларускай супольнасці і ўмацавання беларускай дзяржавы, то нельга распаўсюджваць каштоўнасці, супярэчныя гэтаму малюнку. Таму або да пастаўленай мэты падабраныя неадпаведныя сродкі, або гэтая мэта — звычайная індактрынацыя ў (пост)савецкім стылі, якая паказвае беларусам адзіна слушную лінію — лінію ўлады.

Тэкст гэты, як і значная частка працы, выяўляе слабасць бе­ларускай палітычнай думкі, яе няздольнасць, як часта бывае, да „халоднага“, сумленнага аналізу беларускай рэчаісна­сці. Калі дыягназ фальсіфікуецца — праз ідэалагізацыю і палітызацыю працэсу яго пастаноўкі — то дасягнуць пастаўленых мэтаў няма шанцаў, бо падбор сродкаў для іхняй рэалізацыі зыходзіць з памылковых прадпасылак. Шмат якія фундаментальныя тэрміны, скарыстаныя ў разгляданай працы, выкарыстоўваюцца тут без напаўнення іх канкрэтным зместам, без­рэф­лексійна — як аздоба для ідэалагічна і палітычна абумоў­ле­ных поглядаў аўтараў падручніка. Асабліва гэта тычыцца та­кіх паняццяў, як „нация“ і „национальные интересы“: маючы выразнае акрэсленне і пэўнае тэарэтычнае абгрунтаванне, яны павінны былі б служыць аналізу беларускіх рэаліяў, аднак гэ­тага не адбываецца. Сур’ёзнай спробе пабудовы беларускай дзяр­жаўнай ідэалогіі, здатнай згуртаваць грамадства, павінен па­­пярэднічаць глыбокі аналіз повязяў, якія лучаць людзей у гэ­тым грамадстве на макраўзроўні, вывучэнне сістэмы каш­тоў­насцяў, якая спараджае гэтыя повязі, і ацэнка таго, на­коль­кі моцна гэтая сістэма закарэнена. Нішто не сведчыць, што беларусы ўжо прарабілі гэтую працу. Асабліва ў першы пе­­­­рыяд пасля здабыцця незалежнасці відавочнаю была ня­здоль­насць беларускіх інтэлектуальных асяродкаў, у тым ліку на­цыянальных, да сумленнай дыягностыкі новай сітуацыі, у якой апынулася грамадства. Казаць, што ў наступныя гады стан рэчаў прынцыпова змяніўся, было б відавочнай няпраўдаю.

Будаваць дзяржаву — як часта кажуць, „сацыяльна арыен­та­ваную“, — значыць тварыць структуры, якім у сітуацыі вост­ра­га эканамічнага крызісу пагражае крах. Не грошы забяс­печ­ваюць трываласць грамадстваў, народаў, краінаў. Сён­няш­няе жаданне аб’яднацца з Расіяй мае перадусім эка­­намічныя, уласна сацыяльныя прычыны (хоць схільнасць да яднання грунтуецца на культурных сувязях абодвух грамадстваў). Можна дапусціць, што ў Беларусі лягчэй (гэта не значыць — лёгка) будзе сфармаваць палітычны тып нацыі, чым культурны. Поспех такога прадпрыемства азначаў бы радыкальнае павелічэнне шанцаў на далейшае існаванне беларускай дзяржавы. У яго аснове ляжалі б эканамічныя поспехі (хоць яны не канечне павінны быць сутнасцю новай супольнасці). Трэба, аднак, усведамляць, што такога грамадскага ўтварэння, якое можна было б вызначыць як савецкая палітычная нацыя, у поўнай меры не існуе — бо савецкасць і нацыя нясуць каштоўнасці, прынамсі часткова супярэчныя між сабой. Беларусы павінны перадусім адказаць сабе на пытанне, якая ідэалогія і — як вынік — пачуццё якой еднасці дае ім шанцы годна жыць далей, ці можа грамадства прыняць гэтую ідэалогію і праз якія механізмы. М.С.Сташкевіч загадзя ведае, якая ідэалогія патрабуецца беларусам.

* * *

Астатняя частка падручніка, паводле аб’ёму — яго пера­важ­ная бальшыня, складаецца з васемнаццаці раздзелаў. Іх­няя тэматыка ахоплівае — поруч з ідэалагічнымі ў дакладным сэн­се фактарамі, якія абумоўліваюць беларускую дзяржаўнасць, — характарыстыку канстытуцыі РБ, беларускіх сродкаў ма­савай інфармацыі, прафесійных саюзаў і прававых прын­цы­паў, якія дзейнічаюць пад час выбараў у прадстаўнічыя ор­ганы Беларусі. Трэцяя частка прысвечана апісанню такіх ін­сты­тутаў улады ў Беларусі — і іхняй ролі ў фармаванні бела­рус­кай ідэалогіі, — як прэзідэнт, парламент, Савет Мі­ністраў і ор­­ганы самакіравання. У чацвёртай характарызуецца, між ін­шым, беларуская эканамічная сістэма, сацыяльная сфера, іс­ную­чыя ў грамадстве рэлігіі, моладзь як асобная сацыяльная гру­па і замежная палітыка РБ — усё ў кантэксце значэння гэтых рэчаў для працэсу фармавання ідэалогіі. Беларускія ін­стытуты ў цэлым апісваюцца ідэалізавана, выглядаюць узорна збудаванымі і дзейнічаюць, грунтуючыся на законе. Шмат у якіх выпадках гэта не столькі рэальны, колькі жаданы, бесканфліктны, часткова ўяўны вобраз. Несумненна, аднак, — нягледзячы на выразную тэндэнцыйнасць, — праца забяспечвае чытача асноўнымі звесткамі пра юрыдычна–інстытуцыянальныя перадумовы функцыянавання беларускай дзяржавы.

Можна сцвердзіць, што ў „Основах идеологии белорусского го­сударства“ зроблена спроба ўсебаковага апісання грамад­скага жыцця Беларусі. Таму падручнік атрымаў максімальна шы­рокі зместавы абсяг. Калі б ягоныя аўтары зыходзілі з таго, што будаваць ідэалогію беларускай дзяржавы магчыма па–над існуючымі палітычнымі і ідэйнымі падзеламі, засяродж­ваю­чыся толькі на максімальна супольных для грамадства каш­тоўнасцях, якія апелююць да нацыянальных і дзяржаўных ін­тарэсаў беларусаў, ягоны змест быў бы напэўна іншы, ву­зей­шы. Але так не зрабілі. Замест гэтага былі скарыстаныя пра­вераныя савецкія мадэлі, якія патрабуюць ідэалагізаваць мак­сімальна шырокую сферу грамадскага жыцця, індактры­ную­чы грамадства і падпарадкоўваючы яго гэткім чынам ула­дзе, — а не засяроджвацца на каштоўнасцях, якія ўмацоўваюць пачуццё еднасці, суб’ектывуючы гэтае пачуццё і пашы­раю­чы сферу свабоды. Кніжка рэпрадукуе савецкія ўзоры, ня­се на сабе адзнакі таго часу, калі яна пісалася. Яе аўтары апе­лю­юць да Лукашэнкі, ягоных дзеянняў, выказванняў, друка­ва­ных тэкстаў. Што стане з такім падручнікам пасля Лукашэн­кі, асабліва калі да ўлады ў дзяржаве прыйдуць пры­хільнікі ін­шай палітычнай арыентацыі? Мысленне такога тыпу не за­­карэнена ў палітычнай традыцыі ўсходняй Славяншчыны, а да­кладней — яе праваслаўнай бальшыні. Улада як самакаш­тоў­насць ва Ўсходняй Еўропе нашмат важнейшая, чым у ла­цін­скай частцы кантыненту, менавіта яна структурызуе там­тэй­шыя грамадствы; грошы — толькі яе вытворная, культура пад­парадкоўваецца ёй як на ніжэйшым, так і на вышэйшым (элі­тарным, інтэлігенцкім) узроўні. У Беларусі, з яе адназначна сялянскімі каранямі, праявы гэтага назіраюцца штодзённа.

Аўтары падручніка цалкам безрэфлексійна і шматразова, ва ўсіх яго частках, на ўсе лады скланяюць — у беларускім кантэксце — слова „нацыя“, асабліва пішучы пра нацыянальныя інтарэсы. Нідзе — за выключэннем аднаго сказа, дзе гаворыцца пра нізкі ўзровень беларускай нацыянальнай свядомасці, — не рэфлексуецца пытанне надзвычай слабога нацыянальнага характару беларускага грамадства. Як можна ста­­віць сэнсоўны дыягназ, зыходзячы з памылковых або прынамсі істотна фальсіфікаваных прадпасылак? На фоне ўсяе працы можна зноўку вылучыць раздзел аўтарства С.В.Рашэт­нікава, гэтым разам прысвечаны беларускай палітычнай сіс­тэме ў кантэксце ідэалогіі беларускай дзяржавы. Ён не толькі коратка характарызуе паняцце нацыі, але і прысвячае багата месца тлумачэнню таго, што такое нацыянальныя інтарэсы. Аўтар стараецца, каб ягоныя адказы падштурхнулі чытача да самастойнага мыслення. Між іншым, ён піша: „Наши соседи — страны Прибалтики и Польша — сделали свой выбор в поль­зу западных ценностей через вступление в ЕС. В Украине конституционно закреплена стратегическая долгосрочная цель вхождения в ЕС. Беларусь избрала путь строительства союзного государства с Россией, при признании необходимости многовекторной внешней политики“ (330). На яго думку, да нацыянальна–дзяржаўных інтарэсаў Беларусі адносяцца, сярод іншага, наступныя: сохранение и укрепление независимости и суверенитета страны, идентичности белорусов и соблюдение их интересов в отношениях с другими нациями (330). Адначасова той жа аўтар прамаўляе словы, якія цяжка прыняць у дачыненні да заходніх грамадстваў, хоць яны і адлюстроўваюць пэўныя рэаліі на ўсходнеславянскім абшары: „На практике оказалось, — піша Рашэтнікаў, — что плюрализация элит и параллельный рост уровня массового политического участия ведет к хаосу, дезорганизации“ (344).

На жаль, прычыны нізкага ўзроўню палітычнай культуры беларусаў у працы не тлумачацца. Больш за тое, пра іхнюю палітычную культуру пішацца наогул у пазітыўным сэнсе, сама больш — звяртаючы ўвагу на спецыфіку ўсходнеславянскага праваслаўнага абшару, ягоную адрознасць ад Захаду, які прагне накідаць іншым свае рашэнні, непрыдатныя для шмат якіх грамадстваў і культурных сфераў (цывілізацыяў). У раздзеле, прысвечаным гэтай праблематыцы, сцвярджаецца, што, у адрозненне ад 80–х г., сучасную беларускую палітычную культуру вызначаюць такія дэмакратычныя каштоўнасці, як: публічнасць (галоснасць), свабода слова, друку, правы чалавека і грамадзяніна (113).

Тое, што ў падручніку знайшлося месца для больш ці менш разважных меркаванняў — гэта тычыцца, напрыклад, раздзелаў, напісаных Рашэтнікавым, — зусім не значыць, што маг­чы­ма было непасрэдна крытыкаваць сучасныя беларускія рэа­ліі, асабліва ў іхнім палітычным вымярэнні. У працы шмат ві­да­вочна непраўдзівых, індактрынуючых выказванняў, звы­чай­нага бяздумнага пустаслоўя, прымання жаданага за рэальнае. Адна з аўтарак аптымістычна піша: „В белорусской нацио­нальной идее воплощается историческое стремление бело­рус­ской нации к свободе, самостоятельности и благо­­состоянию, сохранению и развитию белорусской науки, белорусского языка и белорусского государства, гуманистических перспектив и гражданской ответственности за будущее стра­ны“ (356). Калі б беларусы выразна выяўлялі такія імк­ненні, Беларусь была б цяпер зусім іншай дзяржавай і грамадствам. Яна б пераадольвала цяжкасці хутчэй так, як краіны Прыбалтыкі, і стаяла б на іншай ступені развіцця, чым цяпер. Надзвычай важнае — і не толькі для нацыянальна свядомых беларусаў — пытанне паступовага выцяснення беларускае мовы расійскаю і ў савецкія часы, і пасля прыходу да ўлады прэзідэнта Лукашэнкі, не сцверджана і не адрэфлексавана ў падручніку. Шмат хто з аўтараў працы слаба адчувае адказнасць за свае словы. Або нестае адпаведных ведаў, або ім мала рупіць дабро ўласнай краіны і паперадзе яе інтарэсаў яны ставяць свае ўласныя — зразуметыя эгаістычна і кароткатэрмінова. Гэтая праява ў перыяд сацыялізму была характэрная і для польскіх, прынамсі некаторых, аўтараў падручнікаў.

Праца насычаная такімі тэрмінамі, як демократия, свобода (свободы), парламентаризм, гражданское общество. На думку аўтараў падручніка, яны павінны характарызаваць беларускія рэаліі. Найчасцей яны трактуюцца лозунгава, павярхоўна, як аздоба выкладанага зместу, а не як паняцці, дакладна сканструяваныя для аналізу беларускай сацыяльнай рэча­іс­насці. Палітычная сітуацыя на Беларусі разглядаецца як „стабильная“, у дзяржаве „не существует конфронтации между гражданами и властью“. „Время от времени, — піша Т.І.Адула, — активизирует свою деструктивную деятельность оппозиция“ (117). У 90–я г. у грамадстве лавінаю нарастаў „хаос и самоуправство“. Як палітыкі, так і звычайныя людзі пераканаліся, — лічыць той жа аўтар, — што адсутнасць ідэалогіі, якая падтрымліваецца дзяржаваю, не прынесла грамадзянам чаканай свабоды (122). „Государство, — напі­са­на ў апошнім раздзеле падручніка, — не может су­­ще­ство­вать и развиваться без идеологии, не может про­­­­ти­во­­стоять ни внутренним, ни внешним угрозам“ (438).

У далейшай частцы працы выказваецца адназначны погляд, што ментальнасць беларусаў арыентаваная на моцную асо­бу, а паколькі кіраўніком беларускай дзяржавы мог бы быць толькі манарх або прэзідэнт, у рэспубліканскай Беларусі ім стаў, ясная рэч, прэзідэнт. Раней — дадаецца — першай асо­бай у дзяржаве быў Першы Сакратар ЦК КПБ, а пазней — Стар­шыня Вярхоўнага Савета. Гэты крыху ўсходні па сваім ха­рактары погляд на ўладу суправаджаецца цверджаннем, што парламенцкая форма рэспублікі аказалася ў Беларусі вельмі малаэфектыўнай, а партыйная сістэма знаходзіцца на пачатковым этапе свайго развіцця (214). Цікава, што гісторыя беларускага парламентарызму пачынае разглядацца — у іншым раздзеле — толькі з 1919 г., то бок з савецкага перыяду.

Прынамсі частка гэтых развагаў мае на мэце абгрунтаваць моцную ўладу ў Беларусі ўвогуле, а канкрэтна — уладу прэзідэнта Лукашэнкі. Некаторыя цверджанні трэба несумненна прызнаць трапнымі — напрыклад, пошук крыніц пад­трымкі прэзідэнта ў „патерналистических ожиданиях“ грамадства (50). На жаль, звесткі, якія наглядна паказваюць падтрымку прэзідэнта значнай часткаю грамадства ў першыя гады ягонага кіравання, не суправаджаюцца выразна ніжэйшымі лічбамі, якія сведчаць пра спад гэтай падтрымкі ў апошнія гады. У раздзеле, прысвечаным эканоміцы Беларусі, паказаны спад нацыянальнага даходу ў першай палове 90–х г., рост у другой палове (г.зн. пасля прыходу Лукашэнкі да ўлады) і аптымістычная карціна першых пяці гадоў XXI ст. (318 і наст.). Пачатак 90–х асацыюецца ў падручніку з заняпадам маральнасці, непавагай да ўлады, адным словам, з хаосам (штопраўды, у той перыяд некаторыя беларусы гэтак і разумелі дэмакратыю). Гэты характэрны, прынамсі для некаторых раздзелаў падручніка, спосаб мыслення можна звесці да наступнага: было кепска, стала добра, а будзе яшчэ лепш. Не робіцца ніякай спробы патлумачыць той факт, што перыяд спаду ВУП наступіў на некалькі гадоў ва ўсіх краінах, якія перажываюць трансфармацыю пасля развалу сацыялізму. Там, дзе правялі рэформы і трансфармацыя ўдалася — напрыклад, у краінах Прыбалтыкі, Польшчы, Венгрыі — следам за развалам эканомікі пачаўся яе выразны ўздым; сярод ягоных пра­яваў — значны рост заробкаў у даляравым вымярэнні і пакупной здольнасці мясцовых валютаў, мадэрнізацыя эканомікі, рост прадукцыйнасці, інвестыцыяў і экспарту. У Беларусі ж мадэрнізацыйныя працэсы выступілі ў следавых колькасцях; дыстанцыя паміж Беларуссю, з аднаго боку, і суседнімі краінамі Прыбалтыкі і Польшчаю, — з другога, радыкальна павялічылася, пра што беларускім чытачам падручніка ўвогуле не паведамляецца. Для іх пунктам адліку павінна быць Расія (якая папраўдзе на заходнім фоне заўсёды адзначаецца беднасцю і абмежаваннем свабодаў), а не Еўропа (заможная і дэмакратычная). Як правіла, статыстычныя звесткі, якія наглядна ілюструюць узровень жыцця — у розных яго аспектах — у Беларусі, супастаўляюцца ў кнізе не з іхнімі адпаведнікамі ў Еўропе (хоць бы ў Польшчы, Чэхіі або Венгрыі), а толькі са звесткамі пра краіны СНД, і то, як правіла, тады, калі яны сведчаць на карысць Беларусі.

Зразумела, што праца гэтулькіх аўтараў не заўсёды змяшчае цалкам паслядоўныя погляды. На жаль, рэдкія цікавыя дум­кі — якія тычацца беларускіх рэаліяў — найчасцей не зна­­хо­дзяць развіцця. „В цивилизованных странах, — піша І.Г.Кат­ляроў, — постоянно растет роль политических партий как важнейших субъектов гражданского общества“ (245). Банальнае цверджанне, што прычыну слабасці беларускага пар­ла­ментарызму — калі прамінуць мінуўшчыну — сёння трэба шу­каць і ў недэмакратычнай, аўтарытарнай палітыцы прэзі­дэн­та Лукашэнкі, у працы адсутнічае. Іншы аўтар заўважае, што „Современная Беларусь строит гражданское общество, пра­вовое государство в условиях резких противоречий, в том чис­ле в духовной сфере“ (402). Няпраўда, што ў Беларусі буду­ец­ца — асабліва ўладамі — „гражданское общество“, і ўжо на­пэў­на не „правовое государство“, але ў гэтым грамадстве са­праў­ды існуюць яўныя і схаваныя канфлікты, сутыкненне розных сістэмаў каштоўнасцяў, палітычнай і культурнай арыентацыі на Ўсход (мацнейшая) і на Захад (значна слабейшая). Цікава было б сур’ёзна падысці да гэтага пытання і пастарацца як мае быць яго высветліць. Гэтага, аднак, аўтары працы не робяць, бо цяжка сур’ёзна ставіцца да развагаў у стылі М.С.Сташкевіча.

У эканамічнай частцы падручніка прапагандуецца „социально ориентированная модель рыночного хозяйства“, якая — на думку аўтараў — характэрная для Беларусі. Падкрэсліваецца, што без моцнай грамадзянскай супольнасці не можа існаваць ні дзеяздольная дзяржава, ні эфектыўная эканоміка. На жаль, за гэтымі агульнымі фразамі ў працы не ідзе сумленны аналіз беларускіх грамадска–эканамічных рэаліяў. Такі стыль пісьма характэрны для ўсяго падручніка. Ягоныя аўтары ахвотна апелююць да заходніх катэгорыяў палітычнага мыслення і — у адрозненне ад савецкіх часоў — спасылаюцца не толькі на расійскіх даследчыкаў, але часта і на заходнееўрапейскіх ці амерыканскіх, нібыта спрабуючы гэткім чынам надаць сваім развагам навуковы характар, аб’ектыўнае вымярэнне (поруч з гэтым прысутнічае багата спасылак на Лукашэнку). Часам гэткі стыль апавядання прыводзіць да даволі дзіўных заяваў. Аўтар раздзела „Современные концепции и идео­логические доктрины“ прыходзіць, абмеркаваўшы шэраг дактрынаў, да эклектычнай па сваім змесце вы­сновы, што „идеология белорусской нации органично сочетает в себе элементы коммунистической, консервативной, либеральной и социал–демократической идеологий“ (с. 78). Праз старонкі шмат якіх раздзелаў працы чырвонай ніткай праходзіць думка: мы не горшыя, чым Захад, у будаўніцтве сваёй дзяржавы, а можа і лепшыя, бо маем сваю спецыфіку і адкідаем тое, што на Захадзе кепска. Але ж ужо ясна відаць, што савецкія часы мінуліся, людзі маюць большы доступ да літаратуры і ездзяць за мяжу, а таму адкідаць Захад ва ўсіх яго праявах нельга.

Можна было б чакаць, што ў падручніку дзяржаўнай ідэалогіі, які рэгулярна апелюе да катэгорыяў нацыянальнага мыслення, у тым ліку да такіх тэрмінаў, як нацыянальныя інтарэсы і патрыятызм, часта будуць сустракацца звароты да гісторыі Беларусі, яе датаў, герояў, міфаў. Гэтага, аднак, не адбываецца. Гісторыя Беларусі абмалёўваецца слаба, падзел паміж ёю і гісторыяй Расіі не заўсёды выразны, перыяд паміж „Кіеўскай Руссю“ і савецкай Беларуссю найчасцей ледзьве пазначаны або проста прамінаецца (відавочна, што аўтарам, якія атрымалі адукацыю ў СССР, цяжка ўпісаць Вялікае Княства Літоўскае — якое ніколі не належала да Расіі — у гісторыю Беларусі). Найбольш увагі прысвячае Вялікаму Княству Літоўскаму М.С.Сташкевіч, але і тут яно апынаецца на ўскрайку ягоных развагаў. Таго, што гэта частка супольнай з палякамі гісторыі ў рамках Рэчы Паспалітай, у якой гістарычная Літва (а значыць, і цяперашняя Беларусь) мела адносна Варшавы (Кароны) вельмі вялікі абсяг незалежнасці, незраўнана большы, чым у царскай імперыі і ў СССР, ніводзін з аўтараў працы не заўважыў. Бальшыня іх, калі ўвогуле звяртаецца да гісторыі ўласнай Радзімы, то павярхоўна, штампавана (па–савецку) і нібыта пад прымусам, без пераканання ў яе значнасці для лёсаў сённяшняй Беларусі. Выключэнне, вядома, — часы Беларусі савецкай. Пра іх у асноўным і пішацца, прычым найчасцей пазітыўна.

Як правіла, падкрэсліваецца, што Беларусь — частка ўсход­­­неславянскай супольнасці. Адрозненне паміж беларуса­мі і расійцамі, вядома, праводзіцца, нягледзячы на пад­крэсліван­не аб’яднаўчых тэндэнцыяў у рамках усходняга сла­вян­ства (а часам і славянскага свету ў цэлым). Гэты абшар ба­чыц­ца як выразна адрозны ад Заходняй Еўропы. Звяртаецца ўва­га на дамінацыйныя схільнасці Захаду, якія служаць прад­ме­там крытыкі. Падкрэсліваюцца супольныя элементы гісторыі беларусаў, расійцаў і ўкраінцаў. Зрэдку адзначаюцца за­ход­нія (польскія) уплывы, напрыклад, на ментальнасць бела­ру­саў у заходняй частцы краіны (364). Відавочна, што для бе­ларусаў іхняя славянскасць значна важнейшая, чым для па­ля­каў.

Беларусь успрымаецца як краіна, якая мае моцныя культурныя і гістарычныя сувязі з Расіяй, але адначасова падкрэсліваецца — як у Я.С.Яскевіч — яе становішча паміж Усходам і Захадам, на сутыку дзвюх культураў, дзвюх цывілізацыяў: праваслаўна–візантыйскай і рымска–каталіцкай. Таму названы аўтар цвердзіць, што беларуская культура мае пагранічны характар і як такая можа адыграць значную аб’яднаўчую ролю (358, 369). Адзначаецца ментальная адрознасць беларусаў ад расійцаў (якраз тут у асноўным і адзначаецца заходні ўплыў на беларусаў). Пачуццё расійскай нацыянальнай еднасці, на думку аўтара, узнікла ад спалучэння славянскіх, візантыйска–праваслаўных і татара–мангольскіх рысаў (363). Затое ментальнасць беларусаў — згодна з Я.С.Яскевіч — пераняла уніяцкую схільнасць да кампрамісаў і каталіцкі гераізм, выразную стрыманасць і пратэстанцкі індывідуалізм. Беларусы — мірны народ, які не ўзвышае сябе над іншымі, талерантны, здольны да кампрамісаў, памяркоўны. Адначасова падкрэсліваецца калектывізм, які яднае беларусаў з расіянамі і ўкраінцамі, імкненне да справядлівасці. „Характерные чер­ты белорусов — исключительная любовь к родной земле, при­вязанность к родным местам, бережливость, трудолюбие, преданность семье и семейно–родовая солидарность“ (364). У ме­жах Беларусі назіраюцца рэгіянальныя адрозненні; пад­крэс­ліваецца, што „для Гродненщины и других регионов Западной Беларуси, которые развиваются под влиянием католической Польши, Литвы и протестантской этики Западной Европы, характерна индивидуализация жизни; в Полесье же пре­­­об­ла­дает культ сельской общины; в белорусском Поозерье, граничащем с Россией, проявляется православная соборность“ (364). Гэтыя развагі, месцамі не пазбаўленыя пэўнай слушнасці, змяшчаюць выразныя элементы аўтастэрэатыпізацыі. Яны ні ў чым прынцыпова не разыходзяцца з агульна­прынятым аўтастэрэа­тыпам беларуса, у якім спалучаюцца і тыя рысы, што выразна яднаюць яго з расійцам, і тыя, што адрозніваюць яго ад апошняга (як выглядае, менш працавітага, мірнага і тале­рант­нага, але больш здатнага на скрайнасці ў паводзінах).

Два пытанні ў падручніку знаходзяцца па–за крытыкай і падаюцца як ісціна ў апошняй інстанцыі, якая не падлягае ніякаму сэнсоўнаму аналізу. Першае — ацэнка постаці прэзідэнта Лукашэнкі і ягонай палітыкі ў апошнія дзесяць гадоў. Другое — аб’яднанне з Расіяй. Лукашэнка, згодна з падручнікам, прадбачыў, што распад СССР — якога беларусы не хацелі і не былі да яго падрыхтаваныя — пацягне за сабою адмоўныя наступствы, хаос; таму зразумела, што ён імкнецца ўз’яднаць Беларусь з Расіяй. Характар будучага саюзу абедзвюх дзяржаваў у працы выразна не акрэсліваецца. Увесь час пішацца і пра еднасць — у кантэксце будучага саюзу — і пра суверэннасць Беларусі. Колькі–небудзь глыбокая інтэлектуальная рэфлексія над гэтай — магчыма, толькі ўяўнай — супярэчнасцю адсутнічае. Абвешчаная неабходнасць яднання з Расіяй не вынікае ні з якага грунтоўнага аналізу яго выгадаў для Беларусі з пункту гледжання яе нацыянальных інтарэсаў, — такога аналізу ў працы няма. За ёю крыюцца або нявыказаныя прадпасылкі эмацыйнага характару, або выказаныя наўпрост — культурнага. Адзін з аўтараў падручніка піша, спасылаючыся на Лукашэнку: „Россия была, есть и будет великой державой. Раньше или позже экономический кризис будет преодолен, и Россия вновь станет сильной, цветущей страной“ (57). Гэта не адзіны ў кнізе прыклад, калі беларускія нацыянальныя інтарэсы грунтуюцца на жаданым, якое выдаецца за рэальнае. Іншая рэч, што і амбіцыі беларусаў ніколі не былі надта высокімі. Яны хутчэй сягалі больш рэальнай — хоць для еўрапейцаў не надта заможнай — Масквы, чым Парыжа ці Лондана. Адзін з аўтараў цвердзіць, што савецкая Беларусь за кароткі перыяд здзейсніла гіганцкі крок і робіцца адною з самых развітых краін свету (78). Мары пра колішні „дабрабыт“ дагэтуль жывуць у сённяшняй Беларусі, дзе пануе беднасць. Павелічэнне разрыву (найперш у эканоміцы, хоць не толькі) паміж ёю і Цэнтральнай Еўропай (не кажучы ўжо пра Заходнюю) не становіцца ў цэлай кнізе прадметам нават найдрабнейшай рэфлексіі.

Непрыязь да Захаду, асабліва да ЗША, якія ўмешваюцца — як лічыцца — ва ўнутраныя справы Беларусі, на старонках працы відавочная. Пасля краху сацыялізму Беларусь, дзякуючы Лукашэнку, „взяла курс на теснейшую“ інтэграцыю з Расі­яй, тым часам як — піша не без зласлівасці, а магчыма і зайздрасці, Л.П.Козік, — „Лидеры новых государств кинулись на Запад в надежде на получение кредитов и политической поддержки“ (56). Тут у падтэксце, відавочна, — постсавецкае ра­сій­скае бачанне гісторыі постсацыялістычнай Цэнтральнай Еўропы, краіны якой — колішнія „саюзнікі“ СССР — здрадзілі Расіі (колішняму СССР), пайшоўшы на Захад і падпарадкаваўшыся яму гэтаксама, як некалі Маскве. Трэба ўсведамляць, што такі спосаб мыслення блізкі значнай частцы беларускага грамадства. Гэта, праўда, тычыцца шмат якіх падставовых пытанняў, закранутых у працы.

Можна меркаваць, што аўтары падручніка павінны аддаць шмат месца такім пытанням: наколькі моцнае пачуццё нацыянальнай еднасці беларусаў (і ў якой ступені яно сфармавалася ў СССР)? Ці адбываецца рост заможнасці грамадства (у параўнанні з 1991 г. і ў параўнанні з іншымі постсацыялістычнымі краінамі)? Ці ўмацоўваецца палітычная незалежнасць дзяржавы і яе пазіцыі на міжнароднай арэне? На жаль, на гэтыя пытанні адказу або няма, або даюцца адказы несумленныя ці толькі частковыя. Ідэі, выкладзеныя ў падручніку, не дапамогуць будаваць нацыянальную Беларусь, бо такая Беларусь дыстанцыявалася б ад Расіі, а пры чытанні працы ствараецца ўражанне, што шмат хто з яе аўтараў, пішучы свае тэксты, часцей меў на ўвазе расійскія нацыянальныя інтарэсы, чым беларускія.

Падсумоўваючы гэтыя развагі, можна сцвердзіць, што ў падручніку, які мы разглядаем, зроблена спроба збудаваць ідэалогію, якая замяніла б сабою даўнейшую — марксісцка–ленінскую. У ім прадстаўлены малюнак, які павінен даць інтэрпрэтацыю ўсяго грамадскага жыцця беларусаў у цэлым. Гэтая задума мае адназначна савецкую канатацыю. Яна азначае імкненне накінуць грамадству зверху ідэалогію (сістэму каштоўнасцяў і пазіцыяў), якой людзі павінны будуць падпарадкоўвацца. Яна азначае пабудову грамадскага ладу зверху, а не знізу, падначальванне людзей уладзе, іх аб’ектывацыю. Тое, што пададзена ў працы, цяжка назваць цэльнай ідэалогіяй. Мы тут хутчэй маем дачыненне з шэрагам ідэяў і ацэначных — нярэдка тэндэнцыйных — інтэрпрэтацыяў паасобных фрагментаў сацыяльнай рэчаіснасці. Гэта не столькі падручнік ідэалогіі беларускай дзяржавы, колькі ідэйна эклектычны малюнак, які спрабуе накінуць грамадству збор канфармісцкіх пазіцыяў у дачыненні да ўлады. Хоць фрагментамі праца нясе пэўны багаж тэарэтычных і фактаграфічных ведаў, як цэлае яна паказвае анахранічны малюнак грамадства, якое няздатнае адназначна выйсці з савецкасці, з тагачаснай сістэмы каштоўнасцяў. Гэтае грамадства ўсцяж звяртаецца да светапогляду, які не ўдалося ўвасобіць у жыццё, а дзяржава, што грунтавалася на гэтым светапоглядзе, пацярпела крах, бо не вытрымала канкурэнцыі. Нават расійцы спрабуюць зра­біць з гэтага факта — прынамсі часткова — пэўныя высновы, адбудоўваючы пачуццё сваёй нацыянальнай еднасці (часам нават у скрайніх формах).

Важна і тое, што малюнак, паказаны ў кнізе, не мае настолькі моцнага эмацыйнага зараду, каб тварыць рэальныя повязі і фармаваць пачуццё беларускай нацыянальнай еднасці. У краінах Цэнтральнай і Заходняй Еўропы гэтае пачуццё грунтуецца на нацыянальнай тоеснасці; яна трактуецца як глеба, на якой пры дэмакратычным ладзе магчыма будаваць грамадзянскія супольнасці. Ва ўмовах ідэйнага плюралізму там няма ні патрэбы, ні магчымасці выбудоўваць аднастайную дзяржаўную ідэалогію, якая накідаецца зверху ўсяму грамадству. Гэты тып ідэалогіі затое характэрны для таталітарных грамадстваў, хоць магчымы ён і ў аўтарытарных. Іншае пытанне, наколькі маштабна структурныя і ідэйныя задумы (прынамсі некаторыя), якія ўжо гадамі рэалізоўваюцца ў Беларусі, будуць тыражавацца ў Расіі — там, дзе знаходзяцца іхнія культурныя крыніцы.

Пераклад Міколы Раманоўскага

[1] Основы идеологии белорусского государства. Учебное пособие для вузов. Под общ. ред. С.Н. Князева, С.В. Решетникова. Минск: Академия управления при президенте Республики Беларусь, 2004. 491 с.
[2] Гл.: Radzik R. Kim są Białorusini. Toruń, 2002. С. 96—97.

Наверх

Алесь Груша. «Малапрыстасаваныя» рэкамендацыі ці мала-падрыхтаваныя рэцэнзенты?

Снежня 13, 2003 |


Пад час знаёмства з рэцэнзіяй супрацоўнікаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі (далей — НГАБ) А. М. Латушкіна і З. Л. Яцкевіча[1] на «Метадычныя рэкамендацыі па публікацыі рукапісных актавых кірылічных крыніц у Беларусі (XIII—XVIII стст., перыяд Вялікага княства Літоўскага»[2] (далей — «МР») міжволі ўзнікае некалькі пытанняў: няўжо ў тэксце амаль на 170 старонак, які размеркаваны на больш чым 1000 артыкулаў, няма ніводнай карыснай і кампетэнтнай рэкамендацыі; як атрымалася, што такому «малападрыхтаванаму» аўтару, якім з’яўляецца А. І. Груша, даручылі такую складаную (як адзначаюць рэцэнзенты, «вартую намаганняў цэлага аддзела ці нават інстытута») і адказную працу; нарэшце, куды глядзела рэдкалегія на чале з навуковым рэдактарам, вядомым расійскім археографам Г.Харашкевіч? Але, быць мо­жа, «МР» з’яўляюцца «малапрыстасаванымі» не для ўсіх пуб­лікатараў; быць можа, прычына не ў кваліфікацыі аўтара «МР», а рэдкалегія даволі паспяхова справілася са сваімі задачамі? Давайце разбярэмся.

Звяртае на сабе ўвагу, што крытыка рэцэнзентаў скіравана на вузкае кола праблем. Заўвагі прысвечаны ў асноўным ігнараванню папярэдніх прац, выкарыстанню некалькіх «новых» і «незразумелых» тэрмінаў (як потым высветліцца, новыя і незразумелыя яны толькі для Латушкіна і Яцкевіча) і некаторым агульным крытэрыям стварэння публікатарскіх загалоўкаў. Між тым, гэта не перашкодзіла рэцэнзентам прыйсці да заключэння аб поўнай непрыгоднасці «МР». А як жа тэкст, якому археографы надаюць асаблівае значэнне (у «МР» яму прысвечаны артыкулы 22—251)? Як жа навукова–даведачны апарат (артыкулы 838—998) і г. д.? Няўжо ўсё гэта дробязь у параўнанні са згаданымі праблемамі? Праўда, у адным месцы Латушкін і Яцкевіч паспрабавалі звязаць праблему перадачы тэксту з яго перакладам на сучасную мову. Больш за тое, яны далі зразумець, што пераклад — ледзь не самы дакладны і зручны «тэкст» крыніцы (с. 311). Я не буду ўдавацца ў тонкасці і разважаць на прадмет таго, які тэкст з’яўляецца больш «дакладным» і «зручным» і, наогул, што ўсё ж такі можна назваць тэкстам крыніцы: яго ўласны тэкст ці пераклад, г. зн. вынік творчасці перакладчыка. Адзначу толькі, што па маім (і не толькі маім) глыбокім перакананні, самым дакладным тэкстам можа быць толькі тэкст крыніцы. З другога боку, пра які пераклад ідзе гаворка: са старабеларускай мовы на беларускую? Не ведаю, як асобныя супрацоўнікі НГАБ, але прафесійныя даследчыкі ВКЛ і Беларусі (не толькі беларускія, але польскія, літоўскія і расійскія) такімі перакладамі не карыстаюцца. Быць можа, рэцэнзенты маюць на ўвазе дакументы, напісаныя на лацінскай, нямецкай, польскай і іншых мовах кірыліцай? Калі гэта так, то я б з вялікім задавальненнем па­знаёміўся з імі.

Прызнацца, я вельмі ўражаны заклікам рэцэнзентаў звяртацца пры распрацоўцы метадаў і прыёмаў выдання гістарычных крыніц да спадчыны такіх «знакамітых» археографаў, як І. І. Грыгаровіч, І. Я. Спрогіс, Дз. І. Даўгяла і іншых, да такіх зборнікаў дакументаў, як «Белоруский архив древних грамот», «Беларускі архіў», «Инвентари магнатских владений», публікацый асобных дакументаў у «Архіварыусе», «Беларускім археаграфічным штогодніку», хроніках «Памяць» і г. д. (с. 312). Я, канешне, мог ушанаваць згаданыя імёны і, такім чынам, выказаць павагу да дзейнасці І. Грыгаровіча, І. Спрогі­са, Дз. Даўгялы і інш. Але прызнаюся сумленна, я не выкарыстоўваў іх метадычны вопыт. Я, безумоўна, спаслаўся б на іх, калі б развіццё археаграфіі спынілася на ўзроўні іх публікацый. Але якімі яны ні былі знакамітымі, методыка выдання гістарычных крыніц у XIX ст. — гэта ўчарашні дзень. Безна­дзейна састарэла і методыка публікацыі «Беларускага архіва» Дз. Даўгялы, які абапіраўся на вопыт, што быў набыты ім у дарэвалюцыйны перыяд навуковай дзейнасці. Не разумець гэтага — проста не быць знаёмымі з сучаснымі патрабаваннямі да навуковых выданняў. Што да публікацый асобных дакументаў у навукова–папулярных зборніках «Архіварыус» і хроніках «Памяць», то апошнія саступаюць нават публікацыям І. Грыгаровіча і Дз. Даўгялы. У гэтым сэнсе яны могуць быць пры­кладам таго, як нельга друкаваць крыніцы. Зрэшты, менавіта да спрошчанасці публікацый і заклікаюць Латушкін і Яцкевіч. Менавіта так трэба разумець адно з іх выказванняў: «…пры мэце найбольш хуткага і шырокага ўвядзення іх (г. зн. гістарычных крыніц. — А. Г.) у навуковы ўжытак павінна, натуральна, рабіць мэтазгодным максімальную спрошчанасць правіл публікацыі гэтых крыніц (падкрэслена мной. — А. Г.)». Праўда, як яны дадаюць, «безумоўна, без шкоды для іх да­кладнай археаграфічнай апрацоўкі» (с. 310—311). Выкажам меркаванне, што гаворка ідзе пра непарушнасць «крыніца­знаўчай паўнацэннасці»[3] публікацыі. Калі маё меркаванне слушнае, то, відавочна, рэцэнзенты імкнуцца вырашыць невырашальную задачу. Максімальна спрасціць методыку выдання крыніцы і пры гэтым зрабіць яе публікацыю крыніца­знаўча паўнацэннай — гэта тое ж самае, што, напрыклад, Беларусі ўвайсці ў склад Расіі і пры гэтым захаваць поўны суверэнітэт і незалежнасць. Гэта абсалютна немагчыма.

Рэцэнзентам «кінулася ў вочы» ігнараванне «шматлікіх», як яны выказваюцца, падобных прац літоўскіх і польскіх да­следчыкаў (с. 311). Польскія працы па методыцы публікацыі гістарычных крыніц я не ігнарую (хоць інструкцый па выданні кірылічных крыніц у Польшчы і дасюль няма). Каб па­цвердзіць гэта, я раю прачытаць тэкст спасылак на с. 5 «МР». На літоўскія распрацоўкі я не мог даць спасылкі па той простай прычыне, што яны адсутнічаюць. Калі гаварыць пра вопыт выдання гістарычных крыніц у Літве, то самым вялікім дасягненнем літоўскіх вучоных у гэтай галіне з’яўляецца на сённяшні дзень публікацыя кніг Метрыкі ВКЛ. Аднак пры выданні кірылічных дакументаў Метрыкі літоўскія публікатары кіруюцца ў асноўным «Метадычнымі рэкамендацыямі» Г. Л. Харашкевіч і С. М. Каштанава[4] (пра што самі абвяшчаюць). Трэба сказаць, што ў параўнанні са згаданымі «Метадычнымі рэкамендацыямі» ў плане методыкі літоўскія выданні Метрыкі ВКЛ амаль нічога не даюць. Па гэтай прычыне яны таксама не былі названы ў ліку тых, на якія я абапіраўся. Адзі­нае, што можна паставіць мне ў папрок, дык гэта замоўчванне імён С. Кутшэбы, У. Сямковіча і Я. Фіялэка, археаграфічным вопытам якіх я сапраўды карыстаўся. Іх зборнікі «Akta unji Polska z Litwą 1385—1791» (Wyd. S. Kutrzeba, W. Sem­ko­wicz. Kraków, 1932) і «Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi wileńskiej» (Wyd. J. Fijałek, W. Semkowicz. Kraków, 1948) змяшчаюць у асноўным лацінамоўныя акты. Аднак змест, структура, прыёмы складання і афармлення навуковага і навуковага–даведачнага апарату выданняў вартыя пераймання. Зрэшты, пра гэтыя публікацыі нічога не сказана і ў рэцэнзіі. Гэта — натуральна. Прапаведванне рэцэнзентамі максімальна спрошчанага метаду выдання гістарычных кры­ніц з названымі працамі зусім не ўвязваецца.

Наступную цытату рэцэнзентаў прывяду цалкам: «Най­вялік­шае здзіўленне выклікае назва падраздзела 3.2.2.5. „Апісанне і ідэнтыфікацыя вадзянога знака (вадзяных знакаў) паперы“ (с. 111). Справа ў тым, што аўтару, які любіць выкарыстоўваць столькі новых тэрмінаў, варта было б ведаць, што пасля міжнароднага кангрэса па гісторыі паперы, што адбыўся ў Оксфордзе яшчэ ў 1967 г., для выкарыстання ў навуковых доследах быў прыняты тэрмін „філігрань“. Тлумачыцца гэта тым, што вада не пакідае ніякага знака» (с. 316). Выкарыстанне слова «вялікі» ў найвышэйшай якаснай ступені сведчыць пра тое, што на гэтую заўвагу Латушкін і Яцкевіч рабілі асаблівую стаўку. Аднак, па–першае, кангрэс, які маецца на ўвазе, адбыўся не ў 1967 г., а ў 1961 г. Па–другое, гэта быў не міжнародны кангрэс па гісторыі паперы, а міжнародны кангрэс гісторыкаў паперы (International Association of Paper Historians) (у дадзеным выпадку розніца істотная). Па–трэцяе, лёсавызначальнага рашэння для тэрміна «вадзяны знак» ён не прымаў. Вось што сказана ў кнізе Э. Т. Лаўцявічуса «Папера ў Літве ў XV—XVIII стст.», якая і паслужыла для Латуш­кіна і Яцкевіча крыніцай інфармацыі пра названы кангрэс: «На Міжнародным кангрэсе гісторыкаў паперы (Inter­national Association of Paper Historians) у 1961 г. пры абмеркаванні праблем тэрміналогіі было пастаўленна пытанне аб выкарыстанні тэрміна „вадзяны знак. Некаторыя ўдзельнікі кангрэса тлумачылі: слова „знак можна прыняць, таму што на паперы сапраўды бачны знак, але паколькі ён пакідаецца не ад вады, а ад дроту, з якога сплецена фігура на дне чарпальнай формы, то яго лепей называць „драцяным знакам“ (Wiremark, Drahtzeichen)»[5]. Галасы асобных удзельні­каў кангрэса — гэта яшчэ не рашэнне ўсяго кангрэса. Да таго ж гаворка ішла аб замене тэрміна «вадзяны знак» не на «філігрань», а на «драцяны знак». Рэцэнзенты яўна пазбеглі б такой недарэчнай недакладнасці, калі б былі добра знаёмыя з сучаснай літаратурай па філіграналогіі. У ёй побач з тэрмінам «філі­грань» па–ранейшаму выкарыстоўваецца «вадзяны знак». Няма сэнсу прыводзіць усе працы, у якіх прысутнічае гэты тэрмін. Спашлемся толькі на некаторыя з іх, а менавіта тыя, што змешчаны ў зборніку «Філіграналагічныя даследаванні. Тэорыя, методыка, практыка» (Ленінград, 1990). Апошні адлюстраваў дасягненні і падвёў вынікі развіцця ўсёй савецкай філіграналогіі. Яго аснову склалі даклады і паведамленні Першай усесаюзнай нарады па філіграназнаўстве, якая адбылася ў траўні 1987 г. у Маскве. Аўтары зборніка — вядучыя савецкія (расійскія, украінскія і эстонскія) філігранолагі, археографы, палеографы, гісторыкі кнігі: С. О. Шмідт, Ю. В. Андрушайціце, А. А. Амосаў, Т. В. Дзіянава, Ы. П. Уттэр, Л. Р. Уттэр, Е. М. Шварц, Л. М. Касцюхіна, Б. М. Клос, Я. Л. Неміроўскі, Л. П. Жукоўская, А. А. Турылаў, А. Я. Мацюк і інш. Усе названыя вучоныя ўжываюць як тэрмін «філігрань», так і «вадзяны знак» («ВЗ»).

Каб не склалася ўражанне, што толькі савецкія гісторыкі карысталіся тэрмінам «вадзяны знак», прывядзем адно выказванне Т. Дзіянавай. Даследчыца палемізуе з Л. Жукоўскай, якая прапанавала пад тэрмінам «вадзяны знак» падразумяваць усе часткі папяровай формы, якія адбіваюцца на папя­ровым аркушы: вяржэры, панцюзо, філігрань, а тэр­мін «філігрань» выкарыстоўваць толькі ў дачыненні да сюжэтных і літарных знакаў. «Аб’ядноўваць паняццем „вадзяны знак“ вяржэры, панцюзо і сюжэтны знак, — піша Т. Дзіянава, — таксама не правамерна, паколькі гэта адвядзе археографаў ад практыкі і тэорыі рускай, савецкай і сусветнай філіграназнаўчай тэрміналогіі. Прагляд апошніх філіграназнаўчых прац — нямецкіх, балгарскіх і айчынных — паказаў, што пад тэрмінам вадзяны знак“ (Wasserzeichen) падразумяваецца эмблематычная частка з літарным суправаджэннем (падкрэслена мной. — А. Г.), а астатнія часткі дна папяровай формы, якія адбіваюцца ў паперы, па традыцыі называюцца вяржэрамі і панцюзо»[6]. Выдатны літоўскі філігранолаг Э. Лаўцявічус, спа­слаўшыся на існуючую ў Літве практыку, той знак на паперы, які бачны на святло, называў «вадзяным знакам», а драцяны ўзор, які ўплятаўся ў дно чарпальнай формы — «філі­гранню»[7]. Напэўна, такой жа пазіцыі трымаецца і аўтар найноўшага выдання «Асновы рускай палеа­графіі» І. В. Лёвачкін: «Вадзяны знак (філігрань) — бачная на прасвет выява на паперы, атрыманая з дапамогай драцяной сеткі…», «філі­грань — драцяная выява, якая замацоўваецца на сетцы для адліву папяро­вых аркушаў з мэтай атрымання вадзяных знакаў»[8]. Тэрмін «вадзяны знак» можна знайсці на старонках самых апош­ніх літоўскіх, польскіх і расійскіх археаграфічных выдан­няў[9]. Прысутнічае ён і ў сучасных польскіх і расійскіх навучальных дапаможніках[10]. Варта дадаць, што ў спецыялістаў–папернікаў асноўным тэрмінам з’яўляецца «вадзяны знак», але часам ўжываецца і «філігран» («філігрань»)[11]. Дарэчы, прыведзеная вышэй цытата з працы Т. Дзіянавай тлумачыць, чаму я нічога не гавару пра літары, якія суправаждаюць выявы вадзяных знакаў: гэта частка вадзянога знака.

Рэцэнзенты адзначаюць: «Цікавую, але незразумелую тэрміналогію прапаноўвае А. І. Груша пры атаясамленні (так у рэцэнзіі, трэба абазначэнні. — А. Г.) ступені блізкасці філі­грані з тымі, якія ёсць у альбомах: „падобны“, „вельмі падобны“, „блізкі“, „тоесны“. Цяжка вызначыць дакладную мяжу ў адрозненнях паміж імі (прыклады ўзяты А. І. Грушай з уводзінаў да кнігі Метрыкі ВКЛ 44, апублікаванай ім у 2001 г.); на наш погляд, ён дэманструе ў гэтым некампетэнтнасць. Напрыклад, філігрань, якую ён называе „Сякера“ — элемент герба „Окша“, а герб „Тапор“, які беларускія даследчыкі звычайна не перакладаюць, мае іншы выгляд» (с. 316—317). Са зместу рэцэнзіі немагчыма вызначыць, да чаго адносіцца мая некампетэнтнасць: да таго, што я выкарыстоўваю формулы «падобны», «вельмі падобны», «блізкі», «тоесны», ці называю «Сякеру» «Сякерай». Хутчэй за ўсё — і да таго, і да іншага. Мяжу адрознення паміж паняццямі «падобны», «вельмі падобны», «блізкі», «тоесны» я адзначаю — трэба быць больш уважлівым[12]. Праблема ж уніфікацыі тэрміналогіі для абазначэння ступені блізкасці філіграні да тых, што змешчаны ў даведніках (альбомах), даўно з’яўляецца адной з самых актуальных. «Адсутнасць сведчання ў працы пра тое, што аўтар выкарыстоўвае тую ці іншую сістэму тэрмінаў ці стварае сваю ўласную, адсутнасць тлумачэнняў, чаму не з’яўляюцца прымальнымі традыцыйныя тэрміны, часам заблытвае сутнасць праблемы»[13]. Праблема уніфікацыі тэрміналогіі ўжо мае сваю гістарыяграфію. Так, Ш. Брыке і В. М. Шчэпкін выкарыстоў­валі тры ступені параўнання: а) тоесныя знакі («varietes iden­tiques»), якія супадаюць контурамі; б) «сходные» («varietes similaires»), якія маюць адрозненні ў форме і памеры; в) «подобные» («varietes divergentes», «якія адхіляюцца»), калі падабенства назіраецца ў межах тыпу. А. Амосаў рэкамендаваў адрозніваць: а) тоесныя вадзяныя знакі, якія адпавядаюць варыянту; б) блізкія, якія адпавядаюць разнавіднасці; в) «сходные», якія адпавядаюць віду; г) «подобные», што адпавядаюць групе; д) аналогія, што адпавядае класу[14]. У распрацаванай у 1977 г. у Францыі Інстытутам даследавання і гісторыі тэкстаў інструкцыі па апісанні рукапісаў прыняты наступныя ступені параўнання: «сходен», варыянт ці падобны тып і нумар па Брыке. У Балгарыі — гэта падобны («simi­laire»), вельмі падобны («tres similaire»), ідэнтычны («iden­tique»), тып («type»)[15]. Ступень блізкасці вадзяных знакаў ад­значаецца ва ўсіх найбольш грунтоўных археаграфічных выданнях[16]. І гэта натуральнае патрабаванне да ўсіх публікацый гістарычных крыніц на паперы. Тэрміналогія, якая прапанавана ў маіх «МР», «знешне» падобная на балгарскую (у беларускай мове «подобный» і «сходный» перакладаюцца адным словам — «падобны»; таму тое, што ў рускай мове «сходный», у мяне — «вельмі падобны») і адпавядае наступным узроўням класіфікацыі: а) тоесны — варыянту; б) бліз­кі — разна­від­насці; в) вельмі падобны — віду; г) падобны — тыпу.

Што да наймення «Сякера», то ў дачыненні да таго вадзянога знака, на які я спасылаюся, насуперак сцвярджэнню аўтараў рэцэнзіі, сапраўды, выкарыстоўваецца тэрмін «Сякера» («Topór» — па–польску, «Kirvis» — па–літоўску, «Топор» — па–руску)[17]. У аснову тыпавой класіфікацыі пакладзены герб «Сякера» з выявай сякеры, вастрыё якой павернута ў правы (геральдычны) бок (у Лакіера — у левы)[18]. Назва ж «Окша» належыць гербу з іншай выявай: алебардай, вастрыё якой накіравана ў правы (геральдычны) бок («biały halabard w czer­wonem polu») ці двума перакрыжаванамі алебардамі[19]. Такім чынам, імкнучыся прадэманстраваць маю некампетэнтнасць, рэцэнзенты дасягнулі адваротнага. Наогул, іх не бянтэжыць той факт, што назва «Сякера» для абазначэння дадзенага герба прысутнічае ў альбомах вадзяных знакаў (на якія я даю адсылку)[20] і археаграфічных публікацыях[21]. Самае цікавае, што выява менавіта гэтага герба прыведзена ў якасці ілюстрацыі да артыкула „Аколавы герба «Тапор» у «Малым гербоўніку наваградскай шляхты“. Аўтарамі артыкула з’яўляюцца С. Рыбчонак і… Яцкевіч, адзін з маіх рэцэнзентаў[22]. Відавочна, апошні забыўся на некаторыя дэталі сваіх папярэдніх прац.

Латушкін і Яцкевіч выказваюць неразуменне, чаму аўтар — складальнік «МР» аддае так мала ўвагі такому важнаму элементу пячаткі як кустодзія і абмяжоўваецца толькі адзначэннем яе разнавіднасці (с. 316). Хацелася б чарговы раз выказаць пажаданне быць больш уважлівым пры знаёмстве са зместам працы. Як вынікае з артыкула 698, «для адразных і выразных кустодзій пасля адзначэння тыпу прыводзяцца звесткі аб іх форме (падкрэслена мной. — А. Г.). Напрыклад: …адразная квадратная… <…> выразная прамавугольная з пашырэннем у левай частцы ў выглядзе прамавугольніка <…>». Не рэкамендуецца адзначаць форму толькі для падразной кустодзіі, якая з–за асаблівасцяў яе вырабу (з дапамогай падрэза) заўжды блізкая да трохвугольніка[23]. Дарэчы, паведамленне пра тып кустодзіі — не адзіная інфармацыя, якую я лічу неабходным прыводзіць пры апісанні кустодзіі. Наогул, ёй пры­свечана 14 артыкулаў, г. зн. болей, чым, напрыклад, адзначэнню спісаў дакументаў і публікацый. Магчыма, я памыляюся, але здаецца, ні ў Польшчы, ні ў Расіі, ні ў Украіне і дакладна ў Беларусі няма ніводнага выдання крыніцы, у якой бы паведамлялася пра разнавіднасць і форму кустодзій[24]. Не прадугледжваюць іх апісання і існуючыя інструкцыі і метадычныя рэкамендацыі. Што хочуць сказаць аўтары, калі пішуць: «тут, хутчэй, варта было прымяніць прынцып, выкарыстоўваемы (так у рэцэнзіі. — А. Г.) пры ідэнтыфікацыі філіграней» (с. 316), зразумела, напэўна, ім адным. Дадамо толькі: каб катэгарычна казаць пра залежнасць формы кустодзіі ад віду дакумента (што ў рэцэнзіі маецца на ўвазе пад тэрмінам «від дакумента»?), неабходна правесці спецыяльнае даследаванне. А такога даследавання пакуль што няма.

Спынімся на тэрмінах. Праблема тэрмінаў праходзіць чырвонай ніткай праз усю рэцэнзію. Як лічаць рэцэнзенты, праца проста «нагрувашчана» новай тэрміналогіяй (с. 317). Тэрмін «тапалагічная дата» новым назваць цяжка. Гэты тэрмін для абазначэння таго, што звычайна называецца «месцам выдання», выкарыстоўваў аўтар вядомай працы па Метрыцы ВКЛ М. Р. Беражкоў[25]. Сапраўды, не ўяўляецца магчымым вызначыць, якую дату меў на ўвазе пісар, калі паведамляў, напрыклад: «П(и)сан у Городне, април 10 ден, инъдик(т) 6»: дату прыняцця самога акта рашэння, падрыхтоўкі дакумента ці яго выдачы (рассылкі)[26]. У святле гэтых дадзеных тэрмін «месца выдання» (як, дарэчы, і «час выдання») нельга лічыць дакладным. Назва «тапалогія» паходзіць ад двух грэцкіх слоў: topos «месца» і logos «слова» («вучэнне», «навука»). А тэрмін «тапалагічная дата» створаны па аналогіі з тэрмінам «храналагічная дата» (мы ж не называем храналагічную дату «хранічнай»). Не з’яўляецца маім новаўвядзеннем і тэрмін «археограф–дыпламатыст», які рэцэнзенты марна стараліся адшукаць у «Вялікай савецкай энцыклапедыі» (с. 316). У пошуках гэтага тэрміна варта было б звярнуцца да спецыяльнай літаратуры па археаграфіі і дыпламатыцы[27]. Дыпламатыст — гэта вучоны, які займаецца дыпламатыкай — навукай аб знешняй і ўнутранай форме актаў (што гэта за навука, ведае амаль кожны студэнт). «Археограф–дыпламатыст» — археограф, які выдае актавыя крыніцы. Калі ўлічваць, што выданне акта — не проста перапіска яго тэксту, але і першасная яго навуковая (у першую чаргу, дыпламатычная) апрацоўка, то згаданы тэрмін цалкам адпавядае таму значэнню, якое ўкладваецца ў спалучэнне слоў «археограф» і «дыпламатыст». Ніякіх сувязяў з «дыпламатычным» прыёмам выданняў крыніц гэты тэрмін не мае. Тэрмін «шлемавая эмблема» (с. 317) таксама не мая прыдумка[28]. Яго павінен ведаць і адзін з рэцэнзентаў — Яцкевіч. Апошні неаднаразова выкарыстоўваў гэты тэрмін у сваіх артыкулах[29], але, відавочна, забыўся пра гэта (дарэчы, з забыўлівасцю мы ўжо сустракаліся). Не з’яўляецца памылкай выкарыстанне тэрміна «легенда» замест «надпіс» (с. 317), бо, у прыватнасці, у польскай і расійскай археаграфіі легенда пячаткі традыцыйна называецца надпісам[30] («легендай» жа называюць адну з частак навуковага апарату). Невядома на падставе чаго рэцэнзенты лічаць, што замест «прынцып павагі да тэксту» трэба пісаць «прынцып дакладнай перадачы тэксту» (с. 317). Прынцып «павагі да тэксту» («le respect du texte») сфармулявалі заходнееўрапейскія архео­графы[31]. Згодна з ім тэкст перадаецца без купюр, адвольных дапаўненняў, з захаваннем арфаграфіі крыніцы і г. д. Гэты тэрмін выкарыстаны мной свядома для адпаведнага падраз­дзела. У «МР» я не ўвёў ніводнага новага тэрміна. Але калі б была неабходнасць, я ўсё ж такі зрабіў бы гэта.

У аўтараў рэцэнзіі выклікае «непрыемнае ўражанне», што я «празмерна шырока» карыстаюся запазычаннямі («перакладам і калькаваннем») з кнігі С. Каштанава[32] (с. 313). Я ніколі не ставіў перад сабой задачы вызначыць колькасныя суадно­сіны артыкулаў «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава і сваіх. Рэцэнзенты падштурхнулі мяне гэта зрабіць. Выявілася, што з пералічаных артыкулаў ад «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава паходзіць не больш за трэць. Большасць з гэтай трэці — абагульненне папярэдняга археаграфічнага вопыту. Сапраўды, патрабаванні, згодна з якімі, напрыклад, скарачэнні раскрываюцца ва ўсіх выпадках, а літары, якія адсутнічаюць у тэксце, уносяцца ў радок у круглых дужках; пры ўнясенні ў радок прапушчанай літары, якая змяшчаецца ў канцы слова, улічваецца тая граматычная форма, у якой слова выкарыстана ў сказе; пры выкарыстанні малых і вялікіх літар у асноўным трэба кіравацца правіламі сучаснай арфа­графіі і г. д., апрабіраваны ў публікацыях, якія выйшлі задоўга да з’яўлення «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава[33]. Відавочна, што рэцэнзенты не знаёмы з гэтымі публікацыямі. Сучаснаму археографу–публікатару дасталася вялізная метадалагічная спадчына са шматлікімі варыянтамі рашэння адной і той жа праблемы. Таму часта дастаткова толькі выбраць адзін з самым аптымальных варыянтаў. У гэтай сувязі задача Латушкіна і Яцкевіча павінна заключацца не ў выяўленні і пад­ліку запазычанняў, а ў ацэнцы іх прыдатнасці з пункту гледжання выдання крыніц ВКЛ. Непрыемна ўражваць павінна не тое, што тыя ці іншыя вартыя ўвагі месцы запазычаны, а тое, што яны праігнараваны.

Некаторыя выказванні Латушкіна і Яцкевіча без усмешкі чытаць нельга. Пільнае вока рэцэнзентаў выкрыла плагіят: я ўзяў у С. Каштанава такія тэрміны, як «выбар тэксту», «перадача тэксту», «агульныя прынцыпы перадачы і прадстаўлення тэксту» (с. 313). Гэтыя агульныя навуковыя паняцці жывуць амаль столькі, колькі і сама археаграфія. Дзіўна, што мяне не абвінавацілі ў «калькаванні» такіх тэрмінаў, як «навукова–даведачны апарат», «паказальнік імёнаў», «геаграфічны паказальнік», «каментарыі», «тлумачальны слоўнік», «заўвагі і варыянты» і г. д.

Шэраг заўваг датычыць абазначэння разнавіднасцяў дакументаў: 1) назвы разнавіднасцяў запазычаны з расійскай дыпламатыкі; 2) гэтыя назвы могуць быць выкарыстаны, галоўным чынам, для працы з дакументамі Метрыкі ВКЛ да прыняцця Статута 1588 г. (с. 312). Прадметам крытыкі з’яўляецца, у прыватнасці, і тое, што я «ігнарую» назвы дакументаў, якія існавалі ў XVI—XVII ст.: выкарыстоўваю «пацвярджальны прывілей», хоць з канца XVI ст. гэта «канфірмацыйны» прывілей (або «канфірмацыя»); «уводны ліст», у той час як у крыніцах XVI ст. ён фігуруе пад назвай «падаўчы», «увяжчы» ліст, а ў XVII ст. — як «інтрамісійны»; замест «вырак», «дэкрэт» пішу «прыгавор суда» і г. д.

У адрозненне ад «МР», жанр якіх прымушае мяне не выходзіць за рамкі выключна рэкамендацый, дадзены адказ з’яўляецца першай магчымасцю абгрунтаваць сфармуляваныя палажэнні.

Рэцэнзенты самі заўважылі няўстойлівасць тэрміналогіі для абазначэння разнавіднасцяў некаторых дакументаў, але высноваў, якія напрошваюцца ў сувязі з гэтым, не зрабілі. У той жа час відавочна, што найменні пераважнай большасці дакументаў утвораны ад назваў тых юрыдычных дзеянняў, якія яны фіксавалі: «потверженый» ці «потвержоный» — ад «потвержать», «продажный» — ад «продавать», «дзельчий» — ад «дзелить», «меновный» — ад «менять», «заставный» — ад «застававлять», «умоцованый» — ад «умоцовывать» і г. д. Лексічным сродкам для абазначэння дадзенага дзеяння былі словы, якія існавалі ў старабеларускай мове. Калі з другой паловы XVI ст. дзякуючы больш цесным культурным кантактам ВКЛ і Польшчы ў старабеларускую мову праз польскую пра­ніклі і зацвердзіліся дзеясловы з лацінскай мовы (якія абазначалі юрыдычныя дзеянні), то менавіта ад іх і сталі ўтвараць назвы дакументаў. Адсюль «кансэнсы» — дазволы; «канфірмацыі», «канфірмацыйныя» — пацвярджэнні, пацвяр­джальныя; «цэсіі», «цэсійныя» — саступкі, саступныя; «туторыі» — апекі; «кансервацыі», «кансервацыйныя» — аховы, ахоўныя; «лібертацыі», «лібертацыйныя» — льготы, льготныя; «інтрамісіі», «інтрамісійныя» — увядзенні, уводныя; «данацыі» — даніны; «абляты» — яўкі; «кадукі» — спадкі і інш. Утварэнне найменняў дакументаў па назве юрыдычнага дзеяння на мове дадзенага часу — універсальны прынцып, якім кіраваліся пісары XV—XVIII ст. і павінны кіравацца, як я перакананы, сучасныя беларускія археографы. У гэтым, а не ў сляпым перайманні тэрміналогіі, і выяўляецца традыцыйнасць методыкі пры­свойвання найменняў дакументам. Таму ў маіх «МР» і фігуруюць «даравальны» ліст — ад «дараваць», «уводны» — ад «уво­дзіць», «прыгавор» — ад «прыгаварыць», «сведчыя» квіты — ад «сведчыць», «пастанова» — ад «пастанавіць», «вярыцельны» — ад «верыць», «прысяжны» — ад «прысягаць», «аб’язны» — ад «аб’язджаць» і інш. Ужо па гэтай прычыне згаданыя назвы не могуць лічыцца запазычаннямі з рускай дыпламатыкі. Старыя назвы захоўваюцца, калі іх сэнс даволі зразумелы: «прывілей», «позва», «атмена», «укладны», «фундушавы», «інвентар», «рэестр»; калі яны ўтвораны ад назвы юрыдычнага дзеяння, якое, у сваю чаргу, дало найменне другой разна­віднасці: «глейт»; у дачыненні да якіх пакуль што не выяўлены адпаведны дакладны тэрмін у сучаснай беларускай мове: «даніна», «даканчальны», «жалезны», «баніцыя», «ліст», «рэлаксацыйны». Ёсць некалькі выключэнняў іншага парадку.

Характэрна, што, карыстаючыся згаданым прынцыпам, былі ўтвораны назвы, якія не адрозніваюцца ці мала чым ад­роз­ніваюцца ад старых: «граничный лист»[34]; «даровный лист»[35]; «дельчий лист»[36]; «призволеный лист», «дозволеный лист», «лист дозволенье»[37]; «заручный лист»[38]; «заставный лист», «зоставный лист»[39]; «меновный лист»40; «постановене на соиме»[40], «постановенье соимовое», «уфала и постано­венье соймовое»[42]; «потвержоный лист», «потверженый лист», «потверженье»[43]; «продажный лист», «лист продажи»[44], «сведчоный лист»[45] і інш. І гэта не дзіўна: у старабеларускай мове шмат чаго агульнага з сучаснай беларускай. Тэрміны «даравальная» (грамата), «даравальны» (ліст) амаль не сустракаюцца ў кры­ніцах. Аднак у дыспазітыўнай частцы даравальных фігуруе дзеяслоў «жаловать», г. зн. «дараваць», а ў карабарацыі — таксама і «жалованье»: «На потверженье того моего жалованья и твердости печать нашу велели есмо привесити к сему листу»; «А на потверженье того нашого жалованья про лепъшую памят и твердость и печать нашу велели есмо привесити к сему нашому листу»[46] і г. д. Слова «жаловать» шырока ўжываецца і ў XVI ст.: «И бил намъ чоломъ, абыхъмо его пожаловали именицом, с чого бы собе поживенье мелъ… Мы… пожаловали есмо его, дали ему люди н(а)ши…»; «А такъ мы… тымъ спадкомъ его пожаловали… ему есмо да­ли…»[47] і г. д. У гэтым значэнні выкарыстоўваўся і дзеяслоў «даровать», які ёсць і ў сучаснай беларускай мове, і ад якога ўласна і ўтворана назва «даравальны»: «…за его к нам верную службу, тот двор Дорогово даемъ и даруем»; «…дали есмо еи и вечне даровали, записуемъ и вечне записали тымъ то нашимъ привилем дворъ в Мерецъкомъ повете…»; «…и тепер его м(и)л(о)сти дали и вечъне даровали, записуем и вечъне записали…»; «даемъ з ласки нашое, даруем тымъ нашимъ листомъ… тые люди…»[48].

Ці не гэтыя найменні, па сцвярджэнні рэцэнзентаў, пахо­дзяць з рускай дыпламатыкі? Маё здзіўленне пераўзыходзіць усе межы: Латушкін і Яцкевіч не ведаюць назваў тых дакументаў, апісанне якіх пастаўлена ў іх службовы абавязак як супрацоўнікаў НГАБ. Адсюль і супярэчнасць: адзначаецца, што «…тэрміналогія, з дапамогай якой аўтар стварае загалоўкі і апісвае дакументы, фактычна цалкам узята з прац расійскіх даследчыкаў Г. Л. Харашкевіч і С. М. Каштанава і найбольш падыходзіць да археаграфічнай апрацоўкі дакументаў Маскоўскай дзяржавы» і тут жа сцвярджаецца, што «яна можа быць выкарыстана для працы з дакументамі, якія выдаваліся ва ўстановах ВКЛ, але, галоўным чынам, для працы з актамі Метрыкі ВКЛ, якія напісаны на кірыліцы (так у рэцэнзіі, трэба чытаць кірыліцай“. — А. Г.) да прыняцця Статута ВКЛ 1588 г.» (с. 312)[49]. Мне хацелася б пабачыць рэакцыю ра­сійскага гісторыка, калі б у адносінах да «указной граматы» Маскоўскай дзяржавы была выкарыстана назва «ліст», а да «даравальнай граматы» — «прывілей». І няўжо аўтары рэцэнзіі мяркуюць, што прадажныя, мяноўныя, дзельчыя, за­стаўныя і іншыя лісты, якія ўпісваліся ў кнігі Метрыкі, настолькі моцна адрозніваліся ад тых жа лістоў у іншых актавых кнігах, што называліся ці павінны называцца ў сучасных археа­графічных выданнях інакш? Са слоў рэцэнзентаў вынікае, што дакумент адной разнавіднасці павінен мець іншую назву, калі ён напісаны не кірыліцай (!?). Тут без каментарыяў.

Многія дакументы ў «Метадычных рэкамендацыях» Г. Харашкевіч і С. Кашатанава адсутнічаюць. Вось яны: «атмены»; «даканчальныя»; «даніны»; аб’язныя; баніцыі; ваенныя, сеймавыя, срэбшчынныя, паслушныя апавяшчальныя акруговыя; выпісы ўпісанняў; глейты; гранічныя з загаду і ўгод­лівыя; даравальныя застаўныя, адкупныя, мяноўныя, да­звольчыя, укладныя, фундушавыя, бласлаўленныя, вызвольчыя, ахоўныя, апякальныя (прывілеі); дароўныя, укладныя і фундушавыя; дзельчыя ўгодлівыя, яднальныя, па прыгавору суда і проста дзельчыя; дзельчыя, прадажныя і застаўныя інвентары; прыгаворы суда; рэлаксацыйныя; сведчыя; уводныя з граніцамі, з аб’ездам і граніцамі; уводныя, камісійныя, ваенныя, сеймавыя, срэбшчынныя, заручныя «граматы» і «лісты»; умацаваныя і інш. Ці не гэта называецца запазычаннем? Калі абазначэнне дакумента, якое прапаноўваюць ін­шыя даследчыкі, з’яўляецца абгрунтаваным, чаму яно не можа быць прынята? Няўжо даследчык павінен прынцыпова адмовіцца ад папярэдніх дасягненняў? У Маскоўскай дзяржаве не існавала прывілеяў, а былі толькі даравальныя (з падразнавіднасцямі: данныя, аброчныя, тарханныя, абельныя, тарханна–аброчныя, тарханна–праезджыя, тарханна–несудзімыя (абельна–несудзімыя), ружныя, палетныя і інш.); не прыгаворы суда, а судныя спісы, дакладныя судныя спісы і правыя граматы (дарэчы, апошні тэрмін сустракаецца, праўда, рэдка і ў ВКЛ); не «глейты», а «опасы»; не «адмоўная», а «размётныя» і г. д. Нязначныя па колькасці супа­дзенні (даравальныя, мяноўныя, устаўныя) гавораць толькі аб пэўнай блізкасці сучаснай беларускай і старарускай моў.

Як бы там ні было, старыя назвы я не ігнарую. Паводле артыкула 289: «У загалоўку можа быць прыведзена і саманазва дакумента, якая змяшчаецца пасля назвы падразнавіднасці ў круглыя дужкі і двукоссе (…)».

Дарэчы, са слоў рэцэнзентаў вынікае, што мяжой існавання назваў дакументаў, які змешчаны у «МР», быў Статут ВКЛ 1588 г. Спакушальна, але небяспечна рабіць з вядомых пісьмовых помнікаў дэмаркацыйную лінію для тых ці ін­шых з’яў. Статут ВКЛ 1588 г. не адмяняў старыя і не ўводзіў новыя назвы, а толькі ўзнаўляў існуючыя. Вось прыклады з загалоўкаў да кніг Метрыкі ВКЛ, якія былі складзены ў 90–х г. XVI — пачатку XVII ст.: «привилей потверженья», «привилей и потверженье», «лист потверженья», «потверженье привилею», «потверженье», «потверженье на дозволенье»; «лист на вызволенье», «лист вызволенья», «лист и вызволенье», «привилей на вызволенье», «вызволенье»; «лист на дозволенье» або «позволенье», «привилей, позволенье», «лист и позволенье», «привилей на дозволенье» або «позволенье», «позволенье»; «лист военный»; «лист серебщизный»; «соймовыи листы»; «комисийный лист»; «лист заручный»; «лист кглейтовный»; «лист заставный»; «вписане до книгъ тестаменту», «вписанье листу…»; «уписанье копии з выроку комисарского…», «вписанье копии» і інш.[50] Такія назвы як «позволенье», «заручны лист», «потверженье», «железны лист», «глейт», «глейтовы лист», «даровный лист» часта сустракаюцца і ў другой палове XVII ст.[51], а словы «ўпісанне» і «ўпісываць» ва «ўпісаннях» — таксама і ў другой палове XVIII ст., прычым не толькі кнігах Метрыкі[52]. Але справа, як я гаварыў вышэй, не ў гэтым.

Калі для аўтараў рэцэнзіі іх пункт гледжання з’яўляецца прынцыповым, чаму тады выпіс яны не называюць «мінутай[53]», «відымусам»[54], «экстрактам», «прэпісам»[55]; «увяжчы» ці «інтрамісійны» — «заводчым» ці «завозчым»[56]; «вырак» — «судовым» лістом[57], «сказаннем», «усказываннем»[58], «разсудкам»[59] і г. д.?

Па сцвярджэнні рэцэнзентаў, «загалоўкі складзены не традыцыйна і стылістычна нязручна (…), перагружаны інфармацыйна, перанасычаны тэрмінамі, часам настолькі, што цяжка зразумець іх сэнс…» (с. 313), колькасць інфармацыі, якая вынесена ў загаловак «робіць цяжка ўспрымальнай інфармацыю пра змест дакументаў для чытачоў і даследчыкаў» (с. 314). Для прыкладу, з больш як 150 загалоўкаў, змешчаных у працы, абраны адзін і, канешне, самы аб’ёмны. Вось некалькі тыповых загалоўкаў «МР»: «Дазвольчы прывілей вял. кн. літ. Жыгімонта I Старога татарыну Троцкага пав. Абдуле Абрагімавічу на продаж троцкай ваяводзінай, пані Пятровай Ганне Аляксандраўне с. Краснае»; «Камісійны „ліст“ вял. кн. літ. Жыгімонта III Вазы да наўгародскага в–ды, гародзенскага с–ты, п. Тэадора Скуміна–Тышкевіча і зем. падск. і пісара ВКЛ, п. Яраша Валовіча па іску спраўцы манастыра ў г. Гародня Кліменція Багдана Гадкінскага на манахаў Бернардынскага кляштара аб зямлі на р. Нёман і цагельні»; «Прыгавор ка­мі­сарскага суда берасцейскага кашт. Рыгора Войны, берасцейскага падкаморага кн. Яна Шуйскага і Мальхера Райскага па цяжбе паміж мяшчанамі г. Бярэсце і п. Іванам Каліховічам–Бразоўскім аб валоданні валокамі зямлі». Я наўмысна не прыводжу больш сціслых загалоўкаў. Не ўяўляючы, аб якіх традыцыях у складанні загалоўкаў ідзе гаворка, адзначу, што амаль ва ўсіх выпадках структура загалоўка наступная: назва разнавіднасці (і падразнавіднасці) — адрасант — адрасат — сутнасць здзелкі ці дзеяння. Гэта даўно апрабаваная навуковая мадэль загалоўка. Таму, відавочна, у аснове цяжкасці ўспрымання прыведзеных загалоўкаў аўтарамі рэцэнзіі ляжаць вы­ключна, мягка кажучы, суб’ектыўныя прычыны. Паспрабуем задаволіць патрабаванні рэцэнзентаў: скароцім адзін ці некалькіх структурных адзінак. Змест загалоўка будзе ўсечаны, няпоўны. Ці не лепей у такім выпадку цалкам адмовіцца ад іх уключэння ў выданне?

«Форма складанняў загалоўкаў для выпісаў дакументаў… — пішуць аўтары рэцэнзіі, — непрыдатная для практычнага выкарыстання» (с. 314). Ніжэй яны прыводзяць прыклад, як павінен выглядаць загаловак для дадзенай разнавіднасці. Параўнаем мой варыянт і варыянт рэцэнзентаў.  «МР»: «Выпіс са слонімскіх гродскіх кніг зямяніну Слонімскага павета пану Віктару Адзінцэвічу ўпісання прадажнага 1570 г. мая 28. С. Бусяж. Адзінцэвіча і яго жонкі Святохны Багданаўны Мезгіроўны зямяніну Слонімскага павета пану Войтэху Чыжу на сенажаці пад с. Гаголіцы за 15 коп літ. гр.»; рэцэнзія: «Выпіс з кніг Слонімскага гродскага суда ад … ліста зямяніна ЯКМ Слонімскага павета пану Віктара Адзінцэвіча і яго жонкі Святохны Багданаўны Мезгіроўны аб продажы зямяніну ЯКМ Слонімскага павета пану Войцеху Чыжу сенажаці пад с. Гаголіцы за 15 коп літ. гр. Бусяж. 28 мая 1570 г.»

Робячы стаўку на простасць успрымання, аўтары рэцэнзіі ігнаруюць элементарныя навуковыя патрабаванні. Прадажныя і іншыя прыватнаправавыя згодна са Статутам ВКЛ 1588 г. набывалі юрыдычныю сілу толькі пасля ўпісання іх у земскія кнігі, кнігі Трыбунала і Метрыкі (паміж сесіямі земскага суда яны маглі быць унесены і ў кнігі гродскага суда з умовай перанясення іх у далейшым у земскія кнігі (Статут ВКЛ 1588 г. Р. 7. Арт. 1, 2, 3 і інш.); пастанова аб упісанні ў павятовыя кнігі «вячыстых» прадажных, дароўных і іншых лістоў была прынята ў 1551 г. і ўступіла ў сілу ў 1552 г.). Занясенне гэтых дакументаў у кнігу — не прыватны выпадак капіявання іх тэксту на падставе асабістага пагаднення зацікаўленай асобы з дзякам ці падпіскам, а афіцыйная працэдура з удзелам службовых асоб «урада», якія пасля знаёмства з прадстаўленым дакументам аддавалі распараджэнне аб іх упісанні. Дадзеная працэдура знайшла адлюстраванне ў змесце таго тэксту, які суправаджаў унесены ў кнігі дакумент. Разам са скапіяваным гэты тэкст меў усе неабходныя рысы асобнага акта з пачатковым пратаколам, асноўнай часткай і канцавым пратаколам. Ён так і называўся: «упис», «впис», «уписанье», «вписанье», пазней на лацінскі манер — таксама і «актыкацыя». На падставе ўпісання рабіўся выпіс. У любым выпадку апошні не мог быць зроблены непасрэдна з прыватнаправавога ліста — ён рабіўся з яго ўпісання. Таму формула «выпіс з кніг суда ліста аб продажы» з навуковага пункту гледжання не мае права на жыццё. У любым выпадку, структура загалоўка да ўпісанняў, якую прапаную я, не больш складаная, чым тая, што прапануюць рэцэнзенты. Да прыведзенага Латушкіным і Яцкевічам прыкладу ёсць і іншыя пытанні: чаму прыводзяцца даты (тапалагічная і храналагічная) упісання, але адсутнічаюць даты прадажнага ліста? Што такое ЯКМ? Калі гэта «яго каралеўскай міласці», то шляхта ВКЛ была падданай не караля поль­скага, а вялікага князя літоўскага.

Прадметам крытыкі з’яўляецца тое, што ў большасці загалоўкаў, прыведзеных у якасці прыкладаў, адсутнічае дата. Больш за тое, выказваецца меркаванне, што зроблена гэта свядома, бо прыведзеныя загалоўкі датуюцца пераважна XVI ст. (с. 311). Баюся расчараваць аўтараў рэцэнзіі — прычына больш банальная. Адзначэнню дат у загалоўках намі адведзены спецыяльны падраздзел. Там і трэба шукаць пры­клады з датамі. Па той прычыне, па якой у прыкладах для дат не прыводзіцца змест загалоўка, не адзначаюцца даты ў тых артыкулах, якія прысвечаны зместу загалоўкаў. Тут рэалізавана патрабаванне рацыянальнага размяшчэння тэксту выдання.

Рэцэнзенты не захацелі, а хутчэй за ўсё проста не змаглі заўважыць і ацаніць асноўную масу артыкулаў «МР». Для таго каб зрабіць гэта, трэба як мінімум ведаць, на што абапіраліся, як вырашалі тыя ці іншыя праблемы папярэднія археографы. Такімі ведамі рэцэнзенты пахваліцца не могуць. Як правіла, усё складанае набывае вобраз «тэорыі». Таму мая праца, якая змяшчае толькі практычныя рэкамендацыі, у вачах Латушкіна і Яцкевіча пераўтварылася ў распрацоўку тэарэтычнага характару (с. 317).

Што гаварыць пра тэрміналогію, калі Латушкін і Яцкевіч не ведаюць задач эдыцыйнай археаграфіі. Выказваючы ўласныя ўяўленні аб задачах археаграфіі, яны нагадваюць: «асноўная мэта практычнай археаграфіі — забеспячэнне даследчыкаў дакладнымі і зручнымі для карыстання тэкстамі дакументаў» (с. 312). Я б не раіў нагадваць гэта ні мне, ні іншым, паколькі археограф–публікатар выдае гістарычныя крыніцы, а не іх тэксты, хоць тэксты і з’яўляюцца найважнейшым элементам крыніцы.

Многія сцвярджэнні рэцэнзентаў галаслоўныя. Па якой прычыне, напрыклад, немэтазгодна ў паказальніку адзначаць асобу пад імем (с. 315)? Чаму нельга пісаць «Дзельчы інвентар падкаморага Слонімскага пав. Рыгора Трызны дарагіцкаму с–це, п. Мікалаю Кішку на Цеханаўцу м–ка Косаў Слонімскага пав.», а трэба «Інвентар м–ка Косаў Слонімскага пав. Рыгора Трызны, складзены пры падзеле з дарагіцкім старостай п. Мікалаем Кішкай на Ціханаўцу. Месца, дата» (с. 315)?

Рэцэнзенты пішуць: «Аўтар–складальнік паведамляе, што асобныя пытанні, выкладзеныя ім у рэкамендацыях, у далейшым будуць дапрацоўвацца і, больш таго, яны будуць дэталізавацца. Узнікае пытанне: а чаму не зараз і навошта яшчэ больш іх дэталізаваць?» (с. 318). Па першай частцы пытання («а чаму не зараз?») я наўрад ці змагу што–небудзь адказаць тым, хто не мае ніводнай буйной публікацыі, а значыць, не ведае спецыфікі працы над ёй. На другую частку пытання («на­вошта яшчэ больш іх дэталізаваць?») я ўсё ж такі адкажу: для таго каб павысіць узровень крыніцазнаўчай ін­фар­ма­цый­насці археаграфічных выданняў, а таксама каб скараціць колькасць такіх публікацый, якія робіць, у прыватнас­ці, Яцкевіч.

Цікава, што калі на старонках рэцэнзіі Яцкевіч перакананы ў немэтазгоднасці адзначэння падразнавіднасцяў прывілеяў (с. 314), то ў сваіх артыкулах ён сцвярджае адваротнае. Адсюль «набілітацыйныя прывілеі», «намінацыйныя прывілеі»[60]. Пры гэтым асобна падкрэсліваецца, што тэрмін «набілітацыйны прывілей» мае ўсе падставы для таго, каб заняць належнае месца ў класіфікацыі прывілеяў для жыхароў ВКЛ і РП»[61]. Дзе ж паслядоўнасць?

На старонках рэцэнзіі сцвярджаецца, што раздзел «Легенда» амаль цалкам з’яўляецца перакладам раздзела кнігі С. Каштанава «Актавая археаграфія». Я ўпэўнены, што пры ўваж­лівым знаёмстве з тэкстам маіх «МР» Латушкін і Яцкевіч не змогуць выявіць больш за чвэрць аднолькавых артыкулаў (нават са стандартнымі нормамі раздзела «Месца захоўвання і шыфр дакумента»). Арыгінальныя падраздзелы «Знешняя форма дакумента і яго фармат» (сем артыкулаў), «Апісанне арганізацыі старонкі» (11 артыкулаў), «Апісанне пісьма» (17 артыкулаў), «Адзначэнне вязі і апісанне малюнкаў (для рукапісаў з вяззю і малюнкамі)» (сем артыкулаў), «Адзначэнне квадратаў дакумента, якія ўтвораны яго згінамі» (шэсць артыкулаў). З 114 артыкулаў падраздзела «Апісанне пячаткі (ці пячатак)» да артыкулаў з «Метадычных рэкамендацый» С. Каштанава можна аднесці не больш за два дзясяткі. Амаль цалкам арыгінальны падраздзел «Адзначэнне пазнейшых паметак і надпісаў дакумента» (23 артыкулы) (выключэнне складае некалькі артыкулаў) і г. д. І гэта не гаворачы пра шматлікія прынцыповыя дапаўненні і ўдакладненні.

Рэцэнзенты ўпадаюць у супярэчнасць, калі лічаць адмоўным момантам наяўнасць запазычанняў у С. Каштанава, i пры гэтым замоўчваюць тыя, якія паходзяць, напрыклад, ад міжнародных правіл выдання гістарычных крыніц і распрацовак польскіх і ўкраінскіх археографаў.

Аўтары рэцэнзіі груба перакручваюць змест «МР»: «Памылковасць або сапраўднасць формы імені, — пішуць яны, — можна вызначыць толькі пры пэўнай колькасці згадак гэтага імені ў дакументах. Аўтар жа у рэкамендацыях прапануе вы­значаць памылковасць ці сапраўднасць імя, зыходзячы з прыёму ўзяцця за сапраўдную форму імя адну з форм напісання (часцяком бывае складана вызначыць, якая форма імя сапраўдная, паколькі ў аднаго імя і прозвішча могуць мецца некалькі форм напісання)» (с. 315). Гэтая заўвага датычыць артыкула 470, які гучыць так: «Імя, імя па бацьку, дзеду, прозвішча ці імя–мянушка адной і той жа асобы ў загалоўках да розных дакументаў прыводзяцца па магчымасці ў аднолькавай форме. Калі яны ў адным і тым жа ці розных дакументах маюць розныя варыянты, той які сустракаецца часцей, абіраецца як асноўны, астатнія прыводзяцца ў круглых дужках (за выключэннем яўна памылковых)». Як можна заўважыць, я не рэкамендую вызначаць памылковасць, нічога не пішу пра «сапраўдную» форму імя. А яўныя памылкі — гэта калі, напрыклад, Копаць Васілевіч названы Лопатам Васі­­ле­вічам, а Грынька Грамыка (вялікакняжацкія пісары) — Дрынькам Грамыкам. Гэтыя памылкі без цяжкасці заўважаюцца тымі, хто апрача ка­піявання тэксту рашае за­дачы ідэнтыфікацыі асоб і населеных пунктаў, якія су­стра­каюц­ца ў крыніцы. Апошняе, у прыватнасці, і прад­угледж­ваюць «МР».

У рэцэнзіі сказана: «Адзначаць у паказальніку асобу адначасова на імя (Філон Сямёнавіч Кміта), на імя па бацьку (Ся­мёнавіч Філон Кміта) і яго прыдомок (Чарнобыльскі Філон Кміта) немэтазгодна, таксама як і выносіць асобна варыянт прозвішча па–старабеларуску і па–сучаснаму» (с. 315). Такая форма як «Сямёнавіч Філон Кміта» як у «МР», так і ў выданні Метрыкі 44, адкуль узяты гэты прыклад, адсутнічае. Гэта — плён фантазіі рэцэнзентаў. Пад імем па бацьку (і дзеду) рэкамендуецца адзначаць толькі тых асоб, якія фігуруюць у крыні­цы без прозвішча[62].

Латушкін і Яцкевіч сцвярджаюць, што аўтар–складальнік «МР» не мае вопыту працы з арыгінальнымі дакументамі (не мікрафільмаванымі). Гэтае сцвярджэнне я пакідаю без каментарыяў. Зрэшты, я дапускаю, што з маімі публікацыямі Латушкін і Яцкевіч знаёмы не лепей, чым з «МР» і працамі (метадычнымі і публікацыямі крыніц) іншых вучоных, г. зн. павярхоўна ці наогул не маюць аб іх ніякага ўяўлення (вышэй я прыводзіў шмат прыкладаў такога роду).

Наогул, складваецца цікавая сітуацыя. Многія з патрабаванняў, якія ляглі ў аснову маіх «МР», былі рэалізаваны пры падрыхтоўцы кнігі Метрыкі ВКЛ 44. Гэтая кніга была падрыхтавана ў НГАБ і абмяркоўвалася на пасяджэнні аддзела старажытных актаў, на якім прысутнічаў адзін з рэцэнзентаў — Яцкевіч. З боку апошняга была выказана толькі адна заўвага: наконт адсутнасці тлумачальнага слоўніка. Што ж атрымліваецца: рэкамендацыі, змешчаныя ў працы, якая рэцэнзуецца, дрэнныя, а вось кніга, што выдадзена па гэтых рэкамендацыях — добрая. Логікі тут няма.

Я разгледзеў амаль усе заўвагі рэцэнзентаў. Усе яны супярэ­чаць тэорыі, методыцы і практыцы археаграфіі, фактам і эле­мен­тарнай логіцы. Паставіўшы перад сабой надзвычай склада­ную задачу — ацаніць маю працу з навуковага пункту гле­джан­ня — рэцэнзенты толькі прадэманстравалі элементарную неда­сведчанасць у галіне археаграфіі, а таксама ў тых на­вуках, якія сінтэзуе археаграфія: палеаграфія, філіграналогія, гістарычнае дакументазнаўства, дыпламатыка і інш. Шчыра прызнацца, я ніколі не чытаў рэцэнзіі, дзе б апрача ўсяго астат­няга дэ­ан­стра­­валася такая няўважлівасць да аб’екта крыты­кі, ды яшчэ ў спа­лучэнні з такім безапеляцыйным тонам. Маё пажа­данне Ла­тушкіну і Яцкевічу — павышаць свой узровень падрыхтоўкі.

Напрыканцы заўважу, што эдыцыйная археаграфія — такая ж сур’ёзная гістарычная навука, як і ўсе астатнія. Яна па­трабуе высокай кваліфікацыі, глыбокай эрудыцыі, нарэшце, практычнага вопыту. Рашэнне яе праблем «з наскоку» асу­джана на ня­ўдачу. Рэцэнзія Латушкіна і Яцкевіча — выразны таму прыклад.

* Ад рэдакцыі: Хоць рэцэнзія А. Латушкіна і З. Яцкевіча на «Метадычныя рэкамендацыі» друкавалася ў «Беларускім археаграфічным штогодніку», гэтае выданне адмовілася змяшчаць адказ А.Грушы. Не прымаючы практыкі падобнага стрымлівання навуковай палемікі, мы палічылі вартым прапанаваць заангажаваным у ёй гісторыкам старонкі БГА.


[1] Латушкін А. М., Яцкевіч З. Л. Малапрыстасаваныя для практычнага выкарыстання рэкамендацыі // Беларускі археаграфічны штогоднік (далей — БАШ). 2003. Вып. 4. С. 310—318.
[2] Метадычныя рэкамендацыі па публікацыі рукапісных актавых кіры­лічных крыніц у Беларусі (XIII—XVIII стст., перыяд Вялікага княства Літоўскага) / Аўтар–складальнік А. І. Груша. Мінск, 2003.
[3] Пра гэта гл.: Добрушкин Е. М. Основы археографии: Учебное пособие. Москва, 1992. С. 37 і інш.
[4] Методические рекомендации по изданию и описанию Литовской Метрики / Сост. А. Л. Хорошкевич, С. М. Каштанов. Вильнюс, 1985.
[5] Лауцявичюс Э. Бумага в Литве в XV—XVIII вв. Вильнюс, 1979. С. 41.
[6] Дианова Т. В. Использование водяных знаков при описании рукописей // Филигранологические исследования. Теория. Методика. Практика. Москва, 1990. С. 42—43.
[7] Лауцявичюс Э. Op. cit. С. 41. Важнае і яшчэ адно выказванне гісторыка: «Знакі на паперы на розных мовах называюцца па–рознаму. У большасці моў іх называюць вадзянымі знакамі (water mark, wasserzeichen, wodny znak), але ў французскай, італьянскай і іншых мовах — філігранямі» (Тамсама).
[8] Лёвочкин И. В. Основы русской палеографии. Москва, 2003. С. 163, 166.
[9] Напр.: Lietuvos Metrika (1528—1547). 6–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spaudai par. S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. Vilnius, 1995 (далей — LM–225). Š. CXXXVI—CXXXVIII; Lietuvos Metrika (1522—1530). 4–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spau­dai par. S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. Vilnius, 1997 (далей — LM–224). Š. CXL; Lietuvos Metrika (1533 — 1535). 8–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spaudai par. I. Valikonytė, S. Lazutka, N. Šlimienė ir kt. Vinius, 1999 (далей — LM–227). Š. LXXXIX; Lietuvos Metrika (1542 m.). 11–oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija) / Spaudai par. I. Valikonytė, S. Viskantaitė, L. Steponavičienė. Vilnius, 2001 (далей — LM–230). Š. XXXIV; Metryka Litewska. Księga wpisów nr. 131 / Oprac. A. Rachuba. Warszawa, 2001 (далей — ML–131). S. 6—7; Памятники истории Восточной Европы. Источники XV—XVII вв. Москва—Варшава, 2002. Т. 6. Радзивилловские акты из собрания Российской национальной библиотеки. Первая половина XVI в. / Сост. М. М. Кром (далей — Радзивилловские акты). С. 25, 26, 27, 33, 35 і інш.
[10] Напр.: Люблинская А. Д. Латинская палеография. Москва, 1967. С. 33 и др.; Николаева А. Т. Палеография. Москва, 1980. С. 35; Szymański J. Nauki pomocnicze historii. Warszawa, 2002. S. 311, 312.
[11] Андрюшайтите Ю. В. О работе Э. Лауцявичюса «Бумага в Литве в XV—XVIII веках» и некоторых вопросах перевода филиграноведческой литературы // Археографический ежегодник за 1981 год. Москва, 1982. С. 80.
[12] МР. С. 10, 111.
[13] Дианова Т. В. Op.cit. С. 35—36.
[14] Амосов А. А. Проблемы точности филигранологических наблюдений. 1. Терминология // Проблемы научного описания рукописей и факсимильного издания памятников письменности. Ленинград, 1981. 80—81; Ён жа. Датировка и кодикологическая структура «Истории Грозного» в Лицевом летописном своде (Заметки о бумаге так называемой Царственной книги) // Вспомогательные исторические дисциплины. Ленинград, 1982. Вып. 13. С. 159—160; Шварц Е. М. О методике определения филиграней (на материале славянских средневековых кодексов) // Вспомогательные исторические дисциплины. Ленинград, 1983. Вып. 15. С. 81—82; Дианова Т. В. Op. cit. С. 37.
[15] Дианова Т. В. Op.cit. С. 38—39.
[16] Напр.: Акты Русского государства 1505—1526 гг. / Сост. С. Б. Веселовский; доп. и подг. Р. В. Бахтурина, И. А. Булыгин, Л. И. Ивина и др. Москва, 1975 (далей — АРГ). № 2. С. 9, № 7. С. 16, № 11. С. 22. № 40. С. 46 і інш.; Радзивилловские акты; LM–224. Р. CXL; LM–225. Р. CXXXVI—CXXXVIII; LM–227. Р. LXXXIX; LM–230. Р. XXXIV.
[17] Лауцявичюс Э. Op. cit. С. 46 (рис. 17), 110—111.
[18] Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego / Wydane K.–J. Turowskiego. Kraków, 1858. S. 58—104, 1907. T. 11; напр.: Boniecki A. Herbarz Polski. Cz. 1. Wiadomości historyczno–genealogiczne o rodach szlacheckich. Warszawa, 1906. Т. 9. S. 161, 206; 1907. T. 10. S. 83; Т. 11. S. 198; 1908. Т. 12. S. 70; 1909. Т. 13. S. 62, 172; Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Lituano–Slavica Posnaniensia Studia Historica. 1989. Т. 3. S. 68 і ілюстр. 3 на с. 81; Лакиер А. Б. Русская геральдика. Москва, 1990. С. 292.
[19] Paprocki B. Op.cit. S. 561—565; напр.: Boniecki A. Herbarz Polski. S. 158; Лакиер А. Б. Op.cit. С. 292. С. 261 (табл. XIX, мал. 10).
[20] Sіniarskа–Czaplicka J. Filigrany papierni położonych na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej od początku XVI do polowy XVIII wieku. Wrocław—Warszawa—Kraków, 1959. S. XI, 19—20. Расійскія філігранолагі таксама адрозніваюць вадзяныя знакі «Сякера» і «Алебарда» (Загребин В. М., Шварц Е. М. Водяные знаки бумаги XIV и XV вв. (Обзор) // Методические рекомендации по описанию славяно–русских рукописных книг. Москва, 1990. Вып. 3. Ч. 1. С. 8).
[21] Напр.: LM–225. Р. CXXXVII—CXXXVIII; LM–227. Р. LXXXIX; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 15 (1528—1538). U˛rašymų knyga 15 / Par. A. Dubonis. Vilnius, 2002. Р. 15.
[22] Малы гербоўнік наваградскай шляхты / А. Гануш, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. Мінск, 1997. С. 15—16.
[23] МР. С. 122.
[24] У некаторых выпадках форму кустодзіі адзначае М. М. Кром (Радзивилловские акты. № 24. С. 78, № 64. С. 146).
[25] Бережков Н. Литовская Метрика как исторический источник. Москва—Ленинград, 1946. Ч. 1: О первоначальном составе книг Литовской Метрики по 1522 год. Прим. С. 165. Адсюль, напрыклад: «… документы… датированы Вильной…». С. 41.
[26] Часта ў копіях дакументаў, што змешчаны ў кнігах Метрыкі, на месцы дат нічога не пазначана (так званыя «акенцы»), а ў арыгіналах даты падпісаны іншым чарнілам.
[27] Напр.: Каштанов С. М. Актовая археография. Москва, 1998. С. 91. Праўда, тут «дыпламатыст–археограф».
[28] Черных А. П. Геральдика // Введение в специальные исторические дисциплины. Москва, 1990. С. 65 і інш.
[29] «На ўсіх малюнках на шлем адзета тыповая шляхецкая карона. На апошняй знаходзіцца шлемавая эмблема (вылучана намі. — А. Г.), якая звычайна складзена з выявы самога герба ці ягоных частак, а таксама са стравусіных ці паўлінавых пёраў» (Яцкевіч З. Малы гербоўнік халопеніцкай шляхты. Мінск, 1999. С. 14). Слова ў слова ў іншым выданні (Гербоўнік беларускай шляхты / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. Мінск, 2002. С. 33).
[30] Гл., напр.: Akta unji Polska z Litwą 1385 — 1791 / Wyd. S. Kutrzeba, W. Semkowicz. Kraków, 1932. № 6. S. 5, № 10, S. 7, № 16, S. 13, № 21. S. 18 і інш.; Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi wileńskiej / Wyd. J. Fijałek, W. Semkowicz. Kraków, 1948. № 35, S. 62, № 56, S. 86, № 58, S. 90, № 125, S. 145, № 150, S. 167 і інш.; Грамоты Великого Новгорода и Пскова / Подг. В. Г. Гейман, Н. А. Казакова, А. И. Копанев и др.; под ред. С. Н. Валка. Москва—Ленинград, 1949. № 4. С. 13, № 6. С. 15, № 10. С. 21, № 11. С. 23, № 14. С. 26 і інш.; Акты социально–экономической истории Северо–Восточной Руси конца XIV — начала XVI в. Т. 1 / Сост. С. Б. Веселовский; подг. И. А. Голубцов, А. А. Зимин, Л. В. Черепнин; отв. Ред. Б. Д. Греков. Москва, 1952 (далей — АСЭИ). № 2. С. 27, № 47. С. 51, № 55. С. 56, № 74. С. 66, № 102. С. 82 і інш.; АРГ. № 16. С. 25, № 15. С. 24, № 23. С. 32, № 29. С. 36, № 32. С. 39 і інш.; Полоцкие грамоты XIII — начала XVI вв. Ч. 2 / Сост. и подг. А. Л. Хорошкевич. Москва, 1972 (далей — ПГ). № 124. С. 8, № 135. С. 23. № 140. С. 30, № 141. С. 31, № 142. С. 33 і інш.
[31] «Le principe gènèral qui doit guider tout èditeur est le respect du texte» [«Агульны прынцып, якім павінен кіравацца любы публікатар — гэта прынцып павагі да тэксту»] (Normes internationales pour l’edition des documents medievaux // Folia Caesaraugustana. 1. Diplomatica et sigilographica. Travaux preliminaires de la Commission internationale de diplomatique et de la Commission internationale de sigillographie pour une normalisation internationale des иditions de documents et un Vocabulaire international de la Diplomatique et de la Sigillographie. Zaragoza, 1984. P. 37).
[32] Каштанов. Актовая археография.
[33] Гл., напр.: АСЭИ, АРГ, ПГ.
[34] Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 389. Воп. 1 (далей — Метрыка). Спр. 7. Арк. 1180; спр. 19. Арк. 95 адв.; спр. 22. Арк. 25; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 25 (1387—1546). U˛rašymų knyga 25 / Par. D. Antanavičius, A. Baliulis. Vilnius, 1998 (далей — LM–25). № 234. Р. 285 і інш.
[35] LM–224. № 426. Р. 351; № 427. Р. 352 і інш.
[36] НГАБ. Ф. 694. Воп. 3. Спр. 4395. Арк. 130, 132, 132 адв.; Метрыка. Спр. 21. Арк. 111 адв.; спр. 228. Арк. 46 адв., 130 адв.; LM–25. № 140. Р. 202; LM–224. № 17. Р. 54; № 55. Р. 79; LM–225. № 78. Р. 70, № 204. Р. 150; LM–227. № 71. Р. 59; LM–230. № 33. Р. 36 і інш.
[37] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 288; Метрыка. Спр. 228. Арк. 43 адв.; Русская историческая библиотека, издаваемая Императорскою Археографическою комиссиею. Санкт–Петербург, 1910. Т. 27: Литовская Метрика. Отд. 1. Ч. 1: Книги записей. Т. 1 / Под ред. И. И. Лаппо (далей — РИБ. Т. 27). № 21. Стб. 533. № 183. Стб. 712 і інш.
[38] Метрыка. Спр. 21. Арк. 110 адв.; LM–25. № 154. Р. 217; LM–225. № 10. Р. 28; LM–227. № 42. Р. 50, № 56. Р. 55 і інш.
[39] НГАБ. Ф. 694. Воп. 3. Спр. 4395. Арк. 25, 26, 41, 156, 156 адв.; воп. 4. Спр. 903. Арк. 23; ф. 1785. Воп. 1. Спр. 9. Арк. 17; Метрыка. Спр. 21. Арк. 126 адв., 127, 127 адв., 128 адв., 129, 129 адв.; спр. 228. Арк. 27 адв., 28 адв., 162, 168 адв.; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 12 (1522—1529). U˛rašymų knyga 12 / Par. D. Antanavičius, A. Baliulis. Vilnius, 2001 (далей — LM–12). № 453. Р. 363; LM–224. № 379. Р. 315; LM–225. № 277. Р. 197, № 365. Р. 248; LM–227. № 59. Р. 56 і інш.
[40] НГАБ. Ф. 1785. Воп. 1. Спр. 9. Арк. 21; LM–12. № 19. Р. 130; № 48. Р. 148; № 49. Р. 149; № 236. Р. 250; LM–25. № 93. P. 150; LM–224. № 17. Р. 54; № 391. Р. 330; № 427. Р. 352 і інш.
[41] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 114; LM–8. № 399. Р. 299 і інш.
[42] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 114; LM–12. № 47. Р. 147 і інш.
[43] Метрыка. Спр. 18. Арк. 30 адв., 71; спр. 21. Арк. 50, 50 адв., 85; LM–12. № 49. Р. 149; № 429. Р. 350; № 503. Р. 398—399; LM–25. № 133. P. 193; № 235. Р. 286; LM–227. № 56. Р. 55; № 367. Р. 173, 174 і інш.
[44] НГАБ. Ф. 694. Воп. 3. Спр. 4395. Арк. 59; воп. 4. Спр. 902. Арк. 18, 33 адв.; спр. 6029. Арк. 444; Ф. 1785. Воп. 1. Спр. 5. Арк. 18 адв., 19, 20, 21 адв.; спр. 9. Арк. 18 адв., 19, 19 адв.; спр. 14. Арк. 12 адв., 13 адв., 18 адв., 19, 19 адв., 20 і інш.
[45] РИБ. Т. 27. № 97. Стб. 408.
[46] LM–25. № 241. Р. 293, 242. Р. 294.
[47] LM–25. № 26. P. 92, № 52. Р. 117.
[48] Lietuvos Metrika (1427—1506). Knyga Nr. 5. U˛rašymų knyga 5 / Par. E. Banionis. Vilnius, 1993. № 145. Р. 262; LM–25. №15. Р. 83, № 16. Р. 85, № 224. Р. 278 і інш.
[49] Дарэчы, І. Грыгаровіч, ігнараванне вопыту якога з майго боку ў рэцэнзентаў выклікала вялікае негадаванне, абазначаў дакументы другой паловы XVI—XVII ст. «даравальнымі» («жалованными» — па–руску), «даравальнымі (пацвярджальнымі)», «пацвярджальнымі», «даравальнымі пацвярджальнымі» (Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею (далей — АЗР). Санкт–Петербург, 1848. Т. 3 (1544—1587) (далей — АЗР. Т. 3). № 49. С. 153, № 52. С. 157, № 54. С. 159; АЗР. Санкт–Петербург, 1851. Т. 4 (1588—1632). № 4. С. 7, № 6. С. 10, № 8. С. 13, № 171. С. 258; АЗР. Санкт–Петербург, 1853. Т. 5 (1633—1699). № 1. С. 1, № 2. С. 2, № 17. С. 67 і інш.). Ёсць у яго і «ўводная» грамата і «каралеўскія прыгаворы» (АЗР. Т. 3. № 57. С. 163, № 111. С. 241). Але і не працы І. Грыгаровіча паслужылі мне ўзорам для пераймання.
[50] Метрыка. Спр. 19. Арк. 27 адв., 28, 28 адв., 29, 31 адв.; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 8 (1499—1514). U˛rašymų knyga 8 / Par. A. Baliulis, R. Firkovičius, D. Antanavičius. Vilnius, 1995. № 197. Р. 190; LM–12. № 19. Р. 129, № 209. Р. 235, № 216. Р. 238, № 218. Р. 239, № 247. Р. 257, № 269. Р. 267, № 336. Р. 300, № 337. Р. 301, № 434. Р. 352, № 437. Р. 355; LM–15. № 106. Р. 140, № 131. Р. 161, № 147. Р. 185, № 186. Р. 243; Метрыка Вялiкага княства Лiтоўскага. Кнiга 28 (1522—1552). Кнiга запiсаў 28 / Падрыхт. В. Мянжынскi, У. Свя­жынскi. Мінск, 2000. № 5. С. 51, № 19. С. 68, № 29. С. 80, № 30. С. 80, № 55. С. 103, № 56. С. 104, № 61. С. 109, № 75. С. 124, № 81. С. 131, № 119. С. 160, № 152. С. 196; LM–224. № 453. Р. 366, № 508. Р. 404; LM–225. № 299. Р. 214; LM–227. № 89. Р. 65, № 90. Р. 66, № 184. Р. 97, № 225. Р. 108, № 336. Р. 155; LM–230. № 4. Р. 7 і інш.
[51] ML–131. № 37. S. 28, № 45. S. 31, № 78. S. 40, № 84. S. 41, № 222. S. 75, № 270. S. 85, № 332. S. 102, № 353. S. 106, № 470. S. 136, № 472. S. 137, № 556. S. 161, № 562. S. 162, № 616. S. 181, № 780. S. 233, № 821. S. 244, № 1090. S. 362 і інш.; Руська (Волинська) Метрика. Регести документів Коронної канцелярії для українських земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569—1673 // Передмова П. Кеннеді Грімстед; упорядники Г. Боряк, Г. Вайс, К. Вислобоков і інш. Київ, 2002. № 97. С. 804, № 98. С. 804, № 101. С. 804, № 102. С. 804, № 103. С. 804, № 105. С. 805 і інш.
[52] Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов (далей — АВАК). Вильна, 1865. Т. 1. Акты Гродненского земского суда. № 35. С. 130, № 38. С. 143; АВАК. Вильна, 1870. Т. 3. Акты Брестского гродского суда. № 4. С. 7, № 5. С. 9, № 11. С. 20, № 12. С. 20, № 37. С. 58, № 45. С. 67, № 46. С. 68, № 48. С. 71 і інш.
[53] Метрыка. Спр. 21. Арк. 130 і інш.
[54] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 692. Т. 2. Арк. 71; спр. 1336. Т. 2. Арк. 391, 602, 624, 633 і інш.
[55] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк. 112 адв. і інш.
[56] Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вып. 17 / Склад. Т. І.Блізнюк, А. М. Булыка, Р. С. Гамзовіч і інш. Мінск, 1998. С. 55.
[57] НГАБ. Ф. 694. Воп. 4. Спр. 1336. Т. 1. Арк.  17, 18 і інш.
[58] «И пани Воитеховая перед нами мовила, ижъ пану моему жадного суда и усказываня и с Сенкомъ Звегою не было, а то он листъ указывает жалобъныи, нехаи он листъ укажетъ судовыи…» (Lietuvos Met­rika. Knyga Nr. 11 (1518—1523). Įrašų knyga 11 / Par. A. Dubonis. Vilnius, 1997 (далей — LM–11). № 138. Р. 133). Гл. таксама: LM–11. № 109. Р. 115; Метрыка. Спр. 21. Арк. 113; спр. 228. Арк. 33, 51, 53 адв. і інш. Дарэчы, тэрміны «увяжчы» і «вырак», я выкарыстоўваў у выданні кнігі Метрыкі ВКЛ 44, таму для мяне яны не з’яўляюцца «адкрыццём».
[59] «И мы тому порозумевши, таковыи есмо промежку них розсудок и сказанье вчинили… (Метрыка. Спр. 18. Арк. 30 адв.; «…розсудок тому вчинити водле прав писаных Статуту земского…» (Метрыка. Спр. 21. Арк. 82) і інш.
[60] Напр.: БАШ. Вып. 3. 2001. С. 186, 189.
[61] БАШ. Вып. 2. 2001. С. 228.
[62] МР. С. 147. Артыкул 916.

Наверх

Алесь Смaлянчук. У пошуках ворага польскай нацыі

Снежня 11, 2003 |


* Winnicki, Zdzisław Julian. Współczesna doktryna i historiografia biało­ruska (po roku 1989) wobec Polski i polskości. Wrocław, 2003. 621 s.

Польска–беларускія адносіны ніколі не набывалі такой вастрыні і напружанасці як, напрыклад, польска–літоўскія ў 20—30–я г. ХХ ст. ці польска–ўкраінскія пад час Другой сусветнай вайны. Аднак і яны перыядычна азмрочваліся канфліктамі, прычынай якіх найчасцей было нежаданне або няздольнасць зразумець іншы бок. Пра ўсё гэта красамоўна сведчыць складаны лёс польскай супольнасці ў Беларусі і беларускай — у Польшчы. Праўда, ацэньваючы пазіцыю беларускага боку, трэба ўлічваць, што на працягу большай часткі мінулага стагоддзя нацыянальную палітыку на беларускіх землях вызначала не эліта беларускай нацыі, а засланыя з Масквы чыноўнікі, якія рупліва ажыццяўлялі праграму стварэння „савецкага народа“. Зрэшты, цалкам самастойным не было таксама кіраўніцтва ПНР. Абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь стала неабходнай перадумовай для выпрацоўкі і рэалізацыі ўласна беларускай пазіцыі ў міждзяржаўных і міжнацыянальных адносінах. Аднак гэты працэс абцяжараны як палітычнымі ўплывамі з боку Расіі (асабліва з восені 1993 г.), так і стэрэатыпамі, уведзенымі ў свядомасць беларускага грамадства яшчэ ў часы панавання савецкай ідэалогіі. Досыць моцна ўплываюць гэтыя фактары на адносіны да Польшчы і да палякаў. Тым не менш аналіз навуковых публікацый па „польскім пытанні“ можа быць вельмі карысны як для разумення асаблівасцяў развіцця беларускай гістарыя­графіі на рубяжы ХХ—ХХI ст., так і для характарыстыкі менталітэту сучаснага беларускага грамадства.

Кніга Здзіслава Юліяна Вінніцкага з’яўляецца спробай падобнага аналізу. Прычым аўтар узяўся аналізаваць не толькі гістарыяграфію, але таксама „сучасную беларускую ідэалогію“ („współczesna doktryna białoruska“). Гэтае сумяшчэнне здзіўляе, бо ідэалогія і навука належаць да розных сфераў жыцця грамадства, выконваюць розныя сацыяльныя функцыі і патрабуюць розных метадаў даследавання. Гэтая рэцэнзія прысвечана гістарыяграфічным аспектам. Адносна „ідэалагічнага сюжэта“ працы З.Вінніцкага абмяжуюся толькі адной заўвагай. Паняцце „сучаснай беларускай ідэалогіі“ па­трабуе спецыяльнага тлумачэння. У нашай краіне (як і ў кожнай іншай) існуюць розныя ідэалогіі, і вывучэнне „польскага пытання“ ў ідэалагічных канцэпцыях, па меншай меры, прадугледжвае аналіз зместу як г.зв. „афіцыйнай ідэалогіі“[1], так і праграмаў буйных палітычных партый. Між тым аўтар канцэнтруе ўвагу на асобных выказваннях беларускіх палітыкаў і чыноўнікаў, артыкулах малавядомых журналістаў або прадстаўнікоў беларускай эміграцыі, якія часцяком прадстаўляюць не столькі „сучасную беларускую ідэалогію“, колькі саміх сябе. Наогул праблема рэпрэзентатыўнасці выкарыстаных крыніцаў і літаратуры з’яўляецца адной з найважнейшых для дадзенага даследавання.

Галоўным аб’ектам аналізу будуць выказаныя польскім даследчыкам ацэнкі беларускай гістарычнай паланістыкі. Але спачатку варта звярнуць увагу на даследчы метад аўтара. Менавіта яму, а таксама канцэпцыі даследавання прысвечаныя Ўводзіны, якія маюць падзагаловак Канцэптуальныя і метадалагічныя ўводзіны. Аднак на самай справе Ўводзіны пачынаюцца з… высновы. З.Вінніцкі адразу заяўляе, што „сучасная беларуская літаратура, асабліва гістарыяграфія і паліталогія <…> абцяжараная своеасаблівым комплексам, калі размова ідзе пра адносіны да Польшчы і палякаў. Прычым гэта датычыць як ацэнкі сучаснасці, так і (перш за ўсё) гісторыі польска–беларускіх (польска–літоўскіх) узаемадачыненняў. У гэтай ацэнцы відавочныя ўплывы расійскай (дарэвалюцыйнай) і адначасна савецкай гістарыяграфіі з вельмі выразным нацыянальна–класавым адценнем, якое выяўляецца ў негатыўных ацэнках гістарычных адносінаў Беларусі (беларусаў) да бліжэйшых суседзяў і ў першую чаргу ў адносінах да польскасці <…>“ (s.5).

Вылучаючы мэты даследавання, З.Вінніцкі першую з іх звязаў з характарыстыкай поглядаў беларускага грамадства на польска–беларускія адносіны, якія „ў сучаснай Беларусі бачацца скрозь прызму тутэйшай гістарыяграфіі“, а наступную — з дэманстрацыяй таго „ідэйна–палітычнага і фактычнага ціску“, ва ўмовах якога знаходзіцца ў Беларусі „мільённая польская супольнасць“ (s.6). Апошняе для аўтара з’яўляецца фактам, які не трэба даказваць, дастаткова канстатаваць. Заўважым, што падобная мэта належыць хутчэй да сферы палітыкі, чым навукі.

Даследчык адзначыў, што ў сучаснай беларускай гістарыя­графіі вылучаюцца два прынцыпова розныя метадалагічныя падыходы — постмарксізм (тлумачэнне гісторыі Беларусі з класавых пазіцый), які залічваюць да „праўрадавага“, або афі­цыйнага кірунку, і „апазіцыйны“, або незалежны падыход, які характарызуецца антысавецкай і антырасійскай пазіцыяй (s.14). Здзіўляе метадалагічная неахайнасць гэтай класіфікацыі, бо першы падыход характарызуецца на падставе даследчага метаду, а другі — на падставе палітычнай пазіцыі ягоных прадстаўнікоў. Аднак існаванне двух кірункаў у сучаснай беларускай гістарыяграфіі трэба прызнаць. Прадстаўнікі „пра­ўрадавага“ (або „афіцыйнага“) кірунку фармальна выкарыстоўваюць савецкі варыянт марксісцкага метаду даследавання. Але найбольш характэрнай рысай іх працаў з’яўляецца аўтарскае перакананне ў тым, што гісторыя — гэта частка ідэалогіі, і яна павінна абслугоўваць сучасную ўладу. „Нацыянальны“ кірунак, на мой погляд, грунтуецца на ўспрыняцці гісторыі як навукі, якая не падпарадкоўваецца чыноўнікам і палітыкам, і імкненні выкарыстоўваць у даследаваннях усё багацце метадалогіі сусветнай гістарыяграфіі. Нацыянальны змест гэтага кірунку выяўляецца галоўным чынам у спробе разглядаць беларусаў у якасці галоўнага суб’екта ўласнай гісторыі. Перавагу „патрыятычнага“ кампанента над навуковым у працах некаторых прадстаўнікоў гэтага кірунку трэба разглядаць як свайго роду хваробу росту, якая, дарэчы, не з’яўляецца вы­ключна беларускай з’явай.

Тэкст Уводзінаў (68 старонак) уяўляе сабой канспект манаграфіі, ужо напоўнены ацэнкамі даследаванняў беларускай гістарыяграфіі па „польскім пытанні“. Толькі напрыканцы аўтар нарэшце згадвае пра ўласны даследчы метад, які называе „ілюстрацыйным“ (s.62). Ягоная асаблівасць — пастаноўка гіпотэзы на пачатку кожнага раздзела з наступным аналізам крыніцаў. Аднак на самай справе тэзісы, прапанаваныя аўтарам у пачатку раздзелаў (і ў пачатку кнігі), з’яўляюцца не гіпотэзай, якая служыць арганізацыі даследчага працэсу і пад час яго праходзіць верыфікацыю і мадыфікацыю, а гатовымі вынікамі даследавання. Яны яшчэ раз паўтараюцца напрыканцы кожнага раздзела (і кнігі). Такі „метад“ больш адпавядае падручніку, чым навуковай манаграфіі. Трэба прызнаць, што ўласна метадалогія даследавання не раскрытая, а вось канцэпцыя выразна адлюстравалася ў прапанаваных на пачатку манаграфіі аўтарскіх высновах.

Канцэпцыя праявілася таксама ў назвах раздзелаў, прысвечаных асвятленню ў „сучаснай беларускай ідэалогіі“ і гістарыяграфіі „ключавых праблемаў палітычнай і культурнай гісторыі польскай дзяржаўнасці“ (s.63). Да іх аўтар цалкам слушна аднёс наступныя — Польская нацыянальная меншасць на тэрыторыі Беларусі (Раздзел I); Ацэнка поль­ска–літоўскіх уній і ладу I Рэчы Паспалітай (Раздзел II); Канфесійная праблематыка (Раздзел III); Тэрытарыяльныя пастулаты ў адносінах да польскай дзяржавы і прасторы ўзаемных культурна–этнічных і палітычных уплываў (Раздзел IV); Адносіны да польскіх нацыянальных паўстанняў (Раздзел V); Гістарычныя постаці з тэрыторыі былога ВКЛдалучэнне да беларускага этнасу і беларускай культуры (Раздзел VI); Ацэнка палітычнага ладу II Рэчы Паспалітай (Раздзел VII); Адносіны да савецкай агрэсіі на Польшчу і яе наступстваў (Раздзел VIII); Адносіны да польскай ваенна–палітычнай дзейнасці на тэрыторыі акупаваных паўночна–ўсходніх ваяводстваў II Рэчы Паспалітай у перыяд II сусветнай вайны (Раздзел IХ). Пры гэтым З.Вінніцкі адпаведна свайму „ілюстрацыйнаму метаду“ ўжыў падвойныя назвы, у якіх адлюстрава­ліся ягоныя ацэнкі беларускай пазіцыі па азна­чаных праблемах, напрыклад: Касцельныя палякі ці „паланізаваныя беларусы“ (Раздзел I); Рэч Паспалітая, якая не была Польшчай, але паланізавала Вялікае Княства Літоўскае, якое было „Беларуссю“ (Раздзел II); Пра паланізацыю праз каталіцызм беларусаў, якія спавядалі праваслаўную славянскую веру (Раздзел III); Беспрэцэдэнтны ў ХХ ст. рабунак дзяржаўнай тэрыторыі (Беларусі) (Раздзел IV); Поль­ская дзяржава гвалту і беспраўя (Раздзел VII) ды інш. Гэтая падвоенасць надае ўсяму даследаванню выразную публіцыстычную афарбоўку. І тут мы падышлі да адной з „балючых кропак“ манаграфіі З.Вінніцкага.

Кніга напісаная вельмі эмацыйна. Аўтар адмаўляецца ад пазіцыі бесстаронняга аналітыка і ператвараецца ў пракурора, які асуджае беларускіх навукоўцаў і палітыкаў за непрафесіяналізм, варожасць да Польшчы і палякаў, анексійныя намеры адносна тэрыторыі польскай дзяржавы ды інш. З.Він­ніцкі выступае як носьбіт „ісціны ў апошняй інстанцыі“. Ён абвяргае, высмейвае, часам нават здзекуецца з таго, што пярэчыць гэтай „ісціне“. У гэтай сувязі згадваецца думка Марка Блока пра тое, што звычка выносіць прысуд перакрэслівае жаданне зразумець[2]. Аўтарскі стыль, безумоўна, не служыць справе абмеркавання праблемаў польска–беларускіх адносінаў і іх адлюстравання ў гістарыяграфіі.

Напрыканцы Ўводзінаў аўтар знаёміць чытача з „генераль­ным прынцыпам“ даследавання — „выкарыстанне ўсіх даступ­ных крыніцаў, якія аказваюць непасрэдны і масавы ўплыў на фармаванне гістарычных ведаў і гістарычнай свядомасці, палітыкі і ідэалогіі ў адносінах да Польшчы і поль­скасці“ (s.68). Зразумела, што з улікам усёй маштабнасці пастаўленай задачы перад аўтарам непазбежна ўзнікла праблема селекцыі або вы­бару найбольш рэпрэзентатыўных крыні­цаў. Крытэрыі гэтага выбару („даступнасць“ і „масавы ўплыў…“) маюць выразны суб’ектыўны характар.

Знаёмства з тэкстам кнігі паступова пераконвае беларускага чытача, што пры разглядзе многіх гістарычных праблемаў аўтар не выкарыстоўвае найбольш рэпрэзентатыўныя крыніцы або выкарыстоўвае толькі іх частку. У выніку аўтарскай селекцыі беларуская гістарычная паланістыка ператвараецца ў мяшанку з ненавуковых ацэнак і характарыстык, антыпольскіх (неасавецкіх) выпадаў, неабгрунтаваных прэтэнзій (у т.л. тэрытарыяльных) ды інш.

Напрыклад, ацэнкі беларускай гістарыяграфіі ў раздзеле Польская нацыянальная меншасць на тэрыторыі Беларусі (= Касцельныя палякі ці „паланізаваныя беларусы“) заснаваныя амаль выключна на аналізe тэкстаў падручнікаў для ВНУ і сярэдніх школ. Безумоўна, падручнікі ўплываюць на фармаванне гістарычных ведаў і гістарычнай свядомасці, але нельга на іх падставе меркаваць пра ўзровень развіцця гістарыя­графіі, у т.л. пра ўзровень асвятлення пытанняў паланістыкі. Падручнікі непазбежна адлюстроўваюць учорашні дзень гіс­тарычнай навукі (ці нават пазаўчорашні, улічваючы імкненне ўладаў нашай краіны вярнуць гістарычную адукацыю ў рэчышча савецкай ідэалогіі). Па меншай меры, варта сумяшчаць разгляд падобных крыніцаў з аналізам навуковых даследаванняў. Аднак апошні па азначанай праблеме адсут­нічае.

У выніку аналізу тэкстаў падручнікаў аўтар сцвердзіў, што беларускія гісторыкі адмаўляюць факт масавых перасяленняў польскага насельніцтва на беларускія землі і тым самым не прызнаюць палякаў карэнным насельніцтвам, лічаць іх вынікам штучных працэсаў паланізацыі і акаталічвання, сцвяр­джаюць непаўнавартасць палякаў у Беларусі (маўляў, гэта не палякі, а „паланізаваныя беларусы“) і трактуюць творы поль­скай матэрыяльнай і духоўнай культуры як беларускія ў „эт­на–палітычным разуменні“ (s. 71, 97). На гэтых высновах трэба спыніцца, бо яны стануць свайго роду падмуркам далейшых аўтарскіх ацэнак і разважанняў.

Беларускія даследчыкі сапраўды прыйшлі да высновы, што перасяленні польскага насельніцтва на беларускія землі не мелі масавага характару, а паходжанне палякаў Беларусі звязанае галоўным чынам з асіміляцыйнымі працэсамі. Падобную пазіцыю падзяляе таксама большасць гісторыкаў Польшчы і Літвы. Аналіз польскай, беларускай і літоўскай гістарычнай літаратуры, зроблены аўтарам гэтых радкоў у манаграфіі Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 (Гродна, 2001) дазваляе сцвярджаць, што, на думку большасці даследчыкаў, перасяленні насельніцтва з тэрыторыі сучаснай Поль­шчы ў Беларусь насілі эпізадычны характар і ніколі не былі масавымі. Галоўным фактарам фармавання польскай супольнасці Беларусі з’яўляліся працэсы паланізацыі і самапаланізацыі карэннага насельніцтва[3]. У польскай гістарычнай навуцы гэты тэзіс адстойваюць такія вядомыя даследчыкі, як Юліуш Бардах, Уладыслаў Вяльгорскі, Ян Юркевіч, Пётр Эбэрхардт. Ю.Бардах, напрыклад, лічыць, што ва ўмацаванні польскіх пазіцый на тэрыторыі „гістарычнай Літвы“ галоўную ролю ады­грала пашырэнне польскай мовы і культуры сярод вышэйшых колаў грамадства ВКЛ. Ю.Бардах адзначыў супольнасць паходжання „літоўскіх палякаў“ з этнічнымі беларусамі і літоўцамі, культурныя ўзаемаўплывы. Паводле ягонага меркавання, у выніку паланізацыі сфармаваўся адметны тып паляка ў Літве і Беларусі, які па сваіх этнакультурных рысах быў бліжэйшы да літоўца і беларуса, чым да паляка з этнічнай Польшчы[4]. Відавочна, што думкі беларускіх даследчыкаў не з’яўляюцца нейкім кур’ёзам, а адпавядаюць, у прыватнасці, польскай гістарыяграфічнай традыцыі.

Прызнанне факта, што польская грамадскасць Беларусі сфармавалася галоўным чынам у выніку працэсаў асіміляцыі, толькі спрыяе аднясенню яе да карэннага насельніцтва[5] і зусім не сведчыць пра яе „непаўнавартасць“. Галоўным крытэрыем нацыянальнай прыналежнасці з’яўляецца самасвядомасць чалавека, і ў гэтых адносінах паляк з–пад Горадні нічым не адрозніваецца ад паляка з–пад Варшавы.

Што да ацэнкі феномена „паланізацыі“, то ў беларускай гістарыяграфіі (з часоў Кароткай гісторыі Беларусі В.Ластоўскага) прысутнічае разуменне паланізацыі не толькі як палітыкі асіміляцыйнага гвалту, але як натуральнага працэсу, свайго роду „самапаланізацыі“. Аўтар гэтых радкоў у даследаванні польскага руху на беларускіх і літоўскіх землях у апошняе пяцідзесяцігоддзе гісторыі Расійскай імперыі таксама прыйшоў да высновы, што немагчыма зразумець працэс асімі­ляцыі, карыстаючыся толькі паняццем „паланізацыя“. Даследаванне нацыянальна–культурнага і палітычнага становішча польскай грамадскасці Беларусі і Літвы напрыканцы ХIХ — пачатку ХХ ст., а таксама імкненне разглядаць беларусаў у якасці галоўнага суб’екта ўласнай гісторыі спрыялі ўвя­дзенню ва ўжытак беларускай гістарыяграфіі паняцця „самапаланізацыя“[6]. Аднак трэба прызнаць і тое, што ў айчыннай гістарыяграфіі і ў сістэме адукацыі ўсё яшчэ даволі распаўсю­джаныя ацэнкі асіміляцыйных працэсаў, заснаваныя не на навуковым, а на ідэалагічна–прапагандысцкім падыходзе. Тым не менш высновы З.Вінніцкага не адлюстроў­ваюць рэальны стан сучаснай беларускай гістарыяграфіі па праблеме пахо­джання і месца польскай супольнасці ў беларускай гісторыі. Аўтар праігнараваў пазітыўныя перамены апошніх гадоў.

Тое ж самае можна сцвярджаць адносна тэзіса З.Вінніцкага наконт „крадзяжу“ беларусамі польскіх твораў духоўнай і матэрыяльнай культуры разам з іх творцамі („<…> усе культурныя дасягненні на беларускіх землях <…> характарызуюцца як вынік працы этнічных (і палітычных) беларусаў (на кожным этапе гісторыі I Рэчы Паспалітай і да канца ХIХ ст. уключна)“ (s.411)). На самай справе беларускія гісторыкі звяртаюць увагу на тое, што творчасць, напрыклад, Адама Міцке­віча, Тамаша Зана, Яна Баршчэўскага ды іншых належыць не толькі польскай, але таксама і беларускай культуры. Адзначаецца, што гэтыя славутыя дзеячы культуры ніколі не забыва­ліся пра сваю Радзіму, якой быў Беларуска–Літоўскі край (гістарычная Літва). Часцяком менавіта родны край з’яўляўся галоўнай крыніцай творчай энергіі.

Дарэчы, і ў гэтым выпадку беларускія аўтары не выглядаюць ізаляванымі. Ю.Бардах, напрыклад, грунтоўна прааналізаваў свядомасць тыпу gente Lithuanus (vel Ruthenus), natione Polonus. Ён адзначыў характэрную для яе, па меншай меры з ХVII ст., падвоенасць нацыянальнага пачуцця, калі Літва ўспрымалася як „малая Айчына“, а Польшча — як „вялікая“[7]. Як „караняжы“, так і „ліцвіны“ ў адпаведнасці з тагачаснымі паняццямі былі палякамі. Але гэтыя паняцці мелі ў большай ступені дзяржаўны (палітычны) характар, чым этнакультурны. Падвоенасць свядомасці выразна адчуваецца ў літаратурнай творчасці, напрыклад, Адама Міцкевіча, які стаў гонарам і славай польскай паэзіі. У.Вяльгорскі наступным чынам ахарактарызаваў ягоную асобу: „Міцкевіч быў ліцвінам у тагачасным разуменні гэтага слова. Ён любіў свой родны край і яго мінуўшчыну сыноўняй любоўю. Жаданне вярнуць незалежнасць Вялікага Княства Літоўскага валодала ім цалкам. Адначасова Міцкевіч быў палякам. Ён належаў да польскай культуры і лічыў яе падмуркам духоўнай незалежнасці Айчыны. Незалежнасць Польшчы таксама была ягонай мэтай. Ён не ад­дзяляў яе ад свабоды Літвы. Абедзве гэтыя праўды аб’яднала ў душы Міцкевіча замілаванне да Рэчы Паспалітай“[8]. Яскравым прыкладам спалучэння ліцвінства і польскасці была таксама творчасць Людвіка Кандратовіча і Юзафа Крашэўскага.

У.Вяльгорскі лічыў, што менавіта гістарычная свядомасць нарадзіла гэты незвычайны для перыяду нараджэння нацыяналізмаў феномен. Ліцвінства ён звязваў з паходжаннем з тэрыторыі былога ВКЛ незалежна ад этнічнай і культурнай прыналежнасці, а польскасць лічыў гісторыка–палітычным утварэннем, вынікам гістарычных сувязяў, якія злучалі дзве дзяржавы і народы, што насялялі іх. Ён жа падкрэсліў прынцыповае адрозненне гэтай свядомасці ад свядомасці нацыянальнай[9].

Безумоўна, спроба вызначэння нацыянальнасці (у сучасным яе разуменні) многіх дзеячоў культуры ХIХ ст. выглядае як мадэрнізацыя гісторыі. І шмат каму з беларускіх даследчыкаў (і асабліва публіцыстаў) можна прад’явіць адпаведныя прэтэнзіі, але З.Вінніцкі, настойваючы на выключна „поль­скай нацыянальнай“ прыналежнасці гэтых людзей і іх твораў, робіць тое ж самае. Больш за тое, ягоныя намаганні называць I Рэч Паспалітую выключна „Польшчай“ успрымаюцца як спроба навязаць польскі нацыянальны характар федэратыўнай шматэтнічнай дзяржаве (s.137 ды інш.)[10]. Зрэшты, выкарыстаныя даследчыкам паняцці патрабуюць спецыяльнай гаворкі.

Аўтар не здолеў вырашыць праблему рэпрэзентатыўнасці беларускай гістарычнай літаратуры і ў выпадку з гісторыяй ВКЛ. Многія беларускія медыявісты будуць вельмі здзіўленыя, калі з кнігі З.Вінніцкага даведаюцца, што ў беларускай гістарыяграфіі ВКЛ трактуецца выключна як „беларуская дзяржава“ (s.125 ды інш.). Погляд М.Ермаловіча, на працы якога спасылаецца З.Вінніцкі, не з’яўляецца агульнапрынятым ні ў беларускай медыявістыцы[11], ні ў сістэме адукацыі. Тое ж самае датычыць выключна негатыўнай ацэнкі гэтым беларускім даследчыкам наступстваў Люблінскай уніі (s.173).

Сцвярджаючы агульнасць тэзіса пра „беларускасць“ ВКЛ, аўтар таксама спасылаецца на працы беларускіх эмігрантаў пасляваенных гадоў (заўважым, што сярод іх практычна адсутнічалі прафесійныя гісторыкі), на некаторыя ацэнкі А.П. Грыцкевіча (1994), а таксама… гарадзенскіх польскіх гісторыкаў Г.Васюка і Т.Кручкоўскага. У гэтым раздзеле З.Вінніцкі адмовіўся выкарыстоўваць падручнікі, цытаванне якіх па іншых праблемах займае значнае месца. Між тым аналіз падручнікаў лёгка абвяргае аўтарскі тэзіс наконт „паўсюднай“ трактоўкі ВКЛ як „беларускай дзяржавы“.

Досыць часта аўтар паўтарае думку пра агульнае перакананне сучасных беларускіх даследчыкаў у тым, што нічога карыснага ў беларускую гісторыю палякі не прынеслі. Але вось што, напрыклад, пісалі Г.Сагановіч і У.Арлоў пра наступствы Люб­лінскай уніі ў адной з самых папулярных кніг па беларускай гісторыі: „Аб’яднанне з Каронай дазволіла вызваліць Полацак, выгнаць з Беларусі акупацыйнае маскоўскае войска, скончыць вайну, паправіць гаспадарку“[12]. М.Піліпенка звязаў з „польскасцю“ з’яўленне ў Сярэднявеччы новых формаў адмі­ністрацыйнага падзелу, гарадскога самакіравання, новага календара, пранікненне каталіцызму, узбагачэнне слоўнікавага складу беларускай мовы ды інш.[13] Гэтыя пазітыўныя ацэнкі польскага ўплыву зусім не з’яўляюцца выключэннем у сучаснай беларускай гістарычнай літаратуры.

Аналізуючы беларускую гістарыяграфію, прысвечаную розным аспектам гісторыі ВКЛ (да і пасля Люблінскай уніі), аўтар павінен быў значна больш увагі аддаць працам Г.Сагановіча, А.Краўцэвіча, Г.Галенчанкі, В.Грыцкевіча, А.Мальдзіса. Аднак імёны і працы гэтых даследчыкаў згадваюцца зрэдку. Затое З.Вінніцкі практычна па ўсіх вылучаных аспектах гісторыі звяртаецца да працаў В.Ластоўскага (1910) і У.Ігнатоўскага (1926), якія храналагічна не належаць да разгляданага перыяду і ў сучаснай айчыннай гістарыяграфіі трактуюцца пераважна як помнікі гістарычнай думкі. З.Вінніцкі нават акрэсліў В.Ластоўскага „бацькам беларускай гісторыі“ (s.329, 347 ды інш.).

Абмяжуюся яшчэ толькі адным прыкладам, які ў аўтарскай канцэпцыі займае надзвычай важнае месца. Маецца на ўвазе тэзіс З.Вінніцкага, нібыта ў беларускай гістарыяграфіі, ідэалогіі і палітычным жыцці (у першую чаргу, сярод беларускай апазіцыі) прысутнічаюць тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Беласточчыну (s.257 ды інш.). Аўтар неаднаразова гаворыць пра гэтыя прэтэнзіі, імкнучыся паказаць асаблівую варожасць да Польшчы з боку палітычных праціўнікаў беларускага прэ­зідэнта. Аднак, як сведчыць тэкст раздзела Тэрытарыяльныя пастулаты ў адносінах да польскай дзяржавы і прасторы ўзаемных культурна–этнічных і палітычных уплываў (=Беспрэцэдэнтны ў ХХ ст. рабунак дзяржаўнай тэрыторыі (Беларусі)), „гэты адзін з важнейшых канонаў беларускай ідэалогіі“ (s.257) прысутнічае толькі ў папулярным выданні доктара тэхнічных навук Я.Шыраева[14], у падручніках па гісторыі Беларусі У.Ігнатоўскага (1926), І.Коўкеля і Э.Ярмусіка[15], а таксама ў падручніку па беларусазнаўстве І.Саракавіка[16]. Дарэчы, аўтары падручнікаў, як і маскоўскі даследчык Я.Шыраеў, не маюць ніякага дачынення да беларускай апазіцыі.

Праблема рэпрэзентатыўнасці беларускай гістарыяграфіі не вырашаная аўтарам і ў іншых раздзелах працы. Аўтар звычайна абмяжоўвае прадстаўленне сучаснай беларускай гістарычнай навукі працамі В.Ластоўскага (1910) і У.Ігнатоўскага (4 выд., 1926), гістарычнай публіцыстыкай і некалькімі манаграфіямі пачатку 90–х г. ХХ ст., напісанымі не без уплыву „патрыятычнай“ гістарыяграфіі, а таксама сучаснымі падручнікамі неасавецкага кірунку, у прыватнасці, вельмі часта цытуюцца раздзелы падручнікаў па гісторыі Беларусі для ВНУ выкладчыкаў Гарадзенскага універсітэта І.Коўкеля і Э.Ярму­сіка[17], а таксама менскіх даследчыкаў Я.Новіка і Г.Марцуля[18]. Між тым яны належаць да „афіцыйнага“ (неасавецкага) кірунку сучаснай гістарыяграфіі і неаднаразова крытыкаваліся айчыннымі даследчыкамі[19]. Няўжо цытавання гэтых выданняў дастаткова, каб польскі чытач зразумеў тыя працэсы, што адбываюцца ў беларускай гістарычнай навуцы, у т.л. у ацэнках ролі палякаў і Польшчы ў мінулым краіны і яе народa? Безумоўна, не. Гэтага дастаткова толькі, каб па­цвердзіць аўтарскі прысуд беларускай гістарычнай навуцы, які, нагадаю, прагучаў ужо на с. 5 даследавання.

Паступова становіцца відавочным імкненне аўтара падмяніць навуковы аналіз беларускай гістарыяграфіі павярхоўнымі ацэнкамі спецыяльна падабранай дзеля гэтага літаратуры, у якой сапраўды прысутнічаюць антыпольскія стэрэатыпы яшчэ савецкіх часоў. Аўтарская селекцыя працаў беларускіх гісторыкаў не дазваляе ўбачыць эвалюцыю беларускай гістарыяграфіі, якая на рубяжы стагоддзяў перажывае цікавы і важны перыяд развіцця. Манаграфія З.Вінніцкага стварае вобраз „мёртвай“ навукі, якая недалёка адышла ад Кароткай гісторыі Беларусі.

Завяршаючы гаворку пра рэпрэзентатыўнасць даследавання, звернем увагу на Спіс літаратуры і крыніцаў. Раздзел манаграфій, зборнікаў і артыкулаў налічвае ўсяго каля 240 пазіцый. Беларускую гістарыяграфію пасля 1989 г. прадстаўляюць каля 70 пазіцый. Для працы, якая прэтэндуе на аналіз усёй беларускай гістарыяграфіі канца ХХ — пачатку ХХI ст., гэта вельмі мала. Практычна не згадваюцца працы Г.Сагано­віча, Г.Кісялёва, А.Мальдзіса, Я.Анішчанкі, Р.Лазько, Г.Галенчанкі, С.Марозавай, М.Спірыдонава, А.Латышонка, Я.Мірановіча, В.Насевіча, В.Шведа, А.Вабішчэвіча, А.Пяткевіча ды многіх іншых, чые даследчыя інтарэсы непасрэдна датычаць разгляданай праблематыкі[20]. Таксама не знайшлі свайго разгляду публікацыі такіх беларускіх гістарычных часопісаў як Беларускі гістарычны агляд (выходзіць з 1994 г.), Гістарычны альманах (з 1998), Край (з 2001), на старонках якіх часта асвятляецца праблема паланістыкі, у т.л. і польска–беларускіх адносінаў. Аўтар не прааналізаваў большасць адпаведных артыкулаў 6–томавай Энцыклапедыі гісторыі Беларусі (1993—2003), якая, безумоўна, аказвае даволі значны ўплыў на фармаванне гістарычнай свядомасці. Падобнае ігнараванне важнай часткі беларускай гістарыяграфіі тлумачыцца толькі тым, што ў „незаўважаных“ даследаваннях часцяком утрымліваюцца цалкам іншыя ацэнкі ролі Польшчы і палякаў у беларускай гісторыі, чым тыя, якія згадвае З.Вінніцкі.

Сучасная беларуская гістарыяграфія паступова перадольвае выключна канфрантацыйнае ўспрыняцце бліжэйшага заходняга суседа. У масавай свядомасці (дзякуючы таксама гістарычным працам) паступова знікае той вобраз „польскага ворага“, над стварэннем якога добра папрацавала савецкая ідэалогія міжваеннага часу.

Яшчэ адной характэрнай рысай тэксту кнігі з’яўляецца недакладнасць цытавання беларускіх аўтараў, якую ў некаторых выпадках можна ахарактарызаваць як свядомае скажэнне іх пазіцыі. Найбольш „пацярпеў“ аўтар падручніка па гісторыі Беларусі для 8 класа Міхась Біч. Вось некалькі пры­кладаў. У прыватнасці, М.Біч апублікаваў пачатак славутай інвакацыі да „Пана Тадэвуша“ ў перакладзе Я.Семяжона: „Літва! Бацькоўскі край, ты як здароўе тое: / Не цэнім маючы, а страцім залатое…“[21]

А вось як З.Вінніцкі пераказвае гэты пераклад: „Літва! Беларускі край, ты як здароўе тое…“ [Litwo! Białoruski Kraju, ty jesteś jak zdrowie…“] (s.397). Пры гэтым аўтар піша пра беларускія „маніпуляцыі“: „<…> [(naszym zdaniem jest to mani­pulacja) co do brzmienia jednej z najważniejszych strof mickie­wiczowskiej poezji <…>“]. Маніпуляцыі, як мы бачым, са­праўды маюць месца. Толькі іх аўтар не М.Біч і не Я.Семяжон, а Здзіслаў Вінніцкі, які падманвае польскіх чытачоў!

І, на жаль, не толькі ў гэтым выпадку. Напрыклад, характарызуючы пазіцыю М.Біча адносна партызанскіх дзеянняў пад час вайны 1812 г., З.Вінніцкі сцвярджае, што аўтар пісаў толькі пра вайну супраць салдат арміі Напалеона (s.193, 395), г.зн., што ён застаўся ў межах расійскай гістарыяграфіі. На самай справе М.Біч пісаў і пра народную вайну супраць расій­скай арміі, салдаты якой таксама рабавалі беларускія вёскі[22]. Скажаецца пазіцыя беларускага даследчыка адносна мовы адукацыі Віленскай навучальнай акругі пачатку ХIХ ст. З.Він­ніцкі сцвярджае, што М.Біч „забыўся“ згадаць пра польскую мову школ Віленскай акругі, у выніку чаго вучні могуць зра­біць выснову пра беларускамоўную адукацыю ў гэтых школах, якую пазней забараніў расійскі ўрад (s.336). А вось што на самай справе пісаў М.Біч: „Ва ўсіх школах акругі (Віленскай — А.С.) асноўнай мовай навучання была польская мова. Руская вывучалася па жаданні бацькоў вучняў. Пытанне аб беларускай, літоўскай, украінскай мовах не ставілася“[23].

Aхвярай фальсіфікацыі стаў таксама В.Ластоўскі. Апошні, параўноўваючы беларускае і польскае кнігадрукаванне, ад­значыў, што „польская друкарня ў Кракаве была аткрыта ў 1505 г., значыць на 22 гады пазней беларускай“. І дадаў: „Мы ня хочэм казаць, што палякі ў тыя часы асьветай стаялі ніжэй беларусоў, але гэты факт паказвае на высокую культуру ў беларускаго народу, катораму патрэбны былі друкаваныя кнігі ўжо ў тыя часы, калі па ўсёй Эўропе ледзьве толькі пачынало расхадзіцца друкаванае слова“[24]. А вось як пераказаў ягоную пазіцыю З.Вінніцкі: „Той жа аўтар (Ластоўскі — А.С.) <…> адзначае, што Біблія на беларускай мове была надрукаваная Францішкам Скарынам — каталіком, а „польская друкарня ў Кракаве пачала дзейнічаць на 22 гады пазней <…> што азначала, што палякі ў той час стаялі ніжэй беларусаў, а гэты факт указвае на высокую культуру беларускай нацыі (sic! — З.В.)“ [„Ten sam autor <…> zaznacza, że Biblia w języku białoruskim była wydrukowana przez Franciszka Skorynę —  katolika, zaś „polska drukarnia w Krakowie została uruchomiona 22 lata później <…> co oznaczało, że Polacy w owych czasach stali niżej od Białorusinów, zaś powyższy fakt wskazuje na wysoką kulturę narodu (sic!) białoruskiego“ (s.235)][25]. Прыклады скажэння З.Вінніцкім палажэнняў і тэзісаў беларускіх даследчыкаў можна працягваць, але і прыведзенага дастаткова, каб страціць давер да рэцэнзаванага даследавання.

Таксама заўважальная адсутнасць спасылак на многія цытаты. У прыватнасці, на s.152 прыводзіцца антыпольскае выказванне аднаго з нядаўніх лідэраў апазіцыі С.Шарэцкага (маўляў, „з часоў Гарадзельскай уніі палякі заўсёды падманвалі беларусаў“). Аднак аўтар не ўказвае, калі яно было зроблена і дзе апублікаванае. Пры аналізе пазіцыі беларускай гістарыяграфіі па праблеме агрэсіі СССР супраць Польшчы ў 1939 г. З.Вінніцкі падрабязна (на 6 старонках) разбірае тэкст А.Кавалені, асобныя палажэнні якога носяць сенсацыйны характар, бо, напрыклад, сцвярджаецца „факт“ тайных перамоваў у верасні 1939 г. паміж дэлегацыямі Нямеччыны, з аднаго боку, і Францыі ды Англіі, з іншага. Але спасылкі на гэтую „сенсацыйную“ публікацыю адсутнічаюць[26].

Асобнай гаворкі патрабуе тэрміналагічны аппарат даследавання. Яшчэ раз заўважым, што З.Вінніцкі з абурэннем рэагуе на тое, што беларускія гісторыкі для назвы краіны, пачатак якой паклала Люблінская унія, ужываюць тэрмін „Рэч Паспалітая“ і пазбягаюць называць яе „Польшчай“. Ва ўжыванні афіцыйнай назвы дзяржавы ён убачыў праявы палонафобіі. Але прэтэнзіі польскага даследчыка на „нацыянальнае прысваенне“ шматэтнічнай дзяржавы выглядаюць смешнымі. Добра вядома, што тэрмін „паляк“ на працягу амаль усёй гісторыі Рэчы Паспалітай быў пераважна палітонімам, а не этнонімам. У першую чаргу ён азначаў прыналежнасць да шляхецкага стану. Менавіта гэта ператварала ў „палякаў“ эт­нічна неаднародную шляхту краіны. Імкненне некаторых да­следчыкаў навязаць Рэчы Паспалітай польскі нацыянальны характар з’яўляецца даўно адхіленай (між іншым, многімі польскімі гісторыкамі) мадэрнізацыяй гісторыі.

Звяртае на сябе ўвагу амаль паўсюднае выкарыстанне З.Вінніцкім тэрміна „Беларусь“ у двукоссі. Тым самым даследчык падкрэслівае недапушчальнасць ужывання гэтага тэрміна як негістарычнага для часоў Сярэднявечча і нават для ХIХ ст. Пры гэтым без двукосся, г.зн. як гістарычная рэалія, ужываюцца тэрміны „Землі забраныя“ і „Паўночна–Заходні край“ (s.48 ды інш.). Хочацца параіць аўтару пазнаёміцца з добра вядомай (і даступнай!) у краіне кнігай Алеся Белага[27] і артыкуламі Г.Сагановіча[28].

Што да ХIХ ст., для якога аўтар лічыць навукова карэктным ужыванне тэрмінаў „Землі забраныя“ і „Паўночна–Заходні край“, то хачу адзначыць значнае распаўсюджванне тэрміна „Беларусь“ у другой палове стагоддзя. Тэрмін „Беларусь“ актыўна выкарыстоўваўся палітыкамі, навукоўцамі і дзеячамі культуры. У якасці прыкладу можна згадаць публікацыі часопіса беларускіх народнікаў „Гомон“ пачатку 80–х г. ХIХ ст., артыкулы гісторыка М.Доўнара–Запольскага „Беларускае мінулае“, надрукаваныя ў газеце „Минский листок“ (1888), паэтычны зборнік Ф.Багушэвіча „Дудка беларуская“ (1891), „Кароткую гісторыю Беларусі“ В.Ластоўскага (1910) ды інш. Ужыванне тэрмінаў „Землі забраныя“ і „Паўночна–Заходні край“ без двукосся ўспрымаецца ў Беларусі як адмаўленне яе права на самастойны гістарычны шлях і непрызнанне беларусаў суб’ектам уласнай гісторыі. Наогул, вывучэнне тэксту З.Вінніцкага паступова пераконвае ў тым, што Беларусь для аўтара не мае ні этнакультурнай, ні дзяржаўнай адметнасці. Для З.Вінніцкага гэта ўсё тыя ж „крэсы ўсходнія“, якія толькі праз нейкі гістарычны кур’ёз напрыканцы ХХ ст. атрымалі назву „Рэспубліка Беларусь“.

Таксама варта адзначыць, што выкарыстоўванне тэрміна „Беларусь“ у дачыненні, напрыклад, да часоў ранняга Сярэднявечча тлумачыцца імкненнем падкрэсліць пераемнасць і непарыўнасць беларускай гісторыі. Тое ж самае робяць польскія гісторыкі, якія, напрыклад, апісваюць умовы жыцця першабытнага чалавека ў Польшчы або сцвярджаюць факт пражывання ў Польшчы ў VI ст. славянскіх прапольскіх плямёнаў[29] ды інш.

Тэрміналагічны апарат, якім карыстаўся З.Вінніцкі, да­зваляе заўважыць яшчэ адну важную рысу даследавання — палонацэнтрызм. Менавіта ён перашкаджае аўтару прыслухацца да аргументаў іншага (беларускага) боку і зразумець, напрыклад, крытычнае стаўленне беларускага грамадства да вынікаў Рыжскага міру. Між тым, падзел беларускай зямлі паміж Савецкай Расіяй і Польшчай у 1920—1921 г. азначаў крах спадзяванняў на стварэнне ўласнай незалежнай дзяржавы. Пратакол, падпісаны ў Рызе, абумовіў паўкаланіяльны стан Беларусі на працягу амаль усяго ХХ ст.

Палонацэнтрызм даследчыка выявіўся таксама ў трактоўцы паўстання 1863 г. як выключна „польскага нацыянальнага“ (s.321), хоць агульнавядомы актыўны ўдзел у паўстанні, у прыватнасці, беларускіх сялян Гарадзенскай губерні. Цікава, што аўтарская трактоўка паўстання цалкам супадае з ягонай ацэнкай у расійскай дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі. Аўтар выказвае здзіўленне, што беларускія гісторыкі пішуць вы­ключна пра падзеі паўстання ў Беларусі. За гэтым „здзіўленнем“ хаваецца абвінавачванне беларускага боку ў тым, што паўстанне 1863 г. трактуецца ім як „беларускае нацыянальнае“. На самай справе ніхто з беларускіх гісторыкаў не падважае вялікай ролі палякаў у падрыхтоўцы паўстання і ў паўстанчай барацьбе. У айчыннай гістарыяграфіі адсутнічаюць ацэнкі паўстання як „беларускага нацыянальнага“. Найбольш пашыраны тэрмін — „Паўстанне 1863 г. у Польшчы, Беларусі і Літве“. Што датычыць праяваў „беларускага нацыянальнага“ ў паўстанні, то звычайна іх звязваюць з асобай Вікенція Канстанціна Каліноўскага (1838—1864). Дарэчы, аналіз дыскусіі па праблеме ролі Каліноўскага ў беларускай гісторыі, у якой актыўна ўдзельнічалі М.Біч і У.Казбярук, дазваляе заўважыць перамены, што адбываюцца ў нашай гістарычнай навуцы. На жаль, З.Вінніцкі праігнараваў гэтую дыскусію, як, дарэчы, і іншыя.

Асобнай гаворкі патрабуюць ацэнкі Здзіславам Вінніцкім асвятлення ў беларускай гістарыяграфіі польска–беларускіх адносінаў. Паводле аўтара, характэрнай рысай гэтага асвятлення з’яўляецца палонафобія: „У адносінах да польскасці ў самым шырокім значэнні гэтага паняцця сучасная беларуская гістарыяграфія працягвае царскую і савецкую палітыку, галоўнай мэтай якой заўсёды была поўная дэпаланізацыя <…>“ (s.37); „У сучаснай Беларусі (у беларусаў) здаўна прысутнічае выразны (у вялікай ступені класавы) польскі комплекс. На жаль, на яго існаванне ўплывае сістэма адукацыі, якая прадстаўляе беларуска–польскія адносіны часцяком у ідэалагізаваным выглядзе…“ (s.394). Пры гэтым гісторык імкнецца даказаць, што пачаткі беларускай палонафобіі караняцца ў палітыцы і гістарыяграфіі яшчэ дарэвалюцыйнай Расіі (s. 5, 97 ды інш.). Апошняя выснова не з’яўляецца арыгінальнай. Тое ж самае спрабаваў давесці старшыня Саюза палякаў Беларусі Тадэвуш Кручкоўскі ў кнізе Polacy na Białorusi na tle historii i wspólczesności (Слонім, 2003)[30]. Характэрна, што пры гэтым аб’ектам аналізу польскага дзеяча сталі пераважна навукова–папулярныя выданні 1990—1993 г., напрыклад, 100 пытанняў і адказаў па гісторыі Беларусі (Мінск, 1993), а таксама тыя канцэпцыі і ідэі, якія нарадзіліся на самым пачатку станаўлення Рэспублікі Беларусь і не былі пазбаўленыя пэўнай палітызаванасці. Т.Кручкоўскі таксама вельмі лёгка вырашыў праблему рэпрэзентатыўнасці: выкарыстоўвалася ўсё, што адпавядала ягонай канцэпцыі.

Варта адзначыць поўную згоду абодвух польскіх аўтараў адносна агульнай ацэнкі беларускай гістарычнай паланістыкі і яе напрацовак па праблеме польска–беларускіх дачыненняў. У прыватнасці, абодва аўтары лічаць феномен беларуса–каталіка штучнай з’явай, народжанай яшчэ пад час расійскай імперскай дэпаланізацыйнай палітыкі. Паводле меркавання Т.Кручкоўскага, паняцце „беларус–каталік“ пазней выкарыстоўвалася савецкім кіраўніцтвам, а на пачатку 90–х г. ХХ ст. ужо ўладамі незалежнай Беларусі і дзеячамі БНФ, якія фактычна спрабавалі працягваць расійскую і савецкую палітыку дэпаланізацыі[31]. Характэрнай асаблівасцю тэкстаў зборніка Т.Кручкоўскага з’яўляецца шматразовае паўтарэнне састарэлых стэрэатыпаў — „паляк=каталік“ і „беларус (расіец)=праваслаўны“.

З.Вінніцкі, на першы погляд, пазбягае падобнай адна­значнасці. Сцвярджаючы, што ў Расійскай імперыі каталіцызм атаясамліваўся галоўным чынам з польскай нацыянальнасцю, а ў сучаснай Беларусі паняцці „каталіцызм“ і „польская вера“ тоесныя (s.78), ён тым не менш адзначыў існаванне беларусаў–каталікоў у міжваенны час у Віленскім ваяводстве (17—20% насельніцтва). Аднак ва ўсходняй і цэнтральнай Беларусі, паводле меркавання З.Вінніцкага, нацыянальнага па­дзелу сярод каталікоў не існавала — усе каталікі былі палякамі. І ў сучаснай Рэспубліцы Беларусь, сцвярджае даследчык, асноўная маса каталіцкага насельніцтва з’яўляецца свядомымі палякамі або адчувае моцную сувязь з польскай нацыянальнасцю (s.79). Пры гэтым З.Вінніцкі рэгулярна падвяргае сумненню беларускасць такіх дзеячоў беларускага руху, як браты Луцкевічы, В.Ластоўскі, В.Іваноўскі (s.383 ды інш.). Падстава — іх прыналежнасць да каталіцкай канфесіі. Нават характарызуючы беларускае нацыянальна–культурнае Адра­джэнне пачатку ХХ ст., аўтар падкрэсліў, што ягонымі пачынальнікамі былі прадстаўнікі каталіцкіх шляхецкіх сем’яў, „якіх усе лічылі (і яны самі сябе лічылі) польскімі“ (s.37).

Пашыранасць стэрэатыпа „каталік=паляк“ у працах мно­гіх польскіх даследчыкаў, якія закранаюць праблемы гісторыі беларускіх земляў, патрабуе спецыяльнай увагі. У гэтай рэцэнзіі адзначу толькі, што ў другой палове ХIХ ст. гэты стэрэатып на беларускіх землях пашырала не толькі каталіцкае духавенства, якое такім чынам супрацьстаяла спробам русіфікацыі касцёла, але і самі расейскія ўлады. Яны не здолелі зна­йсці іншы крытэрый для вызначэння польскага насельніцтва, на якое распаўсюджваліся палітычныя, эканамічныя і культурна–рэлігійныя абмежаванні. У пэўны момант (апошняя трэць ХIХ ст.) інтарэсы нацыянальна арыентаванай часткі польскага каталіцкага духавенства і расійскага чыноўніцтва пачалі супадаць. Беларускую нацыю разбіралі па канфесійнай прыкмеце на праваслаўных=расійцаў і каталікоў=палякаў.

У польскай гістарыяграфіі прысутнічае тэндэнцыя адмовы ад гэтага састарэлага стэрэатыпа. На пачатку ХХ ст. пра беларусаў–каталікоў пісалі такія грунтоўныя знаўцы Беларуска–Літоўскага краю, як Міхал Ромэр[32] і Леон Васілеўскі[33]. Існаванне беларусаў–каталікоў прызнае таксама Юліуш Бардах[34]. Вядомы дэмограф, географ і гісторык П.Эбэрхардт пісаў пра беларусаў–каталікоў на рубяжы ХIХ—ХХ ст. у цэнтральнай і ўсходняй Беларусі[35]. Толькі на беларуска–польскім этнічным памежжы, на яго думку, прыналежнасць да каталіцкага касцёла на пачатку ХХ ст. трэба лічыць крытэрыем нацыянальнай прыналежнасці. Што да сучаснай Беларусі, то асабістыя кантакты з П.Эбэрхардтам пераканалі ў тым, што гэты польскі даследчык, як і большасць іншых, не ставіць пад сумненне існаванне беларусаў–каталікоў у нашай краіне. Паўтарэнне сучаснымі польскімі аўтарамі (З.Вінніцкі і Т.Кручкоўскі) стэрэатыпаў ХIХ ст., якія, як здавалася, былі цалкам перакрэсленыя актыўным удзелам каталіцкага насельніцтва ў беларускім нацыянальна–культурным Адраджэнні пачатку ХХ ст., можна ахарактарызаваць як палітычны анахранізм.

Аднак разважанні З.Вінніцкага пра штучнасць і дэпаланізацыйную сутнасць феномена „беларус–каталік“ не абмяжоў­ваюцца выключна гістарыяграфічнай цікавасцю. Аўтар неаднаразова падкрэслівае памылковасць і згубнасць увядзення беларускай мовы ў каталіцкае набажэнства: „Некаторыя духоўныя асобы насуперак волі вернікаў уводзяць у набажэнства беларускую мову“ (s.81); „<…> пачынаючы з другой паловы 90–х г. ХХ ст. <…> каталіцкі касцёл у Беларусі ўсё часцей уводзіць беларускую літургію (замест польскай) у большасці выпадкаў насуперак волі мясцовых каталікоў–палякаў“ (s.199—200)“ ды інш. Асабліва рэзка крытыкуецца ксёндз У.Завальнюк (парафія св.Сямёна і св.Алены ў Менску), якога аўтар абвінавачвае ў дэпаланізацыі [„odpolszczeniu“ (s.225)] каталіцкага касцёла і яго вернікаў[36].

Пры гэтым З.Вінніцкі імкнецца пераканаць чытача ў тым, што беларусы амаль цалкам зрусіфікаваныя. Паводле сваіх падлікаў, крыніцы якіх невядомыя, ён сцвярджае, што на пачатку 90–х г. ХХ ст. толькі 20% насельніцтва Беларусі штодня карысталася роднай мовай, а сучасныя паказчыкі амаль не змяніліся (s.87). Заўважым, што даследчык праігнараваў вынікі перапісу 1999 г., адпаведна якому беларускай мовай штодня карыстаецца 36,7% насельніцтва. (Сярод беларусаў — 41,3%, сярод палякаў — 57,6%). Прычым у найбольш „каталіцкіх“ Менскай і Гарадзенскай вобл. болей за 50% насель­ніцтва паўсядзённа размаўляе па–беларуску[37]. Пры гэтым польскай мовай штодня карыстаецца меней за 5,6% палякаў Гарадзенскай вобл.[38] Лічбы сведчаць пра неабходнасць больш шырокага ўвядзення беларускай мовы ў касцельнае набажэнства. Варта падкрэсліць, што перапіс адбываўся ва ўмовах, калі дзяржаўныя ўлады нашай краіны мэтанакіравана праводзілі (і праводзяць!) палітыку русіфікацыі.

Неабходна таксама звярнуць увагу на аўтарскую ацэнку палітыкі беларусізацыі і яе наступстваў для лёсу польскай супольнасці. Праблема дастаткова складаная і патрабуе грунтоўнага даследавання. Аднак для аўтара ніякай складанасці тут няма. Беларусізацыя разглядаецца ім толькі ў якасці праявы антыпольскай палітыкі, у якой таксама ўдзельнічалі беларускія гісторыкі. Ужо ва Ўводзінах З.Вінніцкі заявіў, што „сучасная беларуская гістарыяграфія ўдзельнічае ў працягу царскай і савецкай палітыкі, мэтаю якой была і застаецца дэпаланізацыя <…> Земляў забраных, Літвы, Паўночна–Заходняга краю, Заходняй Беларусі, заходніх абласцей БССР — РБ. У пэўныя моманты гэтая палітыка набывае выгляд <…> „дзіцячай хваробы нацыяналізму“ (s.37).

З.Вінніцкі вылучыў восем этапаў беларусізацыі. Пры гэтым ён падкрэсліў, што палова з іх (у перыяд з 1924 да 1956 г.) суправаджалася антыпольскім рэпрэсіямі і фізічным вы­нішчэннем прадстаўнікоў польскай супольнасці (с.37—38), і не згадаў пра антыбеларускі тэрор канца 20–х — сярэдзіны 50–х г., які па сваіх памерах і наступствах быў не менш жах­лівым. Дэманструючы даволі арыгінальнае разуменне „беларусізацыі“, якая, напрыклад, магла суправаджацца антыбеларускім тэрорам, польскі даследчык у якасці апошняга перыяду гэтай палітыкі вылучыў 1996—2002 г. (?!), а праз некалькі старонак заўважыў, што дэпаланізацыя працягваецца і сёння (s.47). Наогул, гісторыя Рэспублікі Беларусь з яе намаганнямі па Адраджэнні беларускай культуры, якімі характарызаваўся перыяд парламенцкай рэспублікі (1991—1994), разглядаецца пераважна як чарговы этап дэпаланізацыі. Аўтар упарта падкрэслівае антыпольскасць беларускіх палітыкаў незалежніцкага кірунку, як пад час іх знаходжання пры ўладзе, так і ў перыяд апазіцыйнай дзейнасці. Аднак варта нагадаць, што амаль усе культурныя і адукацыйныя поспехі польскай грамадскасці былі дасягнутыя якраз на пачатку 90–х г., а палітычныя рашэнні па ліквідацыі перашкодаў для развіцця ўсіх нацыянальных супольнасцяў Беларусі прымаліся пераважна людзьмі, якія сёння належаць да палітычнай апазіцыі. Дарэчы, гэта іншым разам прызнае і З.Вінніцкі. У прыватнасці, ён згадаў, што Закон аб мовах (1990) спрыяў развіццю культуры ўсіх народаў Беларусі (s.90). Аднак на агульныя ацэнкі З.Він­ніцкім стаўлення прыхільнікаў беларусізацыі да польскай супольнасці гэта ніяк не паўплывала. Аўтар адстойвае думку, што антыпольская палітыка была неад’емным атрыбутам кожнага этапу беларускага Адраджэння.

Адзначым таксама шматлікія факталагічныя памылкі, абумоўленыя аўтарскім няведаннем многіх падзеяў беларускай гісторыі. У прыватнасці, З.Вінніцкі лічыць Еўфрасінню Полацкую княгіняй (s.127, 365), якая жыла і кіравала Полацкам з 1104 да 1116 г. (s.367). Ён жа сцвярджае, што Слуцкім паўстаннем (1920) кіраваў Булак–Булаховіч (s.323—324) ды інш.

У выніку праведзенага „даследавання“ З.Вінніцкі заявіў, што „ў адносінах да трактавання Польшчы і польскасці гістарыяграфія (у прынцыпе ўся) і ідэалогія (грамадская і дзяржаўная) у Рэспубліцы Беларусь, незалежна ад таго, ці зыходзіць яна з афіцыйных цэнтраў ці з апазіцыйных, практычна тоесная, або па меншай меры вельмі падобная. Гэта абумоў­лівае (і тлумачыць) няшчырыя, халодныя, а часамі непрыязныя адносіны да бліжэйшага суседа Рэспублікі Белaрусь — Рэчы Паспалітай Польскай. У такім аспекце трэба тлумачыць адносіны да польскай нацыянальнай меншасці ў сучаснай Беларусі. Гэта павінны ўлічваць польскія палітычныя цэнтры, зацікаўленыя польска–беларускімі адносінамі, і даследчыкі, якія вывучаюць уплыў дактрыны на палітыку. Яны па­він­ны зрабіць практычныя высновы, патрэбныя палітыкам“ (s.601).

Заўважым невыпадковасць адкрытай палітызаванасці высноваў З.Вінніцкага. Знаёмства з тэкстам пераконвае ў тым, што аўтар не выканаў падставовых нормаў навуковага даследавання, дзеля доказу сваіх тэзісаў часцяком скажаў пазіцыі беларускіх аўтараў і падманваў чытача. Ён свядома ствараў з беларусаў (у першую чаргу з прадстаўнікоў беларускай палітычнай апазіцыі) вобраз ворага Польшчы i палякаў.

Сапраўды, польска–беларускія адносіны ў мінулым стагоддзі часцяком набывалі даволі востры характар, але ці толькі беларусы ў гэтым вінаватыя? Навуковае даследаванне праблемаў, якія датычаць міжнацыянальных адносінаў, па­він­на адрознівацца падкрэсленым аб’ектывізмам, імкненнем да разумення іншага боку, здольнасцю прыняць іншае меркаванне і пагадзіцца з ім.

Вядомы польскі гісторык Ежы Тапольскі, разважаючы пра аб’ектыўнасць даследчыка, згадаў пра прынцып адкрытасці. Ён быў упэўнены, што аб’ектыўным можа быць толькі той гісторык, які адкрыты на іншыя культуры і іншыя спосабы мыслення. Паводле Е.Тапольскага, аб’ектыўнасць — гэта, у першую чаргу, „супрацьстаянне кожнаму ідэалагічнаму гвалту (і ўплыву), накіраванаму на рэалізацыю мэтаў толькі адной сацыяльнай групы або адной нацыі на шкоду іншым. Аб’ектыўнасць  — гэта разуменне „іншых“ і адначасная салідарнасць, якая закранае максімальна шырокія групы людзей“[39]. Пра неабходнасць нейтралізацыі ўласнага пункту погляду шляхам ягонага асэнсавання і аналізу пісаў таксама амерыканскі да­следчык Георг Ігерс. На яго думку, менавіта „на гэтым грунтуецца адказнасць даследчыка і ўчора, і сёння“[40]. Ён жа выказаў меркаванне, што „гістарыяграфія — гэта бясконцы дыялог, які неабавязкова прыводзіць да кансэнсуса“[41].

На жаль, З.Вінніцкі ў рэцэнзаванай працы цалкам праігнараваў гэтыя і падобныя ім думкі, якія датычаць „майстэрні гісторыка“. Амаль з першых старонак кнігі ён выступае як носьбіт „абсалютнай ісціны“ і звычайна вядзе гаворку тонам пракурора пад час судовага працэсу. Звычайна падобная па­зіцыя чалавека, які прэтэндуе на тое, каб называцца гісторыкам, выклікае толькі ўсмешку ўдумлівага чытача. Але ў дадзеным выпадку паблажлівасць недапушчальная. Занадта важныя праблемы сталі прадметам абмеркавання ў кнізе З.Він­ніцкага.

Сучасная беларуская гістарычная паланістыка перажывае складаны этап станаўлення, важнай рысай якога з’яўляецца паступовае пазбаўленне ад таго „вобраза ворага“, у які пера­тварылі палякаў ідэолагі яшчэ сталінскіх часоў. Гэты працэс ідзе досыць няпроста, і праца З.Вінніцкага пры ўсіх сваіх недахопах і свядомай антыбеларускай пазіцыі аўтара прымушае звярнуць увагу на неабходнасць канчатковага пазбаўлення савецкіх стэрэатыпаў.

Кніга З.Вінніцкага адначасна сведчыць пра пэўныя праблемы польскай гістарыяграфіі, якая таксама цяжка развітваецца са стэрэатыпамі „крэсовай“ гістарычнай публіцыстыкі міжваеннага часу. Рэцэнзаваная праца быццам пераносіць чытача на сто гадоў назад, у эпоху ваяўнічых нацыяналізмаў. На фоне многіх іншых сучасных даследаванняў, прысвечаных міжнацыянальным аспектам і накіраваных на дыялог з іншы­мі культурамі, кніга З.Вінніцкага выглядае як іржавы асколак даўняй вайны.

Зразумела, што рэцэнзаваная манаграфія зусім не адлюстроўвае ўзровень польскай гістарычнай беларусістыкі, якая можа ганарыцца працамі Р.Радзіка, Ю.Бардаха, А.Бергман, К.Гамулкі, П.Эбэрхардта, Е.Клачоўскага, У.Вяльгорскага ды інш. Наогул, кантакты з польскімі навукоўцамі вельмі спрыяюць пазітыўным пераменам у айчыннай гістарычнай навуцы. Кніга З.Вінніцкага таксама будзе карыснай для азнаямлення, але галоўным чынам як прыклад таго, як нельга праводзіць гістарычнае даследаванне.


[1] Гл., напр., публікацыі часопіса Беларуская думка.
[2] Блок М. Апология истории или ремесло историка. Изд. 2. Москва, 1986. С. 80.
[3] Гл., напр., Jurkiewicz J. Osadnictwo Polskie w Wielkim Księstwie Litewskim w światle badań historycznych // Acta Baltico–Slavica. 1994, t. 22; Römer M. Litwa. Studium odrodzenia narodu litewskiego. Lwów, 1908; Römer M. Dwie teorie o Polakach litewskich // Zeszyty historyczne. Z.106. Paryż, 1993; Карашчанка І. Палякі // Этнаграфія Беларусі. Мінск, 1989; Werenicz W. Historyczne i kulturalne podstawy świadomości narodowej Polaków w Związku Radzieckim (na przykładzie Białorusi) // Polacy w kościele katolickim w ZSSR. Pod red. ks. E.Wale­wandra. Lublin: KUL, 1991; Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. Poznań, 1988; Смалянчук А. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. Гродна, 2001; Miknys R. Problem kształtowania się nowoczesnego narodu Polaków litewskich w pierwszej połowie XX w. // Biuletyn Historii pogranicza. 2000. Nr 1.
[4] Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. S. 197—198.
[5] Гл., напр., публікацыі А.Смаленчука, у т.л. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй.
[6] Смалянчук А. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. С. 28 ды інш.
[7] Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. S. 201—202.
[8] Wielhorski W. Narodowość Mickiewicza w światle współczesnej socjologii i etnografii // Alma Mater Vilnensis. Prace zebrane.  Londyn, 1958. S. 112.
[9] Тамсама.
[10] Вядомы польскі гісторык Ежы Клачоўскі ў адным з інтэрв’ю прызнаў, што „…Рэч Паспалітая ў нашай (польскай — А.С.) гістарыяграфіі часта трактавалася проста як Польшча. На працягу стагодзьдзяў мы ўсімі сіламі імкнуліся прыпісаць на нашу ўласнасць гэтую дзяржаву і глядзелі на яе з пэрспэктывы нашых нацыянальных інтарэсаў. Поль­шча, канешне, была часткаю Рэчы Паспалітае, але гэтай Рэччу Паспалітай мы павінны падзяліцца. Мы павінны ўсвядоміць сабе, што яна была ў сваёй аснове дзяржаваю ў роўных правох палякаў, літоўцаў, беларусаў, украінцаў. Зразумела, мы ня можам не ўлічыць вялікую ролю немцаў як з Каралеўскай, так і Княскай Прусіі, якія доўгі час былі ленам Рэчы Паспалітае, і, канешне, гэбраяў, якія стварылі на гэтых землях унікальную культуру (Клачоўскі Е., Уроньскі П. Пра Люблінскую унію і унію Эўрапейскую // Спадчына. 2000. № 1. С. 65—66).
[11] Напр., Г.Сагановіч у кнізе Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. (Мінск, 2001) ахарактарызаваў ВКЛ як літоўска–беларускую дзяржаву, у якой пры палітычнай дамінацыі літоўцаў вельмі значную ролю адыгрывалі беларускія землі з іх вялізным дэмаграфічным і грамадска–культурным патэнцыялам (С. 72).
[12] Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. 862—1918. Падзеі. Даты. Ілюстрацыі. Вільня, 2002. С. 108. (Гэта адна з рэдкіх кніг па гісторыі Беларусі, якая вытрымала ўжо 3 выданні і па–ранейшаму карыстаецца попытам на кніжным рынку краіны).
[13] Пилипенко М. Возникновение Белоруссии. Минск: Беларусь, 1991. С. 99.
[14] Ширяев Е.Е. Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Минск, 1991.
[15] Ковкель И.И., Ярмусик Э.С. История Беларуси с древнейших времен до нашего времени. Минск, 1998.
[16] Саракавік І.А. Беларусазнаўства. Мінск, 1998.
[17] Ковкель И.И., Ярмусик Э.С. История Беларуси с древнейших времен до нашего времени. Минск, 1998.
[18] Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г.; Ч. 2. Люты 1917 — 2000 г. : Вучэб. дапам. / пад рэд. Я.К.Новіка, Г.С.Марцуля. Выд 2. Мінск, 2000.
[19] Гл., напр., Г.Сагановіч. Вяртанне ў „Северо–Западный край“? // БГА. Том 5. Сш. 2(9). Снежань 1998; Біч М. Гістарыяграфічныя „навацыі“ ў навучальнай літаратуры // БГА. Том 5. Сш. 2(9). Снежань 1998.
[20] Хачу таксама звярнуць увагу на ўласны сціплы ўнёсак у вывучэнне гісторыі палякаў Беларусі ў другой палове ХIХ — пачатку ХХ ст. У перыяд з 1993 да 2002 г. апублікаваныя каля 50 артыкулаў і 2 мана­графіі, якія атрымалі пераважна станоўчыя ацэнкі беларускіх (рэцэнзіі С.Рудовіча і Я.Мірановіча), літоўскіх (рэцэнзія Р.Гайдзіса) і польскіх (рэцэнзіі Л.Заштаўта, Я.Юркевіча, Д.Тарасюка) калегаў.
[21] Біч М.В. Гісторыя Беларусі. Канец XVIII ст. — 1917 г. / Вучэб. дапам. для 8 класа агульнаадукацыйнай школы. Мінск, 1998. С. 68.
[22] Тамсама. С. 16.
[23] Тамсама. С. 54.
[24] Ластоўскі В. Кароткая гісторыя Беларусі. Мінск, 1992. С. 48 (цытата з захаваннем моўных асаблівасцяў арыгіналу).
[25] З.Вінніцкі чамусьці спаслаўся на с. 50—51 Кароткай гісторыі Беларусі.
[26] З.Вінніцкі сцвярджае, што ўсе беларускія аўтары лічаць савецкую агрэсію актам гістарычнай і класавай справядлівасці. Прычым прадстаўнікі нацыянальнай гістарыяграфіі да таго ж прэтэндуюць на анексію польскай Беласточчыны (s.534). Аўтар праігнараваў кнігу вядомага беларускага паланіста Р.Лазько Перад патопам. Еўрапейская палітыка Польшчы (1932—1939) (Мінск, 2000), дзе 1939 год трактуецца як трагедыя Польшчы і ўсяго свету. Таксама хачу спаслацца на ўласны артыкул Верасень 1939 г. у савецкай і беларускай гістарыяграфіі (Гістарычны альманах. 2000. Т. 3), дзе падзеям верасня 1939 г. была дадзеная падобная ацэнка.
[27] Белы А. Хроніка Белай Русі. Chronicon Russiae Albae. Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. Мінск, 2000.
[28] Гл., напр., Сагановіч Г. Да гісторыі назвы „Белая Русь“ // Старонкі гісторыі Беларусі. Мінск, 1992.
[29] Dzieje Polski. Pod red. Jerzego Topolskiego. Warszawa, 1976. S. 14, 78.
[30] Рэцэнзія на кнігу Т.Кручкоўскага апублікаваная на старонках Гістарычнага альманаха (2003, т. 9).
[31] Kruczkowski T. Polacy na Białorusi na tle historii i wspólczesności. Слоним, 2003. S. 209.
[32] Römer M. Litwa. Studium odrodzenia narodu litewskigo. S. 9.
[33] Wasilewski L. Litwa i jej ludy. Warszawa, 1907. S. 5.
[34] Bardach J. Polacy litewscy a inne narody Litwy historycznej. Próba analizy sistemowej // Belarus, Lithuania, Poland, Ukraina. The foundations of historical and cultural traditions in East Central Europe. Lublin–Rome, 1999. S. 377.
[35] Эбэрхардт П. Дэмаграфічная сітуацыя на Беларусі: 1897—1989. Мінск, 1997.
[36] Некаторыя аўтарскія ацэнкі асобы ксяндза У.Завальнюка нагадваюць сапраўдны данос, адрасаваны кіраўніцтву каталіцкага касцёла Беларусі.
[37] Численность и основные социально–демографические характеристики населения Республики Беларусь по данным переписи 1999 г. Минск, 1999. С. 23.
[38] Перепись населения Республики Беларусь. Итоговые таблицы первой очереди. Б.м., б.д. Табл. 34.
[39] Topolski J. Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji histo­rycznej. Warszawa, 1998. S. 376.
[40] Iggers G.G. Użycia i nadużycia historii: o odpowiedzialności historyka w przeszłości i obecnie // Pamięc, etyka i historia. Angło–amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych / pod red. Ewy Domańskiej. Poznań, 2002. S. 113.
[41] Тамсама.

Наверх

Ігар Лялькоў. Да пытання аб пранямецкіх і антысавецкіх настроях у БССР перад II сусветнай вайной

Снежня 24, 2002 |


Адной з найбольш пашыраных тэзаў, створаных беларускай гістарыяграфіяй савецкіх часоў, можна лічыць сцвярджэнне пра „ўсенародную барацьбу ў Беларусі супраць нямецка–фашысцкіх захопнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны“. Аднак у яе праўдзівасці лёгка засумнявацца — дастаткова звярнуцца да агульнадаступных лічбаў.

Па звестках перапісу насельніцтва 1939 г. у Беларусі на пачатак Другой сусветнай вайны жыло 8912,2 тыс. чалавек[1]. Паколькі мне засталіся недаступнымі звесткі пра ўзроставую структуру насельніцтва ў той перыяд, думаю, што будзе дастаткова карэктна зыходзіць з дадзеных перапісу 1959 г., калі дзеці ў веку да 16 гадоў складалі 31,3%. Такім чынам, умоўна можна лічыць, што на пачатак нямецка–савецкай вайны 1941—45 г. колькасць дарослага насельніцтва ў БССР складала каля 6 млн. 122,7 тыс. чалавек (пры гэтых падліках ігнаруецца як натуральны прырост насельніцтва ў 1940—1941 г., які мусіў гэтую лічбу павялічыць, так і верагодна большая рэальная доля дзяцей у 1941 г. у параўнанні з 1959 г.[2], якая яе мусіла зменшыць). Па самых аптымістычных падліках, у 1941—1942 г. у савецкіх партызанскіх адзінках у Беларусі, уключна са спецгрупамі НКГБ—НКВД і Галоўразведуправы Чырвонай Арміі, налічвалася каля 97 тыс. чалавек[3]. Беларускі штаб партызанскага руху ў 1944 г. лічыў, што колькасць партызанаў да канца 1941 г. тут складала каля 5 тыс. чал., а ў 1942 — 73 тыс.[4], аднак для далейшых разлікаў выкарыстаю ўсё ж „афіцыйна прызнаную“ лічбу. Для чыстаты падліку да партызанаў трэба дадаць яшчэ і падпольшчыкаў. Іх „афіцыйная“ колькасць за ўсю вайну вызначаецца ў 70 тыс. чалавек[5]. Калі ўлічыць, што за 1941—1944 г. у савецкім партызанскім руху прымалі ўдзел 374 тыс. чалавек[6] і прыкласці прапорцыю суадносінаў колькасці партызанаў у 1941—42 і за ўсю вайну да колькасці падпольшчыкаў, атрымаем вынік — каля 17 тыс. падпольшчыкаў для 1941—1942 г.

Гэтыя падлікі паказваюць, што з 6 млн. 122,7 тыс. чалавек дарослага насельніцтва БССР на пачатку вайны, у 1941—1942 г., больш–менш актыўны ўдзел у барацьбе з немцамі прымалі 114 тыс., то бок — каля 1,86%. Іншымі словамі, у першы перыяд нямецка–савецкай вайны менш за 2% жыхароў Беларусі выступілі актыўна на баку Саветаў (апроч, натуральна, мабілізаваных у Чырвоную Армію), а больш за 98% з іх адносна лаяльна паставі­ліся да немцаў. Да канца ліпеня 1944 г., як вынік кардынальных зменаў у хадзе вайны на карысць СССР і надзвычай жорсткай акупацыйнай палітыкі немцаў, гэтая прапорцыя прыкметна змянілася ў бок павелічэння падтрымкі верагодных пераможцаў, аднак маштабаў „усенароднай барацьбы“ яўна не дасягнула. Пры гэтым асабліва варта падкрэсліць, што рэальны ўдзел жыхароў Беларусі ў змаганні супраць нацыстаў і іхных хаўруснікаў быў яшчэ меншым, бо, як вядома, значную частку савецкіх партызанаў (а ў 1941—1942 г., відаць, і большую) складалі вайскоўцы Чырвонай Арміі, што патрапілі ў акружэнне або збеглі з палону, а таксама дыверсанты, закінутыя з–за лініі фронту. Адначасна, хоць колькасць беларусаў, якія актыўна супрацоўнічалі з новымі акупантамі вылічыць даволі цяжка, але заслугоўвае ўвагі той факт, што ўжо ўвесну 1944 г., калі вяртанне Савецкай улады выглядала непазбежным, на прызыўныя пункты Беларускай краёвай абароны з’явілася ад 40 да 50 тыс. жыхароў Генеральнай акругі Беларусь[7] (тэрыторыя якой складала толькі 1/3 БССРаўскай), а ў шэрагах Саюзу беларускай моладзі (дзейнічаў на той самай тэрыторыі) паводле некаторых дадзеных налічвалася да 100 тыс. юнакоў і дзяўчат[8]. Натуральна, неабходна ўлічваць часткова прымусовы характар мабілізацыі ў БКА (як зрэшты й любой іншай мабілізацыі), аднак і набор у партызанскія атрады, асабліва ў гэтак званых „партызанскіх зонах“, зусім не адрозніваўся ўзорнай добраахвотнасцю. Урэшце, пэўным індыкатарам грамадскіх настрояў у тагачаснай БССР можа служыць і факт прыняцця ў лютым 1945 г. адмысловай рэзалюцыі ЦК КПБ аб „перавыхаванні грамадства ў духу савецкага патрыятызму і нянавісці да нямецкіх акупантаў“, якіх на тэрыторыі Беларусі не было ўжо больш за паўгода[9].

Як бачым, праблема вызначэння сапраўднага стаўлення жыхарства Беларусі да супраціўных бакоў сусветнага канфлікту сярэдзіны ХХ ст. не прыдумана, і яе навуковае вырашэнне не можа быць забяспечанае без выхаду за межы савецкай гістарыя­графічнай міфалогіі. Мне здаецца, што адным з ключавых крокаў на гэтым шляху мае быць вывучэнне настрояў беларускага грамадства па гэтым пытанні да пачатку нямецка–савецкай вайны. Гэта дазволіць зразумець падставы тых ці іншых паводзінаў насельніцтва ва ўмовах нямецкай акупацыі, вызначыць наяўнасць ці адсутнасць першапачатковай арыентацыі на супрацоўніцтва з новай уладай да моманту яе непасрэднага ўсталявання і меркаваныя ўмовы гэтага супрацоўніцтва.

Цікавай крыніцавай базай для такіх доследаў ёсць дакументы, што захоўваюцца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь у фондзе Цэнтральнага камітэта Кампартыі Беларусі (фонд 4). Тут можна адшукаць шматлікія інфармацыйныя лісты і справаздачы кіраўніцтва НКВД БССР на імя кіраўніцтва ЦК КПБ, у якіх пад грыфам „зусім сакрэтна“ часта адлюстроўвалася сапраўдная сітуацыя ў краіне і сапраўдныя настроі грамадства, якія рэзка кантраставалі з нястрымным аптымізмам і лозунгавым савецкім патрыятызмам тагачасных газетных артыкулаў і „ад­крытых“ партыйных дакументаў. Натуральна, да гэтых, як і да ўсіх іншых, крыніцаў трэба ставіцца крытычна, але, на маю думку, па ступені адлюстравання рэальнага, а не параднага, жыцця ў даваеннай БССР і сапраўдных, а не „для начальства“, думак яе жыхароў, дакументы з былога сакрэтнага архіва Асобага сектара ЦК КПБ ёсць аднымі з найбольш каштоўных крыніцаў па гісторыі нашай краіны ў савецкі час.

З іх мы, напрыклад, можам даведацца, што 18 студзеня 1939 г. на Менскім галоўпаштамце быў затрыманы міліцыяй Пётр Ісакавіч Лебедзеў, „які сядзеў у аперацыйнай зале і складаў антысавецкія ўлёткі фашысцкага характару“[10]. Затрыманы быў 17–гадовым пісьменным беларусам (скончыў васьмігодку), які прыехаў у Менск у пошуках працы з вёскі Нізголава Сакораўскага сельсавета Бешанковіцкага раёна. Што праўда, змест улёткі паказвае, што на фармаванне асобы хлопца больш па­ўплывала рэлігій­ная літаратура, чым савецкія падручнікі, ды і стан ягонага псіхічнага здароўя выклікае пэўныя пытанні. Тым не менш рука яго выводзіла не якія іншыя, а менавіта гэткія словы (тэксты ўлётак тут і далей падаюцца ў мове арыгіналаў):

Граждане! Волей бога и силой указа всевышнего императора Европы ГИТЛЕРА сразу после переписи (відавочна, вядзецца пра перапіс насельніцтва 1939 г. — І.Л.) начинается всесветная война, огонь которой будет разить на советской земле[11].

Далейшы лёс Пятра Лебедзева, напэўна, быў незайздросны, аднак у Менску хапала ягоных больш фартунных аднадумцаў. Пра гэта сведчыць хоць бы тое, што ў тым жа студзені 1939 г. в.а. наркама ўнутраных справаў БССР Масленікаў яшчэ як мінімум два разы быў вымушаны патурбаваць першага сакратара ЦК КП(б)Б Панамарэнку паведамленнямі пра знаходкі падобных улётак у сталіцы Савецкай Беларусі. Адна з іх была знойдзеная на заводзе „Беларусь“ і ўтрымлівала зварот да рабочых:

Т.т. рабочие, поднимайте забастовку, вооружайтесь револьверами, винтовками, свергайте власть — она Вас доведет до голода, холода, до безработицы, до жабрацтва. От шпионского центра правых 1–00. Привет от г. ГИТЛЕРА[12].

Яшчэ адна ўлётка прыйшла на адрас Менскай электрастанцыі і таксама адрасавалася рабочым:

Здравствуйте, дорогие рабочие. Шлем вам привет от германского правительства. Центр шпионской организации просит всех рабочих и служащих о немедленном вооруженном восстании против самодержавия, которое ведет ваш советский народ на голод, нищету, безработицу, на жибрацтва, а вашу армию в скором будущем ваше командование поведет на пушнину, потому что Ваше командование уже продалось за деньги. Просим от всего руководства Украинского и Белорусского центра передавать всем рабочим о недовольстве, которое стало в этот момент. Если Вы рабочие и крестьяне совместно поднимитесь, вооружайтесь, убивайте своих начальников и т.д. Дороговизна вас доведет, да к тому среди крестьян проводим и об’ясняем жизнь германского народа[13].

„Па гарачых слядах“ аўтараў (ці аўтара?) гэтых улётак адшукаць не ўдалося. А пра тое, што падобныя з’явы не былі выпадковымі ў даваенным Менску, пераканаўча сведчаць і іншыя справаздачы НКВДўскіх кіраўнікоў (раю, напрыклад, звярнуць увагу на нядаўна апублікаваныя справаздачы аб настроях сталіч­ных жыхароў у сувязі з пачаткам Другой сусветнай вайны[14]), і пазнейшае шчырае здзіўленне менскага гарадскога камісара ў 1944  г. Бэкера ад таго, „што 8000 жыхароў горада добраахвотна, без прынукі выйшлі на пабудову ўмацаванняў вакол горада перад наступам Чырвонай Арміі“[15].

Аднак пранямецкія ўлёткі (як і адпаведныя настроі) не былі ў той час характэрнымі толькі для сталіцы БССР. 1 красаві­ка 1939 г. першы сакратар Камарынскага райкама КП(б)Б Бейненсон пісаў гэткую дакладную запіску на імя Панамарэнкі і першага сакратара Палескага абкама Маркіна: „Даводжу да Вашага ведама, што сёння, 1.4.39, я атрымаў ад партарга пярвічнай партарганізацыі калгаса „Чырвоны Барацьбіт“ Асарэвіцкага сельсавета тав. Шэіна пакет, у якім ён пераслаў знойдзеную ў сельсавеце 31.3.39 адозву контррэвалюцыйнага характару (копію якой пры гэтым прыкладаю), гэтая адозва быццам бы была знойдзеная на вуліцы адным вучнем. Па атрыманні гэтага ліста мною быў выкліканы нач. РА НКВД і прапанавана тэрмінова выехаць у Асарэвіцкі сельсавет пяці чалавекам [з] райпартактыву (у тым ліку 2 працаўнікам Райкама КП(б)Б) для правядзення палітмасавай работы на 4 дні тлумачэння рашэнняў 18–га З’езду УКП(б) [і] падрыхтоўкі да сяўбы, нічога не кажучы пра гэты лісток. Пра што стаўлю Вас у вядомасць. Аб выніках праверкі паведамлю дадаткова. Арыгінал улёткі перададзены нач. РА НКВД. Прашу паведаміць аб неабходных мерапрыемствах[, якія трэба] правесці ў гэтым сельсавеце, апрача прынятых мною“[16]. Прычынаю гэтых узрушанняў быў наступны „крык душы“ на аркушы з вучнёўскага сшытку:

Таварышы! Все з вас ведаюць, в какой абстановки находится наша жизнь. Канечна, наша жизнь представляет скудную жизнь, как калхозникав, так и аднаасобникав. Нужно вот что сказать, что советское правительство мало обращает внимания на нашу плахую жизнь. Эта все отрыгнется им на ихних сердцах в будущай войне, котора неминуча, так как эта паслабляет тыл. Паэтаму таварыщы закликаем мы: в выпадку нападу на Совецки Союз со стораны капиталистых краин (Германия, Италия, Япония, Польща, Англия, Францыя и другия), то нужно им аказать помач: как силай, так и харчами и всеми вазможными срадствами, только нужно освободится от ига советскай империи  (ГИТЛЕР, МУСАЛИНИ)[17].

Гэтым разам органы НКВД спрацавалі аператыўна, і ўжо праз месяц, 7 траўня 1939 г., наркам унутраных справаў БССР Цанава змог назваць Панамарэнку імёны тых, хто падрыхтаваў гэтую ўлётку: „1. АНДРАЛОВІЧ Сцяпан Рыгоравіч, 1912 г. н., ураджэнец Смалявіцкага р–на, з сялянаў, бацька яго ў мінулым служыў аканомам у памешчыка. АНДРАЛОВІЧ С.Р. у дадзены час працуе ў шавецкай арцелі і жыве ў в. Асарэвічы. 2. АГАРОДНІКАЎ Піліп Фядосавіч, ураджэнец Брагінскага р–на, па прафесіі шавец, працуе з АНДРАЛОВІЧАМ у шавецкай арцелі, жыве ў в. Асарэвічы. 3. ЯФІМЕНКА Сцяпан Іванавіч, 1892 г. н., ураджэнец і жыхар в. Асарэвічы, у мінулым заможны сялянін, у 1933 г. су­дзіўся Камарынскім Нарсудом за шкодніцтва ў калгасе, у дадзены час вартаўнік калгаса. 4. ПЕСКАВЫ Пётр Якаўлевіч, 1912 г. н., ураджэнец в. Асарэвічы, з сялянаў, быў асуджаны на 3 гады па­збаўлення волі за крадзёж калгаснае маёмасці. Цяпер жыве ў г. Менску, працуе ў прамбудтрэсце. 5. КАНЦАВЫ Марк Філімонавіч, 1896 г. н., ураджэнец і жыхар в. Асарэвічы, былы кулак і царкоўны дзяк, мае двух братоў, асуджаных за к–р дзейнасць. 6. ПІНЧУК Андрэй Мінавіч, ураджэнец і жыхар в. Асарэвічы, з сялянаў, састаіць у калгасе“[18]. Гэтая ж дакладная запіска шэфа НКВД данесла да нас выказванні асарэвіцкіх сялянаў, у якіх адлюстраваліся іхнія перадваенныя настроі і спадзяванні. Вось, напрыклад, меркаванне Сцяпана Андраловіча: „Намі кіруюць камуністы і габрэі, і нас душаць у калгасах, але прыйдзе час, калі ў Расеі з камуністамі і габрэямі расправяцца так, як Гітлер у Нямеччыне. У бліжэйшы час абавязкова будзе вайна з Савецкім Саюзам, і Нямеччына ў гэтай вайне знішчыць Савецкі Саюз. Нам неабходна быць гатовымі на момант пачатку вайны выступіць у тыле Савецкай улады і дапамагчы Гітлеру знішчыць Савецкі Саюз“[19]. Гэтую гатоўнасць выступіць на баку Нямеччыны супраць Саветаў падзяляў і Марк Канцавы: „Нам трэба захаваць коней і назапасіць хоць бы паляўнічых стрэльбаў. Як толькі палыхне вайна, мы выступім з тылу супраць Савецкай улады і дапаможам нашым сябрам знішчыць Савецкую ўладу і адчыніць нам светлае жыццё“[20]. Адным з найбольш „палітычна пісьменных“ жыхароў Асарэвічаў быў, відаць, Сцяпан Яфіменка, які пад час кампаніі па так званых выбарах у Вярхоўны Савет БССР тлумачыў аднавяскоўцам: „Як не ўхваляйце Савецкую ўладу, яна не доўга будзе існаваць, яна будзе знішчаная Нямеччынай, як і Аўстрыя, і Чэхаславаччына. За мяжой лепш жывецца, чым у нас, і калі б Савецкая ўлада не перашкаджала, то большасць народу выехала б за мяжу. Пагля­дзіце, нашых кіраўнікоў партыі і ўраду ў хуткім часе разгоняць як мышэй. Цяпер усе моцныя дзяржавы непасрэдна падпарадкоўваюцца Гітлеру, і яны распрацавалі агульны план знішчэння Савецкай улады, а мы, сяляне, толькі на гэта й чакаем“[21]. Асарэвіцкая група, як мы ведаем, была выкрытая НКВД, і наўрад ці яе сябры дачакаліся прадказанага імі хуткага пачатку нямецка–савецкай вайны. Аднак, на маю думку, было б памылкай лічыць іхныя погляды і чаканні адзін­кавай і выпадковай з’явай у тагачасным сялянскім дыскурсе ў Беларусі. Гвалтоўная сталінская калектывізацыя і спадарожныя ёй масавыя рэпрэсіі ў беларускай вёсцы (толькі за 1938 г. і толькі па „антысавецкіх“ справах былі асуджаныя, у асноўным на смерць, 1844 „кулакі“, 1762 калгаснікі, 640 аднаасобнікаў і 50 рабочых МТС[22]) ніяк не маглі спрычыніцца да змяншэння колькасці тых, хто чакаў прыходу немцаў як збавення.

Зафіксаваныя, незалежна адны ад другіх, як у вялікім горадзе, так і ў вёсцы, тагачасныя пранямецкія настроі натуральна, не маглі абысці і мястэчка. Гэта пацвярджаюць і архіўныя крыніцы. Так, 31 студзеня 1939 у ЦК КП(б)Б на імя Панамарэнкі паступіла спецпаведамленне ад наркама НКВД Цанавы, які даводзіў да ведама партыйнага начальніка, што „ў Лоеўскай ся­рэдняй школе таго ж раёна былымі камсамольцамі–вучнямі ПЛЮШЧОМ Міхаілам Іванавічам і ЗАХАРЭЎСКАЙ Наталляй Мікалаеўнай, як унутры школы, так і ў мястэчку Лоеве, распаўсюджваліся к.–р. улёткі фашысцкага зместу. Ва ўлётках усхваляліся фашысты ГІТЛЕР і ТРОЦКІ, а таксама распаўсюджваліся правакацыйныя чуткі, што быццам бы хутка будзе вайна. ПЛЮШЧ распаўсюдзіў адну, а ЗАХАРЭЎСКАЯ сем улётак“[23]. Абодва „галоўныя героі“ гэтага спецпаведамлення былі вучнямі 9 класа, мелі па 16—17 гадоў і, верагодна, складалі ўлёткі ў адпаведнасці са сваімі палітычнымі поглядамі. Цікава, што пры гэтым яны не былі самотнымі нават у сваім класе!

Падзеі, якія адбываліся ў той самай школе, праз некалькі месяцаў сталі падставай напісання дакладной запіскі першым сакратаром ЦК ЛКСМБ Каралёвым першаму сакратару ЦК КП(б)Б Панамарэнку. У гэтым дакуменце камсамольскі дзеяч падае такую храналогію падзеяў: „4.4.1939 г. праходзіў раённы камсамольскі актыў па выніках 18 з’езду УКП(б). Пасля актыву ў школе былі выяўленыя каля вешалак напісаныя атрамантам на фотапаперы 2 фашысцкія свастыкі […] 5.4.39 г. у калідоры школы былі знойдзеныя 2 пакеты, у якіх былі запячатаныя контррэвалюцыйныя ўлёткі, напісаныя ад рукі друкаваным шрыфтам. 6.4.39 г. у скрыні для газет і лістоў былі выяўленыя 4 пакеты, адрасаваныя на імя: 1) Дырэктара школы тав. Кільчэўскага, 2) Сакратару КСМ камітэта т. Гофман, 3) Заг. навучальнай часткаю тав. Тумань і 4) Нам. сакратара КСМ камітэта т. Гараўцову. Ва ўсіх пакетах былі ўлёткі, пісаныя друкаваным шрыфтам ад рукі, контррэвалюцыйнага зместу, і на кожнай улётцы была надрукаваная фашысцкая свастыка адмыслова зробленым штампам“[24]. Змест гэтых улётак дазваляў бы кваліфікаваць акцыю іхных аўтараў і распаўсюднікаў хутчэй як хуліганскую выхадку не лепшых вучняў, калі б не яўны адбітак пэўнай палітычнай ангажаванасці гэтых падлеткаў. І сапраўды, тут быў такі, напры­клад, зварот да дырэктара школы:

Глядзі брат, кулацкі Абдула, шануй сваю шкуру, долга не бу­дзеш уладаром школы, на цябе ўжо адточан нож і просіць міласці парануць у ключэўскую [кільчэўскую?] гадзіну, а табе, яхідны піжон, тумелеўская шкура свінцовая пуля просіць міласці прабіць лысую чарап’янку. Ачкастым дуракам, предсядацелям комсомола Гофману і Горэўцову вучні выб’юць з башкі політыку, хоць ноччу з–за вугла, хоць летам у адпачынку[25].

Быў і зварот да вучняў:

Вучні, помніце заветы народа — калі старшых кровапіўцаў меншасць, нада карыць іх большасцю, арганізоўвайце падпольныя гурткі, пішыце лістоўкі і раскідвайце іх па школе, не слухайце сваіх настаўнікаў і іхніх падхалімаў, злосных убівайце ноччу камнямі. Вучні, даставайце ржавае аружжа, рабіце самастрэлы, аб’яднайцеся ў партыю, будзьце гатовы, скора будзе вам свабода ад германскага народа, няхай жыве Гітлер[26].

Найменш хуліганская і найбольш палітычна выразная ўлётка абвяшчала:

Скора прыдзе Гітлер, таварышы настаўнікі і вучні, памагайце раскарчаваць гадаў сярод Вас. Вам будзе воля і свабода ад германского народа. Няхай жыве Гітлер[27].

Больш упэўнена пра палітычную падаплёку гэтае справы дазваляюць казаць біяграфіі аўтараў гэтых улётак, яшчэ па–хлапечы кароткія, але ўжо вельмі выразныя. Вось як яны паўстаюць у выкладзе Цанавы ў ягоным спецпаведамленні для Панамарэнкі: „1. ЯКІМЕНКА Ўладзімір Аляксандравіч, 1923 г. нара­джэння, 16 чэрвеня, ураджэнец гор. Гомеля, бацька якога ў 1938 г. арыштаваны за к.–р. дзейнасць і асуджаны на 10 гадоў. 2. ЛАПКОЎСКІ Канстанцін Аляксандравіч, 1922 г. нараджэння, урадж. Рэчыцкага р–на, па паходжанні — з сям’і рэлігійнага культу [sic!]. Бацька яго ў 1937 г. арыштаваны органамі НКВД і высланы. 3. ГУНЬКА Іван Аляксеевіч, 1922 г. нараджэння, урадж. м. Лоева, з сялянаў–сераднякоў“[28]. Відаць, і гэтым хлопцам у барацьбе супраць савецкай улады, якая пазбавіла іх бацькоў, адзіным магчымым хаўруснікам уяўляўся нямецкі фюрэр…

Такім чынам, на маю думку, не будзе перабольшаннем вы­снова, што наконадні Другой сусветнай вайны ў БССР сапраўды існавалі ярка выражаныя пранямецкія і нават прафашысцкія настроі. Як сведчаць дакументы, яны былі пашыраныя сярод групаў насельніцтва, адрозных як па месце жыхарства (буйны горад, мястэчка, вёска), так і па веку (сталыя асарэвіцкія сяляне і юныя лоеўскія школьнікі). Не думаю, што да вытокаў гэткіх настрояў можна аднесці дзейнасць нямецкай рэзідэнтуры, або ўспрыняцце беларускім насельніцтвам ідэяў нацыянал–сацыя­ліз­му (у гэтым асабіста мяне пераконваюць вышэйпрыведзеныя тэксты ўлётак). Не здаюцца згаданыя вышэй выпадкі і падобнымі на вынікі правакацыяў НКВД. На маю думку, гэтая „пранямецкасць“ ці „прафашысцкасць“ часткі жыхароў БССР была ўсяго толькі сублімацыяй іхнай глыбокай нянавісці да тагачаснай бальшавісцкай улады, якую яны справядліва лічылі вінаватай у сваім гаротным матэрыяльным стане і адказнай за масавае прыніжэнне ды знішчэнне людзей. Як гэта ні дзіўна, але ўзнікненню менавіта такіх настрояў значна паспрыяла і савецкая прапаганда. Дакументы паказваюць, што спіс патэнцыйных „збаўцаў“ ад Саветаў цалкам адпавядае савецкаму прапагандоваму пераліку „ворагаў народа“: тут і „шпіёнскія цэнтры правых“, і „капіталістычнае атачэнне“ (прычым, зусім у духу савецкай прапаганды, праз коску пералічваюцца і Нямеччына з Іта­ліяй, і Англія з Францыяй, і суседняя Польшча), і Леў Троцкі. Цудоўная ілюстрацыя літаральнага ўспрыняцця масамі вядомай максімы „ворагі нашых ворагаў ёсць нашымі сябрамі“!

Тэзу аб субліматыўным характары прафашысцкіх настрояў у БССР можна падцвердзіць і спасылкай на іхную распаўсю­джанасць сярод такіх пластоў насельніцтва, якія амаль ня мелі іншых крыніцаў інфармацыі, апрача афіцыйнай. Характэрна, што сярод гуманітарнай інтэлігенцыі, якая была настроеная не менш па–антысавецку, чым рабочыя ці сяляне, але валодала значна шырэйшым даляглядам і ведамі, сімпатыяў да нямецкіх нацыстаў не адзначалася. Для прыкладу прывяду зафіксаваныя сексотамі НКВД у тым самым 1939 г. выказванні толькі найвыдатнейшых тагачасных беларускіх гісторыкаў:

Мікалай Міхайлавіч Нікольскі: „Бальшавізм ёсць фашызм навыварат, у СССР вучоныя не могуць адкрыта выкладаць свае погляды, і ў выпадку вайны я не жадаў бы застацца на тэрыторыі СССР“[29].

Уладзімер Мікалаевіч Перцаў: „Калі б насельніцтва былой царскай Расеі апынулася ў такім матэрыяльным становішчы, у якім знаходзяцца пры Савецкай уладзе, то рэвалюцыя адбылася б нашмат раней за сямнаццаты год. Нейкі палітычны пераварот неабходны і цяпер, бо палітыка партыі і Савецкай улады ўсё горш і горш цісне на насельніцтва. Бальшавікі як не імкнуцца падтрымаць аўтарытэт партыі, але ва ўсіх пра яе склалася самае кепскае меркаванне, нават прыродныя пралетарыі ставяцца пагардліва, і гэта цалкам натуральна, бо жыццё пры іхным кіраўніцтве ёсць самае цягаснае“[30].

Уладзімер Іванавіч Пічэта: „Я з палітыкай Савецкай улады не згодны і ніколі не згаджуся, і трываць яе (уладу) не магу. Наўкола хамы і больш нічога. Савецкі Саюз — гэта фашысцкая катавальня, а не сацыялізм. Усё тое, што пішуць у газетах — сама­хвальства і ідыятызм“[31].

Выказанае вышэй меркаванне пацвярджае, як мне здаецца, і той факт, што пасля жнівеньскага 1939 г. „пакта Молатава — Рыбентропа“, калі гітлераўская Нямеччына і Савецкі Саюз ператварыліся з ворагаў у хаўруснікаў, і да самага пачатку нямецка–савецкай вайны ў чэрвені 1941 г. пранямецкія настроі ў БССР ідуць на спад, прынамсі дакументы з фіксацыяй такіх настрояў у гэты перыяд асабіста мною не выяўленыя.

Напрыканцы дзве высновы, якія могуць падштурхнуць даследнікаў да больш актыўнага вывучэння пастаўленай у гэтым артыкуле праблемы:

1. Выглядае на тое, што на пачатку нямецка–савецкай вайны 1941––45 г. значная частка насельніцтва Беларусі, у моц свайго варожага стаўлення да Савецкай улады, была псіхалагічна гатовая да падтрымкі новага рэжыму, усталяваннем якога суправаджаўся ўваход нямецкіх войскаў на тэрыторыю краю. Патэнцыял гэтай гатоўнасці не быў і не мог быць дастаткова выкарыстаны нямецкімі нацыстамі па прычыне кардынальных разыходжанняў іхнай ідэалогіі і мэтаў у гэтай вайне з ідэалогіяй і мэтамі беларусаў, аднак і савецкі партызанскі рух у 1941—44 г. ніколі не карыстаўся падтрымкай большасці жыхароў Беларусі.

2. Тэза аб „адвечнай савецкасці“ новачаснай беларускай нацыі ды ейнай заўсёднай прыхільнасці да сацыялістычных каштоўнасцяў, якая апошнім часам актыўна распрацоўваецца аўтарамі розных палітычных арыентацыяў, здаецца, не вытрымлівае праверкі фактамі.


[1] Кудзелька Дз., Шахоцька Л. Перапісы насельніцтва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.5. Мінск, 1999. С. 465.
[2] Як пішуць Дз. Кудзелька і Л. Шахоцька, „характэрнай рысай дынамікі ўзроставай структуры насельніцтва [у Беларусі] з’яўляецца памяншэнне долі дзяцей“ (Тамсама).
[3] Пасэ У. Вялікая Айчынная вайна 1941—45 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.2. Мінск, 1994. С. 429.
[4] Гл.: Калинин П. Партизанская республика. 2–е изд. Минск, 1968. С. 367.
[5] Тозік А. Патрыятычнае падполле ў Вялікую Айчынную вайну // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.5. Мінск, 1999. С. 436.
[6] Лемяшонак У. Партызанскі рух у Вялікую Айчынную вайну // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.5. Мінск, 1999. С. 414.
[7] Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Мінск, 1993. С. 188.
[8] Тамсама. С. 186.
[9] Гл.: Тамсама. С. 201.
[10] Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ), Ф.4, воп.21, спр.1676, арк.117.
[11] НАРБ, Ф.4, воп.21, спр.1676, арк.116.
[12] Тамсама, арк.117.
[13] Тамсама, арк.126.
[14] Гл.: Лялькоў І. Гарачая восень 1939 году: погляд зь Менску // Спадчына. 1999. №4. С. 98-103.
[15] Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. С. 188.
[16] НАРБ, Ф.4, воп.21, спр.1576, арк.20.
[17] Тамсама, арк.21.
[18] Тамсама, спр.1678, арк.143—144.
[19] Тамсама, арк.141.
[20] Тамсама, арк.142.
[21] НАРБ, Ф.4, воп.21, спр.1678, арк.142—143.
[22] Процька Т. Вынішчэнне сялянства. Вёска Ўсходняй Беларусі пад цяжарам бальшавіцкіх рэпрэсіяў 30-х гадоў. Мінск, 1998. С. 98.
[23] НАРБ, Ф.4, воп.21, спр.1676, арк. 143.
[24] Тамсама, спр.1596, арк.19.
[25] НАРБ, Ф.4, воп.21, спр.1576, арк.44.
[26] Тамсама.
[27] Тамсама, спр.1678, арк.83.
[28] Тамсама, арк.84.
[29] НАРБ, Ф.4, воп.21, спр.1689, арк.147.
[30] Тамсама, арк.233—234.
[31] Тамсама, спр.1691, арк.338.

Наверх

Чарота, Іван. Беларуская мова і царква (Ігар Клімаў)

Снежня 3, 2002 |


Чарота, Іван А. Беларуская мова і царква. Мінск: БДУ, 2000. 119.

Аўтарам кнігі пад такой шматабяцальнай назвай з’яўляецца філолаг–літаратуразнавец, які загадвае кафедрай славянскіх літаратур Беларускага дзяржаўнага універсітэта; рэцэнзентам кнігі выступіў Павел Шуба, вядомы мовазнавец з той жа ўстановы, якога ўжо няма сярод жывых. Хоць жанр выдання ў выхадных звестках не пазначаны, у анатацыі гаворыцца, што кніга разглядаецца выдаўцамі як навуковая праца: „манаграфія доктара філалагічных навук прафесара Чароты Івана Аляксеевіча — першая ў айчыннай і замежнай філалогіі спроба комплексна прааналізаваць праблему «Беларуская мова і Царква»“ (3). На карысць прафесійнай падрыхтоўкі аўтара мусіць сведчыць і той факт, што ён узначальвае секцыю мастацкага пера­кладу Саюза беларускіх пісьменнікаў і з’яўляецца сакратаром беларускай біблійнай камісіі беларускага экзархата Рускай Права­слаўнай Царквы (далей РПЦ), якая існуе пры мітрапаліце Філарэце з 1989 г. ды займаецца перакладам Св. Пісьма на сучасную беларускую мову (на жаль, плён яе працы пакуль сціплы, за 10 гадоў дзейнасці перакладзена толькі тры Евангеллі). Аўтар пад­крэслівае, што ў напісанні сваёй кнігі абапіраўся на вопыт перакладчыцкай і да­следчыцкай працы гэтай камісіі (5). Нарэшце, дадатным бокам кнігі з’яўляецца даволі прадстаўнічая бібліяграфія (152—174), якая налічвае больш за 300 пазіцый.

Аднак знаёмства з кнігай расчароўвае: значная частка манаграфіі ўяўляе сабой публіцыстычны памфлет, а дакладней, нізку памфлетаў, досыць тэндэнцыйных паводле зместу і слаба сістэматызаваных паводле формы і выкладу. Чытач не знойдзе тут спадзяванай навуковай грунтоўнасці і аб’ектыўнасці. Аўтар не разглядае ступень і характар выкарыстання беларускай мовы ў царкве — ні ў праваслаўнай, ні наогул у хрысціянскай, ні ў мінуласці, ні ў сучаснасці, ні на падставе дакументаў, ні на падставе прац іншых вучоных. Першыя пяць раздзелаў манаграфіі ўяўляюць сабой нізку нарысаў, у якіх аўтар вядзе палеміку са сваімі апанентамі.

У першым раздзеле кнігі, прысвечаным гістарычным аспектам выкарыстання беларускай мовы ў рэлігійнай сферы (6—25), аўтар спрабуе абараніць Праваслаўную Царкву ад абвінавачанняў у русіфікацыі Беларусі i ігнараванні ёю беларускай мовы (8, 12, 15), гэтая тэма знаходзіць свой працяг і ў заключным раздзеле (гл. 139—147). Нешматлікія аргументы аўтара суправа­джаюцца фрагментарнымі звесткамі з гісторыі выкарыстання беларускай мовы ў царкве, пераважна праваслаўнай. У другім раздзеле ён вядзе гаворку пра значэнне кірыла–мяфо­дзіеўскай спадчыны для беларусаў (26—42), разумеючы пад такой спадчынай перш за ўсё кірылічны алфавіт і царкоўнаславянскую мову. Дзеля гэтага аўтар гларыфікуе кірыліцу і даказвае яе большую перавагу перад лацінкай (28—30), адстойвае вартасць царкоўнаславянскай мовы і правамернасць выкарыстання паняцця „старажытнаруская мова“ (32—33), абмяркоўвае праблематыку царкоўнага пера­кладу (37—39). Для аўтара не падлягае сумневу, што ў сакральнай функцыі (для праваслаўнага абраду) павінна выкарыстоўвацца толькі царкоўнаславянская мова (35—36, 39—41). Трэці раздзел паводле назвы нібы прысвечаны сучаснай моўнай сітуацыі на Беларусі (43—56), аднак гаворка ў ім ідзе пра самыя розныя рэчы, толькі не пра ролю і функцыі моў на Беларусі. Гэтай тэме якраз прысвечаны пяты раздзел (57—65), названы „Неаднамоўе з розных пунктаў гледжання“, у якім даво­дзіцца карысць для беларусаў ад захавання сітуа­цыі дзвюхмоўя.

Наступныя раздзелы кнігі больш спецыяльныя, у іх увага засяроджана ў асноўным на лінгвістычных пытаннях, перад усім у галіне рэлігійнай тэрміналогіі. Аўтар абгрунтоўвае ўвядзенне царкоўнаславянізмаў у мову беларускіх перакладаў Св. Пісьма (асабліва гл. 93—95, 99—111, 145—146, 149) і разглядае варыятыўнасць беларускамоўнай рэлігійнай тэрміналогіі (119—136). Ён распавядае пра арганізацыю і працу беларускай біблійнай камісіі (113—118, 150) і дае крытычны агляд папярэдніх біблійных перакладаў на беларускую мову (71—93, 148). Параў­нальна з папярэдняй часткай кнігі гэтыя раздзелы выглядаюць лепш з–за канкрэтнасці і падставовасці палемікі, хоць як і раней, аўтар хутчэй абгрунтоўвае свае погляды, чымся аналізуе моўныя праблемы ў комплексе з патрэбнай для навукоўца аб’ектыўнасцю. Большасць спрэчных пытанняў, што закранаюцца ў гэтых раздзелах, тычацца праблем біблійнага перакладу на беларускую мову, г. зн. маюць практычную значнасць, але аўтар вядзе палеміку не столькі з мэтай знайсці прымальную форму ці выраз, колькі навязаць чытачу свой пункт гледжання.

Цікава паглядзець, з кім палемізуе аўтар. У лік яго апанентаў трапілі: „некаторыя сучасныя публіцысты“ (8), „ангажаваныя публіцысты“ (4), проста журналісты і публіцысты (17, 27, 63), „сучасная публіцыстыка“ (31), „публіцысты–прагрэсісты“ (38), нарэшце ўся „сучасная беларуская публіцыстыка“ (44) і „матэрыя­лы рэспубліканскага друку“ (53), „носьбіты антыправаслаўнай ідэалогіі“ (47) ды „прадстаўнікі інтэлектуальных і творчых колаў“ (137). Гэтыя апаненты пераважна безасабовыя, але часам Чарота называе аўтараў і артыкулы, з якімі палемізуе (гл. 38, сп. 44; 44, сп. 48; 46, сп. 50; 53, сп. 53—55, 69, сп. 60; 125, сп. 141). Апаненты Чароты абвінавачваюцца ў бястактнасці і няверстве (38), абыякавасці ці варожасці да Царквы, у „радыкалізме, светапогляднай павярхоўнасці і безадказнасці“ (136). Аўтар пада­зрае іх у наўмысных спробах „увесці ў зман недасведчаных“ (63), у „ідэалагічнай апрацоўцы сучаснага грамадства пэўнымі сродкамі СМІ“ (68), у „апантанасці павярхоўна за­своенымі ідэямі асветніцтва і прагрэсу“ (69). Калі прасачыць за стылістыкай аўтара, то можна заўважыць, што ў кнізе апаненты проста дэманізаваныя: яны эксплуатуюць праблемы і стэрэа­тыпы, ствараюць міфалогіі, прыкрываюцца стэрэатыпамі і залежаць ад іх, ігнаруюць (ды яшчэ ўпарта) факты, злоўжываюць медыямі і штучна навязваюць праблемы. Цікава, што сам аўтар абураецца, калі знаходзіць падобныя прыёмы палемікі ў сваіх апанентаў (125 і наст.).

Але часам прэтэнзіі да апанентаў набываюць палітычную афарбоўку. Яны не толькі „павярхоўна дасведчаныя“, але і гатовыя сцвярджаць нешта „адпаведна кан’юнктуры“ (27) ці падпарадкоўваючыся „надзённа–палітычным фактарам“ (44). Апаненты ператвараюцца ў „пэўныя сілы“ (53), што імкнуцца да „дыс­крэдытацыі Праваслаўнай Царквы“ (43, 139), а абвінавачанні гэтай царквы — хоць стэрэатыпныя (15) і беспадстаўныя (53), — з’яўляюцца „асабліва небяспечнымі“ (45), бо яны „ўмешваюцца ў чужыя для іх справы“ (137), „падрыхтоўваюць глебу“ (46), „правакуюць дэзарыентацыю масавай свядомасці, блытаніну і нават відавочную падмену паняццяў“ (44, таксама 139) і імкнуцца „стымуляваць «паварот» назад“ (54). Ну чым не фармулёўкі ў „сумнавядомыя часы“ (27) ці „змрочнай памяці часы“ (53—54), пра якія згадвае аўтар?

З першых старонак кнігі бачна, што ўся палеміка вядзецца аўтарам на карысць і славу праваслаўя, у прыватнасці, РПЦ. Варта ўвагі, што кніга выдадзена з „благаславення Яго Высо­капра­свяшчэнства“ мітрапаліта Філарэта коштам некалькіх царкоўных інстытуцый РПЦ у Мінску. Гэта значыць, што погляд аўтара супадае з пазіцыяй РПЦ, а яго кніга выконвае пэўны заказ. Аўтар не хавае гэтага і адкрыта выступае ў абарону пазіцый РПЦ амаль на кожнай старонцы кнігі. Ён замілавана гларыфікуе маскоўскае праваслаўе, ледзьве заўважаючы іншыя права­слаўныя цэрквы, і негатывуе іншыя хрысціянскія канфесіі, якія канкуруюць з РПЦ у Беларусі. Раздражненне ў яго выклікае місіянерства інша­слаўных і сектантаў, а таксама уніяцтва (46, 68), але асабліва непрыхільна ён ставіцца да аўтакефалістаў, г. зн. тых самых праваслаўных, якія толькі выходзяць з юрыдычнай падпарадкаванасці РПЦ. Аўтар дакарае аўтакефалістаў за іх адрыў ад мацярынскай царквы (20, 140) і кваліфікуе іх дзейнасць як шкодную: „разгортваецца небяспечная дзейнасць … прадстаўнікоў так званай Беларускай аўтакефальнай царквы, у справах якіх цяжка знайсці і сапраўдную беларускасць, і царкоўнасць“ (46). Нават захады праваслаўных ерархаў у часы міжваеннай Польшчы па здабыцці аўтакефаліі ён лічыць „супярэчлівай“ ды „неабачлівай“ палітыкай (18).

Увогуле аўтар выступае супраць усіх тых, хто наракае на неадпаведнасць сучаснасці царкоўнай практыкі ды інстытутаў і патрабуе зменаў у царкве. Паказальна, што сваіх апанентаў ён абзывае прагрэсістамі і называе сучаснымі. Захапленне прагрэсам і „актуальнай тэндэнцыяй“ Чарота лічыць грахом (39) і з піетэтам цытуе Пабеданосцава (40—41), вядомага рэакцыянера і цемрашала эпохі царызму.

Погляды, якія выкладае ў сваёй кнізе Чарота, не новыя, а прыведзеныя ім аргументы выкарыстоўваліся яшчэ ў XIX ст. Але ў Беларусі яны ўсё яшчэ ўжываюцца прыхільнікамі г. зв. славянафільскай ідэі, а дакладней вялікадзяржаўнага шаві­нізму. Таму варта больш дэталёва разгледзець некаторыя з галоўных тэзісаў аўтара, перш за ўсё тыя, што трактуюць стасункі беларускай мовы і царквы (праваслаўнай) у гістарычным аспекце.

Аўтар лічыць, што ўсе абвінавачанні РПЦ у русіфікацыі Беларусі здымаюць некалькі простых аргументаў: 1) царкоўнаславянская мова істотна не адрознівалася ад мовы пісьменства беларусаў і была зразумелая ім; 2) прыходскае духавенства было, як правіла, мясцовага паходжання, а значыць, не магло карыстацца іншай мовай, апрача мясцовай гаворкі; 3) мовай казання і катэхізацыі была мясцовая мова, зразумелая насель­ніц­тву (12). Але факты якраз пярэчаць гэтым тэзісам.

Тэзіс пра зразумеласць царкоўнаславянскай мовы беларусам і „нязначнасць“ яе адрознення ад мясцовага пісьменства даволі рэлятыўны. І структурна, і функцыянальна царкоўнаславянская мова ад самых сваіх пачаткаў адрознівалася ад народных славянскіх моў, вынікам чаго была моцная інтэрферэнцыя мясцовых гутарковых элементаў нават у літургічныя тэксты (на с. 32 аўтар і сам гэта прызнае). Гэтая з’ява адзначаецца ў пом­ніках Кіеўскай Русі і Балгарыі з XII ст., Сербіі з XIII ст., а ў XIV ст. становіцца ўсеагульнай. Ва ўсіх гэтых краінах ўзнікае мясцовае пісьменства, хоць і на падмурку царкоўнаславяншчыны, але структурна і функцыянальна супрацьпастаўленае ёй. З цягам часу гэтыя пісьменствы ўсё больш разыходзіліся з царкоўнаславянскім і ўрэшце далі пачатак нацыянальным літаратурна–пісьмовым мовам.

Неразуменне насельніцтвам Беларусі царкоўнаславян­скай мовы — не толькі простым народам, але нават праваслаўным духавенствам — адзначалася назіральнікамі ўжо ў XVI ст. (хоць, зразумела, яно не тады ўзнікла, а нашмат раней, проста згадкі дайшлі з таго часу). Таму і з’яўляюцца пераклады з царкоўна­славянскай мовы на старабеларускую (напрыклад, Перасопніцкае Евангелле 1556—61 г.) і нават выходзяць паралельныя выданні на дзвюх мовах (напрыклад, Евангелле Ця­пінскага каля 1580 г.). А ў XVII ст. няведанне нават кірылічнага пісьма сярод уніяцкага духавенства Беларусі дасягнула такого ўзроўню, што запатрабавала выдання літургіі польскім пісьмом. Досьвед іх грэка–праваслаўных калег у тыя часы быў не лепшы.

Наступны тэзіс, пра мясцовае паходжанне праваслаўнага духавенства, справядлівы толькі для часоў ВКЛ і Рэчы Паспалітай, калі на землях Беларусі не было ўлады маскоўскага права­слаўя. Але ён аніяк не можа быць стасаваны да XIX і XX ст., калі значная частка праваслаўнага духавенства ў Беларусь дасылалася з Расіі (асабліва пасля задушэння паўстання 1861–– 63 г.), а тая частка, што рэкрутавалася з мясцовага насельніцтва, выхоў­валася ў расійскім духу і на расійскай мове, у атмасферы варожасці да беларускай мовы і культуры. Таму аб’ектыўна ацаніць „канкрэтна значэнне“ (так!) маскоўскага праваслаўя „ў асвеце беларусаў“ (52), як намагаецца аўтар, можна толькі ў тым выпадку, калі прыгадаць, што гэтая „асвета“ вялася на рускай мове і з русіфікацыйным зместам, адмаўляла беларусам у нацыянальнай і культурнай самастойнасці.

Нарэшце, апошні тэзіс Чароты, пра выкарыстанне мясцовай мовы ў катэхізацыі і казанні, нічога не даказвае, паколькі такая практыка ад самых пачаткаў вядомая ўсім хрысціянскім цэрквам, але яна сама па сабе яшчэ не вядзе да паўстання пісьменства на роднай мове. Напрыклад, каталіцкая царква ў свой час хрысціянізавала галаў, саксаў, бургундаў, лангабардаў, вест– і остготаў на мовах гэтых народаў, але з таго ў іх яшчэ не выраслі літаратура і пісьменства на роднай мове. Таксама хрысціянізацыя Поль­шчы пачынаецца з канца Х ст. і вядзецца на славянскай мове, пра што сведчыць ранняе ўзнікненне польскай хрысціянскай тэр­міналогіі, але польская літаратура і пісьмовая мова паўстаюць толькі ў ХVI ст., а да таго часу ў пісьменстве пануе лаці­на.

У іншым месцы аўтар сцвярджае, што „асвета на землі беларускія прыходзіла дзякуючы амаль выключна праваслаўнаму манаству, сістэме брацкіх школ і друкарань“ (47). Але асвета гэтая была абмежаваная (напрыклад, яна амаль не залучала антычную спадчыну) і сціплая (напрыклад, у ёй не было універ­сітэтаў і доўгі час нават сярэдняй адукацыі). Ён сам прызнае, што веданне сакральнай мовы ў праваслаўным асяроддзі стаяла „далёка не ў той меры, як у асяроддзі каталіцкім“ (64).

Гаворачы пра выкарыстанне беларускай мовы ў набажэнстве РПЦ, аўтар падкрэслівае, што на памесным саборы 1917—18 г. гэтае пытанне афіцыйна не ўздымалася, у адрозненне ад пытання з мовамі рускай і ўкраінскай (13, 142). Разам з тым ён цытуе вядомы ліст патрыярха Ціхана да старшыні Рады мініс­траў БНР з 1922 г., дзе патрыярх дазваляе выкарыстанне беларускай мовы ў дадатковым набажэнстве і пры перакладзе Бібліі (14). На падставе аднаго толькі гэтага ліста крыху паспешліва лічыць усе абвінавачанні РПЦ у русіфікацыі Беларусі і ігнараванні беларускай мовы „недастаткова абгрунтаванымі“ (15).

Асобнай увагі заслугоўваюць лінгвістычныя прыхільнасці аўтара. Ужо першы раздзел кнігі, прысвечаны гістарычным аспектам выкарыстання беларускай мовы ў рэлігійнай сферы, ён пачынае сціслым пераказам гісторыі царкоўнаславянскага пера­кладу Св. Пісьма (і выключна ва ўсходніх славян) і стварэння рускага перакладу (6—8). Згадкам жа пра беларускія пераклады тут не знаходзіцца месца. Тым не менш, аўтар сцвярджае, што праваслаўе не ігнаравала жывую народную мову, і ў доказ прыводзіць (9—10) выданні ці пераклады Св. Пісьма, што здзяйсняліся „сярод нашых продкаў“. Цікава, што ён згадвае тут … пратэстантаў Цяпінскага і Буднага (!), а да перакладаў чамусьці залічвае і царкоўнаславянскія кодэксы і выданні: Генадзіеўскую біблію, кодэкс Мацвея Дзесятага (дарэчы, спісаны Мацвеем зусім не ў Вільні, як памылкова лічыць Чарота, а ў Супрасльскім манастыры, спіс толькі захоўваецца ў Вільні), Заблудаўскае евангелле, маскоўскі катэхезіс Лаўрэна Зізанія, „Псалтыр рыфматворны“ Сімяона Полацкага і яшчэ шмат іншых, часам зусім няўцямных кніг і крыніц. У гэтым пераліку факты царкоўнаславянскай кніжнасці аднесены да жывой народнай мовы, а да праваслаўных залічаны пера­клады пратэстантаў. Але гэта не перашкодзіла аўтару заключыць, што ўсе „прыведзеныя факты адлюстроўваюць … працэс фарміравання … агульнай для ўсходніх славян, унармаванай паводле царкоўнаславянскай традыцыі“ рускай мовы (10). Ён нават спрабуе абгрунтаваць і даказаць тэзіс, што „праваслаўны — значыць рускі“ (17, 18).

Яшчэ большы піетэт аўтар выказвае да царкоўнаславянскай мовы, якой карыстаецца РПЦ. Ён імкнецца ўсяляк давесці, што замяніць яе ў царкоўным дыскурсе гутарковай мовай ніяк немагчыма (36—37, 39—42, 141—144), паколькі яна лепш перадае самыя разнастайныя містычныя моманты, недасяжныя звычайнай логіцы (40—41). Хіба здольная справіцца з усімі гэтымі функцыямі беларуская мова? — задаецца пытаннем аўтар (35). Ідэалам для Чароты з’яўляецца вернік, „навучаны ад роду маліцца па–царкоўнаславянску … пры любых умовах“ (40). На яго думку, якраз масавасць выкарыстання царкоўнаславянскай мовы (у РПЦ) і служыць сведчаннем жывучасці гэтай мовы. Для беларусаў, сцвярджае Чарота, матчынай мовай „у дачыненні да Царквы [была] царкоўнаславянская“, гэтая мова ім больш зразумелая і родная „ў рэлігійным жыцці параўнальна з сучаснай беларускай“ (54). Але тады чаму нават праваслаўныя святары вучаць гэтую „матчыну“ і „зразумелую“ ды „родную“ мову ў сваіх вучэльнях? Сам аўтар прызнае, што „змест Пісання … не заўжды зразумелы па–царкоўнаславянску“ (66). Чарота рашуча абвяргае погляд, што царкоўнаславяншчына — мёртвая, застылая ў сваіх формах мова (31—32, 34) і даводзіць, што яна „свая“ для беларусаў (28), „свая“ для праваслаўных славян (8), і наогул — для ўсіх славян (33), „фактар веравызнаўчага яднання праваслаўных славян у пра­сторы і часе“ (39, гл. таксама 41). Менавіта гэты тэзіс, хутчэй палітычны, чымся лінгвістычны, выклікае асаблівы энтузіязм у аўтара.

Зусім інакшае стаўленне аўтара да беларускай мовы. Ён дакарае гэтую мову за камунікацыйную слабасць (54), канстатуе незапатрабаванасць мастацкай літаратуры на нацыянальнай мове (60—63), у сувязі з чым і пераклады Св. Пісьма на беларускую мову мала запатрабаваныя карыстальнікамі (36—37, 146). Гэта сапраўды ненармальна, як адзначае Чарота (54), але хто стварыў гэтую ненармальнасць, адказу ён не падае (хоць прызнае, што „цяперашняя сітуацыя ў значнай ступені прадвы­значаецца папярэднім развіццём“, 58).

Аўтар настойвае, што найменне беларуская мова „з поўнай правамернасцю і карэктнасцю можа ўжывацца толькі ў дачыненні да перыяду, калі беларусы самаўсведамляюцца і звонку прызнаюцца як асобная нацыя“ (10—11). Цікава, а да якой тады нацыі адносіцца царкоўнаславянская мова? Чамусьці аўтар нічога не гаворыць пра гэтую нацыю, хоць на працягу ўсёй кнігі ён не шкадуе эпітэтаў, аргументаў і высілкаў для гларыфікацыі царкоўнаславяншчыны, а адносна беларускай мовы заклікае да стрыманасці і карэктнасці. Але і гэтага мала для беднай беларускай мовы: каб атрымаць права звацца беларускаю, ёй трэба яшчэ мець нейкую няўцямную „канвергенцыю гаворак як складнікоў (так!) агульнай сістэмы“, і „здзяйсненне адметнай кадыфікацыі, стварэнне і прыняцце ўласнай граматыкі, якая становіцца абавязковай для ўсіх“ (11), ды й больш таго, апрача „наяўнасці кадыфікацыі“ і „агульнапрынятай граматыкі“ ёй трэба мець яшчэ і „грунтоўную лексікаграфію“ (45). Няўжо каб быць мовай, па­трэбныя кадыфікацыі, граматыкі і лексікаграфіі, ды яшчэ грунтоўныя? У такім выпадку вельмі мала моў у свеце могуць адпавядаць крытэрыю Чароты. А калі быць паслядоўным, то трэба адмовіць у самастойнасці і царкоўнаславянскай мове, паколькі яе першыя граматыкі і лексіконы (далёка не грунтоўныя) з’явілі­ся толькі ў канцы XVI ст. (дарэчы, у Беларусі), і яшчэ пазней яны сталіся абавязковымі ці агульнапрынятымі для тых, хто пісаў на гэтай мове (нават ва Ўсходняй Славіі, не кажучы ўжо пра Балканы). Ці пагодзіцца аўтар прызнаць, што да таго часу любая яго сэрцу мова Кірылы і Мяфодзія яшчэ не была асобнай мовай?

Аўтару спатрэбілася гэтак зацугляць беларускую мову толькі для таго, каб заявіць, што „беларуская мова — мова XX стагоддзя“ (11), а стасаваць яе да XVIII––XIX ст., не кажучы ўжо пра ранейшыя часы — легкадумна і антыгістарычна (45). На яго думку, да ХХ ст. беларускай мовы ўвогуле не было, а быў „варыянт“ ці „рэдакцыя“ (г. зн. нешта другаснае, залежнае ад) мовы „(усходне)славянскай“, „стара(бела)рускай“ (11). Тут аўтар, прыдумляючы двусэнсоўныя тэрміны і настойваючы на іх выкарыстанні, чамусьці зусім не клапоціцца ні пра іх правамернасць, ні пра карэктнасць.

Навошта гэта, калі сам пратаярэй Плакід Янкоўскі ў „Літоў­скіх Епархіяльных ведамасцях“ за 1864 г. засведчыў: беларуская гаворка Пружаншчыны — гэта „чырвона–руская ці галіцкая“ (11). Г. зн., канвергенцыя, прадпісаная Чаротам, яшчэ не адбылася, беларуская мова яшчэ не склалася. Праўда, Чарота дапускае, што „можна, бадай, ставіць пад сумненне абгрунтаванасць прыватных момантаў менавіта такой высновы“ пратаярэя (але не саму выснову!), можна нешта ўдакладняць, „абапіраючыся на вынікі пазнейшых дыялекталагічных даследаванняў“ (11—12), але не аспрэчваць „у цэлым“ падыход пратаярэя (12). Вось так, мімаходнай заўвагай вынесены прысуд цэлай мове!

Тое, што было ад­крыццём і навіной у часы пратаярэя, цяпер напісана ў кожным падручніку беларускай дыялекталогіі: на Пружаншчыну заходзіць пас палескіх гаворак, пераходных паміж беларускай і ўкраінскай мовамі, а ў складзе гэтых гаворак прысутнічае шмат рысаў, аднолькавых з украінскай мовай; ва ўсялякім выпадку аўтару, які паходзіць з Кобрыншчыны, гэта мусіць быць вядома. Той факт, што на Беларусі ёсць дыялекты з асаблівасцямі ўкраінскай мовы, ані не прыніжае самастойнасці беларускай мовы і не адмаўляе ёй у праве на існаванне. На тэрыторыі Расіі ёсць нярускія дыялекты, аднак гэта не перашкаджае расійскім вучоным адносіць такія тэрыторыі да абшараў рускай мовы. Напрыклад, на пачатку ХХ ст. расійскія дыя­лектолагі адносілі да беларускай мовы ўвесь абшар на захад ад лініі Старадуб — Бранск — Масальск — Вязьма — Ржоў — Тарапец — Себеж, што засведчана на карце Маскоўскай дыялекталагічнай камісіі 1914 г. Але цяпер увесь гэты абшар (да мяжы з Беларуссю) у Расіі лічыцца заходняй групай рускіх народных гаворак ці заходнерускім дыялектам. Чаму ж на тэрыторыі Беларусі не можа быць „чырвонарускіх гаворак“? Калі ж не, то дзеля паслядоўнасці варта прызнаць, што і канвергенцыя рускіх гаворак таксама не адбылася, і, значыць, „фарміраванне“ рускай мовы трэба лічыць не даведзеным да канца.

У такой жа ступені своеасаблівыя і погляды аўтара на этнагенез беларусаў. Ён упэўнены, што да XX ст. беларусаў не было, а замест іх існавала „(агульна)руская супольнасць“, ад якой і дагэтуль захваліся „выразна фіксаваныя … шматлікія прыкметы“ (45); праўда, пераліку гэтых прыкмет ён чамусьці не падае. Беларусы для Чароты — з „катэгорыі запозненых нацый“ (54) і хутчэй казус этнагенезу, чымся самастойны этнас ці нацыя. Для жыхароў даўняй Беларусі (XI ст. і пазней) у яго не знаходзіцца іншага тэрміна, апрача назваў „прабеларусы“ (6), „(пра)беларускасць“ (31), хоць ён сам адзначае, што беларусы мелі з палякамі агульную дзяржаву, у якой квітнела лаціна, а мову Беларусі таго перыяду называе беларускай (64). Пры такім эклектызме аўтар, аднак, вельмі строгі да поглядаў іншых. Ён папярэджвае чытача, што „працэс фарміравання беларускай нацыі такі складаны і супярэчлівы аж па сённяшні дзень“ (45), і таму ў разважаннях на гэтую тэму патрабуе „максімальнай адказнасці і сумленнасці“, прычым не толькі ад даследчыкаў, але і ад інтэрпрэтатараў–публіцыстаў (45).

Увогуле, метадалагічныя падмуркі аўтарскай аргументацыі выглядаюць вельмі хістка. Замест дакладных высноваў ці кваліфікацый, усталяваных навукай на падставе сур’ёзнага аналізу фактаў за доўгі час, ён паклікаецца на меркаванні розных аўтарытэтаў, пераважна царкоўных. Пры гэтым багатая навуковая біблія­графія, прыведзеная ў канцы кнігі, аўтарам у першых раздзелах амаль не выкарыстоўваецца. Падыходы свецкіх вучоных ён часам ацэньвае з царкоўных пазіцый (гл. 44), а з рытарычных разважанняў робіць далёкасяжныя высновы (гл. напры­клад, 54—56).

У некаторых выпадках у аўтара можна заўважыць спробы падмяніць паняцці, хоць ён змагаецца менавіта з гэтым (44). Самы адметны прыклад звязаны з праваслаўнай царквой. Хоць у кантэксце ідзецца толькі пра маскоўскае праваслаўе, а дакладней, РПЦ, Чарота амаль нідзе гэтага не ўдакладняе. Чытачу падсвядома накідаецца думка, быццам усё праваслаўе тоеснае маскоўскаму і іншых праваслаўных цэркваў не існуе. Гэта праяўляецца і ў графіцы: маючы на ўвазе РПЦ, аўтар піша з вялікай літары Праваслаўе, Праваслаўная Царква, тады як назваў іншых хрысціянскіх канфесій ён з вялікай літары не піша.

Іншы выпадак падмены паняццяў можна назіраць, калі аўтар, адстойваючы захаванне царкоўнаславянскай мовы ў набажэнстве за кошт унікання беларускай, параўноўвае „малітоўнае слова“, якое лепш перадае стан душы і максімальную змястоўнасць, з побытавым словам (40). Фактычна тут параўноўваюцца розныя стылі мовы, але не самі мовы. Параўнанне моў аўтар непрыкметна падмяніў параўнаннем стыляў, пры гэтым маўк­ліва адвёўшы беларускай мове ролю нізкага, побытавага ўтварэння. Але кожная жывая мова мае гэткія побытавыя словы, якія, зразумела, не ў стане перадаць узнёслы стыль, аднак самая „вясковая“ мова здольная развіць у сабе і высокі стыль, калі ў гэтым стане патрэба.

Часам у кнізе адно выдаецца за іншае. Так, ён падае спіс розных праваслаўных святароў і выкладчыкаў царкоўных уста­ноў (досыць механічна складзены, бо сюды трапіў марксіст Ус. Ігнатоўскі) XIX — пачатку XX ст. (48—52), каб нагадаць іх „гістарычныя заслугі … у сцвярджэнні беларускасці, развіцці беларусазнаўства і асветы нашага люду…“ (48). Але большасць іх прац або мела этнаграфічны характар або была напісаная з пазіцый вялікадзяржаўнага шавінізму. Трапна пра гэта сказаў сам аўтар (хоць меў на ўвазе адваротнае): „тады і фалькларыстыка, і этна­графія, і лінгвістыка падпарадкоўваліся задачам русіфікацыі, прысваення нашых скарбаў рускімі“ (53).

Такое вольнае абыходжанне з матэрыялам кантрастуе з дэкларацыямі самога аўтара, які любіць спасылацца „на паўнату фактаграфіі“. Ён шчыра лічыць, што „элементарная праўда факталогіі … пераканаўча паказвае беспадстаўнасць антыправаслаўных стэрэатыпаў–ідэалагем“ (45). Гэта выкрывае ў ім пазітывіста, што тыпова для гуманітарыяў Беларусі. Але яго нешматлікія факты, наспех сабраныя і дрэнна прэпараваныя, наўрад ці здольныя каго‑небудзь пераканаць.

Пра вартасць гэтых фактаў красамоўна сведчаць некалькі прыкладаў. Каб абвергнуць тэзіс, што беларуская мова знітаваная з уніяцтвам, Чарота звяртаецца „да сведчанняў больш годных веры ўжо таму, што яны даюць жывыя, непасрэдныя адлюстраванні таго часу і належаць асобам, не падлеглым … гарачцы [ідэалагічных баталій]“ (46). Крыніца Чароты сцвярджае, што аж да 1855 г. сяляне–уніяты Гарадзеншчыны нават у праваслаўнай царкве „молитвы и песни церковные там читали и пели все польские, и в тоже время не в состоянии были пропеть по русски даже «Господи, помилуй»“ (46). Аўтар радасна выдае гэта за „аўтэнтычныя матэрыялы пра рэальную моўную сітуацыю“ ў асяроддзі уніятаў, але не паведамляе, што яны належаць права­слаўнаму святару[1], якога аніяк нельга прызнаць асобай, аб’ектыўнай у характарыстыцы уніяцтва[2]. І тое, што права­слаўна­му свя­тару сярэдзіны XIX ст. здавалася польскай мовай, у рэаль­насці магло быць беларускай (ці польска–беларускай трасянкай)[3]: „рускі“ выраз Господи, помилуй на самай справе ўяўляе сабой царкоўнаславянізм[4]. Суб’ектыўнае ўспрыняцце рэальнасці яшчэ не тоеснае самой рэальнасці, таму любы факт патрабуе пэўнай апрацоўкі і асэнсавання.

Не вытрымліваюць крытыкі і іншыя „паказальныя факты“ аўтара (12): у 1832 г. расійскі цар Мікалай I заўважыў царкоўным уладам, каб уніяцкія святары ў казанні і катэхізацыі не выкарыстоў­валі лаціны, а прыстасоўваліся да гаворкі мясцовага насельніцтва. На думку Чароты, гэта мусіць сведчыць пра панаванне чужынных моў у неправаслаўных цэрквах. Але лаціну ў катэхізацыі мясцовага насельніцтва не ўжывалі нідзе ў Еўропе і заўвагу цар зрабіў дарэмна. Другі „факт“: мінскі паліцмайстар у 1905 г. жадаў, каб у пінскім касцёле пры дадатковым набажэнстве выкарыстоўвалася беларуская мова парафіянаў. Але, як вымушана дадае Чарота, паліцмайстар гэтага прагнуў „у мэтах разаблачэння паланізму“; можна не сумнявацца, што ён наўрад ці зга­дзіўся з выкарыстаннем беларускай мовы парафіянаў у царкве права­слаўнай.

У тэксце кнігі шмат царкоўнаславянізмаў: багахульствы, святатацтвы, кашчунствы (39), прападобныя (7), свяшчэнна­служыцелі, царкоўнаслужыцелі (12, 48) і інш. Часам трапляюцца ненарматыўныя ці памылковыя напісанні: Кімвар (47), Сцяфан (47), дзвюхмоўе (57 і наст.), беларскай мовы (110, сп. 120), хоць аўтар выступае супраць „ігнаравання агульнапрынятых норм, правіл існуючай акадэмічнай граматыкі“ (55). Імкненне выказвацца квяціста часам замінае яснаму выразуменню: „нельга асэнсаваць без уліку сукупнасці ўсіх умоў, нам пакуль што вядомых недастаткова“ (16), „нельга прымаць як тэндэнцыю сцвяр­джэнні…“ (27), „прыведзены факт усёй супярэчлівасці рэчаў не адлюстроўвае“ (17) — навошта ж яго тады прыводзіць? У некаторых месцах (напрыклад, на с. 31) аўтар забіраецца ў такія эмпірэі, дзе цяжка зразумець, пра што ідзе размова.

Кніга Чароты — гэта палемічная праца, напісаная свецкай (хоць і „ўцаркоўленай“) асобай з клерыкальных пазіцый. Таму адчуваецца пэўны дысананс паміж высокім ды складаным прадметам і палемічнымі прыёмамі ды публіцыстычнай тэхнікай яго раскрыцця. Пра сакральныя рэчы трэба гаварыць не так. Шкада, што ўзважанай і ўдумлівай размовы не атрымалася. Аўтару можна адрасаваць той папрок, які ён закідае сваім апанентам: „не зважаць на сутнасць праблемы ў яе развіцці, у заканамернай эвалюцыі ад старажытных часоў да савецкіх, а таксама пост­савецкіх, цяперашніх — гэта парушэнне элементарных прынцыпаў гістарызму“ (17).
Мінск

Ігар Клімаў


[1] І.А.Карскаму. Чарота спасылаецца проста на матэрыял П.Шэйна, 1902 г.
[2] Хоць І.А.Карскі досыць аб’ектыўна характарызуе уніяцкіх святароў, гл.: Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо–Западного края / Собр. П.В.Шейн. С.–Петербург, 1902. Т.3 (Тое самае: Сб. ОРЯС. Т.72). С. 90—91.
[3] Што гэта сапраўды было так, адзначыў (магчыма, не зусім акрэслена), сам І.А.Карскі: сяляне „всегда молились по–польски, и то коверкая слова на свой лад. <…> Одни только дворовые люди, которые научались польской грамоте при дворах своих панов, произносили молитвы правильно“, г.зн. па–польску (гл. цытаваныя „Материалы для изучения быта…“, с.87). Чамусьці Чарота абмінуў увагай гэтыя істотныя сведчанні сваёй крыніцы.
[4] Параўн. прыклады маўлення гэтых сялян, што падае І.А.Карскі: „Мы не москалé, кап спеваць «Господзи помилуй!»“  (гл. цытаваныя „Материалы для изучения быта…“, с.86, а таксама іншыя прыклады на с. 92).

Наверх

Пра месца палякаў у навачаснай гісторыі Беларусі (Станіслаў Рудовіч)

Снежня 19, 2001 |


* Смалянчук, Аляксандр Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй: Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. / Пад рэд. С.Куль-Сяльверставай. Гродна: ГрДУ, 2001. 322 с.

Перапісам 1897 г. на тэрыторыі пяці заходніх губерняў Расійскай імперыі (Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай) было зафіксавана 424,2 тыс. чалавек (5% насельніцтва рэгіёна), якія лічылі сваёй роднай мовай польскую. На тэрыторыі, прыкладна адпаведнай сучаснай Рэспубліцы Беларусь, жылі 156,5 тыс. (2,4%) польскамоўных насельнікаў. Але гэта — мінімальныя лічбы, якія акрэсліваюць самае ўстойлівае „нацыянальнае ядро” мясцовай польскай супольнасці. Рэальна польская прысутнасць на беларускіх землях была прыкметна большай, бо пад польскім асіміляцыйным уплывам у той або іншай ступені знаходзілася вялікая частка беларускамоўных каталікоў, з-за чаго ў максімальным выражэнні колькасць „польскага элемента” на Беларусі магла дасягаць 838,9 тыс. чалавек (13% насельніцтва). На тэрыторыі ўсяго Беларуска-Літоўс кага краю (пяць беларускіх губерняў плюс Ковенская) у канцы ХIХ ст. жылі, паводле моўнага крытэрыю, 563,8 тыс. палякаў (5,6% насельніцтва), а з улікам канфесійнай прыналежнасці — да 1612,3 тыс. (16,3%). Калі ўзяць пад увагу, што палякам належала ў Беларусі і Літве больш за палову прыватнай зямельнай уласнасці, прыгадаць высокі працэнт сярод іх дваранства і немалы па тагачасных мерках узровень пісьменнасці, — становіцца відавочным: без вывучэння ролі палякаў у сацыяльна-эканамічных, палітычных, этнанацыянальных, культурных працэсах навуковыя веды пра гісторыю Беларусі не могуць быць поўнымі.

Між тым, да пачатку 1990-х г. айчыннымі гісторыкамі гэтая тэматыка спецыяльна амаль не распрацоўвала ся. Прыярытэт яе „адкрыцця” ў беларускай гістарыяграфіі належыць Аляксандру Смаленчуку, які рупліва і плённа займаецца ёю больш за дзесятак гадоў. Рэцэнзаваная кніга — важкае падсумаванне, спроба сінтэзу ўсіх папярэдніх напрацовак. „Вызначэнне месца палякаў у беларускай гісторыі ХIХ — пачатку ХХ ст.”, — так сфармулявана аўтарам ключавая праблема даследавання. Праўда, як і ў выдадзенай годам раней манаграфіі[1], асноўная ўвага засяроджваецца на гісторыі польскага грамадска-палітыч нага руху, г.зн. цэнтральным аб’ектам даследавання застаецца эліта палякаў Беларусі і Літвы. Але храналагічныя рамкі ў новай кнізе істотна пашыраны, прычым фактычна манаграфія ахоплівае не толькі абазначаныя ў назве 1864—1917 г., але і першую палову ХIХ ст. Апрача таго, закранаючы праблему „радаводу” (этнагенэзу) „літоўскіх палякаў”, аўтар робіць экскурс і ў эпоху Вялікага Княства Літоўскага. Тэматычны абсяг працы таксама шырэй заяўленага: уласна польскія сюжэты разглядаюцца ў цеснай узаемасувязі з літоўскімі і асабліва беларускімі, пры гэтым А.Смалянчук уводзіць ва ўжытак выключна цікавыя і важныя факты з гісторыі беларускага нацыянальнага руху.

Уражвае колькасць, разнастайнасць, а таксама „геаграфія” крыніц, на якіх грунтуецца даследаванне. Гэта — каля 150 адзінак захавання з архівасховішчаў Мінска, Горадні, Вільні, Варшавы, Кракава, Любліна, Вроцлава, Масквы і Санкт-Пецярбурга, больш за 70 гадавых камплектаў газет, каля 90 дакументальных публікацый. Бібліяграфія навуковых прац, выкарыстаных аўтарам, налічвае каля 200 пазіцый. Нават чыста фармальная сістэматызацыя такога багатага матэрыялу патрабуе пэўных намаганняў. Вырашаючы гэтую задачу, аўтар аддаў поўную перавагу храналагіч наму прынцыпу, што ў цэлым сябе апраўдала, хоць у другім раздзеле манаграфіі, магчыма, больш эканомным быў бы тэматычна-храналагічны падыход. Не выглядае бясспрэчнай і перыядызацыя гісторыі польскага руху паміж рэвалюцыямі 1905—1907 і 1917 г. паводле выбарчых кампаній у Дзяржаўную думу Расіі. Як канстатуе сам аўтар (с.198), прынцыповай розніцы ў працы польскіх дэпутатаў у III і ў першыя гады IV Думы не назіралася, не змянілася з выбраннем апошняй Думы і становішча польскай супольнасці на Беларусі і Літве. Відавочна, больш істотным рубяжом стаў пачатак Першай сусветнай вайны, якая сапраўды кардынальна перайначыла ўнутры- і знешнепалітычную сітуацыю ўвогуле, а для палякаў — асабліва.

Але, зразумела, галоўнае ў навуковым даследаванні — не сістэматызацыя эмпірычнага матэрыялу, а яго інтэрпрэтацыя, канцэптуальнае асэнсаванне. У гэтым плане А. Смаленчуку давялося сутыкнуцца з няпростымі праблемамі метадалагічнага характару. Каб разабрацца ў складаным і зменлівым перапляценні этнанацыянальных працэсаў на Беларусі і Літве ў эпоху, калі адбываліся інтэнсіўныя пошукі „тутэйшым” насельніцтвам сваёй нацыянальнай тоеснасці, неабходна было выпрацаваць уласнае разуменне ролі ў гэтых працэсах аб’ектыўных і суб’ектыўных чыннікаў, механізму іх узаемадзеяння, вызначыць змест і аб’ём асноўных аналітычных катэгорый, базавымі сярод якіх з’яўляюцца паняцці этнасу і нацыі. Пазіцыя А.Смаленчука досыць узважаная. Яго не спакушаюць папулярныя сёння канструктывісцкія тэорыі, якія выводзяць этнічныя і нацыянальныя супольнасці з сферы рэальнасці, абвяшчаючы іх інтэлектуальнымі канструкцыямі, феноменамі мыслення. Хоць аўтар падкрэслівае ролю ў фармаванні этнасаў і нацый фактару калектыўнай самасвядомасці, г. зн. суб’ектыўнага моманту, ён, тым не менш, лічыць патрэбным сцвердзіць, што „суб’ектыўны характар этнічнай ідэнтыфікацыі падтрымліваецца аб’ектыўнымі фактарамі, да якіх трэба аднесці мову, веравызнанне, эканамічныя сувязі, культуру, тэрыторыю ды інш.”(6).

Нельга таксама не падзяліць скепсісу аўтара адносна спадзяванняў на універсальнасць пэўных тэарэтычных мадэляў, якія нібыта могуць быць прыдатнымі для ўсіх рэгіёнаў, цывілізацыйных зон і г. д. Паказальна, што сучаснае расійскае грамадазнаўства, перажыўшы ў 90-х г. чарговую паласу „дыфузіі замежных ідэй”, пачынае ўсведамляць патрэбу не механічнага праецыравання „зверху” заходняга погляду на незаходнія арэалы і рэаліі, а выбудоўвання тэорыі „знізу”, на аснове вопыту і рэчаіснасці той часткі свету, да якой належыць уласная краіна[2].

Шляхам канкрэтна-гістарычнага аналізу ідзе ў рэцэнзаванай манаграфіі і А.Смалянчук. Дзеля мэтаў свайго даследавання ён прапануе „аперацыянальныя” (рабочыя) вызначэнні этнасу і нацыі. Прынцыповае адрозненне нацыі ад данацыянальнай этнічнай супольнасці аўтар бачыць у наяўнасці нацыянальнай свядомасці. Такім чынам, нацыя, паводле А.Смаленчука, — гэта „сацыяльная група, прасякнутая нацыянальнай свядомасцю, складовымі якой з’яўляюцца ўсведамленне супольнасці інтарэсаў, адметнасці ўласнай культуры, мовы, рэлігіі і палітычнай гісторыі, уяўленне пра ўласную этнічную тэрыторыю” (7). Аўтар перакананы, што дадзеная дэфініцыя прыдатная да палякаў, літоўцаў і беларусаў канца ХIХ — пачатку ХХ ст. (142). Але ці сапраўды яна „працуе” ў дачыненні да названага перыяду, калі фактычна толькі пачыналася ўкараненне нацыянальнай свядомасці ў шырокія масы? Прынамсі, з ліку шматмільён нага беларускага насельніцтва высокім крытэрыям, якія сфармуляваў даследчык, у той час адпавядалі хіба што выдаўцы і падпісчыкі газеты „Наша Ніва”… Сітуацыю не выратоўвае аўтарская агаворка, што, „каб быць нацыяй”, дастаткова і адной (!?) з пералічаных характарыстык (7). На нашу думку, апошняе сцверджанне не вытрымлівае крытыкі. Хоць бы таму, што ў такім разе адзінай нацыяй трэба было б лічыць, напрыклад, усіх каталікоў Усходняй Еўропы, паколькі можна казаць пра ўсведамленне імі адметнасці ўласнай рэлігіі. Заўважым таксама, што спробы дэфініцый робяцца ў рамках „этнічнай” канцэпцыі нацыі. Між тым, на старонках манаграфіі пастаянна прысутнічае і т. зв. „палітычная” („грамадзянская”) нацыя (пра што — ніжэй), але які змест укладваецца аўтарам у гэтае паняцце, на жаль, выразна не патлумачана.

Лягчэй паддаецца аналізу семантыка этнанімічнай, палітанімічнай і г. д. наменклатуры. А.Смалянчук вельмі падрабязна і (што важна) у дынаміцы разглядае суадносіны паміж тэрмінамі „палякі”, „літоўскія палякі”, „беларускія палякі”, „ліцвіны”, „палона-ліцвіны”, „ліцвіна-палякі”, „ліцвіна-беларусы” і іншыя, нібы імкнучыся вычарпаць „да дна” іх сэнсавае напаўненне. Пераканаўча паказана, што на працягу ХIХ ст. пад уздзеяннем нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Ўсходняй Еўропе (якія разгортваліся паводле „этнакультурнай” мадэлі), пераменаў у палітыцы расійскага ўрада, нарастання літоўскага і беларускага рухаў тэрмін „паляк” паступова эвалюцыянаваў ад палітычнага (грамадзянін Рэчы Паспалітай), канфесійнага (каталік), станавага (шляхціч) да этнічнага значэння. Паралельна ўсё больш выразныя этнічныя канатацыі набывалі і тэрміны „ліцвін” („літовец”), „беларус”. Але, відавочна, у перыяд, якому прысвечана кніга, гэтая эвалюцыя не закончылася, што адлюстроўвала незавершанасць працэсаў нацыяўтва рэння і звязаную з гэтым размытасць, супярэчлівасць, „шматслойнасць” нацыянальных ідэнтычнасцяў.

Стрыжнёвай лініяй, вакол якой канцэнтруецца маса сабраных у кнізе эмпірычных фактаў, выказванняў іншых даследчыкаў і ўласных разважанняў аўтара, з’яўляецца гісторыя „польскага пытання” ў Беларусі і Літве ў ХIХ— пачатку ХХ ст. Пад „польскім пытаннем” у беларускай гісторыі А.Смалянчук разумее „змаганне палітычнай і культурнай эліты гістарычнай Літвы за захаванне традыцыяў уласнага палітычнага, сацыяльна-эканамічнага, культурнага і рэлігійнага ладу жыцця” (59). Канкрэтызуючы, аўтар вылучае ў гісторыі „польскага пытання” тры этапы: 1) канец XVIII — першая трэць ХIХ ст., калі пераважала змаганне за адраджэнне Рэчы Паспалітай, якая ўяўлялася мясцовай эліце федэратыўнай дзяржавай (37); 2) 1830—60-я г. — барацьба супраць палітыкі русіфікацыі, г. зн. супраць палітычнай дэпаланізацыі і культурнай асіміляцыі Беларусі (51); 3) апошняя трэць ХIХ (і пачатак ХХ?) ст. — намаганні „літоўскіх палякаў” захаваць уласныя эканамічныя і культурныя пазіцыі і паступова вярнуць страчаны палітычны ўплыў на развіццё Беларуска-Літоўскага краю” (52). У дадзеным кантэксце адзначаецца, што ўжо з першай трэці ХIХ ст. „польскае пытанне” ўключала пачаткі беларускага і літоўскага пытанняў. Апошнія ўзніклі на глебе т.зв. „ліцвінства” як адносна аўтаномнай часткі польскага (а, па-сутнасці, „рэчпаспалітаўскага”) патрыятызму. У межах „ліцвінскай культурнай традыцыі” (паняцце, уведзенае С.Куль-Сяль верставай, досыць прадуктыўнае) адбывалася беларускае (як і літоўскае) „культурнае назапашванне”: выданне беларускіх лемантароў, з`яўленне беларускамоўных твораў Я.Чачота, Я.Баршчэўскага, А.Рыпінскага, У.Сыракомлі, В.Дуніна-Марцінкевіча і г.д. З другога боку, царская палітыка русіфікацыі, скіраваная найперш супраць „польскасці” ў Беларусі, паспрыяла афармленню „заходнерускай традыцыі”, у рамках якой таксама адбывалася беларускае „культурнае назапашванне”: дзейнасць І.Грыгаровіча, В.Турчыновіча, П.Шпілеўскага і інш. У суіснаванні дзвюх традыцый аўтар слушна бачыць праяву цывілізацыйнага разлому, што праходзіў праз Беларусь: „ліцвінства” мела цягу да каштоўнасцяў заходнееўрапейскай каталіцка-пратэстанц кай культуры, „заходнерусізм” быў пэўным увасабленнем усходнееўрапейскай праваслаўнай цывілізацыі (41—42). Пры такім падыходзе паводле глыбіннай сутнасці „польскае пытанне” ў гісторыі Беларусі акрэсліваецца як цывілізацыйны канфлікт, які на паверхні і выступаў у выглядзе барацьбы паміж мясцовай элітай і расійскай імперскай адміністрацыяй за альтэрнатыўныя варыянты яго вырашэння: або вяртанне Беларусі разам з Літвой у адноўленую Рэч Паспалітую (пры верагоднасці некаторай аўтаноміі ВКЛ), або поўная інкарпарацыя ў агульнаімперскі арганізм.

З-за таго, што абедзве сілы былі не ў стане хутка навязаць уласную альтэрнатыву, барацьба мела зацяжны характар. Магчыма, якраз у гэтым палягаў той „шанец” для беларусаў, пра які піша А.Смалянчук (42). Бо падобна, што абсалютная перамога аднаго з бакоў пазбаўляла беларусаў перспектывы стаць на шлях самастойнага развіцця (31, 44). (Ва ўсякім разе, дадзеная перспектыва станавілася б яшчэ больш праблематычнай.) Факт даволі позняга з’яўлення ўласна беларускай культурнай традыцыі можа сведчыць на карысць такога дапушчэння. Прычым наўрад ці нараджэнне гэтай традыцыі магчыма адназначна звязаць з якой-небудзь асобнай падзеяй. Прынамсі, на ролю пункту адліку для беларускай культурнай традыцыі, відавочна, не „цягне” выданне народніцкага гектаграфічнага часопіса „Гомон” (выйшаў, да таго ж, не па-беларуску) (45). Пецярбургскія выданні беларускіх народнікаў 1880-х г. сталі першай акрэсленай палітычнай маніфестацыяй беларускай ідэі, аднак, паводле слушнага назірання Р.Радзіка, яны „не пакінулі пасля сябе ні непасрэдных прадаўжальнікаў, ні выразных слядоў у свядомасці стваральнікаў беларускасці перадрэвалюцыйнага перыяду”[3]. Так што адлік паўнавартас най беларускай культурнай традыцыі давядзецца пачынаць з яшчэ больш позняга часу — першых дзесяцігоддзяў ХХ ст., калі з’явіліся сталая беларуская перыёдыка, кнігадрукаванне, тэатр, ажыццяўляліся спробы стварэння беларускага школьніцтва. Пры гэтым не будзем забываць, што са з’яўленнем уласна беларускай традыцыі не сышлі з гістарычнай арэны ні „заходнерусізм”, ні „ліцвінства”.

На пачатку ХХ ст. ліцвінская традыцыя знайшла сваё палітычна-ідэалагічнае ўвасабленне ў т. зв. краёвасці. Стараннае і ўсебаковае даследаванне гэтага феномену, што з’яўляецца цэнтральнай тэмай многіх публікацый А.Смаленчука, — самы значны яго даробак у беларускую гістарыяграфію. У новай кнізе гісторык палемізуе з Я.Мірановічам (4) і А.Латышонкам (108—109), якія паставілі пад сумнеў наяўнасць у краёўцаў колькі-небудзь самастойнай (адрознай ад „польскай палітыкі”) і лагічнай праграмы дзеянняў. На думку А.Смаленчука, прыхільнасць многіх краёўцаў да ідэі польска-літоўскай уніі тлумачыцца толькі тым, што ў гэтым яны бачылі адзіны магчымы шлях дасягнення „самастойнасці” Беларуска-Літоўскага краю як раўнапраў нага партнёра Польшчы (108). Відавочна, на ўзроўні дэкларацый сапраўды так выглядала. Але (як пераконваюць шматлікія факты з манаграфіі) логіка практычнай палітыкі і самаідэнтыфікацыя большасці краёўцаў з польскай культурай няўхільна штурхалі іх у фарватэр польскай нацыяналь на-палітычнай ідэі і збліжэння з яе галоўнымі выразнікамі — нацыянальнымі дэмакратамі (эндэкамі). Вядома, не ўсе адразу паддаваліся гэтай тэндэнцыі, бо, паводле красамоўнага сведчання М.Ромэра, паняцце „краёўцы” „не азначае ні партыі, ні адзінай праграмы. Можна нават сказаць, што колькі «краёўцаў», столькі розных праграмаў” (123).

І ўсё ж А.Смалянчук знаходзіць тое агульнае, што аб’ядноўвала гэты разнастайны кангламерат. На яго думку, „стрыжнем” краёвай ідэалогіі з’яўляецца „ідэя палітычнай нацыі” (105, 112—113 і інш.). Гэтую ідэю даследчык кладзе ў падмурак сваёй канцэпцыі і нават, адчуваецца, мае да яе некаторы „сантымент”. Праўда, нельга пазбыцца ўражання, што яна ўяўляла немалы клопат як для саміх краёўцаў, так і для іх гісторыка. Пэўным чынам азадачвае яна і чытача.

Як ужо скзана, аўтар канцэнтравана не фармулюе сваіх тэарэтычных уяўленняў аб палітычнай (грамадзянскай) нацыі. Таму ў прынцыповым плане застаецца адкрытым пытанне: якую ролю пры фармаванні такой супольнасці адыгрываюць культурныя, этнамоўныя фактары? Якія перспектывы акрэсліваюцца для культурных сістэм тых этнасаў, што мусяць быць пераплаўленыя ў горне палітычных (грамадзянскіх) нацый? На эмпірычным узроўні высвятляецца, што пад палітычнай нацыяй краёўцы разумелі ўсіх, хто ўсведамляў сябе „грамадзянамі Краю” (г. зн. тэрыторыі былога ВКЛ) „незалежна ад этнічнага паходжання і культурнай арыентацыі” (105). На практыцы краёўцы прызнавалі роўнасць палякаў, беларусаў і літоўцаў як карэнных жыхароў Беларусі і Літвы. Часам да гэтага пераліку далучалі латышоў. Наконт яўрэяў ужо ўзнікалі сумненні (105). Відавочна, не было яснасці адносна велікарусаў. Выглядае таксама, што і ўключэнне ўсяго беларускага праваслаўнага масіву ў склад „краёвай” нацыі не ўяўлялася аксіёмай. Ва ўсякім разе, адзін з ідэолагаў краёвасці Б.Ялавецкі прапаноўваў утварэнне Літоўскай правінцыі ў межах ВКЛ 1790 г. (114), г. зн. без вялікай часткі Віцебшчыны і Магілёўшчыны. (Як бачым, праекты краёўцаў дапускалі падзел беларускай этнічнай тэрыторыі.)

Тым не менш, людскі рэсурс, з якога меркавалі вылепіць нацыю, заставаўся даволі стракатым паводле моўных і сацыяльна-класавых характарыстык. Які чыннік павінен быў сцэментаваць у адзінае цэлае ўсе гэтыя разнародныя элементы? Лічыцца, што ў „класічных” выпадках станаўлення палітычных нацый (Англія, Францыя, ЗША) кансалідуючай сілай выступіла дзяржава і сфармаваная ў яе рамках грамадзянская супольнасць. У Беларусі і Літве эпохі краёўцаў уласнай дзяржаўнасці не існавала ўжо больш за сотню гадоў. Ад яе засталіся адны ўспаміны, ды і то, бадай, толькі ў асяроддзі шляхты. Якраз гэтыя ўспаміны („гістарычная памяць”) і мусілі стаць фундаментам „краёвай” нацыі (105)… Пытанне, амаль рытарычнае для даследчыка: ці маглі гістарычныя ўяўленні 1/20 часткі насельніц тва (няхай сабе і эліты) стаць настолькі моцным „інтэгратарам”, які б перакрыў усе культурныя і сацыяльныя падзелы? Пры фармаванні нацый Цэнтральна-Ўсходняй Еўропы менавіта таму і выйшлі на першы план этнакультур ныя, моўныя фактары (якія спрыялі ўмацаванню і сацыяльна-эканамічных сувязяў унутры краіны), што тут гэтыя працэсы не маглі абаперціся на сілу дзяржавы (а часта — і ўспамінаў аб ёй)[4].

Праблеме суаднясення краёвай і этнанацыянальнай ідэй, узаемадачыненняў паміж краёвасцю і этнапалітыч нымі рухамі (польскім, беларускім, літоўскім) прысвечана шмат старонак рэцэнзаванай кнігі. І ўсё ж застаецца вялікая прастора для пытанняў і рэфлексій. З манаграфіі А.Смаленчука бачна, што краёўцы ахвотна гаварылі пра будучую „краёвую згоду” (118), „добрасуседскае суіснаванне” (118), „узаемакарыснае сужыццё” (208) розных народаў рэгіёна. Меркавалася, што такая перспектыва будзе забяспечана „развіццём дэмакратыі пасля вызвалення ад расійскага панавання” (208).

Між тым, развіццё прававой дзяржавы і грамадзянс кай супольнасці больш паспяхова адбываецца ва ўмовах адноснай этнакультурнай аднароднасці і так ці інакш утрымлівае тэндэнцыю да нівелявання культурных адрозненняў. Вядомы нямецкі філосаф Ю.Хабермас, будучы паслядоўным апанентам „этнічнай” мадэлі нацыі, тым не менш прызнае, што станаўленне заходнееўрапейскіх „палітычных” нацый (Францыя, Англія, Партугалія, Іспанія, Швецыя), пачаўшыся на шматэтнічнай аснове, урэшце прывяло да „фармавання культурнай і этнічнай гамагеннасці, дзякуючы якой з канца XVIII ст. змагла ажыццявіцца дэмакратызацыя дзяржаўнай сістэмы — хоць, вядома, цаной падаўлення і ізаляцыі нацыянальных меншасцяў”[5]. Іншы перакананы праціўнік „этнічнага” нацыяналізму, расійскі этнолаг В.Цішкоў таксама пагаджаецца, што хоць нацыя — гэта суграмадзянства, „але не проста механічнае сумяшчэнне па-за культурнай сістэмай і каштоўнасцямі жыхароў адной дзяржавы. Любая нацыя і дзяржаўнасць як сацыяльная групоўка фармуецца вакол і на аснове пэўнай культурнай сістэмы […], вакол пэўнай так званай рэферэнтнай культуры, альбо стварае гэткую на новай аснове. У брытанскай нацыі такой культурнай асновай з’яўляецца англійскі элемент культуры. У іспанскай — кастыльскі […]. У Расіі такой рэферэнтнай культурай служыць культура і мова рускіх як дамінавальнай (перш за ўсё ў дэмаграфічным аспекце) этнічнай групы”[6]. Сучасная сацыялагічная думка пераадоль вае грубае супрацьстаўленне „добрага” грамадзянскага нацыяналізму і „кепскага” этнічнага, бо ў рэальнасці абедзве мадэлі нацыі звычайна накладваюцца адна на адну. Ігнараванне культурнага кампанента нацыянальнай ідэнтычнасці, па-сутнасці, з’яўляецца падтрымкай дамінацыйнай (зусім не абавязкова ў дэмаграфічным сэнсе) культуры; выбар паміж „этнічнай” і „палітычнай” мадэлямі нацыі на справе аказваецца выбарам паміж рознымі культурнымі традыцыямі[7].

Таму перад гісторыкам краёвасці не можа не паўстаць пытанне: ці разумелі яе прыхільнікі гэтую дыялектыку? А калі разумелі, то якой з мясцовых культур адводзілі ролю „реферэнтнай”? Якія перспектывы вызначалі для астатніх? Якім чынам збіраліся ў шматкультурным краёвым саюзе здымаць этнічную напружанасць? І дзе пралягала мяжа паміж „этнічным шавінізмам” (207, 209, 210) — з аднаго боку, і „этнакультурнымі патрабаваннямі беларускага і літоўскага рухаў” (181), „нацыянальна-культурным Адраджэннем беларусаў і літоўцаў” — з другога? Цалкам усведамляючы, што феномен краёвасці не паддаецца адназначным характарыстыкам, правамерна ўсё ж зірнуць на яго і ў такім ракурсе: у якой ступені яна была ліберальна-дэмакратычнай альтэрнатывай „ваяўнічаму нацыяналізму” (119), а ў якой — праявай данацыянальнага касмапалітызму тутэйшай шляхты, яе кансерватыўным адказам на гістарычныя „выклікі” эпохі мадэрнізацыі? Які пачатак пераважваў?

Зразумела, узнікненне краёвай ідэалогіі ў многім прадвызначалася шматэтнічным характарам шасці беларуска -літоўскіх губерняў пры адсутнасці сярод этнічных груп выразнага лідэра. Але пры змяненні „фармату” падлікаў такія лідэры з’яўляюцца: на Ковеншчыне і ў паўночных паветах Віленскай губерні гэта літоўцы, на астатняй тэрыторыі — беларусы. Толькі кантактная зона — Вільня і Віленскі край — заставалася, як вобразна піша аўтар, „сапраўдным этнічным карнавалам, дзе адсутнічалі выразныя этнічныя межы, дзе ў залежнасці ад жыццёвых абставінаў маска станавілася тварам і наадварот” (211). Відавочна, атмасфера найперш гэтага рэгіёну, а не ўсёй Беларусі і Літвы, сілкавала краёвы рух.

Тым часам літоўскія палітыкі (і ў пачатку, і ў канцы ХХ ст.) спаўна скарысталі наяўнасць адносна гамагеннага літоўскага арэалу і (услед за палякамі) рашуча паставілі на этнічны фактар. У выніку, як гэта знешне ні парадаксаль на, — літоўцы сёння ўшчыльную наблізіліся да стандартаў еўрапейскіх „грамадзянскіх” нацый.

Пачынальнікі беларускага руху ішлі іншым шляхам. Дзякуючы даследаванням А.Смаленчука дакументальна вызначана іх шматгадовая прыхільнасць да краёвасці з яе ідэяй супольнай беларуска-літоўскай дзяржаўнасці. Пра гэта сведчыць цэлы шэраг новых для беларускай гістарыяграфіі сюжэтаў, распрацаваных аўтарам на падставе польскіх і літоўскіх крыніц: аб польска-літоўска-беларуска-яўрэйскіх кантактах у першыя гады ХХ ст. (120); аб масонскіх ложах у 1910—1916 г. (173-176, 228-230), у якіх бралі ўдзел браты Луцкевічы, В.Ластоўскі, І Краскоўскі; аб віленскіх перыёдыках на польскай („Kurier Krajowy”, 1912—1914 г.) і рускай („Вечерняя газета”, 1912—1915 г.) мовах, якія выдаваліся беларускімі актывістамі (195—196, 206—207); аб удзеле беларусаў у арганізацыях Саюза аўтанамістаў-федэралістаў напярэдадні Першай сусветнай вайны (212—213) і інш. Працяглая арыентацыя беларускага руху на ідэю агульнакраё вай „палітычнай” нацыі ў многім тлумачылася цяжкасцямі фармавання масавай сацыяльнай базы на этнанацыяналь най аснове (прычынамі гэтага былі меншая культурна-моў ная дыстанцыя паміж беларусамі і велікарусамі, масіраваная русіфікацыя, асімілятарская роля праваслаўя і г.д.). Безумоўна, нельга не пагадзіцца з А.Смаленчуком наконт таго, што ўдзел беларускіх адраджэнцаў у краёвым руху меў нямала плюсаў: краёвасць дазваляла пашырыць грамадскае прызнанне беларускага руху, залучыць у яго частку паланізаванай і русіфікаванай эліты, наладзіць сувязі з іншымі палітычнымі сіламі краю. Але наўрад ці краёвая ідэя магла стымуляваць палітычную мабілізацыю масаў беларускамоў нага насельніцтва. Не абыякавае для беларускага гісторыка і такое пытанне: працяглая „зрошчанасць” беларускага руху з краёвасцю спрыяла выкрышталізацыі беларускай ідэнтычнасці ці, наадварот, растварала яе ў агульнакраёвай?

Так ці інакш, матэрыялы кнігі А.Смаленчука пераканаўча даводзяць, што краёвасць з яе ідэяй „палітычнай” нацыі не вытрымала экзамену на трываласць і разбілася пры першых сур’ёзных выпрабаваннях у гады сусветнай вайны. Як бы мы сёння да гэтага ні ставіліся, але новыя дзяржавы ў Цэнтральна-Ўсходняй Еўропе ўзніклі на грунце этнанацыянальнай ідэі. Менавіта гэтая ідэя ляжала ў падмурку легітымнасці БНР, ускосным чынам таксама Беларускай ССР як бальшавіцкай алюзіі на БНР, а значыць — і сучаснай Рэспублікі Беларусь (хоць апошняя ўслед за БССР не лічыць патрэбным „памятаць” пра гэта). Цяперашнія пошукі альтэрнатывы для той мадэлі беларускай нацыі, якая гістарычна склалася і „этнічнай субстанцыяй” (Дж. Хоскінг)[8] якой з’яўляецца беларускі этнас, не вымагаюцца навуковай патрэбай і не спрыяюць умацаванню і без таго дэзарыентаванай гістарычнай свядомасці грамадства. Як не выглядае дастаткова карэктнай і экстрапаляцыя віленскіх абставін пачатку ХХ ст. на сённяшнія беларускія рэаліі[9].

…Вяртаючыся да ключавой праблемы рэцэнзаванай працы — пра месца палякаў у гісторыі Беларусі ХIХ—ХХ ст. — падкрэслім, што ў асобе А.Смаленчука, які сабраў, сістэматызаваў і грунтоўна прааналізаваў велізарны па аб’ёме і надзвычай каштоўны матэрыял, беларуская гістарыяграфія зрабіла істотны крок да яе спасціжэння. Праўда, сам аўтар пазбягае фармулявання канчатковага адказу на пытанне, пастаўленае на пачатку кнігі. Магчыма таму, што логіка развіцця навукі высвечвае новыя грані праблемы. Напрыклад, паказвае неабходнасць вывучэння не толькі дзейнасці эліты, але ўсёй супольнасці „беларускіх палякаў” у яе масавай аснове. Гэта дазволіла б асэнсаваць месца палякаў у новачаснай гісторыі Беларусі не толькі ў палітычным, але і ў сацыякультурным, цывілізацыйным аспекце.

Мінск
Станіслаў Рудовіч
[1] Смалянчук А.Ф. Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905 — 1907 г. Гародня, 2000.
[2] Гл.: Буховец О.Г. Клио на пороге ХХ века: искушение национализ мом… // Вопросы истории. 2002. №3. С.150.
[3] Радзік Р. Пецярбургскі «Гоман» як пачынальнік беларускай нацыянальнай ідэі ў ХIХ стагоддзі // Нацыянальныя пытанні: Матэр. III Міжнар. кангрэса беларусістаў. (Беларусіка=Albaruthenica. Кн.22.) Мінск, 2001. С.87.
[4] Гл.: Фрейдзон В.И. Нация до национального государства. Историко-социологический очерк Центральной Европы XVIII — начала ХХ вв. Дубна, 1999.
[5] Хабермас Ю. Гражданство и национальная идентичность // Хабермас Ю. Демократия. Разум. Нравственность. Московские лекции и интервью. Москва, 1995. С.212.
[6] Тишков В.А. Нация: теория и политическая практика // Взаимодей ствие политических и национально-этнических конфликтов (Матер. междунар. симпозиума). Ч.1. Москва, 1994. С.63—64.
[7] Коротеева В. Существуют ли общепризнанные истины о национализме? // Pro et contra. 1997. №3. С.185—203; Рабчук М. The Nowhere nation, або Ці мае Украіна гісторыю // Arche. 2001. №5. С.19—22, 41; Грыцак Я. Усходняя Еўропа як інтэлектуальная канструкцыя // Тамсама. С.171.
[8] Хоскинг Дж. Россия: народ и империя (1552—1917). Смоленск, 2001. С.13.
[9] Смалянчук А. Беларускі рух на пачатку ХХ ст. і ідэя палітычнай нацыі // Адкрытае грамадства. 2001. №2. С.12—14.

Наверх

Пытанні на заўтра (Алесь Смалянчук)

Снежня 18, 2001 |


Хачу павіншаваць калегу з выдатнай рэцэнзіяй. Больш грунтоўнага разбору маіх тэкстаў яшчэ не было. Калі я правільна зразумеў рэцэнзента, ён не адвяргае самую канцэпцыю працы, хоць выказвае некалькі вельмі істотных заўвагаў і ставіць шэраг прынцыповых пытанняў.

Першая заўвага датычыць «рабочага » вызначэння нацыі. Вось яно: нацыя — гэта сацыяльная група, прасякнутая нацыянальнай свядомасцю, складовымі якой з’яўляюцца ўсведамленне супольнасці інтарэсаў, адметнасці ўласнай культуры, мовы, рэлігіі і палітычнай гісторыі, уяўленне пра ўласную этнічную тэрыторыю. Пры гэтым, каб быць нацыяй, дастаткова мець адну альбо болей з пералічаных характэрных якасцяў. Як лічыць рэцэнзент, гэтае паняцце не працуе ў дачыненні да названага перыяду, а выраз „каб быць нацыяй, дастаткова мець адну альбо болей з пералічаных характэрных якасцяў” дазваляе, напрыклад, аднесці да нацыі ўсіх каталікоў Еўропы.

Хачу заўважыць, што прыведзенае вызначэнне тычылася пэўнага ідэальнага тыпу нацыі. Зразумела, што нацыі, якія фармаваліся ў другой палове ХIХ — пачатку ХХ ст. на беларускіх і літоўскіх землях, не маглі цалкам адпавядаць такому ідэалу. У працы гаворка ідзе пераважна пра нацыянальныя рухі, а г.зн. пра працэс фармавання нацый. Што датычыць апошняга выразу, то мелася на ўвазе, што нярэдка вырашальную ролю ў фармаванні нацыянальнай свядомасці адыгрываў адзін (або два-тры) з пералічаных фактараў. Напрыклад, вядомая роля, якую для фармавання чэшскай і літоўскай нацый адыграла родная мова, для ірландцаў — палітычная гісторыя і ўсведамленне супольнасці інтарэсаў, для харватаў — веравызнанне, для яўрэяў і палякаў — культура, мова і рэлігія. Згодны, што не зусім дакладна выказаў сваю думку. Замест словаў „каб быць нацыяй” у вызначэнні павінна стаяць „каб усвядоміць сябе нацыяй”.

Наступная заўвага Станіслава Рудовіча датычыць адсутнасці ў манаграфіі вызначэння паняцця „грамадзянскай (палітычнай) нацыі”. Вызначэнне не прагаворвалася, бо здавалася, што ідэя „грамадзяніна краю”, „краёвага грамадзянства”, якую прапагандавалі ідэолагі краёвасці розных кірункаў, дастаткова выразна гаворыць сама за сябе. Аднак, відаць, я памыляўся. Хачу адзначыць, што паняцце „грамадзянская (палітычная) нацыя” трактуецца ў манаграфіі як поліэтнічная сацыяльная група, прадстаўнікі якой лічаць сябе прыналежнымі да адзінай нацыі. Апошняя атаясамліваецца з дзяржаўнай прыналежнасцю і грунтуецца на масавым успрыяцці гэтай дзяржавы як агульнай гістарычнай Айчыны.

На думку С.Рудовіча, якую ён падмацоўвае спасылкамі на Ю.Хабермаса, фармаванне палітычнай нацыі непазбежна вядзе да свайго роду „пераплаўкі” культурных сістэмаў этнасаў, якія ўваходзяць у яе склад. Пры гэтым этнакультурныя меншасці падаўляюцца або ізалююцца. У выніку мадэлі этнамоўнай і палітычнай нацый фактычна накладваюцца адна на адну. Адмаўляючы існаванне нацый грамадзянскага (палітычнага) тыпу, Рудовіч ставіць пытанні: Ці разумелі прыхільнікі краёвасці гэтую дыялектыку? Калі разумелі, то якой з мясцовых культур адводзілі ролю „рэферэнтнай”? Якім чынам збіраліся ў этнакультурным краёвым саюзе здымаць этнічныя напружанасці? і г.д.

Паспрабую адказаць. Адразу хачу заўважыць, што гісторыя ведае выпадкі, калі фармаванне грамадзянскай палітычнай нацыі не вяло да „пераплаўкі” этнакультурных сістэмаў. Такія прыклады — Швейцарыя, ЗША, Канада. Падаецца, што ва ўмовах дэмакратычных палітычных рэжымаў падаўленне ці ізаляцыя этнакультурных меншасцяў не з’яўляецца агульнай заканамернасцю. Што датычыць краёўцаў, то наўрад ці яны разумелі тыя складанасці фармавання грамадзянскай (палітычнай) нацыі, пра якія гавораць сучасныя тэарэтыкі нацыяналь нага пытання. Але ці маем мы права сёння патрабаваць гэтага ад іх? Краёўцы вывучалі гэтую праблему на сваім уласным жыцці, а не па навуковых працах. Сам крах краёвасці, які стаў відавочным пад час Першай сусветнай вайны, паказаў, што гэтая ідэалогія не была ў стане нейтралізаваць, напрыклад, польска-літоўскія этнічныя супярэчнасці.

Аналіз канцэпцый асобных ідэолагаў краёвасці сведчыць пра тое, што яны разумелі складанасць праблемы, але адзінага падыходу да яе вырашэння так і не здолелі выпрацаваць. Але ж яны былі першымі. Дарэчы, канцэпцыя фармавання „нацыі ліцвінаў” М.Ромэра сапраўды магла прывесці да „пераплаўкі” культурных сістэмаў, і ролю рэферэнтнай культуры пры гэтым магла адыграць польская культура. Затое канцэпцыі Л.Абрамовіча або Р.Скірмунта (маюцца на ўвазе ягоныя погляды часоў рэвалюцыі 1905—1907 г.) прадугледжвалі якраз існаванне поліэтнічнай супольнасці, дзе ролю кансалідуючага фактара павінна была адыграць гістарычная памяць. С. Рудовіч выказвае сумненні ў тым, што „тэарэтычныя ўяўленні 1/20 часткі насельніцт ва (няхай сабе і эліты) маглі стаць настолькі моцным інтэгратарам, які б перакрыў усе культурныя і сацыяльныя падзелы”. Сумненне правамернае. Але хачу заўважыць, па-першае, што практычна ва ўсіх нацыястваральных працэсах гістарычная памяць звычайна адыгрывала велізарную ролю, бо з’яўлялася выключна моцным сродкам кансаліда цыі насельніцтва. Гэта агульнавядома. Месца ў гісторыі быццам гарантуе за нацыяй ролю суб’екта ў сучасным палітычным і нацыянальным жыцці. Прыклад палякаў і літоўцаў сведчыць якраз пра гэта. Вядома і тое, што ўсе першыя спробы выпрацоўкі нацыянальнага погляду на гісторыю былі разлічаныя першапачаткова на эліту.

Па-другое, трэба звярнуць увагу, што велізарныя намаганні краёўцаў па выпрацоўцы і пашырэнні ўласнага варыянта гісторыі Беларуска-Літоўскага краю спалучаліся з імкненнем дасягнуць аўтаноміі або (пазней) дзяржаўнай незалежнасці краю. На маю думку, менавіта гэтае спалучэнне магло стаць моцным фактарам, які б спрыяў фармаванню палітычнай нацыі. Нарэшце, па-трэцяе, прыкметнае месца ў канцэпцыях краёўцаў займаў фактар г.зв. тутэйшасці, якую можна паспрабаваць зразумець з дапамогай паняцця „протанацыяналізм”, уведзенага Э.Хабсбаўмам. Апошні трактуе протанацыяналізм як пачуццё калектыўнай надлакальнай масавай ідэнтычнасці, якая папярэднічае нацыяналізму .

Станіслаў Рудовіч ставіць яшчэ адно істотнае пытанне: У якой ступені краёвасць была альтэрнатывай ваяўнічаму нацыяналізму, а ў якой праявай данацыянальнага касмапалітызму тутэйшай шляхты, яе кансерватыўным адказам на гістарычныя выклікі эпохі мадэрнізацыі? Мне здаецца, у манаграфіі досыць выразна прачытваецца ідэя, што краёвасць спалучала і першае і другое. І гэтае спалучэнне адлюстравалася ў двух дамінавальных кірунках развіцця краёвай ідэалогіі — кансерватыўна-ліберальным (у пэўнай ступені „кансерватыўны адказ”) і ліберальна-дэмакратыч ным (альтэрнатыва ваяўнічаму нацыяналізму).

Рэцэнзент таксама выказаў сумненне ў тым, што краёвая ідэя магла стымуляваць палітычную мабілізацыю „масаў беларускамоўнага насельніцтва”. Хачу адзначыць, што прыведзеныя ў манаграфіі факты, на маю думку, досыць пераканаўча сведчыць, што краёвая ідэя спрыяла пэўнай кансалідацыі, па меншай меры, беларускай эліты. Якраз з ёй звязана прыцягненне да беларускага руху Р.Скірмунта і рост сімпатый да беларускага Адраджэння з боку мясцовай арыстакратыі (маюцца на ўвазе асобныя прадстаўнікі родаў Радзівілаў, Вайніловічаў, Скірмунтаў). Таксама краёвая ідэя стварала магчымасць далучэння да беларускага руху часткі рускамоўнай і польскамоўнай мясцовай эліты. Гэта пацвярджаюць прыклады І.Краскоўскага, А.Заштаўта, Я.Манькоўскага, В.Чыжа ды інш. Краёвая ідэя, як падаецца, спрыяла пераадоленню пэўнай этнамоўнай і сацыяльнай абмежаванасці беларускага руху. Яна ж была сродкам палітычнай мабілізацыі тых колаў мясцовай грамадскасці, якія раней адмяжоўваліся ад беларускага руху.

С.Рудовіч таксама зрабіў заўвагу адносна структуры працы. Дакладней, структуры II раздзела. На яго думку, рубяжом у развіцці польскагу руху на беларускіх і літоўскіх землях з’яўляўся пачатак I сусветнай вайны, а не выбары і пачатак працы Дзяржаўнай думы IV склікання. Згодны, што больш адпаведным быў бы рубеж Першай сусветнай вайны, а дакладней, нават верасня 1915 г. Нямецкая акупацыя часткі беларускіх і літоўскіх земляў стварыла цалкам іншыя ўмовы для этнапалітычнай дзейнасці і спрыяла актывізацыі нацыянальных рухаў, у т.л. і польскага. Тым не менш у аснову перыядызацыі пакладзены „думскі фактар”, а менавіта, дзейнасць фракцый літоўскіх і беларускіх палякаў у Думах. Такі падыход абумоўлены тым, што дзейнасці гэтых фракцый на працягу ўсяго даследавання польскага руху (гл. маю манаграфію «Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905—1907 г.» [Гародня: Ратуша, 2000]) аддавалася спецыяльная ўвага. Ва ўмовах адсутнасці ўласных партыйных арганізацый якраз фракцыі на працягу дзейнасці I—III Думы і I—II сесій IV Думы адыгрывалі ролю каардынатараў мясцовага польскага руху (чыноўнік Дзмітрыеў-Мамонаў, аналізуючы польскую грамадска-палітычную дзейнасць пад час II Думы, нават назваў г.зв. „Тэрытарыяльнае кола” палітычнай партыяй). Для перыяду IV Думы гэта ўжо не характэрна, аднак было вырашана не парушаць прыняты раней структурны прынцып. Рубежнасць верасня 1915 г. адлюстравалася ў структуры § 2 II раздзела.

Што датычыць заўвагі С.Рудовіча пра тое, што „цяперашнiя пошукі альтэрнатывы для той мадэлі беларускай нацыі, якая гістарычна склалася, і «этнічнай субстанцыяй» якой з’яўляецца беларускі этнас, не вымагаюцца навуковай патрэбай і не спрыяюць умацаванню і без таго дэзарыентаванай гістарычнай свядомасці грамадства”, то яна абсалютна не звязаная з тэкстам манаграфіі. С.Рудовіч мае на ўвазе артыкул „Беларускі рух на пачатку ХХ ст. і ідэя палітычнай нацыі”, аснову якога склаў выступ пад час „круглага стала” „Ідэя беларускасці і ідэя польскасці на рубяжы тысячагоддзяў: да вызначэння паняццяў”, які адбыўся ў верасні 2000 г. у Скарынаўскім цэнтры. У выступе я звярнуў увагу на тыя перспектывы, якія, на маю думку, на сучасным этапе развіцця Рэспублікі Беларусь мае канцэпцыя палітычнай нацыі. Пры гэтым спаслаўся на тыя пазітыўныя вынікі, якія прынесла беларускаму руху выкарыстанне краёвай ідэалогіі ў міжрэвалюцыйны перыяд (1907—1917 г.). Як падаецца, пэўная палітызаванасць гэтай заўвагі не мае дачынення да навуковай праблемы.

Рэцэнзент звярнуў увагу, што ў манаграфіі так і не прагучала выразнага адказу на пытанне пра месца і ролю польскай супольнасці ў гісторыі Беларусі апошняй трэці ХIХ — пачатку ХХ ст. Мне ж здавалася, што ўвесь тэкст кнігі выразна сведчыць пра тое, што польская супольнасць на беларускіх і літоўскіх землях апошняй трэці ХIХ — пачатку ХХ ст., якая сфармавалася ў выніку ранейшых працэсаў паланізацыі і самапаланізацыі (ці спантаннай паланізацыі) карэннага насельніцтва, не страціла сувязі з Айчынай і не ператварылася ў „польскіх прыгнятальнікаў”. Яна заставалася „мясцовым элементам”, неад’емнай часткай культурнага і грамадска-палітыч нага краягляду гістарычнай Літвы. Толькі палітычныя падзеі часоў Першай сусветнай вайны спрыялі ўцягванню беларускіх і літоўскіх палякаў у працэс фармавання сучаснай польскай нацыі, і толькі ў гэты перыяд „польскае пытанне” ў беларускай гісторыі перастала быць формай змагання палітычнай і культурнай эліты гістарычнай Літвы за захаванне традыцый уласнага палітычнага, эканамічнага, культурнага і рэлігійнага ладу жыцця. У 1916—1917 г., калі стаў відавочным крах краёвай ідэі, яно ператварылася ў барацьбу за ўтварэнне незалежнай польскай нацыяналь най дзяржавы, да якой у той або іншай форме павінны былі быць далучаны г.зв. усходнія крэсы або іх частка. Цалкам верагодна, што перамены 1916—1917 г. маглі мець часовы характар, але каб зразумець асаблівасці гэтага працэсу, трэба давесці даследаванне польскага руху па меншай меры да лістапада 1918 г.

Вельмі глыбокія і абгрунтаваныя заўвагі рэцэнзента не перакрэсліваюць канцэпцыю працы. Яны ствараюць выдатныя перадумовы далейшай распрацоўкі праблемы „краёвасць у беларускай гісторыі” і ставяць пытанні, якія павінны прыцягнуць увагу даследчыкаў беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння.
Горадня

Алесь Смалянчук

Наверх

Belarus: Between the East and the West (Cяргей Запрудскі)

Снежня 13, 2001 |

Belarus: Between the East and the West // International Journal of Sociology. Fall 2001. Vol. 31. No. 3. 93 p.; Winter 2001—2002. Vol. 31. No. 4. 91 p.

У двух нумарах „Міжнароднага часопіса сацыялогіі“, укладзеных супрацоўніцай кафедры беларускай культуры Беластоцкага універсітэта Ганнай Энгелькінг і аб’яднаных агульным загалоўкам „Беларусь: паміж Усходам і Захадам“, змешчаны працы васьмі польскіх і беларускіх аўтараў, прысвечаныя розным праблемам гістарычнага і сучаснага быцця Беларусі. Абодва нумары адкрываюцца ўступнымі словамі рэдактаркі, у якіх яна знаёміць чытача (меркавальна перадусім заходняга) са спецыфікай беларускай сітуацыі і зместам нумароў. Рэдактарка зазначае, што Беларусь вельмі мала ведаюць — прычым не толькі на Захадзе, але і ў суседніх краінах. Што да Захаду, то там нярэдка бытуюць спрошчаныя ўяўленні, згодна з якімі Беларусь ёсць усяго толькі нешта накшталт „малой Расіі“. Між тым геапалітычнае становішча Беларусі вельмі важнае і яно можа служыць падставай як для паспяховага развіцця ў будучыні, так і для стварэння вялікай пагрозы — „не толькі для Беларусі, але таксама для Еўропы і ўсяго свету“.

Першы беларускі выпуск адкрываецца артыкулам доктара філасофіі Рышарда Радзіка з Інстытута сацыялогіі Люблінскага універсітэта „Беларусь паміж Усходам і Захадам: савецка–расійскі выбар versus нацыяналістычны выбар у беларускім грамадстве“. Гэта найбольшая праца з усіх надрукаваных, яна выконвае функцыі асноўнай публі­кацыі для ўсяго цыкла. Р.Радзік робіць спробу растлумачыць, хто такія беларусы і якія гістарычныя, культурныя і палітычныя ўмовы сфармавалі аблічча сучаснага беларускага грамадства як грамадства, размешчанага паміж Усходам і Захадам. Беларускае грамадства, паводле Радзіка, аформілася вакол комплексу савецкіх каштоўнасцяў, а не вакол нацыянальнай ідэнтычнасці і салідарнасці. Рысамі, якія сягаюць у расійскую і савецкую гістарычную спадчыну, з’яўляецца прыняцце расійскай мовы як агульнай мовы беларускага грамадства, асаблівая чуйнасць да класавых праблем, сацыяльная роўнасць і залежнасць краю ад Расіі. Але існуе і іншая (хоць і намнога слабейшая), нацыянальная арыентацыя, скіраваная не толькі да нацыянальнага самавыяўлення, але і да Захаду і заходніх дэмакратычных каштоўнасцяў. З аднаго боку, працяглае знаходжанне ў рамках расійска–савецкай арыентацыі спрыяла выпрацоўцы і ўкараненню ў беларускім грамадстве такіх рысаў як яго плебейскі характар, патэрналісцкі менталітэт і прыняцце аўтакратычнага кіравання. З другога, стаўленне беларусаў да Расіі не адназначнае, апошнім часам назіраецца ўсё большае імкненне падтрымаць фармальную незалежнасць Беларусі, якое, аднак, парадаксальна спалучаецца з жаданнем захаваць агульнанацыянальны характар расійскай мовы і пэўны расійскі адбітак у культуры. На думку Радзіка, „будучыня Беларусі ў значнай ступені знаходзіцца ў расійскіх руках“, а заўсёднае „прамежкавае“ становішча Беларусі паміж дзвюма моцнымі сутнасцямі і нязначная падтрымка грамадствам нацыянальнай і праеўрапейскай арыентацыі даюць падставы прадказваць, што ў агляднай будучыні „палітычна сталая і самабытная беларуская нацыя“ не адбу­дзецца.

Артыкул Юрыя Туронка „Паміж Візантыяй і Рымам: аб прычынах рэлігійных і культурных адрозненняў у Беларусі“ прысвечаны асэнсаванню месца і ролі ў жыцці беларускага грамадства цягам гісторыі каталіцызму і праваслаўя. Аўтар паказвае сацыяльную і геаграфічную дыферэнцыяцыю ў сярэднія вякі паміж вернікамі гэтых канфесій, характарызуе дынаміку зменаў канфесійнай структуры насельніцтва. У 80–я г. XVIII ст. каталікі складалі 15% насельніц­тва Беларусі (а праваслаўныя толькі 6%), за Паўлам I і Аляксандрам I іх доля яшчэ больш павялічылася, аднак урэшце расійская царкоўная палітыка прывяла да таго, што на працягу другой паловы XIX ст. праваслаўныя ўзялі верх, — і гэтую перамогу Ю.Туронак характарызуе як „гістарычную“. Ва ўмовах канфесійнага расколу беларусаў спроба стварыць у 1917—1918 г. незалежную беларускую дзяржаву, паводле аўтара, не магла быць паспяховай, бо „ўнутраная варажнеча працавала супраць такога выбару“. У ХХ ст. доля каталікоў у Беларусі яшчэ больш скарацілася, і гэта зрабіла край больш арыентаваным на Ўсход, чым гэта калі–небудзь было ў яго гісторыі. Арыентаваная на Ўсход большасць Беларусі будзе мець, паводле Туронка, вызначальны голас у фармаванні будучыні беларускага народа.

Рэлігійныя праблемы разглядаюцца і ў артыкуле „Беларускі нацыяналізм і сутыкненне цывілізацый“ супрацоўніка кафедры беларускай культуры Беластоцкага універсітэта Алега Латышонка. Услед за Самуэлем Гантынгтанам Латышонак залічае Беларусь да ліку так званых расшчэпленых краін. Рэлігійны падзел насельніцтва на праваслаўную большасць і каталіцкую меншасць быў і застаецца вялікай праблемай для беларускага нацыянальнага руху. Аўтар зазначае, што беларускі нацыяналізм ад пачатку паспяхова развіваўся толькі ў рэлігійна змешаных рэгіёнах (на паўночным захадзе і ў цэнтры Беларусі), але амаль не існаваў у аднародных — як каталіцкіх, так і праваслаўных — мясцовасцях. Аўтар разглядае спробы заходнебеларускіх дзеячоў 1920–х г. абаперціся на неапратэстантызм як кансалідуючую сілу.

Рэлігійны фактар адыграў сваю ролю і пасля здабыцця Беларуссю незалежнасці ў 1990–я. Паводле аўтара, на пачатку 90–х каталікі валодалі ў Беларусі большай палі­тычнай уладай, чым праваслаўныя, і, як паведамляецца ў артыкуле, беларускія дзеячы ў Польшчы бачылі ў гэтым пагрозу для беларускага нацыянальнага руху і папярэджвалі на гэты конт лідэраў беларускага руху ў Беларусі. Грубай памылкай аўтар лічыць выказаныя тагачасным лідэрам БНФ З.Пазняком публічныя абразлівыя заўвагі на адрас Расіі і праваслаўнага Ўсходу. А.Латышонак звяртае ўвагу на сённяшні імклівы рост пратэстантызму ў Беларусі і сцвярджае, што сёння больш падстаў лічыць Беларусь краем трох, а не дзвюх канфесій. Канфесійная трыхатамія, паводле Латышонка, падвядзе лепшы грунт пад беларускі нацыяналізм, які зможа ў гэтай сітуацыі з большым поспехам узвысіцца над рэлігійнымі антаганізмамі.

Аўтар працы „Беларускі шлях да сучаснасці“, вы­кладчык Беларускага дзяржаўнага універсітэта Павел Церашковіч лічыць, што сярод краін Усходняй Еўропы Беларусь займае вельмі спецыфічнае месца. У многіх адносінах Беларусь была найменш рэфармаванай часткай былога Савецкага Саюза, адпаведна, няма падстаў лічыць, што сённяшняе вельмі павольнае разгортванне ў Беларусі рынкавых рэформаў, захаванне „сацыялістычных“ грамадскіх структур і выразна антызаходняя знешняя палітыка выпадковыя — папраўдзе, гэта свядомы выбар значнай часткі беларускага насельніцтва. Гэтаксама прадуктам зусім свядомага выбару з’яўляецца і абыякавасць да праблем нацыянальнай ідэнтычнасці і дзяржаўнай незалежнасці. Церашковіч бачыць карані сённяшніх праблем у далёкай гісторыі, звязанай з тым, якім чынам Беларусь улучалася ў працэсы мадэрнізацыі. Аўтар паслядоўна разглядае працэсы мадэрнізацыі Беларусі ў XVI, XIX ст., у 1920—1950–я, нарэшце, у 1960–я — першай палове 1980–х г. П.Церашковіч мяркуе, што Беларусі яшчэ трэба прайсці свой шлях да сучаснасці.

У артыкуле „Беларуская мадэль трансфармацыі: рэжым Аляксандра Лукашэнкі і настальгія па савецкай мінуўшчыне“ палітолаг Валерый Карбалевіч сцвярджае, што беларусь дэманструе прыклад таго, што здзейсненыя на пераломе 80—90–х г. дэмакратычныя змены не абавязкова з’яўляюцца незваротнымі. За Савецкім Саюзам Беларусь была своеасаблівай „вітрынай сацыялізму“, а нізкая нацыянальная самасвядомасць была характэрнай рысай беларускага грамадства. На пачатку 90–х Беларусь атрымала незалежнасць насуперак жаданню большасці насельніцтва і кіраўнічых элітаў, а грамадства аказалася непадрыхтаваным да рэформаў, распачатых Гарбачовым.

Перамогу А.Лукашэнкі на прэзідэнцкіх выбарах 1994 г. аўтар разглядае як народную рэвалюцыю. Неўзабаве пасля выбараў ідэалогія нацыянальнага беларускага адраджэння была заменена на ідэалогію панславізму, а пераварот 1996 года ўсталяваў адзінаўладдзе прэзідэнта. У выніку ў другой палове 90–х у грамадстве адбыўся раскол, у цэлым грамадства ўсё больш атамізуецца. Усталяваная ірацыянальным шляхам мадэль дзяржаўна–эканамічнага кіравання ў Беларусі, паводле Карбалевіча, не мае перспектывы, яна асуджана на пастаянны сацыяльна–эканамічны крызіс, які, аднак, не можа быць вырашаны ў межах гэтай мадэлі.

У артыкуле „Краіна, якая амаль асуджана на няўдачу“ эканаміст і сацыёлаг, кіраўнік даследчага цэнтра Міністэрства фінансаў Міхаіл Залескі аналізуе эканамічную і дэма­графічную сітуацыю ў Беларусі  ў апошнім дзесяцігоддзі. Паводле аўтара, дзяржава вельмі моцна ўплывае на ўздым або, наадварот, заняпад эканамічнага жыцця. Нязменны аб’ём прыродных рэсурсаў і рэзкія ваганні насельніцтва пад уплывам знешніх чыннікаў ствараюць асаблівы тып бачання свету і эканамічнай стратэгіі. У Беларусі, аднак, рэвалюцыя, войны, будаўніцтва камунізму і Чарнобыль амаль разбурылі канвенцыйны свет і канвенцыйны спосаб дзеяння для беларусаў. Ранейшыя спосабы быцця сталіся неэфектыўнымі, і краіна павінна змяніцца. Якім чынам? Спробы кіраваць эканамічным жыццём праз унутраныя законы, паводле аўтара, штораз церпяць крах. Патрэбны грунтоўныя структурныя змены, якія немагчымыя без таго, каб не змяніліся самі людзі. Неабходна свабода; калі ж імкненне да свабоды робіцца лёсам многіх людзей, то свабода для іх хутка робіцца рэальнасцю. Артыкул насычаны шматлікімі лічбамі і графікамі, якія ілюструюць эканамічнае і дэмаграфічнае развіццё Беларусі ў апошняе дзесяцігоддзе.

Праца Ганны Энгелькінг „Менталітэт калгаснікаў“ грунтуецца на палявых этнаграфічных і сацыялінгвістычных даследаваннях, што праводзіліся з 1993 г. у вёсках Гара­дзеншчыны. Даследчыцу зацікавілі прычыны пашырэння сярод вяскоўцаў перакананняў, згодна з якімі „калгасы павінны быць захаваны, бо без іх людзі прападуць“. Энгелькінг паказвае, што ў савецкай сістэме, якая ў значнай ступені захавала структуру феадальных зносінаў, захаваўся і міфалагічны спосаб мыслення, і элементы феадальнага бачання жыцця. У сялянскім жыцці асаблівае месца займаюць стаіцызм, прагматызм і фаталізм, гэтыя рысы дапамагаюць людзям адаптавацца да нялёгкай калгаснай рэчаіснасці. Людзі прымаюць гэтую рэчаіснасць як дадзенасць, бо яны вераць у законнасць устаноўленага парадку рэчаў. З усталяваннем савецкай улады дзяржава ўзяла ў свае рукі кантроль над рэлігійнымі перакананнямі людзей і іх штодзённай сялянскай працай, і сёння людзі з цяжкасцю ўяўляюць, што можа быць інакш. Утварылася своеасаблівае зрашчэнне калгаса і калгаснікаў, пры якім, аказваецца, людзям патрэбен калгас, яны маюць выгоды з яго існавання, а калгасу патрэбны людзі. Гэты сімбіёз уклю­чае таксама мясцовую ўладу і сферу рэлігійнай дзейнасці. У беларускай рэчаіснасці, сцвярджае Энгелькінг, да постфеадальных і постсавецкіх інстытуцый належыць, такім чынам, і царква.

Беларуская падборка завяршаецца працай Яўгена Мірановіча „Стаўленне беларусаў і палякаў да незалежнасці сваіх краін“. Аўтар паказаў розніцу ў адносінах да суверэнітэту з боку беларусаў і палякаў, якая пашыраецца на ўсе слаі грамадства, у тым ліку і на інтэлігенцыю. Толькі на пачатку 90–х г., паводле Мірановіча, усталяванне дзяржаўнага суверэнітэту і спробы пабудаваць дэмакратыю сустрэлі маўклівае адабрэнне ў беларускім грамадстве, але пазней стала пераважаць настальгія па былым, Савецкім Саюзе і жаданне вярнуцца да эканамічнай інтэграцыі з Расіяй.

Беларускія нумары „Міжнароднага часопіса сацыялогіі“ ўяўляюць сабой вельмі добра падрыхтаваныя зборнікі разнастайных матэрыялаў. Аўтары разглядаюць ключавыя праблемы беларускага быцця і імкнуцца паглядзець на блізкую і далёкую гісторыю з нечаканага боку, па–новаму, без шаблонаў і стэрэатыпаў, якія яшчэ даволі моцна пашыраны ў сучаснай беларускай гуманітарнай навуцы. Рэцэнзаваныя нумары, несумненна, будуць вельмі добрым укладам у корпус ангельскамоўнай літаратуры, прысвечанай Беларусі.

Сяргей Запрудскі

Мінск

Андрэй Акара. Тутэйшыя: «Cеверо–Западный край» ці «Kresy Wschodnie»?

Чэрвеня 23, 2000 |


Пошукі беларускай нацыянальнай ці цывілізацыйнай ідэнтычнасці амаль заўсёды з аднолькавым вынікам прыводзяць да думкі пра малую актуальнасць візантыйскага дыскурса Беларусі, прычым гэта тычыцца як еўрацэнтрычнага, так і масквацэнтрычнага яе разумення. Урэшце, адсюль ніяк не вынікае, што сучасная Беларусь не з’яўляецца ці не можа разглядаць сябе як частку «поствізантыйскай» Айкумены — хоць бы таму, што існуе Беларускі Экзархат Рускай Праваслаўнай Царквы, ды і бальшыня беларусаў лічаць сябе ўсё ж праваслаўнымі.

Для пошуку месца Беларусі ў «сакральнай прасторы» ўсходнехрысціянскай цывілізацыі вельмі красамоўным можа быць параўнанне беларускага гістарычнага і метафізiчнага досведу з украінскім.

Наўрад ці можна знайсці больш блізкія ў тыпалагічных адносінах славянскія культуры, чым украінская і беларуская — і гэта пры наяўнасці даволі акрэсленых і значных этнічных адрозненняў паміж самімі ўкраінцамі і беларусамі.

Абедзве культуры ў ХIV—XVII ст. мелі агульны арэал распаўсюджання — прастору Вялікага Княства Літоўскага (прычым гэтая адзіная кніжная культура выразна адрознівалася ад культуры Маскоўскай Русі). Да гэтага часу бальшыня пісьменнікаў і царкоўных дзеячаў тагачаснай эпохі разглядаюцца ў якасці сваіх як украінскай, так і беларускай культурнай свядомасцю. Афіцыйная кніжная мова таго часу вызначаецца даследчыкамі як «беларуска-ўкраінская» ці «заходнеруская» — адрозненні паміж беларускай ці ўкраінскай версіямі нязначныя, але вельмі адчувальнае адрозненне ад мовы вялікарускіх кніжнікаў.

У ХIХ ст. падобнымі шляхамі адбывалася станаўленне нацыянальнай самасвядомасці абодвух народаў — праз створаны пісьменні камі-рамантыкамі «кансалідуючы» міф (аўтарамі ўкраінскага, «казацкага», міфа лічацца Іван Катлярэўскі, Кандраці Рылееў, Мікалай Гогаль, Тарас Шаўчэнка, Мікалай Кастамараў, Панцеляймон Куліш, беларуска га, дакладней беларуска-польскага — Ян Чачот, Ян Баршчэўскі, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, у некаторай ступені Адам Міцкевіч).

Расійская імперыя ўсяляк змагалася з фармаваннем нацыяналь най свядомасці і доўгі час не прызнавала ні ўкраінскую, ні беларускую культуру, навязваючы агульнаімперскую ідэнтычнасць і «агульнарасій скую» мову; абмежаванні былі часткова зняты толькі ў пачатку ХХ ст. Нярэдка афіцыйны Санкт-Пецярбург у сваёй антыбеларускай і антыўкраінскай палітыцы (асабліва пры Аляксандры I і Мікалаі I) абапіраўся на польскіх магнатаў і каталіцкае духавенства.

Абодва народы, пазбаўленыя дзяржаўнасці і этнакультурнай легалізацыі, стварылі дзве тыпалагічна падобныя мастацкія літаратуры, пачаткова зарыентаваныя на «хатняе спажыванне», дзве структурна ідэнтычныя мовы, якія меркавалася ўжываць у надзвычайна абмежаваных сферах.

Але ў сваім развіцці ўкраінская культура па часе і па інтэнсіўнасці апярэджвала беларускую. Таму беларускія «адраджэнцы» пачатку ХХ ст. (Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч, газета «Наша Ніва»), разумеючы блізкасць украінскай культурнай мадэлі, пераймалі найперш украінскі, а не расійскі ці польскі культурастваральны досвед.

Аднак пры такой блізкасці культурнага развіцця Ўкраіны і Беларусі ёсць нямала прынцыповых адрозненняў, якія тычацца найперш візантыйскай ідэнтычнасці гэтых народаў і краінаў.

Беларусы — гэта адзіны ўсходнеславянскі народ, які мае ўласную нацыянальную версію рыма-каталіцтва. Калі ўся Ўкраіна прызнае ўсходні царкоўны абрад (хай нават у межах грэка-каталіцтва), то значная частка беларусаў (на дадзены момант — да 2 мільёнаў[1]) — рыма-каталікі з усімі магчымымі адсюль вынікамі. Для беларусаў, напрыклад, з’яўляецца традыцыйным выкарыстанне імёнаў як з праваслаўных, так і з каталіцкіх святцаў: па імёнах можна вызначыць канфесійную прыналежнасць і цывілізацыйную перавагу ягоных носьбітаў.

Адпаведнае несупадзенне назіраецца і ў філасофска-багаслоўс кай сферы ў ХVI — XVII ст.: калі ў асяродку ўкраінскіх інтэлектуалаў арыстоцелеўскія інтуіцыі, уласцівыя «другой», контррэфармацыйнай каталіцкай схаластыцы, змагаюцца з неаплатанічным і патрыстычным дыскурсамі, што больш стасуецца з духам праваслаўя, то ў Беларусі арыстоцелізм дамінуе цалкам[2].

Досыць красамоўныя і адрозненні ў вобразах беларускага і ўкраінскага «Залатога Веку», як іх трактавалі гісторыкі і міфатворцы перыяду адраджэння.

«Залаты Век» для ўкраінскай свядомасці — гэта эпоха рэлігійных войнаў праваслаўных запарожскіх казакоў супраць Польшчы, Турцыі і Крыма. Для беларускай свядомасці такім «Залатым Векам» з’яўляецца эпоха Вялікага Княства Літоўскага — эпоха Міколы Гусоўскага, Францішка Скарыны і Льва Сапегі, эпоха Літоўскага Статута і няспыннага супрацьстаяння праваслаўнаму Вялікаму Княству Маскоўскаму.

Літоўскае Княства ўсведамляла сябе як шматканфесійную дзяржаву, але «дзяржаўнай рэлігіяй» з пэўнага часу стала менавіта каталіцтва, праваслаўнае ж насельніцтва ўсяляк уціскалася. Лепшым сродкам сацыяльнай легалізацыі (асабліва для шляхты) лічыўся пераход з праваслаўя ў каталіцтва. Акрамя таго, Літоўскае Княства было прытулкам шматлікіх ерасяў, рэфармацыйных і пратэстанцкіх рухаў. Аб’яднанне Літвы і Польшчы ў выніку Люблінскай уніі (1569) прывяло да царкоўнай Берасцейскай уніі (1596), гэта мела фатальныя вынікі для культурнага і палітычнага візантызму і праваслаўя. Бо ўжо ў канцы XVIII ст. уніяты складалі каля 70 працэнтаў, рыма-каталікі — 15 працэнтаў, а праваслаўныя — 6 працэнтаў насельніцтва Беларусі[3].

Урэшце, ёсць і больш значныя для разумення візантыйскіх патэнцый Беларусі прыкметы — гэта сакральная геаграфія і антыэліта рызм.

Для праваслаўнай свядомасці заўсёды актуальнае прасторава -геаграфічнае вымярэнне — геапалітыка і сакральная геаграфія, бо праваслаўе не можа нармальна існаваць па-за праваслаўнай дзяржавай (адсюль і ўяўленне пра якасную неаднароднасць зямной тэрыторыі). Любая праваслаўная краіна не можа не лічыць сябе містычным «цэнтрам свету» — Новым Рымам, Новым Ерусалімам ці, на крайні выпадак, «Heartland», «Сярэдняй зямлёй» — асяродкам геапалітычных інтарэсаў, цытадэллю ў барацьбе з сусветным злом. Гэта лёс не толькі Канстанцінопаля і Масквы, але таксама Кіева, Вяліка Тырнава, Белграда, Бухарэста.

Беларусь жа ніколі не адчувала сябе «цэнтрам свету», «Сярэдняй Зямлёй», але заўсёды «пярэднім краем»: ці то ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, ці то Рэчы Паспалітай (Польскай) — пярэднім краем Захаду на ўсходнім кірунку, у складзе Расійскай імперыі, СССР, СНГ ці Расійска-Беларускага Саюза — «абаронным эшалонам» «вялікай прасторы». Беларусь — гэта «калідор», «транзіт», «мост» паміж цывілізацыямі, «ускраіна», краіна, якая месціцца на «стратэгічным скрыжаванні», на «культурным памежжы», гэта, урэшце, «зборачны цэх» савецкай прамысловасці. Знакавыя для беларускай літаратуры, кіно і грамадскай свядомасці тэмы Вялікай Айчыннай вайны, Брэсцкай крэпасці і партызанскага супраціву, а ў апошнія дзесяць гадоў яшчэ і чарнобыльскія сюжэты таксама распрацоўваюць архетып Беларусі — «пярэдняга краю».

Украіна мае сакральныя цэнтры — Кіеў, Пачаеў, запарожскую Хорціцу, могілкі ды курганы Прычарнамор’я, Херсанэс-Севастопаль, які з’яўляецца знакам Канстанцінопаля і Візантыі. Сімвалічныя ж цэнтры беларускай гісторыі — Полацк, Наваградак, Вільня, Мінск (дакладней, Менск — ад «мяняць», «абменьваць») — пазбаўлены сакральнай харызмы. Толькі сабор Святой Сафіі ў Полацку (ва ўсходніх славянаў толькі тры такіх: яшчэ два ў Кіеве і Ноўгарадзе) некаторым чынам нагадваe на магчымае, але гістарычна так і не здзейсненае, прызначэн не гэтага горада і старажытнай дзяржавы крывічоў-беларусаў.

У свой час, у XIV—XV ст., візантыйскія імператары і патрыярхі, якія прадбачылі непазбежны канец імперыі, выбіралі паміж Руссю Маскоўскай і Літоўскай шлях адступлення Канстанцінопаля — кірунак для translatio imperia. Абралі Маскву перш за ўсё з-за адсутнасці там каталіцкай альтэрнатывы — татарскія знявольнікі Масковіі палохалі візантыйцаў меней за лацінскіх «цывілізатараў» Літоўскай Русі. Менавіта тады Вялікае Княства Літоўскае сышло з візантыйскай арбіты, візантыйская тэма больш ніколі не была актуальнай для беларускай свядомасці. Нават сучасны беларускі панславізм і масквацэнтрызм не апелююць да вобразу гістарычнай Візантыі, да візантыйскіх каштоўнасцяў, да мадэлі «Візантыі-пасля-Візантыі».

Антыэлітарызм, ці адсутнасць паўнавартаснай нацыянальнай эліты жрэцкага тыпу адзначаецца ўсімі даследчыкамі ў якасці нацыянальнай рысы беларусаў, што вызначыла шмат якія псіхалагічныя асаблівасці і зігзагі нацыянальнай гісторыі гэтага народа.

Беларуская ідэнтычнасць складвалася выключна як сялянская ці вытворная ад сялянскай, беларусаў называлі — то з годнасцю, то з пагардай — «мужыцкім народам». Такая арыстакратафобія адбілася найперш на мастацкай літаратуры, якая ў сваім развіцці пайшла шляхам не вытанчанага неакласіка Максіма Багдановіча, а рустыкальных Якуба Коласа і Янкі Купалы. Папулярнасць прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі ў значнай ступені тлумачыцца адпаведнасцю яго рыторыкі, паводзінаў і палітыкі беларускаму сялянскаму архетыпу.

Нават вядомы рускі манархіст і дзяржавазнаўца Іван Саланевіч, беларус з паходжання, разглядае Расійскую імперыю скрозь прызму сваёй нацыянальнай ментальнасці. Ён успрымае духоўную і інтэлекту альную эліту, ды і сам прынцып арыстакратызму, «адбору лепшых», як суцэльнае зло, а выбітнага хоць у якіх адносінах манарха, «генія на троне» (напрыклад, Пятра I) — як пагрозу для натуральнага развіцця дзяржавы і народа.

Толькі вялікая эсхаталагічная ідэя надае існаванню народа нейкі вышэйшы універсальны сэнс. Сялянскае мысленне неэсхаталагічнае ў прынцыпе, бо яно зарыентавана на каляндарны год — на цыклічнасць і паўтаральнасць. Адсюль і антыэлітарызм беларускай культуры, якая па сваёй структуры належыць да тыпу «няпоўных» культур і не можа, прынамсі на цяперашнім этапе развіцця, запоўніць усе ерархічныя ўзроўні культурных патрэбаў беларусаў, асабліва урбанізаваных гарадскіх жыхароў. Для носьбітаў такой культурнай свядомасці беларуская гаворка ў горадзе ўспрымаецца як нешта выключна ненатуральнае: ці як маніфестацыя нацыянальнай свядомасці заклапочаным інтэліген там, ці як «правінцыялізм» вяскоўца, што заехаў у горад.

Менавіта наяўнасць антыэлітарызму тлумачыць адсутнасць глабальнай беларускай нацыянальнай ідэі, якая б сцвярджала агульнасус ветную унікальнасць беларусаў, іх месца ў містычнай гісторыі чалавецтва.

Менавіта антыэлітарызм з’яўляецца яшчэ адной акалічнасцю, з-за якой візантыйская тэма, выключна экзатэрычная і эсхаталагічная, не здольна пакуль стаць значнай для беларускай свядомасці.

Урэшце, менавіта антыэлітарызм выявіў прычыну слабасці нават этнакультурнай (г.зн. не глабальнай, а лакальнай) беларускай свядомасці. І справа тут зусім не ў малой колькасці беларусаў — іх каля 12 мільёнаў (гэта больш за сербаў!), і не ў адсутнасці «крытычнай масы» нацыянальнай інтэлігенцыі.

Беларуская нацыянальная ідэнтычнасць больш ці менш склалася дастаткова позна, ужо ў межах СССР. Менавіта таму сучасная Беларусь з’яўляецца ці не самай «савецкай» з усіх рэспублік былога Савецкага Саюза. Раней беларусы лічылі сябе або недапалякамі, або недарускімі — інакш кажучы, «тутэйшымі», г.зн. мясцовымі. «Тутэйшыя» — гэта этнічныя беларусы без «кансалідуючай» ідэі, з нізкай нацыяналь най самасвядомасцю; калі раней гэта былі неадукаваныя беларускія сяляне, то ў апошні час — дэнацыяналізаваныя і урбанізаваныя жыхары гарадоў.

Янка Купала ў забароненай савецкімі ўладамі трагікамедыі «Тутэйшыя» (1922) метафарычна паказвае Беларусь нібы распятай паміж Расіяй і Польшчай. Для адной яна — «Северо-Западный край», для другой — «Wschodnie kresy polskie» (Усходнія крэсы). Беларуская інтэлігенцыя выпрацавала вызначэнне Беларусі як не-Польшчы і не-Расіі, а як чагосьці асобнага і самастойнага, але на наступную прыступку яна так і не здолела ўзняцца — у фармулёўцы беларускай індывідуальнай непаўторнасці і хоць нейкай агульназначнай гістарычнай місіі.

А ці магло быць па-іншаму, калі рэлігійным ідэалам для большай часткі нацыянальна зарыентаванай інтэлігенцыі застаецца уніяцтва (якое на Беларусі было знішчана яшчэ ў першай палове ХIХ ст., унія ліквідава на ў 1839 г.)? А для каталіцкай свядомасці (ці то «грэцкай», ці то «рымскай») няма і не можа быць іншага сакральнага цэнтра акрамя горада апостала Пятра.

Паміж іншым, справа тут не толькі ў інтэлігенцыі. Нацыянальная ідэя не тое што прыдумваецца культурнай ці палітычнай элітай. Знайсці нацыянальную ідэю — гэта значыць правільна зразумець і ацаніць уласную харызму, рацыянальна ўсвядоміць, інтуіцыйна адчуць і духоўна зразумець асабістае гістарычнае, містычнае ды геапалітычнае прызначэнне.

Узнікае пытанне: а ці магчымая беларуская ідэя ўвогуле? І калі магчымая, то якой яна павінна быць?

Беларусы — носьбіты не асабістай унікальнай ідэнтычнасці, а чужой — маскоўскай або еўрапейскай. З гэтай прычыны, напэўна, найбольш аптымальнай культурнай праграмай для Беларусі можна лічыць «неазаходнерусізм».

«Заходнерусізм» узнік у беларускіх губернях Расійскай імперыі ў другой палове ХIХ ст. як беларусафільская культурна-ідэалагічная плынь, мэтай якой было захаванне народнай культуры, фальклору, традыцыйнага жыццёвага ладу, праваслаўных этычных каштоўнасцяў, але ні ў якім разе не замах на цэласнасць Расійскай дзяржавы і аднаўленне Вялікага Княства Літоўскага, на адраджэнне уніяцтва ці акаталічвання беларусаў. Ідэолагамі руху найперш былі вучоныя-гуманітарыі: філолаг Міхаіл Баброўскі, гісторык Міхаіл Каяловіч, этнограф Яўхім Карскі; развіццю гэтага руху таксама часткова спрыяў Пётр Сталыпін, які некалькі гадоў быў губернатарам Гарадзенскай губерні[4].

На супрацьлеглых пазіцыях стаяла ідэалогія «краёўцаў» віленскай школы, якая хоць і адмаўляла польскацэнтрычны погляд на Беларусь як «Wshodnie kresy polskie», але сцвярджала унікальнасць беларуска-польска-літоўскага шматвяковага культурна-палітычнага сінтэзу на падставе каталіцтва і польскамоўнай «высокай» культуры[5].

Беларускі «заходнерусізм», як і аналагічнае яму ўкраінскае «маларасійства», — гэта захаванне сваёй культурнай і моўнай ідэнтычнасці пры прызнанні дамінавальнай цывілізацыйнай ролі Масквы (дакладней, Санкт-Пецярбурга, калі казаць пра часы Расійскай імперыі). «Маларасійства» і «заходнерусізм» у прынцыпе неэсхаталагічныя і не маюць арыентацыі на Канец — гэта культурніцкая з’ява, якая дапаўняе і робіць разнастайным расійскі агульнаімперскі універсум.

«Украінства», у адрозненне ад «маларасійства», — гэта альтэрнатыўная ідэнтычнасць, якая супрацьпастаўляе расійскаму масквацэнтрыз му ці пецярбургацэнтрызму іншае (і не абавязкова варожае!), кіевацэнт рычнае бачанне гістарычнай перспектывы, іншую славянскую версію Апакаліпсіса. Украіна акрамя заходняга кірунку (інтэграцыя ў «цывіліза ванае сусветнае грамадства») і кірунку прамаскоўскага (ад асветніцкага «маларасійства» і аж да поўнай асіміляцыі ўкраінцаў) мае яшчэ і «трэцюю альтэрнатыву» — усведамленне сваёй уласнай метагістарычнай унікальнасці, усведамленне Кіева як сакральнага цэнтра поствізантыйс кай культурнай прасторы, як магчымага ў будучым геапалітычнага лідэра Ўсходняй Еўропы.

Ніякай правідэнцыяльнасці беларускай ідэі не склалася ні ў мінулым, ні ў сучасным. Не бачна перадумоваў для яе з’яўлення і ў будучыні. Таму Беларусь можа гістарычна рэалізавацца, па-першае, як частка Захаду, інтэграваўшыся ў пратэстанцка-каталіцкую цывілізацыю — аж да ўваходу ў НАТО. Па-другое, калі казаць пра яе як пра частку ўсходнееўрапейска-візантыйскай Айкумены, для Беларусі падрыхтавана добраахвотнае прыняцце праваслаўнай эсхаталагічнай ідэі: відавочнай расійскай масквацэнтрычнай ці менш верагоднай на дадзены момант украінскай кіевацэнтрычнай ідэі, і гэта ўсё пры дамінаванні ў культуры «заходнерусізму».

Значыць, Беларусь — гэта ці то перыферыйная частка «Вялікай Еўропы», ці то частка «Вялікай еўразійскай прасторы» (не абавязкова аформленай у выглядзе адзінай дзяржавы) з цэнтрам у Маскве або ў Кіеве.

Трэцяга Беларусі не дадзена.

Пераклад з рускай.


[1] Даследчык гэтай праблемы Ю.Туронак лічыць, што каталікоў у Беларусі не 2 — 2,2 млн., як сцвярджалася ў многіх публікацыях, а прыкладна 500 — 700 тысячаў (Гл.: Туронак Ю. Каталіцызм у Беларусі — маштаб праблемы // Скарыніч. Літаратурна–навуковы гадавік. Вып.1. Мінск, 1991. С.230–237) (Рэд.).
[2] Гл.: Подокшин С. Аристотелизм как феномен философской культуры Белоруссии Х — ХVIII вв. // Отечественная философская мысль ХI — ХVII вв. и греческая культура. Киев, 1991. С.300–310.
[3] Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя. Мінск, 1989. С.66.
[4] Гл.: Цвікевіч А. Западно–руссизм: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ХIХ і пачатку ХХ в. Менск, 1929.
[5] Смоленчук А. Историческое сознание и идеология поляков Белоруссии и Литвы в начале ХХ в. // Славяноведение. 1997. №3. С.100–105.

Наверх

Па старонках адной «гісторыі» (Віктар Цітоў)

Чэрвеня 18, 2000 |


* Беларусы: У 8 т. Т. 3: Гісторыя этналагічнага вывучэння. Аўтар В.К.Бандарчык. Мінск: Беларуская навука, 1999.

Не станем акцэнтаваць увагу на назве кнігі, якая, на наш погляд, недакладна адлюстроўвае яе сутнасны змест, тым больш, што ў змесце мы паўсюдна сустракаем этнаграфічнае (а не этналагічнае) вывучэнне. Структура працы падпарадкавана савецкай марксісцка-ленінскай перыядызацыі гісторыі. Першы раздзел прысвечаны этнаграфічнаму вывучэнню Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХIХ ст. (феадальны перыяд); этнаграфія капіталізму асвятляецца ў трох раздзелах, дзе паслядоўна разглядаецца стан этнаграфіі ў 60—70-х, 80—90-х г. і ў эпоху імперыялізму (да 1917 г.); пяты раздзел асвятляе развіццё этнаграфіч ных ведаў пасля 1917 г. (паслярэвалюцыйны перыяд). Апошні перыяд аўтар, у сваю чаргу, дзеліць на эпохі: 20—30-я і 40—90-я г. (гл. с. 18), аднак структурны змест гэтага раздзела кампануецца хутчэй паводле тэматычнага прынцыпу. Праца мае апрача таго ўводзіны, прамежкавы артыкул з залішне доўгай назвай («Сацыяльна-палітычнае, эканамічнае, культурнае і навуковае асяроддзе развіцця этналогіі ў Беларусі ў ХIХ — пачатку ХХ ст.»), заключэнне і 97 ілюстрацый (больш за палову іх складаюць фотаздымкі вокладак розных выданняў).

У аснову выдадзенай кнігі пакладзены тры працы аўтара, выдадзеныя ў 60-я — пачатку 70-х г.[1]. Іх змест паслядоўна, без істотных зменаў, паўтараецца ў новым выданні. Пэўныя карэктывы, параўнальна з першым выданнем, унесены ў змест уводзінаў. Аўтар зняў згадку пра марксізм-ленінізм («Марксізм-ленінізм вучыць…»), затое даў кароткі агляд прац Аляксандра Пыпіна і Яўхіма Карскага, які ён механічна перанёс з асноўнай часткі першага выдання 1964 г. Аднак зроблена гэта спешна і няўклюдна, бо разгляд працы Пыпіна «Гісторыя рускай этнаграфіі» амаль дакладна паўтараецца ў новым выданні двойчы — ва ўводзінах і ў асноўнай частцы (гл. с. 7—11 і 168—171).

Гістарыяграфія ўсялякай навукі разглядае яе станаўленне, стан вывучэння праблемных пытанняў ці цэлых кірункаў і базуецца на параўнальным аналізе прац папярэднікаў (і сучаснікаў), якія даследавалі тую самую тэматыку, у прыватнасці, творчую спадчыну вядомых беларусістаў, этнографаў і фалькларыстаў, прычым атрыманыя вынікі і ацэнкі іх творчасці могуць прыкметна адрознівацца паміж сабой. Якраз такога параўнальнага аналізу мы не знаходзім у кнізе Васіля Бандарчыка. Апошні вядзе сваё даследаванне ва ўласнай інфармацыйнай прасторы, не зважаючы на шматлікія працы па гісторыі беларусістыкі (этнаграфіі, фалькларыстыкі, гісторыі культуры і інш.), што выйшлі з друку за апошнія 30 гадоў. Згадаем, у прыватнасці, працы Уладзіміра Васілевіча, Генадзя Каханоўскага, Уладзіміра Касько, Аляксея Каўкі, Генадзя Кісялёва, Валянціна Грыцкевіча, Адама Мальдзіса, Арсеня Ліса, Янкі Саламевіча, Кастуся Цвіркі, Івана Цішчанкі, Язэпа Янушкевіча і іншых навукоўцаў. Гэтыя даследаванні нібы не існуюць для Бандарчыка. Адзінкавыя спасылкі на Каханоўскага ці Саламевіча не вырашаюць сутнасці пытання. Мы не гаворым ужо пра гістарыяграфію прац польскіх даследчыкаў. Для прыкладу нагадаем, што толькі ў выданні «Tygodnik ilustrowany» ў ХIХ ст. мы знаходзім грунтоўныя артыкулы, прысвечаныя жыццю і творчасці вядомых этнографаў — Яна Баршчэўскага, Лукаша Галамбёўскага, Зыгмунта Глогера, Оскара Кольберга, Юзафа Крашэўскага, Уладыслава Сыракомлі, Яўстафія і Канстанціна Тышкевічаў, Міхала Федароўскага і іншых, унёсак якіх у беларускую этнаграфію цяжка пераацаніць.

Па-за ўвагай аўтара засталіся цэлыя пласты беларускай культуры, без якіх апошняя ўяўляецца няпоўнай, занядбанай, толькі сялянскай, без глыбокіх каранёў і творчых узаемадачыненняў з культурай іншых народаў; губляецца яе нацыянальнае аблічча, старажытнаславянскі і еўрапейскі кантэкст. Аўтар не разглядае праблем нацыянальнай самасвядомасці, узаемадзеяння народнай і прафесійнай культур, праблемных пытанняў беларускага адраджэння, як і творчай спадчыны Мікалая Гусоўскага, Францішка Скарыны, Льва Сапегі, Мікалая Радзівіла Чорнага і Мікалая Радзівіла Сіроткі, братоў Луцкевічаў, Казіміра Машыньскага, Чэслава Пяткевіча, Юзафа Абрэмбскага, Язэпа Драздовіча, Мікалая Ўлашчыка, Янкі Запрудніка… Мы не гаворым ужо пра творчасць Янкі Купалы, Максіма Багдановіча, Максіма Гарэцкага, Уладзіміра Караткевіча, Васіля Быкава, Алеся Адамовіча, Ніла Гілевіча і шмат каго іншага з тых, хто займае сваё годнае месца ў этнакультурным працэсе. Зусім невыпадкова ім прысвечаны грунтоўныя артыкулы не толькі ў біябібліяграфічным даведніку «Беларускія пісьменнікі», але і ў «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі» (у 6 т.).

Паводле этнічнай ідэнтыфікацыі Бандарчыка, нашы слынныя землякі, выхадцы з мясцовага шляхецкага саслоўя, адназначна фігуруюць як «польскія даследчыкі». У іх ліку — Ян Чачот, Уладыслаў Сыракомля, Ян Баршчэўскі, Рамуальд Зянкевіч, браты Тышкевічы, Аляксандр Рыпінскі. У кнізе, па сутнасці, няма гістарыяграфічнага аналізу, а ёсць фрагменты бібліяграфіі, спрошчаныя да наіўнасці, вульгарызаваныя ідэалагічныя ацэнкі гэтых апантаных збіральнікаў і рупліўцаў беларускай этнаграфічнай спадчыны. Аўтар зусім не цікавіцца, што думаюць і пішуць, напрыклад, пра Рыпінскага даследчыкі яго творчасці Генадзь Каханоўскі, Ніна Тарэлкіна і інш. Ён з той самай упартасцю, як і сорак гадоў таму (калі рыхтаваў кнігу), паўтарае: «быў польскім шавіністам… з павярхоўна-дылетанцкімі разважаннямі адносна беларусаў і іх культуры», не прымаў «справядлівы гістарычны акт уз’яднання братніх беларускага і рускага народаў» (48—49).

У асобны параграф вылучаецца «Вывучэнне Беларусі мясцовымі сіламі». Да «мясцовых сіл» аўтар адносіць Пятра Бяссонава, Аляксандра Семянтоўскага, Пятра Гільтэбранта, якія да Беларусі мелі ўскоснае дачыненне і былі пасланыя сюды з мэтай русіфікацыі «Западнорусско го Края». Пры разглядзе дзейнасці асобных этнографаў аўтар строга прытрымліваецца класавага падыходу і ідэйна-палітычнай ацэнкі, падзяляючы даследчыкаў на кансерватараў, буржуазных лібералаў, рэвалюцыйных дэмакратаў, шавіністаў і нацыяналістаў. Такія ацэнкі пакідаюць у ценю навуковы плён іх працы, сапраўдны ўнёсак у развіццё беларускай этнаграфіі. Разгляд этнаграфічных прац, асабліва перыёдыкі, зводзіцца да фрагментарнага пераказу іх зместу і цытавання выпадковых урыўкаў, прычым такія цытаты часам займаюць, бадай, палову тэксту. Вось узор такіх цытат: «Старая сялянка з Магілёўскага павета, якая вяжа панчоху. Адзенне яе складаюць наступныя часткі: намётка (белая палатняная хустка, якая з’яўляецца яе галаўным уборам), світа (верхняе адзенне), сарочка палатняная, спадніца палатняная, анучы палатняныя, лапці з аборамі пяньковымі…»; «Селянін-рыбак з Чэрыкаўскага павета рыхтуе душагубкі (чаўны) для рыбнай лоўлі…» (69), і г.д., і г.д. Тут, як і далей, пры разглядзе публікацый у перыядычным друку, на цэлыя старонкі падаецца (цытуецца) сыры, апісальны матэрыял, які захоўвае характар і стыль выпадковых канспектыўных выпісак і мае даволі ўскоснае дачыненне да гістарыяграфіі навукі (гл. с. 73—80 і інш.).

Трэці і чацвёрты раздзелы («Беларуская этнаграфія ў 80—90-х г. ХIХ ст.» і «Этнаграфічная навука ў пачатку ХХ ст.») фармальна адлюстроўваюць храналагічны падыход у асвятленні адпаведнага матэрыялу, аднак на самай справе амаль цалкам прысвечаны дзейнасці вядомых этнографаў і фалькларыстаў Мікалая Нікіфароўскага (1845—1910), Еўдакіма Раманава (1855—1922), Уладзіміра Дабравольскага (1856—1920), Мікалая Янчука (1859—1921), Мітрафана Доўнара-Запольскага (1867—1934), Аляксандра Пыпіна (1833-1904), Яўхіма Карскага (1861—1931) і інш. Тут узнікае шмат пытанняў. Перш за ўсё, да якога перыяду аднесці творчасць бальшыні гэтых даследчыкаў, калі яны жылі і плённа працавалі як у эпоху капіталізму (90-я г. ХIХ ст.), так і ў эпоху імперыялізму (пачатак ХХ ст.)? У дадзеным выпадку выяўляюцца ўсе хібы марксісцка-ленінскай перыядызацыі, якой прытрымліваецца аўтар. Дзейнасць бальшыні этнографаў ён умоўна адносіць да 80—90-х г. і характарызуе іх у адпаведным раздзеле. Да некаторых вяртаецца ў іншых раздзелах ці ўводзінах (Раманаў, Пыпін, Карскі). Аднак такі падзел творчай біяграфіі даследчыкаў парушае яе цэласнасць, арганічнасць, у выніку чаго мы зноў і зноў вяртаемся «на кругі свае» — да дзейнасці, творчай спадчыны і ідэйных поглядаў тых самых аўтараў, нібы сутнасць іх мянялася ў залежнасці ад сацыяльна-эканамічных фармацый. Пры такіх падыходах (а яны ў значнай ступені былі абумоўлены механічным капіяваннем тэкстаў некалькіх выдадзеных раней кніг) непазбежныя аморфнасць, рыхласць унутранага зместу, структурная разбалансаванасць, незакончанасць думак, недаравальныя паўторы.

Часта тое, што выкладаецца ў адным раздзеле, не знаходзіць свайго лагічнага працягу ў другім. Так, Бандарчык крытыкуе аўтараў краязнаўчага выдання «Расія» (т. 9. СПб., 1905) Доўнара-Запольскага і Шэндрыка, якія нібыта перанеслі на сваю этнаграфічную карту памылкі раней складзеных картаў Рыціха і Карскага і, цытуем, «выключылі са складу Беларусі ўсю Гродзенскую губерню, а на ўсходзе і поўначы межы Беларусі адсунулі на тэрыторыю рускага насельніцтва» (246). Аднак ён, па-першае, зусім не згадвае этнаграфічнай карты Доўнара-Запольскага, складзенай у 1918 г., якая лягла ў аснову тэрыторыі Беларускай Народнай Рэспублікі і першапачатковага варыянту карты БССР. Па-другое, ні Рыціх, ні Карскі, як сведчаць адпаведныя карты (1875 і 1903 г.), не выключалі Гродзенскую губерню са складу этнічнай Беларусі; больш за тое, уключалі ў яе і Віленскі край, — таму аўтар кнігі, у лепшым выпадку, мае слабое ўяўленне пра гэтыя карты. Па-трэцяе, бедаваць ад таго, што складальнікі этнаграфічных картаў межы Беларусі «адсунулі на тэрыторыю рускага насельніцтва», няма ніякіх падставаў. У ХIХ — пачатку ХХ ст. бадай што ніхто з адукаваных людзей Расіі не аспрэчваў прыналежнасць большай часткі Смаленшчыны і Браншчыны да этнічнай тэрыторыі рассялення беларусаў, пра што сведчаць шматлікія расійскія краязнаўчыя выданні — «Живописная Россия» (Т. 3. 1882), «Народы России» (Вып. 1. 1878), «Русские народы» (1894) і інш.

Ёсць яшчэ адна цікавая акалічнасць, якая не можа не звярнуць на сябе ўвагу. Аўтар кнігі папракае вядомых навукоўцаў, што тыя «адсунулі беларускую мяжу» на ўсход, на тэрыторыю Смаленскай губерні, якая, паводле слоў Бандарчыка, ніколі не належала этнічнай Беларусі. Тут ён фарысейнічае і супярэчыць самому сабе, бо ў трэцім раздзеле кнігі прысвячае цэлы параграф вядомаму даследчыку этнаграфіі Смаленшчыны Дабравольскаму, аўтару шматтомавага «Смаленскага этнаграфічнага зборніка». Такога самага кшталту «крытычныя» заўвагі аўтар робіць у адрас Яўхіма Карскага і Уладзіміра Пічэты, якія разглядалі старажытнаславянскія плямёны крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў як зыходную аснову этнагенезу беларусаў. «Ён (Карскі. — В.Ц.), — павучальна заўважае аўтар, — амаль не звяртае ўвагі на тую важную акалічнасць, што фарміраванню беларускай народнасці папярэднічала агульнарус кае адзінства ўсходнеславянскіх плямёнаў, племянная замкнёнасць якіх была размыта ўжо ў перыяд існавання Старажытнарускай дзяржавы з цэнтрам у Кіеве» (239). Як і ў іншых выпадках, ніякіх новых аргументаў на карысць адзінай старажытнарускай народнасці аўтар не падае, а проста паўтарае версію савецкіх гісторыкаў (Б.Рыбакоў, С.Токараў і інш.). Паводле гэтай версіі, у Х—ХII ст. ва ўмовах слабых (вельмі слабых!) эканамічных сувязяў на вялізных прасторах Кіеўскай Русі пераважалі інтэграцыйныя працэсы, якія і прывялі да ўтварэння адзінай старажытнарускай, ці ўсходнеславянскай, народнасці, а пазней ва ўмовах Вялікага Княства Літоўскага (яго славянскі характар Бандарчык ігнаруе) нібыта пайшоў нечаканы адваротны працэс распаду адзінай народнасці, у выніку чаго ў XIV—XVI ст. у адной дзяржаве ўтварыліся два этнасы — беларусы і ўкраінцы.

Сітуацыя парадаксальная, лагічнае і гістарычнае тут не сумяшчаюцца, супярэчаць адно аднаму. Такая версія (ці канцэпцыя?) пакідае шмат пытанняў і супярэчыць агульнаеўрапейскаму этнагенетычнаму працэсу. Дастаткова сказаць, што ў нашых суседзяў існуюць больш зразумелыя, навукова апрабаваныя і агульнапрынятыя этнагенетычныя канцэпцыі, паводле якіх, у прыватнасці, немцы як этнас сфармаваліся да Х ст. на аснове кансалідацыі германскіх плямёнаў франкаў, саксаў, бавараў, швабаў, алеманаў; палякі — прыкладна ў той самы час на аснове палян, віслян, слезян, памаран, мазаўшан, якія, дарэчы, стаялі на той самай ступені развіцця, што і нашы крывічы, дрыгавічы, радзімічы. Тая самая канцэпцыя этнагенезу на базе племянных аб’яднанняў (аўкштайтаў, жамойтаў, судовы) існуе і ў сучасных літоўцаў. Нельга не заўважыць, што якіх-небудзь звестак пра старажытнарускую народнасць мы не знаходзім ні ў пісьмовых крыніцах, ні ў гістарычных міфах (без уліку савецкіх міфаў). Іншая справа — плямёны крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў, літвы, яцвягаў, якія існавалі рэальна, пра што сведчаць шматлікія летапісныя і археалагічныя крыніцы.

Нарэшце, у гэтым кантэксце ўзнікае яшчэ адно прынцыповае пытанне: наколькі лагічна і правамерна сумяшчаць па часе і атаясамлі ваць па сутнасці этнагенез беларусаў з этнакультурным працэсам беларускага сярэднявечнага Адраджэння (XV—XVI ст.)? На гэтыя ды іншыя пытанні аўтары згаданай канцэпцыі (а тым болей аўтар кнігі) адказаў не даюць.

Бандарчык спасылаецца на Пыпіна, які нібыта лічыў старажытнарускую народнасць асноватворнай у этнагенезе рускага, беларуска га і ўкраінскага народаў. «Ён (Пыпін — В.Ц.), — піша аўтар, — правільна тлумачыць працэс складвання рускай, украінскай, беларускай народнасцей, падкрэсліваючы, што адзіным коранем іх з’яўляецца старажытнаруская народнасць» (гл. с. 8 і 168, паўтараецца двойчы). Наколькі ўважліва Бандарчык чытае вядомага даследчыка, можна пераканацца, звярнуўшыся да першакрыніцы. «Многим у нас, — піша Пыпін, — как будто кажется, например, что белоруссы (как и малоруссы) составляют просто отрасль вполне сформированного уже в древности цельного русского народа, отрасль впоследствии более или менее подпорченную… Но простые показания новых исторических и филологичес ких исследований представляют дело совсем иначе: этого единого „чисто русского” народа не было»[2]. Каментар не патрэбны.

Васіль Бандарчык ва ўласцівай яму манеры крытыкуе аўтараў «Нарысаў гісторыі Беларусі» (Мінск, 1994), папракаючы, што тыя «слепа пайшлі за «тэорыяй» балцкага субстрату В.Сядова». Заўважым, што са шматлікіх манаграфічных даследаванняў Інстытута гісторыі НАН Беларусі апошняга, плённага на выданні, дзесяцігоддзя апынулася вартай увагі аўтара, бадай, адзіная гэтая кніга. «Няўжо гісторыкі не ведаюць, — з абурэннем усклікае ён, — што ў Кіеўскай Русі насельніцтва карысталася старажытнарускай мовай, на якой напісана многа дакументаў і твораў… Весці размову аб фарміраванні беларускай мовы і этнасу з ХII па ХIII ст. неправамерна» (311).

Паважаны член-карэспандэнт НАН Беларусі блытае старажытную літаратурную мову (блізкую да царкоўнаславянскай) з гутарковай, дыялектнай, якая мела свае адрозненні на тэрыторыі Кіеўскай Русі. Несумненна, што гэтая дыялектная мова як этналінгвістычная сістэма мала мянялася на працягу шматлікіх стагоддзяў, складаючы асноўную прыкмету этнічнай ідэнтыфікацыі. Таму пытанне пра адзіную старажытнарускую мову на вялізных прасторах Кіеўскай Русі вельмі спрэчнае, і схаластычныя тэзы Бандарчыка наконт правамернасці ці неправамернасці падобнай размовы не вырашаюць праблемы. Той самы Пыпін у свой час лічыў, што беларуская мова зусім «не паходзіць ад вялікарускай, а развіваецца адначасова з ёю з блізка роднасных, аднак асобных племянных элементаў і ў даволі розным палітычным і побытавым асяроддзі»[3]. Вядомы лінгвіст Віктар Мартынаў, у сваю чаргу, лічыць дыялект, на якім заснавана сучасная беларуская мова, адным з самых старажытных сярод славянскіх моў, які існуе, выконваючы свае кансалідуючыя функцыі, каля двух тысяч гадоў[4]. Для канчатковага вырашэння гэтых пытанняў неабходны грунтоўныя даследаванні ў розных сферах гуманітарных ведаў, параўнальны аналіз шырокага кола крыніц. Ідэалагізаваныя катэгарычныя ацэнкі, зробленыя на аматарскім узроўні, не маюць тут ніякага навуковага значэння.

Бандарчык недаацэньвае і прыніжае вынікі этнаграфічных даследаванняў да 1917 г., у той перыяд, які даў цэлую галерэю выдатных постацяў збіральнікаў і даследчыкаў беларускай народнай творчасці. Толькі за працамі Мітрафана Доўнара-Запольскага аўтар часткова прызнае навуковую вартасць (148). Калі прытрымлівацца такой думкі, навукова-даследчымі нельга лічыць працы Яўхіма Карскага, братоў Тышкевічаў, Мікалая Янчука, Зарыяна Даленгі-Хадакоўскага, Паўла Баброўскага, Івана Зяленскага і многіх іншых (дарэчы, грунтоўнаму двухтомніку Зяленскага «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі… Мінская губерня» аўтар прысвячае некалькі дзяжурных радкоў).

Для аўтара «Беларусаў» (т. 3) больш істотная не навуковая, а ідэалагічная ацэнка прац, класавыя падыходы, з улікам якіх ён расстаўляе адпаведныя акцэнты, разглядаючы дзейнасць тых ці іншых этнографаў. Доўнар-Запольскі «заплюшчваў вочы на цяжкае эканамічнае становішча асноўнай масы беларускага сялянства, ігнараваў класавы антаганізм і класавую барацьбу», не стаяў на баку народа (151). Зінаіда Радчанка — «польская памешчыца», «выяўляе сваё неразуменне класавых супярэчнасцей у вёсцы», «прапаведуе класавы мір» (163)… «Класавая абмежаванасць Раманава, неразуменне законаў гістарычнага развіцця чалавечага грамадства прывялі яго да глыбока памылковых поглядаў на новы перадавы клас грамадства — пралетарыят. Адсюль вынікаюць яго рэзка адмоўныя адносіны да творчасці фабрыкі, казармы, горада, адыходных промыслаў, якую ён называе пошлай, разбэшчваючай народ» (215)… «Карскі не ўзняўся да разумення сацыяльна -палітычнай функцыі вусна-паэтычнай творчасці народа», не гаворачы пра згаданыя «сур’ёзныя памылкі» ў асвятленні праблем этнагенэзу і тэрыторыі рассялення беларусаў (239, 243) і г.д.

Уся гэтая крытыка вядомых дарэвалюцыйных этнографаў, якія нібыта ігнаравалі класавую барацьбу і сацыяльна-палітычныя фактары, не мае сур’ёзных падставаў і носіць дэструкцыйны характар; гэта — свайго роду фарс, патрэбны ў першую чаргу самому аўтару, каб на хвалі палітычнай кан’юнктуры знайсці для сябе нішу, сцвердзіць і больш кантрастна паказаць сваю ролю як аднаго з вядучых гістарыёграфаў савецкай генерацыі.

Пры падвядзенні вынікаў гістарыяграфічных даследаванняў дарэвалюцыйнага перыяду Бандарчык піша: «Гістарыёграфаў гэтага перыяду цікавіў галоўным чынам фактычны бок пытання, нават не тое, наколькі праўдзівым было апісанне культуры і быту народа, а хутчэй спосабы збірання і фіксацыі фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў. Зусім зразумела, што такі падыход да вывучэння гісторыі беларускай этнаграфіі не мог прывесці да стварэння ў дарэвалюцыйны час сапраўды навуковай гістарыяграфіі гэтай галіны ведаў» (16). Спробы стварэння такой гістарыяграфіі, піша далей аўтар, былі ў савецкі час, пра што сведчаць шматлікія публікацыі і юбілейныя артыкулы 20—50-х г. Аднак сапраўдная навуковая сістэматызаваная гістарыяграфія была створана толькі ў 60-я — пачатку 70-х г. і звязана (у гэтым аўтар не сумняваецца) з імем В.К.Бандарчыка (18). Тут ён змяшчае і свой фотапартрэт (услед за партрэтамі Пыпіна і Карскага). Фотаздымкі яго асобы шматразова, у розных ракурсах (тут ён — на трыбуне ў час юбілейнай сесіі ў Львове, там — сярод удзельнікаў Міжнароднага круглага стала, і да т.п.) паўтараюцца на старонках, чаргуюцца з фотакопіямі вокладак яго ўласных і выдадзеных пад яго рэдакцыяй кніг. Такая павышаная ўвага да сваёй асобы не можа не ўплываць на стыль і «ідэйны змест» кнігі, і ў значнае ступені надае ёй мемуарны характар, што выяўляецца найбольш відавочна ва ўводзінах і апошнім раздзеле, прысвечаным разгляду гістарыяграфіі другой паловы ХХ ст.

На першых этапах савецкай гісторыі (20—30-я г.) аўтар разглядае не столькі гістарыяграфію навукі (апублікаваных навуковых прац было, па сутнасці, мала), колькі арганізацыйныя пытанні «перабудо вы» этнаграфічнай і краязнаўчай работы, наладжванне збіральніцкай і культурна-асветнай працы, а гэта вызначае і спосаб абагульнення і падачы адпаведных матэрыялаў, якія мала чым адрозніваюцца ад каляндарна-статыстычных справаздач. Гэты манатонны стыль у значнай ступені захоўваецца і пры характарыстыцы дасягненняў савецкай этнаграфіі ў пасляваенны перыяд.

Аўтар слушна канстатуе згортванне этнаграфічнай працы ў 30-я г., раз’юшанае «развянчанне» т.зв. нацдэмаўшчыны, непрыстойную ролю ў гэтай «кампаніі» Нікольскага, Грынблата, Жылуновіча, Супінскага і іншых, менш вядомых, савецкіх навукоўцаў, што спрычыніліся да ваяўнічага нігілізму, шальмавання свядомых нацыянальных кадраў беларускага Адраджэння. Разам з тым аўтар выяўляе непаслядоўнасць, імкнецца ўсяляк зменшыць маштабы інтэлектуальнай катастрофы ў 30-я г., генацыду нацыянальнай інтэлігенцыі, знішчэння традыцыйнай народнай культуры і яе носьбіта — сялянства. «Пачаліся рэпрэсіі, — будзённа канстатуе аўтар, — у выніку якіх былі расстраляны М.Каспяровіч, М.Мялешка і іншыя этнографы Беларусі. А.Шлюбскі захварэў на лесараспрацоўках і памёр у 1941 г., заўчасна памёр у лагеры М.Гарэцкі ў 1939 г.» (247). Вось, уласна, і ўсё пра рэпрэсіі і рэпрэсаваных. Чытаючы такое, можна падумаць, што Аляксандр Шлюбскі на лясной дзялянцы, а Максім Гарэцкі ў працоўным камуністычным лагеры, куды яны былі пасланыя для перавыхавання, незнарок прастудзіліся і памерлі ад рэспіраторнага захворвання. У аўтара за апошнія 10—20 гадоў, на працягу якіх пераглядаліся справы незаконна рэпрэсаваных, не знайшлося часу, каб зазірнуць хоць бы ў энцыклапедычныя даведнікі, пацікавіцца, калі і як «памёр» Максім Гарэцкі, каб быць больш дакладным і не ўводзіць у зман чытача.

«Вышэйсказанае, — піша далей аўтар, — зусім не азначае, што ўвесь перыяд 30-х г. характарызуецца як час поўнага заняпаду ў развіцці этнаграфіі Беларусі» (276). Аднак гэтая тэза гучыць непераканальна, калі ён спрабуе пацвердзіць яе канкрэтнымі прыкладамі — арганізацыяй этнаграфічных экспедыцый, перад удзельнікамі якіх ставіліся задачы вывучаць матэрыяльную культуру калгасаў, «даследаваць масавы рэпертуар Беларускага Палесся ў яго класавай дыферэнцыяцыі» і да т.п. (277). У выніку т.зв. «перабудовы» і масавых рэпрэсій беларуская гуманітарная навука панесла вялікія страты. Сабраныя ў экспедыцыях этнаграфічныя рэчы і фотаздымкі не маглі кампенсаваць найкаштоўней шых калекцый, якія былі «нацыяналізаваны», разрабаваны і вывезены з Беларусі, прычым рабаваліся не толькі музейныя фонды, але і храмы, манастыры, грамадскія ўстановы, прыватныя калекцыі.

Бандарчык абыходзіць маўчаннем шэраг прац, што закладвалі ідэйны падмурак рэпрэсіям, у прывaтнасці, акадэмічнае выданне «Навука на службе нацдэмаўскай контрpэвалюцыі» (пад рэд. С.Я. Вальфсона. Т. 1. Мінск, 1931). У прынцыпе аўтар пагаджаецца з асноўным зместам кнігі, які ён выкарыстоўвае і паўтарае, крытыкуючы беларускіх «нацдэмаў».

«Беларускі народ, — піша Бандарчык, — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ўпершыню ў сваёй гісторыі атрымаў дзяржаўнасць. Аб тым, па якому шляху павінна пайсці развіццё маладой рэспублікі, і разгарнуліся вострыя палітычныя, ідэалагічныя і навуковыя спрэчкі» (293). Вось тут і дастаецца «бацьку беларускіх нацыяналістаў» Вацлаву Ластоўска му, а таксама Аляксандру Цвікевічу, Язэпу Лёсіку, Мікалаю Каспяровічу, Янку Станкевічу, Аляксандру Шлюбскаму. Што звяртае на сябе асаблівую ўвагу ў сентэнцыях Бандарчыка, дык гэта адсутнасць усялякіх аргументаў і элементарнай этыкі, неабходных атрыбутаў даследчыка. З нястрыманым буйствам фантазіі ён ганьбуе ўсіх, хто не згодны з савецкім міфам аб адсутнасці ў нашых продкаў сярэднявечнай дзяржавы. Паводле Бандарчыка, Полацкае, Турава-Пінскае княствы, Вялікае Княства Літоўскае, як і Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588), не мелі ніякага дачынення да беларускай дзяржаўнасці; апошнюю беларусам даравалі ў 1919 г. бальшавікі. Замест сур’ёзнага аналізу крsніц і спецыяльных даследаванняў аўтар звычайна спасылаецца на «сучасную навуку», якая нібыта абвяргае «домыслы» яго апанентаў. Невядома толькі, якую «сучасную» навуку мае на ўвазе аўтар… Ці не савецкую міфалогію 60-х г., калі Бандарчык рыхтаваў свае выданні, якія, на жаль, аказаліся запатрабаванымі ў канцы ХХ ст.? Такая іронія лёсу!

Гісторыю этналагічнага вывучэння Беларусі ў другой палове ХХ ст. Васіль Бандарчык абмяжоўвае фактычна толькі працай сектара (аддзела) этнаграфіі Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР (НАНБ). Па-за ўвагай застаюцца навуковыя дасягненні іншых установаў — Інстытута гісторыі НАНБ, Нацыянальнага навукова-ас ветнага цэнтра імя Францішка Скарыны, спецыяльных кафедраў БДУ, БДПУ імя МаксімаТанка, Беларускага універсітэта культуры, Беларускага інстытута праблем культуры, нарэшце, адпаведных устаноў беларускага замежжа. Нават працы суседніх аддзелаў ІМЭФ па народным мастацтве і этнамузыказнаўстве (Я.Сахута, Я.Кацар, З.Мажэйка, А.Лявонава, І.Назіна, Ю.Якімовіч, М.Яніцкая) згадваюцца ў форме бібліяграфічнай даведкі (іх гістарычны аналіз патрабуе кампетэнтнасці і адпаведных ведаў).

У аснову гістарыяграфічных «эцюдаў» па этнаграфіі другой паловы ХХ ст. аўтар паклаў каляндарныя (юбілейныя) справаздачныя матэрыялы з кароткімі анатацыямі апублікаваных і неапублікаваных прац. У ліку «Новых аспектаў этнаграфіі» (аднайменная назва параграфа) у тэматыцы навуковых даследаванняў сектара этнаграфіі ў 60-х г. вызначаліся асобныя праблемныя кірункі: рэлігія і атэізм, побыт сялян у партызанскім краі, сямейны і грамадскі побыт рабочага класа, матэрыяльная культура, гісторыка-этнаграфічны атлас і інш. Не ўсім апублікаваным па гэтых аспектах працам дадзена адэкватная ацэнка. У гэтыя гады выйшла нямала прац па антырэлігійнай тэматыцы і новай савецкай абраднасці — «Пытанні рэлігіі і атэізму» (1960), «Новыя звычкі і абрады ў наш быт» (1960), «Жыццё нараджае новыя абрады» (1964), «Аб шкоднасці рэлігійных свят» (1960) і інш. Не станем даваць ім сваю ацэнку, дазволім сабе толькі працытаваць пачатак апошняй згаданай публікацыі.

«Ноч пасля другога дня вялікадня. Моцна спіць вёска Самалі Маладзечанскага раёна. Раптам будынкі азарыліся полымем. Яно вырвалася з кароўніка і пачало хутка распаўсюджвацца па даху…

— Што здарылася? Чаму ўзнік пажар?.. А здарылася вось што. З выпадку рэлігійнага свята вартаўнік М.Раманоўскі п’янстваваў. Позна вечарам у нецвярозым стане ён зайшоў у кароўнік і кінуў пад ногі непатушаны акурак. Затым паплёўся дадому…»

Гэта паслужыла аўтару брашуры (а ім з’яўляецца В.К.Бандарчык) падставай для абгрунтавання шкоднасці рэлігійных святаў; ён ганьбіць рэлігію і падводзіць «навуковыя асновы» неабходнай рашучай барацьбы з праваслаўнымі традыцыямі. «Царкоўныя святы, — піша далей аўтар, — прычынялі вялікую шкоду распаўсюджванню сярод працоўных перадавой марксісцка-ленінскай тэорыі, перашкаджалі рэвалюцый наму руху. Праваслаўны епіскап Нікан у сваёй брашуры «У абарону рэлігійных святаў» у 1909 г. з цынічнай праматой (выдзелена намі. — В.Ц.) пісаў: „Рэлігійныя святы маюць высокае выхаваўчае значэнне для народных мас, для служылага люду, для рабочых, дапамагаючы ў барацьбе з ілжэвыдумкамі сацыялістаў”»[5].

З тых часоў мінула амаль 100 гадоў. Хто апынуўся бліжэй да ісціны — епіскап Нікан ці навуковец Бандарчык — паказвае сучасная сітуацыя.

Асаблівую ўвагу аўтар аддае тым навуковым працам, якія былі выкананы ім у суаўтарстве ці пад яго кіраўніцтвам (і сапраўды, працы яго ў суаўтарстве вызначаюцца крыху лепшымі якасцямі). У іх ліку калектыўныя манаграфіі «Беларускае народнае жыллё» (1973) і «Беларускае народнае адзенне» (1975), «Народная сельскагаспадарчая тэхніка беларусаў» (1974). Аднак аўтар замоўчвае крытычныя ацэнкі, якія былі выказаныя на адрас гэтых прац і «Гісторыка-этнаграфічнага атласа» ў «Савецкай этнаграфіі» і ў манаграфічным даследаванні «Народная спадчына»[6]. Намі ўжо адзначалася, што Бандарчык праводзіць свае гістарыяграфічныя пошукі ва ўласнай інфармацыйнай прасторы, і гэты чарговы эпізод тут не выключэнне. Са свайго боку заўважым, што многія падрыхтаваныя пад кіраўніцтвам Бандарчыка карты «Рэгіянальнага гісторыка-этнаграфічнага атласа» не вытрымліваюць крытыкі і не адпавядаюць элементарным патрабаванням этнічнай картаграфіі, шэраг — складзены па фармальных адзнаках, як падказвала фантазія іх складальнікаў. Таму шкадаваць, што такія карты застаюцца неапублікава нымі, няма ніякіх падставаў.

Аб’ём гэтага артыкула не дазваляе разгледзець усе аспекты, якія знайшлі адлюстраванне (ці не знайшлі яго) у кнізе Васіля Бандарчыка. Адно несумненна — трэці том «Беларусаў» не адпавядае сучасным патрабаванням і еўрапейскаму ўзроўню беларусазнаўчых ведаў. Куды больш поўную, грунтоўную і навукова апрабаваную інфармацыю, адпаведным чынам сістэматызаваную і абагульненую, можна знайсці ў розных даведачных (энцыклапедычных) выданнях, што выйшлі за апошнія 10—15 гадоў.

Кніга «Беларусы» (т. 3) антыбеларуская па сутнасці, яна прыніжае нацыянальную годнасць беларускай нацыі, дыскрэдытуе яе гуманітарную думку, сведчыць пра тупіковыя шляхі былой савецкай этнаграфіі, яе абмежаваныя інтэлектуальныя рэсурсы.

Віктаp Цітоў

Менск


[1] Бандарчык В.К. Гісторыя беларускай этнаграфіі ХIХ ст. Мінск, 1964; Яго ж: Гісторыя беларускай этнаграфіі: пачатак ХХ ст. Мінск, 1970; Яго ж: Развіццё беларускай савецкай этнаграфіі. Мінск, 1973.
[2] Пыпин А.Н. История русской этнографии. Т. 4. С.–Петербург, 1892. С. 5.
[3] Тамсама. С. 6.
[4] Мартынаў В.У. Канцэпцыя трохмоўнай калыскі не вытрымлівае крытыкі // Наша слова. 1994. № 9.
[5] Бандарчык В.К. Аб шкоднасці рэлігійных свят. Мінск, 1960. С. 5.
[6] Цітоў В.С. Народная спадчына. Матэрыяльная культура ў лакальна–тыпалагічнай разнастайнасці. Мінск, 1994. С. 28—29.

Наверх

Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка* (Вячаслаў Насевіч, Уладзімір Свяжынскі)

Снежня 12, 1999 |


* Edvardas Gudavičius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. Vilnius: Žara, 1998. 359 p.

Новая праца літоўскага гісторыка Эдвардаса Гудавічуса прысвечана асобе Міндоўга — славутага дзеяча ХIII ст., якога бальшыня даследчыкаў прызнае стваральнікам Вялікага Княства Літоўскага. Перыяд, на які прыпала дзейнасць Міндоўга, сёння выклікае асаблівую ўвагу з боку грамадства дзвюх маладых незалежных дзяржаваў, што існуюць на колішніх абшарах ВКЛ — Беларусі і Літвы. Пра значэнне, якое надаецца першапачатковай гісторыі ВКЛ у сённяшняй Літве, сведчыць ужо ўзровень выдання гэтай кнігі — выдатная вокладка, прыгожыя форзацы, крэйдаваная папера і нават такая дробязь, як шаўковая закладка. На жаль, выданні беларускіх гісторыкаў выходзяць у значна больш сціплым выглядзе. Аднак цікавасць да пачаткаў ВКЛ на Беларусі, думаецца, не меншая. Тым больш карысна даведацца, як выглядаюць гэтыя пытанні ў асвятленні аўтарытэтнага літоўскага гісторыка.

Праца Э. Гудавічуса складаецца з 8 частак і 39 невялікіх раздзелаў, мае падрабязнае (на 7 старонках) рэзюме на англійскай мове, імянны і геаграфічны паказальнікі. У трох дадатках закранаюцца некаторыя крыніцазнаўчыя аспекты: старое пытанне пра аўтэнтычнасць славутага «Слова пра паход Ігараў» і кароткія (па адной старонцы) нататкі пра два паведамленні заходнееўрапейскіх крыніц сярэдзіны ХIII ст. наконт Літвы. Пра вельмі грунтоўны навуковы ўзровень выдання сведчыць колькасць спасылак: на 298 старонак асноўнага тэксту іх 2656, ці ў сярэднім амаль па 9 спасылак на старонцы. Да недахопаў можна аднесці поўную адсутнасць ілюстрацыйнага матэрыялу, асабліва картаграфічнага.

Першая частка кнігі, названая «Вядомы і невядомы Міндоўг», прысвечана гістарыяграфіі. Яна вызначаецца паўнатой і грунтоўнасцю (за адзіным выключэннем, на якім мы далей спынімся асобна). Аўтарам улічаны практычна ўсе істотныя працы, у якіх у той ці іншай ступені закраналіся дзейнасць Міндоўга і яе гістарычны кантэкст, у тым ліку выданні на літоўскай, нямецкай, польскай, расійскай мовах, а таксама шэраг нядаўніх публікацый В.Урбана на англійскай мове. Вельмі крытычна ставіцца Э.Гудавічус да ўсіх гістарычных канструкцый, якія выкарыстоўваюць легенды пра дзейнасць і заваёвы міфічных нашчадкаў Палямона, у тым ліку Рынгольта (Рымгаўда) — быццам бы бацьку Міндоўга. Ён не падзяляе імкненне некаторых даследчыкаў шукаць у гэтых крыніцах нейкае «рацыянальнае зерне». На яго думку, нават «калі б адбыўся цуд і знайшлася аўтэнтычная крыніца, у якой бацька Міндоўга называецца Рымгаўдам, гэта было б выпадковым супадзеннем, і нічым больш» (84).

Асаблівую ўвагу аўтар заслужана аддае творам Г.Лаўмяньскага[1] і У.Пашуты[2] (у апошняга ён крытычна адзначае акцэнтуацыю на негатыўнай ролі нямецкай экспансіі). Сярод літоўскамоўных публікацый (практычна невядомых навуковай супольнасці іншых краінаў з прычыны моўнага бар’еру) найбольш станоўча ён ацэньвае працу выхаванца аўстрыйскай медыявістыкі Ю.Стакаўскаса «Літва і Заходняя Еўропа ХIII стагоддзя», выдадзеную ў 1934 г.[3] На думку Э.Гудавічуса, «разам з працай Г.Лаўмяньскага яна складае вяршыню праблематыкі Міндоўга» (49). З улікам такой высокай ацэнкі літоўскім гіторыкам, магчыма, варта было б падумаць пра перавыданне гэтай працы на расійскай ці польскай мове, каб увесці яе ў больш шырокі навуковы зварот. У цэлым Э.Гудавічус лічыць, што ўзровень навуковай грунтоўнасці і аб’ектыўнасці, дасягнуты ў 1930-я г. Г.Лаўмяньскім і Ю.Стакаўскасам, наступныя пакаленні гісторыкаў не толькі не перавысілі, але нават страцілі, і сёння трэба думаць пра яго аднаўленне (84).

Завяршаецца гістарыяграфічны агляд пералікам 6 пытанняў, што былі сфармуляваны яшчэ ў 1939 г. З.Івінскісам, але да сёння не атрымалі вычэрпнага адказу: 1) ці Міндоўгу належыць вызначальная роля ў стварэнні ВКЛ; 2) якім было сапраўднае паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца яго дзяржавы; 4) праблема аўтэнтычнасці даравальных дакументаў на карысць Лівонскага ордэна; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — прымаючы хрысціянства ці парываючы з ім; 6) якой агульнай ацэнкі заслугоўвае ён з пазіцый сённяшняга часу. Апошняе з гэтых пытанняў Э.Гудавічус характарызуе як «вечнае» і адзначае яго сувязь з першым, чацвёртым і пятым, а таксама з праблемай міжнароднага статусу і значэння Літоўскай дзяржавы, якую, на яго думку, можна разглядаць як сёмае пытанне.

Другая частка кнігі названа «Пытанне стварэння дзяржавы». Яна прысвечана спробе тэарэтычна растлумачыць з’яўленне класавага грамадства ў Літве ХІІІ ст. Э.Гудавічус схільны разглядаць гэтую дзяржаву як вынік выключна ўнутранага развіцця літоўскага этнасу, у поўнай адпаведнасці з канцэпцыяй «натуральнай» эвалюцыі ад першабытнага грамадства да раннефеадальнага. Праўда, ён трапляе ў хісткае становішча, калі спрабуе падмацаваць гэтую думку канкрэтнымі прыкладамі. Як вядома, у крыніцах, сучасных падзеям, практычна няма звестак пра ўнутранае становішча літоўскага грамадства. Таму аўтар вымушаны экстрапаляваць у мінулае значна больш познія факты пра феадальныя адносіны ў Літве XV — XVI ст. або выкарыстоўваць тыпалагічныя паралелі з грамадствам вікінгаў. У цэлым ён паўтарае шлях, пройдзены яго папярэднікамі — У.Пашутам і асабліва Г.Лаўмяньскім. Пры гэтым параўнальна з апошнім аргументацыя Э.Гудавічуса нават звужана — ён прызнае ролю ваенных набегаў у фармаванні слоя будучых феадалаў, але не выкарыстоўвае ідэю Лаўмяньскага пра заваёвы на Русі як вырашальны штуршок да эвалюцыі рабаўнічых дружын у панавальны клас (хоць і не аспрэчвае яе). Характэрна для гэтай часткі кнігі і поўнае ігнараванне археалагічных матэрыялаў, што на сённяшнім этапе развіцця гістарычнай навукі выглядае яўна архаічна.

Трэцяя частка («Роля Літоўскай дзяржавы») змяшчае аналіз міжнародных наступстваў з’яўлення гэтай дзяржавы, што стала першай на абшарах балцкіх народаў і натуральным ядром іх палітычнай цэнтралізацыі. Гэты працэс, аднак, вельмі хутка сутыкнуўся з экспансіяй каталіцкага Захаду. Пачалося двухсотгадовае процістаянне, якое адтэрмінавала ўключэнне балтаў у лік еўрапейскіх народаў. Цікава, што яшчэ некалькі гадоў назад у свядомасці літоўскай інтэлігенцыі прасочваўся гонар за гераічны перыяд упартага адпору крыжоваму націску каталіцкай Еўропы і спробам хрышчэння Літвы. Цяпер, калі каталіцтва імкліва адраджае сваю дамінавальную ролю ў культурным жыцці літоўскага грамадства, а галоўнай палітычнай мэтай абвешчана інтэграцыя з ЕС і ўваход у НАТО, акцэнты відавочна мяняюцца. У інтэрпрэтацыі Э.Гудавічуса процістаянне набывае хутчэй трагічнае, чым гераічнае адценне. Асаблівую ўвагу ён аддае фактарам, якія ўлагоджвалі канфлікт — міжнароднаму гандлю і кантактам з нямецкімі каланістамі.

У чацвёртай частцы («Літоўская палітычная карта пачатку XIII ст.») аўтар прыводзіць вельмі дэталёвую рэканструк цыю палітычнай геаграфіі Літвы, акрэслівае ўладанні асобных князёў і дынастый. Гэтая рэканструкцыя грунтуецца на папярэдніх даследаваннях Э.Гудавічуса, часткова апублікава ных у сярэдзіне 1980-х г.[4] Яна, безумоўна, выклікае цікавасць. Праўда, чамусьці няма карты, якая была б тут асабліва дарэчы. Зноў-такі яўна недастаткова выкарыстоўваюцца археалагічныя матэрыялы — у прыватнасці, звесткі пра розніцу ў пахавальных звычаях, за якімі, напэўна, стаялі нейкія племянныя адзінкі. Вырашальнае значэнне пры рэканструкцыі надаецца інтэрпрэтацыі сціслых паведамленняў крыніц, а таксама тапаніміцы.

Э.Гудавічус падзяляе пашыраны ў літаратуры погляд на ўжыванне крыніцамі назвы «Літва» ў розных сэнсах — больш шырокім (як агульны этнонім продкаў сучасных літоўцаў) і вузкім (непасрэдныя ўладанні дамінавальнага княскага роду, з якога паходзіў і сам Міндоўг). Пры лакалізацыі «Літвы ў вузкім сэнсе», ці «Літоўскай зямлі» (138-143), ён пагаджаецца з Г.Лаўмяньскім і размяшчае ўладанні «старэйшых князёў» на поўдзень ад Нальшчан, у паўднёвай частцы арэалу аўкштайцкіх гаворак і археалагічнай культуры ўсходнелітоўскіх курганоў. Пры гэтым Э.Гудавічус мяркуе, што вотчына Міндоўга займала самую паўднёвую частку гэтага абшару, непасрэдна прылеглую да старажытнарускіх княстваў, у той час як больш паўночная частка, з раёнам Вільні, належала яго старэйшаму брату Даўспрунгу, а потым верагодным сынам апошняга — Таўцівілу і Эдзвіду (Гядзвідасу). Гэты абшар быў захоплены Міндоўгам на мяжы 1248-49 г., калі адбылося выгнанне яго пляменнікаў. Гэта быў, паводле аўтара, апошні крок на шляху аб’яднання «Літоўскай зямлі» пад адзінай уладай. Раней Міндоўгам былі далучаны вотчыны іншых родзічаў, прыгаданых у дамове з валынскімі князямі ў 1219 г. Прадстаўнікі гэтага роду і іх вотчыны, на яго думку, генетычна звязаны з князямі Даўгяруціс і Сцяксіс, дамінаванне якіх у Літве на пачатку 1210-х г. адзначана ў «Хроніцы Лівоніі» Генрыха Латвійскага (142).

Шмат увагі аддае Э.Гудавічус пытанню пра магчымую рэзідэнцыю Міндоўга (153—163). Ён аналізуе аргументы іншых літоўскіх даследчыкаў на карысць таго, што сталіцай ужо ў той час была Вільня. На думку аўтара, важкіх доказаў на карысць гэтага не стае. Прынамсі, можна казаць пра Вільню як эканамічны (паводле археалагічных звестак) і духоўны цэнтр (легендарнае месца крэмацыі князёў у даліне Швінтарога, якое прыгадваюць беларуска -літоўскія летапісы). Э.Гудавічус дапускае нават, што раскапаныя археолагамі ў Вільні рэшткі муроў могуць належаць да катэдральнага касцёла, пабудаванага пасля хрышчэння Міндоўга. Але гэта, на яго думку, не абавязкова сведчыць пра наяўнасць там вялікакняжацкай рэзідэнцыі. Лакалізацыя Міндоўгавага замка Варута, прыгаданага ў Іпацьеўскім летапісе, таксама застаецца спрэчнай. У цэлым аўтар пакідае гэтыя пытанні адкрытымі.

Тры наступныя часткі, названыя адпаведна «Аб’яднанне Літвы», «Ад старэйшага князя да караля» і «Хрысціянскі кароль», змяшчаюць агляд звестак пра дзейнасць і жыццёвы шлях Міндоўга да 1260 г. Аўтар выкарыстоўвае практычна ўсе паведамленні пра звязаныя з Літвой падзеі, што захаваліся ў Іпацьеўскім летапісе, Ліфлянцкай рыфмаванай хроніцы, дакументах Тэўтонскага ордэна, папскай курыі і іншых крыніцах на старажытнарускай, старанямецкай, лацінскай мовах. Амаль кожнае паведамленне суправаджаецца адпаведнай цытатай з першакрыніцы на мове арыгіналу, што ператварае гэтыя часткі кнігі ў своеасаблівую хрэстаматыю.

Э.Гудавічус паказвае, што вызначальныя і незваротныя крокі да сапраўднай дзяржавы былі зроблены менавіта пад час панавання Міндоўга, адказваючы такім чынам на першае пытанне З.Івінскіса. На момант узгадкі «Літвы Міндоўга» ў Іпацеўскім летапісе ў 1238 г. ён быў, на думку аўтара, ужо старэйшым сярод прадстаўнікоў дамінавальнай княскай дынастыі, перажыўшы брата Даўспрунга і іншых родзічаў, імёны якіх папярэднічалі яго імені ў дамове 1219 г. (201). Іншыя літоўскія князі, якія яшчэ заставаліся як ва ўласна «Літоўскай зямлі», так і ў іншых княствах, былі, як лічыць аўтар, яго васаламі. Больш за тое, на падставе крыжацкіх крыніц ён прыходзіць да высновы, што на пачатку ці ў сярэдзіне 1240-х г. ужо адчуваецца падпарадкаванне Літве часткі сумежных балцкіх земляў: населенага яцвягамі левабярэжжа Нёмана, а таксама тэрыторыі селаў і куршаў — «паралельна з унутраным шырыўся знешні васалітэт літоўскай дзяржаўнасці» (204). Прыкметай дзейнасці Міндоўга як палітыка дзяржаўнага ўзроўню выглядае ў ацэнцы Э.Гудавічуса барацьба з Лівонскім ордэнам за кантроль над куршамі, якая прывяла да няўдалага нападу войска Міндоўга на замак Эмбоцен у канцы 1244 ці на мяжы 1245 г. (205-207). На ўсходзе і поўдні ў гэты самы час літоўцы абмяжоўваліся драпежнымі рэйдамі на Русь.

Наступная згадка Міндоўга ў «Ліфлянцкай рыфмаванай хроніцы» характарызуе яго як «найвышэйшага караля і ўладара Літоўскай зямлі». На думку Э.Гудавічуса, гэта «першая згадка пра Міндоўга як сюзерэна ўсёй Літвы» (207), якую ён даволі абгрунтавана адносіць да перыяду з восені 1245 да восені 1246 г. (208). Неўзабаве Міндоўг пазбавіўся і сваіх пляменнікаў, далучыўшы іх вотчыны да сваёй. Разглядаючы наступны канфлікт з Лівонскім ордэнам і Галіцка-Валынскім княствам, якія прынялі бок выгнанніка Таўцівіла і абыходзіл іся з ім як з прэтэндэнтам на пасад, Э.Гудавічус адзначае, што «прызнанне фіктыўнай палітычнай вагі Таўцівіла фактычна азначала маўклівае прызнанне рэальнай палітычнай вагі Міндоўга» (216).

Шмат увагі аддаецца ў кнізе аналізу звестак «Ліфлянцкай рыфмаванай хронікі» і дакументаў рымскай курыі, якія тычацца стасункаў Міндоўга з Захадам, адмысловай дыпламатычнай падрыхтоўкі яго хрышчэння і каранацыі. Дарэчы, у расійскай, беларускай і, у пэўнай ступені, польскай гістарыяграфіі гэтыя пытанні звычайна застаюцца на перыферыі ўвагі. Э.Гудавічус датуе хрышчэнне Міндоўга ў каталіцтва канцом зімы — вясной 1251 г. (225), а яго каранацыю — 6 ліпеня 1253 г. (237). Гэтыя крокі не толькі далі магчымасць Міндоўгу выйсці са складанай палітычнай сітуацыі, але і дазволілі маладой дзяржаве «ўмацавацца ў палітычнай сістэме Еўропы» (227). Зноў канстатуючы няпэўнасць наяўных звестак пра магчымую рэзідэнцыю Міндоўга (239), Э.Гудавічус, аднак, не толькі не спрабуе прааналізаваць, але нават не прыгадвае версію пра Новагародак як месца яго каранацыі.

Прыкладна дзевяцігадовы перыяд кіравання Міндоўга ў якасці хрысціянскага манарха атрымлівае ў кнізе станоўчую ацэнку. Шэраг пагадненняў з Ліфлянцкім ордэнам, у тым ліку саступленне на яго карысць вялікіх тэрыторый, разглядаюцца як вымушаная, але ў цэлым апраўданая мера. Аўтар лічыць, што ініцыятыва далейшай барацьбы з крыжакамі належала паганскай арыстакратыі, асабліва падкрэсліваючы ролю ваеннага правадыра Жамойці Альменаса (262-281). Э.Гудавічус не спрабуе правесці ніякіх аналогій з вельмі падобнай сітуацыяй пачатку XV ст., калі роля Вітаўта ў падбухторванні жамойтаў да паўстання супраць Ордэна была відавочнай. У заключнай частцы кнігі — «Балты і Еўропа» — тэма канфрантацыі з Захадам набывае яшчэ больш выразную драматычнасць. Раздзел пра разрыў Міндоўга з хрысціянствам у 1260 г. мае красамоўную назву — «Ракавы паварот». Аўтар схіляецца да думкі, што з боку Міндоўга гэты паварот быў вымушаным крокам — на гэта яго штурхала паганскае асяроддзе, якое яшчэ не было гатова да сапраўднай інтэграцыі з Еўропай.

Пэўную цікавасць уяўляе дадатак з аналізам аўтэнтычнасці «Слова пра паход Ігараў». Тут аўтар далучаецца да дыскусіі, у свой час узнятай расійскім гісторыкам А. Зіміным. Э. Гудавічус параўноўвае тэкст «Слова» з апавяданнем Іпацеўскага летапіса пра тыя ж падзеі і канстатуе супадзенне іх фабулы, прычым «рэаліі былі неістотна зменены пры стварэнні версіі „Слова” паводле версіі, прадстаўленай у Іпацеўскім летапісе, а не наадварот» (329). Вядома таксама, што стыль «Слова” мае мноства адпаведнасцяў з паэмай «Задоншчына», створанай у канцы XIV стагоддзя і, у адрозненне ад яго, вядомай у шматлікіх спісах. Усё гэта дазваляе падазраваць, што «Слова» з’яўляецца фальсіфікатам, фабула якога запазычана з летапіса, а стылістыка — з «Задоншчыны». Аднак Э. Гудавічус робіць канчатковыя высновы асцярожна. Ён піша: „Не магу сцвярджаць, што ўсё гэта дазваляе лічыць „Слова” перайманнем «Задоншчыны», але ўздымаць такое пытанне можна. З гэтага паўстае другое пытанне: якія аргументы паказваюць, што „Слова” не з’яўляецца перайманнем „Задоншчыны”?» (330). У адказ можна прыгадаць, прынамсі, славуты рэфрэн «Слова пра паход Ігараў»: «О Руская земле, уже за шеломянемъ еси!» Даследчыкі cышліся на тым, што архаічным словам «шеломянь» пазначалася града ўгоркаў, якія нагадвалі сваёй формай шлемы («шеломы»). У «Задоншчыне» гэтаму рэфрэну адпавядае загадкавая фраза: «Руская земля, то ти есть как за Соломономъ царемъ побывала». Лёгка зразумець, як старажытнае слова «шеломянь», невядомае аўтару «Задоншчыны» ці скажонае ў тым экзэмпляры «Слова», якім ён карыстаўся, ператварылася ў імя біблейскага цара Саламона.[5] І наадварот, вельмі цяжка ўявіць, як магла адбыцца адваротная змена, якая б ператварыла бессэнсоўны выраз «Задоншчыны» ў якравы паэтычны вобраз. Гэта, на нашу думку, сведчыць, што менавіта «Задоншчына» выкарыстоўвала стылістыку «Слова», а не наадварот. Дарэчы, калі «Слова» было толькі таленавітай фальсіфікацыяй, нашто яго стваральніку было амаль даслоўна запазычваць стыль добра вядомай «Задоншчыны»? Пры яго таленце можна было б зрабіць значна танчэй.

Беларускага чытача, зразумела, цікавіць у першую чаргу тое, як літоўскі гісторык асвятляе пытанне стасункаў Міндоўга з землямі сучаснай Беларусі і акалічнасці іх уваходу ў склад яго дзяржавы. На жаль, менавіта тут нас чакае самае моцнае расчараванне. Гэтая тэма падкрэслена застаецца па-за ўвагай аўтара. Асабліва гэта кідаецца ў вочы ў гістарыяграфічным аглядзе, на фоне скрупулёзнасці, з якой пералічваюцца працы папярэднікаў Э.Гудавічуса. У недасведчанага чытача можа скласціся ўражанне, што ў беларускай гістарыяграфіі (як мясцовай, так і эмігранцкай) пра эпоху Міндоўга не было напісана ні радка! Не прыгадваецца нават канцэпцыя М.Ермалові ча, хоць у свой час сам Э.Гудавічус прысвяціў палеміцы з ім падрабязную рэцэнзію на 9 старонках, пазней перавыдадзе ную ў англійскім перакладзе[6]. Ствараецца ўражанне, што, выканаўшы цяжкі маральны абавязак — даць адпор М.Ермаловічу, Э.Гудавічус больш не жадае вяртацца да гэтай «агіднай» тэмы, пра якую культурнаму чалавеку быццам бы і не варта гаварыць уголас. Канцэпцыі Ермаловіча для Літвы больш не існуе, як у свой час у Савецкім Саюзе «не было сексу».

Такая хваравітая рэакцыя сведчыць не толькі пра тое, якую псіхалагічную траўму нанесла літоўскай інтэлігенцыі спроба беларускіх радыкалаў «адабраць» у іх гісторыю ВКЛ, але і пра глыбокую ўнутраную няўпэўненасць. Падсвядома нашы літоўскія калегі асцерагаюцца, што далейшае абмеркаванне гэтай тэмы прымусіць іх настолькі скарэктаваць сваю сённяшнюю пазіцыю, што гэта можа пагражаць іх нацыяналь ным інтарэсам. Аднак з псіхалогіі вядома, што спробы індывідуума ігнараваць пагрозлівую ці непрыемную сітуацыю вядуць напрасткі да неўрозу. Гэтак жа ў калектыўнай гістарычнай свядомасці яны прыводзяць да неўратычнай гістарыяграфіі — інакш нельга расцаніць поўнае ігнараванне публікацый беларускіх гісторыкаў.

Між тым М.Ермаловіч, пры ўсіх недахопах яго твораў, адрадзіў пытанне пра суадносіны балцкага і ўсходнеславянс кага кампанентаў у працэсе стварэння ВКЛ, упершыню ўзнятае дзеячамі беларускай дыяспары ў 1920—30-х г. Яго ўласны адказ на гэтае пытанне быў непрафесійным і тэндэнцыйным, што добра паказаў сам Э.Гудавічус у сваёй рэцэнзіі, але ж пытанне, тым не менш, застаецца. Яго жывучасць паказала, што стары і такі прыемны для літоўцаў погляд на пачатак ВКЛ як выключна літоўскую справу не зусім адпавядае рэчаіснасці. І каб рухацца далей наперад, трэба не заплюшчваць вочы, заганяючы праблему ў падсвядомасць, а спакойна шукаць найбольш адэкватны адказ.

Сёння можна сцвярджаць, што на Беларусі канцэпцыя М.Ермаловіча нікім з прафесійных гісторыкаў не падзяляец ца. Аднак тэзу пра тое, што ВКЛ паўстала ў выніку ўзаемадзе яння літоўскага і ўсходнеславянскага кампанентаў і ўяўляла сабой кшталт двухэтнічнага сімбіёзу, можна лічыць агульнапрынятай у беларускай гістарычнай навуцы[7]. Таму спроба па-ранейшаму разглядаць дзяржаву Міндоўга як факт выключна літоўскай гісторыі, прапанаваная ў працы Э.Гудавічуса, не адпавядае сучаснаму стану гістарыяграфіі. Можна было б прызнаць права на існаванне такой думкі, калі б аўтар абвяргаў ці неяк тлумачыў вядомыя факты: ужыванне кіраўнічым колам ВКЛ многіх старажытнарускіх тэрмінаў, асабліва ў сістэме кіравання; актыўны ўдзел баярства Полацка, Новагародка, Пінска ў барацьбе за ўладу над ВКЛ на баку таго ці іншага прэтэндэнта; няўдачу Данілы Галіцкага, а потым татараў завалодаць гарадамі беларускага Панямоння, якія кожны раз чамусьці зноў аказваліся пад кантролем папярэдне пераможаных літоўцаў (што сведчыць пра пазіцыю мясцовага насельніцтва), і г.д. Замест таго гэтыя факты проста не заўважаюцца.

Увогуле стасункі з праваслаўнай Руссю, якая напярэдадні татарскага нашэсця не намнога саступала каталіцкай Еўропе па тэрыторыі і культурным патэнцыяле, займаюць у кнізе непараўнальна меншае месца. Зразумела, у крыніцах няшмат паведамленняў на гэтую тэму, але ж іншыя, не лепш забяспечаныя фактамі сюжэты Э.Гудавічус аналізуе вельмі старанна. Напрыклад, пільна разглядаюцца звесткі пра гандаль з Захадам, а ролі нямецкіх каланістаў прысвечаны асобны раздзел (131 — 136). У той час славянская каланізацыя не прыгадваец ца зусім, хоць пра яе выразна сведчаць, напрыклад, археалагічныя раскопкі ў Вільні. Думаецца, калі б літоўская гістарычная навука набралася духу і прызнала нарэшце факт прысутнасці славян у Літве, яна здолела б развівацца далей значна больш прадукцыйна. Адкрылася б прастора да аналізу сапраўднай ролі міжэтнічных кантактаў, асабліва ў іх дынаміцы. Вельмі цікава было б даведацца, у якія гістарычныя перыяды археалагічная прысутнасць славян на тэрыторыі Літвы была больш ці менш прыкметнай, з якімі палітычнымі падзеямі гэты супадае, і г.д. Пакуль адказаў на гэтыя пытанні няма, уяўленне аб працэсе ўтварэння ВКЛ нельга лічыць поўным.

Тое ж тычыцца і палітычных падзеяў. Аўтар толькі канстатуе (214), але не спрабуе растлумачыць і неяк асэнсаваць падуладнасць Міндоўгу Новагародка і іншых княстваў беларускага Панямоння (дарэчы, у адносінах да іх Э.Гудавічус карыстаецца анахранічнай назвай «Чорная Русь», вядомай толькі з XVII ст., прычым яна тычылася значна шырэйшай тэрыторыі). Літоўская экспансія на Русь (якая, на думку аўтара, мела чыста ваенны характар) трактуецца ім не больш чым як імкненне атрымаць свайго роду «кампенсацыю» за тэрытарыяльныя страты на карысць крыжакоў у Жамойці (242—243, 256—257). Характэрна, што ў рэзюме, куды ўключаны найбольш важныя для аўтара тэзы, Новагародак і беларускія ўладанні Міндоўга прыгадваюцца толькі мімаходзь — у якасці яго «дамена», перададзенага сыну Данілы Галіцкага Раману і потым захопленага зноў (337, 338). Зусім не згадваецца ў кнізе рускі ваявода Астафі Канстанцінавіч, які, паводле Іпацеўскага летапісу, выконваў вельмі значную ролю ў апошнія гады панавання Міндоўга (а верагодна — і ў змове супраць яго). Ні слова не гаворыцца пра тыя перавагі, якія прынесла Міндоўгу (у тым ліку і ў чыста літоўскіх справах) улада над Новагародкам і падтрымка з боку тамтэйшага баярства.

Такім чынам, з аднаго боку праца Э.Гудавічуса ўяўляе сабой вельмі грунтоўнае, фундаментальнае даследаванне, асабліва ў дачыненні да заходняга вектара палітыкі Літвы ХIII ст. Разам з тым у асвятленні ўсходняга вектара маецца шэраг хібаў, абумоўленых непераадоленым «беларускім сіндромам» сучаснай літоўскай гістарыяграфіі.

Найбольшую цікавасць уяўляе новы погляд на Міндоўга як на няўдалага «інтэгратара» з каталіцкім светам. Ацэнка дзейнасці Міндоўга і яго дзяржавы ў агульнаеўрапейскім кантэксце (сёмае пытанне, азначанае самім Э.Гудавічусам) стварае стрыжнявы матыў яго кнігі. Праўда, не заўсёды яна з непазбежнасцю вынікае з тых фактаў, на падставе якіх грунтуецца — шмат чаго залежыць ад агульнай пазіцыі аўтара. Тое, што спрыяла збліжэнню Літвы з каталіцкім светам, амаль што аўтаматычна набывае пазітыўнае гучанне. Гэта перадвызначае і пазіцыю ў дачыненні да хрышчэння Міндоўга, яго стасункаў з Ордэнам і цэнтралізатарскіх намаганняў.

Адчуваецца, што кніга напісана не столькі прадстаўні ком інтэрнацыянальнай навуковай супольнасці, колькі менавіта літоўцам, які ўвесь час трымае ў свядомасці палітычныя актуаліі і шукае адказы з пазіцый сённяшняга дня. Гэта можна разглядаць як прыклад таго, што «кожнае пакаленне стварае сваю гісторыю». На такім фоне навуковы стыль Г.Лаўмяньскага (які імкнуўся разглядаць гістарычныя з’явы, так бы мовіць, «з пункту гледжання вечнасці» і заставацца па-за палітычнай кан’юнктурай) сапраўды застаецца не дасягнутым не толькі гістарыяграфіяй савецкага часу, але і самім Э.Гудавічусам. Які падыход лепш — пытанне дыскусійнае. Але праца Лаўмяньскага, выдадзеная звыш паўстагоддзя таму, да сёння не страціла навуковага значэння і, напэўна, захавае яго яшчэ надоўга. Безумоўна, захавае свае вартасці і агляд гістарычных падзеяў, рупліва сабраны ў кнізе Э.Гудавічуса. Аднак ён ужо прыводзіўся, хоць і не ў такім канцэнтраваным выглядзе, яго шматлікімі папярэднікамі. А вось як будуць успрымацца праз некалькі дзесяцігоддзяў уласныя інтэрпрэтацыі і высновы аўтара — сказаць цяжка. Думаецца, што час усё расставіць па сваіх месцах.

Вячаслаў Насевіч, Уладзімір Свяжынскі


[1] Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. Wilno, 1931. T. 1; 1932. T. 2.
[2] Пашуто В. Т. Образование Литовского государства. Москва, 1959.
[3] Stakauskas J. Lietuva ir Vakarų Europa XIII-me amžiuje. Kaunas, 1934.
[4] Gudavičius E. Bandymas lokalizuoti 13 a. lietuvių kunigaikščių valdas // Lietuvos TSR Mokslų Akademijos darbai. A serija. 1984. T. 3 (88). P. 69-79; Гудавичюс Э. «Литва Миндовга» // Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. Вильнюс, 1985. С. 219-229.
[5] Гл. заўвагу да гэтага месца ў „Задоншчыне”: Хрестоматия по древней русской литературе. — Сост. Н. К. Гудзий. — Изд. 8-е. Москва, 1973. С. 175.
[6] Gudavičius E. Dar kartąvieno mito pėdsakais // Ludas kultūra. 1994. №5. P. 25 — 33; Gudavičius E. Following the Tracks of a Myth // Lithuanian Historical Studies. 1. Vilnius, 1996. S. 38-58.
[7] Насевіч В.Л. Працэс утварэння Вялікага княства Літоўскага (ХІІІ — ХІV стст.) // Актуальныя пытанні гісторыі Беларусі. Мінск, 1992. С. 54 — 63; Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мінск, 1998. С. 133 — 136.

Наверх

Генадзь Сагановiч. Дзве гiсторыi Полацка

Снежня 21, 1997 |


Кнiга Д.Аляксандрава i Д.Валадзiхiна “Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в ХII-ХVI в.” (Москва, 1994) рэцэнзавалася мной ледзь не адразу пасля яе з’яўлення*. А параўнальна нядаўна стала распаўсюджвацца надрукаваная ў Полацку брашурка Д.Валадзiхiна, у якой змешчаны адказ апошняга на маю рэцэнзiю[1]. Адмёўшы ўсе заўвагi, у брашурцы Д.Валадзiхiн па-стараўся пераканаць сваiх чытачоў у нiзкай “якасцi працы” рэцэнзента, дэманстраваў мае недакладнасцi. У мяне, аднак, ёсць усе падставы пераадрасаваць гэтыя абвiнавачаннi шаноўнаму маскоўскаму апаненту, дзеля чаго мушу вярнуцца да згаданай кнiгi пра Полацк.

Пайду тым жа парадкам, якiм быццам бы так эфектна абвяргаў мае заўвагi Д.Валадзiхiн. Праўда, некаторыя ён такi пакiнуў без каментараў (прыкладам, мой пратэст супраць тэзы, быццам граматы на магдэбургскае права ўнiфiкавалi беларускiя гарады з польскiмi). Давядзецца многа цытаваць – для “чысцiнi палемiкi”, як выказаўся мой зацяты апанент з Расii.

У кнiзе Д.Валадзiхiн класiфiкаваў грамадзянскую вайну ў ВКЛ 1430-х г. як “адну з самых працяглых i крывавых унутраных войнаў” у гiсторыi гэтай дзяржавы, што i выклiкала маё здзiўленне: няўжо ў ВКЛ iх было так многа? У адказ у “Моей полемике…” аўтар прывёў у прыклад “крывавыя канфлiкты памiж сынамi Альгерда за ўладу ў ВКЛ”, “сутыкненнi Ягайлы з Кейстутам i Вiтаўтам” i “адпадзенне Смаленска” у пачатку ХV ст. (С.17-18). Канешне, вайной можна называць кожны сур’ёзны закалат. Але я б не рызыкнуў лiчыць асаблiва “працяглымi i крывавымi войнамi” большасць са згаданых унутраных канфлiктаў. У кожным разе, у гiсторыi Русi Маскоўскай iх непараўнальна больш.

Папракнуты за атаесамленне праваслаўных з рускiмi, аўтар “Борьбы…” адмаўляецца ад гэтага i выказвае здзiўленне: “адкуль жа вычытаў Г.Сагановiч падобнае атаесамленне?” (С.18). Як адкуль, калi ў апiсаннi падзей ХV-ХVI ст. у кнiзе па-ў-сюль фiгуруюць “русские”, “православные русские земли”, “русские города” (С.61, 65, 68 i iнш). Памылка толькi ў нумары старонкi, на якую спасылаюся (што атрымалася, падобна, чыста тэхнiчна), але спасылацца можна хоць i на цэлы раздзел. Тут для аўтара што ў Маскоўскай дзяржаве, што у ВКЛ – скрозь “русские”. Д.Валадзiхiн свядома пiша так, каб у чытача складвалася ўражанне, што гэта адзiны народ, хоць гiсторыкi, зацiкаўленыя ў лепшым разуменнi нашага мiнулага, аддзяляюць русiнаў ВКЛ ад вялiкарусаў i на ўзроўнi тэрмiналогii.

Наступнае, на чым мы радыкальна разышлiся, гэта палiтыка Свiдрыгайлы. У кнiзе напiсана, што iдэя царкоўнай унii была непапулярная ў лагеры гэтага князя. Хоць той да 1434 г. быццам i не быў працiўнiкам унii, але ўжо ў 1435 г. спалiў мiтрапалiта Герасiма менавiта за тое, што ўладыка задумляў аб’яднанне цэркваў (С.61). Мае контраргументы – калектыўны лiст 1433 г. з Вiцебска ў Базэль з просьбай правесцi унiю i мiсiя Пфафендорфа – мала змянiлi пазiцыi аўтара, хоць у адказе ён змякчыў фармулёўку, адступiў, зазначыўшы, быццам выказваў толькi гiпотэзу, i далей настойвае толькi на тым, што адно ў 1435 г. Свiдрыгайла бясспрэчна быў зацятым ворагам унii. “Хiба прыведзеная Г.Сагановiчам грамата (пасланне з Вiцебска – Г.С.) адносiцца да 1435, а не 1433 г.?” (С.18).

Мой калега дэманструе нядрэннае ўменне выкручвацца, не маючы аргументаў. Вось жа з крынiцаў добра вядома, што амаль ад самага пачатку вайны з Жыгiмонтам Кейстутавiчам вялiкi князь Свiдрыгайла – саюзны Нямецкаму ордэну – быў прыхiльнiкам унii. З 1433 г. ён самым сур’ёзным чынам займаў-ся ажыццяўленнем гэтага плану, бо спадзяваўся падтрымкi ад еўрапейскiх манархаў. У 1434 г., вiнавацячы Ягайлу i Жыiiмонта, ён прасiў ад Базэльскага сабору дазволу на саюз з паганымi для барацьбы за свой вялiкакняскi пасад, што хутчэй за ўсё i перакрэслiла ягоныя шансы на дапамогу каталiцкай Еўропы[2]. I нават у канцы таго года ў вядомым пасланнi з Базэля да Свiдрыгайлы абмяркоўвалася ягонае жаданне “далучыць народы Рускiя да Св. Рымскага касцёла”. А дзе ж сведчаннi хуткай i радыкальнай змены стаўлення гэтага князя да унii? У Д.Вала-дзiхiна iх няма. Бо мiтрапалiт Герасiм спалены не за унiю, а за апазiцыю да яе i за сувязi з Жыгiмонтам[3]. Цяжка зразумець, чаму Д.Валадзiхiн тут такi недасведчаны – пра гэта ж даўно пiсалася i ў расiйскай гiстарыяграфii[4].

З “суверэнiтэтам” Полацкай зямлi, таксама кранутым у палемiцы, усё не так адназначна. Але спачатку зноў пра некарэктнасць: я крытыкаваў аўтараў кнiгi за выкарыстанне тэрмiну “суверэнiтэт” – на мой погляд, зусiм недарэчнага – у дачыненнi да Полацкай зямлi не толькi часоў Свiдрыгайлы, але i ранейшых. Нагадаю, нават характарызуючы Андрэя Альгердавiча, аўтары “Борьбы за Полоцк…” пiсалi, што той быў “за поўны суверэнiтэт сваёй зямлi” (С.118). У брашуры ж апанент звяртаецца ўжо толькi да Свiдрыгайлы i цвердзiць, што з 1432 па 1436 г. Полацкая зямля iснавала “як ядро суверэннага дзяржаўнага ўтварэння” (С.19). Ахвотна пагадзiўся б, каб Д.Вала-дзiхiн паказаў, у чым выявiлася сутнасць такога суверэнiтэту, якой была яго iдэя i канцэпцыя.

Наогул, што такое суверэнiтэт у Сярэднявеччы? Маскоў-скiя манархi Iван III i Васiль III фармальна прызнавалi сваiмi суверэнамi сыноў хана Ахмата. Ну i што? Хоць, з iншага боку, ужо Iван III дамогся мiжнароднага суверэнiтэту – пасля дынастычнага шлюбу з Палеалогамi i фактычнага вызвалення ад Залатой Арды. I вось гэты суверэнiтэт адразу выявiўся i ў тытуле, i ў новай дактрыне.

Вопыт еўрапейскай гiсторыi паказвае, што дзяржавы дамагалiся суверэнiтэту ў вынiку працяглага, складанага працэсу, у тым лiку дзякуючы цэнтралiзацыi. Суверэнiтэт мусiў сцвярджацца юрыдычна – праз адмаўленне легальнасцi ранейшай улады (каб ранейшы ўладар не меў не толькi фактычнай улады, але i тытулаў). Затым да гэтага дадавалася гiстарычна-фiласофская аргументацыя. Аднак сярэднявечнае грамадства было наскрозь прасякнута складанай сiстэмай леннай залежнасцi, так што падлегласць аднаго суверэна другому абярталася небяспекай для суверэнiтэту дзяржаваў[5]. (Тут, дарэчы, мусiм адрознiваць суверэннасць манарха ад суверэннасцi дзяржавы, суверэннасць унутраную ад вонкавай etc.) i калi вяртацца да Свiдрыгайлы, то, як мне падаецца, у гады грамадзянскай вайны дактрына суверэннасцi не толькi не стала ўласнасцю элiты Полацкай зямлi, – яна нават яшчэ не артыкулявалася.

Зусiм па-рознаму нам бачацца i матывы, якiмi кiраваўся Iван III, калi развязваў войны супраць ВКЛ. На с.78 маскоўскi даследчык пiша, што да канца XV ст. захоўвалася “непарушнасць праваслаўя на рускiх землях ВКЛ”, i Аляксандр Казiмiравiч першы ажыццявiў “спробу насiльнага ўвядзення унii сярод усяго праваслаўнага насельнiцтва, а таксама ажыццявiў нацiск на сваю жонку Алену Iванаўну, каб яна пакiнула праваслаўе” (спасылка на Васкрасенскi летапiс i працу К.Базiлевiча). “У прыватнасцi, у Полацку памiж 1497 i 1500 г. быў заснаваны бернардынскi касцёл, i яму была перададзена зямля, якой да гэтага валодала праваслаўная царква св. Пятра” (спасылка на “Полацкiя граматы” А.Харашкевiч). Я нездарма крытыкаваў гэтае месца. Лагiчная сувязь апошняга сказа з папярэднiм мала ўцямная, цi не так? Наогул, справа полацкiх бернардынаў выглядае штучна звязанай з гэтай праблемай. Разумею, аўтару хацелася прывесцi канкрэтны прыклад нарастання рэлiгiйнага ўцiску, але гэты – вельмi ж няўдалы. Каталiкi ў Полацку былi да заснавання там касцёлу i кляштару бернардынаў, а год з’яўлення апошнiх добра вядомы – 1498. Спецыфiкай дзейнасцi полацкiх бернардынаў, аднак, з’яўлялася тое, што яны не перахрышчвалi праваслаўных нанова: такую iх практыку ўхвалiла i Апостальская сталiца. Так што ў Полацку проста не было падстаў гаварыць аб прымусовым пераводзе ў iншую веру i канфесiйным уцiску ўвогуле. Перадача ж зямлi бернардынскаму касцёлу нiяк не ўпаўнаважвае да глабальных высноў пра спробы ўвядзення унii: у тыя гады зямельныя на-даннi ад манарха мела i праваслаўная царква: прыкладам, у 1497 г. Пустынкаўскi манастыр у Кiеве, у 1501 г. – Сафiйскi сабор у Полацку.

Цяпер пра самога Аляксандра Казiмiравiча. Гiсторыкi, якiя спецыяльна займалiся канфесiйнай праблемай у ВКЛ, зазначалi, як правiла, выразную талерантнасць першых Ягайлавiчаў, асаблiва Аляксандра. Пры iм у канцы ХV ст. праваслаў-ная царква ўмацавала свае пазiцыi ў ВКЛ. У прыватнасцi, у 1499 г. вялiкi князь пацвердзiў т.зв. “Скрутак Яраслава”, дзякуючы якому яна атрымала судовы iмунiтэт i ў прававых адносiнах была ў лепшым становiшчы, чым у Маскоўскай дзяржаве. I калi маскоўскi даследчык прапануе лiтаральна прoцiлеглую характарыстыку канфесiйнай палiтыкi Аляксандра, яму належыць надта сур’ёзна абгрунтоўваць свае тэзы. Аднак дакументальных сведчанняў канкрэтнай дыскрымiнацыi праваслаўных у ВКЛ тых часоў нiдзе не знаходзiм.

Чуткi пра тое, што лiтоўска-рускi манарх дамагаецца ад жонкi пераходу ў каталiцтва i што ў ВКЛ уцiскаюць праваслаўных князёў, сыходзiлi з маскоўскiх жа колаў. Ад шпега Фёдара Шастакова, якi стаў пiсаць пра гэта ў Маскву ў 1499 г. Хутчэй за ўсё, гэта былi плёткi. А Iван III падхапiў тэму, бо мусiў апраўдаць прыём князёў-перабежчыкаў. Наколькi вядома, вялiкi князь Аляксандр не змушаў Алену Iванаўну пакiнуць праваслаўе – i гэта насуперак патрабаванням каталiцкiх ерархаў. Наадварот, ён дамагаўся для яе тытулу каралевы. План царкоўнай унii ў Аляксандра сапраўды меўся, аднак не ён справакаваў вайну. Шаноўны апанент чамусьцi паказвае ўсё ў перавернутым адлюстраваннi. Менавiта маскоўская пагроза была адной з прычынаў пацвярджэння Гарадзельскага прывiлея аб унii ВКЛ з Каронай у 1499 г., тым часам Валадзiхiн падае наадварот, быццам акурат гэты саюз уяўляў небяспеку (прынамсi, для праваслаўя) i правакаваў на агрэсiю Iвана III (С.78). У мэтах абароны ад нарастаўшай небяспекi з боку Масквы вялiкi князь Аляксандр i задумаў аб’яднаць падданых хаця б у межах адной царквы. Але ягоны пасол з гэтай мiсiяй выехаў з Вiльнi ў Рым ужо пасля бiтвы на Ведрашы, а маскоўскiя ўлады пачалi падрыхтоўку да вайны яшчэ ў 1497 г.[6].

Дарэчы, перад пачаткам агрэсii цар Iван IV Жахлiвы таксама выдаваў паход на Полацк за прэвентыўную абарону праваслаўя, што цытуе i Д.Валадзiхiн (С.90), аднак жа ў гэтым выпадку аўтар не ўзяўся выдаваць узоры царскай прапаганды за сапраўдныя прычыны вайны.

Гэтак i з магдэбургскiм правам. Калi ў кнiзе на адной старонцы прыводзiцца дакладны год атрымання магдэбургскага права Полацкам, а на iншай гаворыцца, быццам полацкая магдэбургiя была “адной з першых” у Беларусi – гэта ўспрымаецца як слабая дасведчанасць аўтара (чытач не абавязаны ўзгадняць першае з другiм). Недастатковае валоданне матэрыялам пацвярджаецца шэрагам iншых промахаў, так што аўтар сам правакуе заўвагi. Але сутнасць маёй крытыкi тычылася iншага. Цытую кнiгу: “З пачатку ХVI ст. беларускiя гарады пачалi здавацца ваяводам Iвана III, а затым i Васiля III неахвотна (?! – значыць раней здавалiся ахвотна – Г.С.)… Менавiта ў гэтыя гады адбываецца масавая раздача вялiкiмi князямi лiтоўскiмi прывiлеяў на магдэбургскае права беларускiм гарадам” (С.82). Сувязь выказванняў вiдавочная. У брашуры Д.Валадзiхiн спаслаўся на працы М.Крома, якi быццам i ўстанавiў залежнасць пазiцый беларускiх гарадоў ад прывiлеяў на магдэбургiю. Аднак у публiкацыi, да якой адаслаў мяне маскоўскi калега, М.Кром пiша лiтаральна наступнае: аб’ём прывiлеяў i правоў Полацка, Менска, Смаленска i Вiцебска “быў значна шырэйшы ў параўнаннi з невялiкiмi гарадкамi кшталту Бранска, Крычава i Дуброўны” (С.145). Сацыяльна-палiтычным iдэалам мяшчан заставалася “старына”, абаронцам якой i iмкнуўся выглядаць вялiкi князь лiтоўскi, канстатуе гiсторык, i далей сцвярджае: “Гэтым i тлумачыцца той факт, што шэраг буйных гарадоў (Менск, Полацк, Вiцебск, Смаленск) выявiў супрацiў маскоўскiм ваяводам: яны баранiлi сваю “старыну”…”. А вось малыя гарадкi – Крычаў, Бранск, Дуброўна, Гомель – ня мелi такiх правоў i традыцыi самастойнага iснавання, не валодалi дастатковымi рэсурсамi абароны, таму i iхная палiтычная стабiльнасць была меншай[7]. Дадамо, што традыцыя самакiравання ў пералiчаных гарадах была i да атрымання iмi магдэбургскага права.

Так што нiякай простай i непасрэднай сувязi памiж пазiцыяй беларускiх гарадоў i прывiлеямi на самакiраванне, пра якую пiша мой апанент, i ў публiкацыi М.Крома не знаходзiм. Валадзiхiн жа лiчыць, што ў падобнай сувязi няма чаго i сумнявацца, ды зазначае: “Да 1490-х г., калi пачалiся войны памiж ВКЛ i Маскоўскай дзяржавай, Магдэбургiю атрымалi лiчаныя адзiнкi беларускiх гарадоў, а на працягу перыяду з канца ХV ст. да 1537 г. (заканчэння Старадубскай вайны) прывiлеяў на Магдэбургскае права былi раздадзены дзесяткi”. Ну i што з таго?

Палемiцы Д.Валадзiхiна характэрны прыёмы парушэння логiкi спрэчкi, лагiчныя дыверсii. Паказальны прыклад з Мiхалонам Лiцвiном. У рэцэнзii я толькi заўважыў, што гiсторыку ўжо нельга, быццам дзесяцiгоддзi таму, выдаваць яго за Мiхайлу Тышкевiча, ды спаслаўся на Е.Ахманьскага, якому належыць заслуга выяўлення сапраўднага аўтара славутага трактата. Валадзiхiн прызнаў сваю памылку, але з агаворкай “часткова” (?) i з папрокам у мой адрас: “спасылацца тут трэба не на старыя працы Ахманьскага, а на больш сучасную працу лiтоўскага фiлолага Рочкi (Ročka M. Mycolas Lietuvis, Vilnius 1988)”. Словам, падмянiў сэнс спрэчкi i … выйшаў з выглядам пераможцы. Па-першае, вялося адно пра тое, кiм насамсправе быў Мiхалон Лiцвiн, а не пра ступень пераканальнасцi цi навiзны розных версiй, а па-другое, згаданы фiлолаг Рочка ўсяго толькi пераняў асноўныя iдэi гiсторыка Ахманьскага.

Пакрытыкаваны за сцверджанне, быццам крымскiя татары за адзiн паход 1506 г. вывелi з Беларусi 100 000 палонных, Д.Валадзiхiн настойвае на сваiм, кажа, што “пры высокай баявой вывучцы крымцаў гэта зусiм не дзiўна” ды зноў спасылаецца на Стрыйкоўскага, Бельскага, летапiс Рачынскага (С.20). Але ж кожны, хто займаецца даўняй гiсторыяй, добра ведае, што, падаючы колькасць, хранiсты заўсёды перабольшвалi, дадавалi нулi. Калi б за адзiн паход татары маглi выводзiць па сто тысяч жыхароў, дык за некалькi гадоў цэлая Беларусь абязлюдзела б, бо ўсё насельнiцтва краю на той час добра калi сягала мiльёна. Нашто ж фантазiяваць, калi спецыялiсты даўно займалiся падобнымi пытаннямi i ўжо публiкавалi дакладныя лiчбы. Прыкладам, даведзена, што такая ж колькасць татараў у 1512 г. выводзiла з густанаселенай Львоўшчыны 16 000 палонных[8] – i гэта ўжо выглядае зусiм праўдападобна.

Найбольш радыкальнымi аказалiся нашыя разыходжаннi ў асвятленнi полацкай кампанii Iвана Жахлiвага. Выкрыты ў тым, што пры апiсаннi пачатку вайны ў кнiзе працiўнiкам Масквы памылкова паказаў Польшчу i палякаў, Д.Валадзiхiн шукае апраўданняў. Маўляў, Жыгiмонт Аўгуст быў адначасова i каралём польскiм i вялiкiм князем лiтоўскiм, таму Полацк абараняла “i некалькi польскiх рот” (С.20). Ну i што з той адначасовасцi? Адно з другога не вынiкае. Папярэднiкi i паслядоўнiкi Жыгiмонта Аўгуста на вiленскiм пасадзе таксама адначасова былi польскiмi каралямi, ну i што? Жыгiмонт III Ваза, з’яўляючыся каралём польскiм i вялiкiм князем лiтоўскiм, з 1592 па 1599 г. быў яшчэ i каралём Швецыi, але нешта шведскага войска нi ў Кароне, нi ў ВКЛ нiхто не бачыў. I тут маскоў-скi калега або непаслядоўны, або зноў усё пераварочвае, заблытвае. Прысутнасцi “некалькi польскiх рот” нiхто нiколi не аспрэчваў. Справа ў iншым. На згаданых у маёй рэцэнзii старонках пры апiсаннi баёў за Полацк тройчы згадваюцца толькi палякi (С.102), яшчэ раней гаворыцца, што ў кампанiях 1561-1562 г. не дамаглiся поспеху “нi Польшча, нi Маскоўская дзяржава” (С.86). Падобна, Д.Валадзiхiн сапраўды не ведае, што да Люблiнскай унii Карона не брала ўдзелу ў гэтай вайне. Толькi ў адказе ён, змянiўшы тон, пiша, што ў Полацку было “i некалькi польскiх рот”: дык менавiта “i”, якога няма ў кнiзе, мяняе ўвесь акцэнт асвятлення.

Цяпер пра масавыя расправы ў Полацку, якiя Д.Валадзiхiн фактычна адмаўляе i ў адказе на рэцэнзiю. Тут у яго зноў цiкавая логiка аргументацыi. Спачатку цытуецца А.Гваньiнi, якi напiсаў, што Iван IV распарадзiўся ўтапiць “усiх жыдоў, не пажадаўшых прымаць св. хрышчэння”, але не згадаў бернардынаў (гэта толькi у Гваньiнi – Бельскi i Стрыйкоўскi пра iх забойства паведамляюць); потым прыводзiцца меркаванне Тэдальдзi, якi апраўдваў цара i адмаўляў расправы (маўляў, зусiм не крануў бернардынаў i загадаў утапiць “усяго толькi двух цi трох” жыдоў – тэндэнцыйнасць Тэдальдзi я адзначаў у рэцэнзii); i далей, на падставе гэтага, фармулюецца выснова Д.Валадзiхiна: “Такiм чынам, калi аб’яднаць паведамленнi Гваньiнi i Тэдальдзi, выяўляецца, што ўтопленыя былi толькi некаторыя з лiку тых, хто супрацiўляўся хрышчэнню i быў хрышчаны насiльна” (С.105). Нейкая загадкавая працэдура “аб’яднання”… У адказе на рэцэнзiю аўтар зноў спасылаецца на сваё “узгадненне” звестак Гваньiнi з iнфармацыяй Тэдальдзi, даючы зразумець, што сведчаннi першага не з’яўляюцца аргументам на карысць сапраўднасцi масавых забойстваў, i адсюль выводзiць цэлы ланцуг заключэнняў: “Одэрборн даслоўна паўтарае Гваньiнi. Невядомы нямецкi аўтар (забыты зноў такi Г.Сагановiчам), пацвярджае версiю Гваньiнi-Тэдальдзi… У М.Бельскага пра захоп Полацка нiчога няма” (i зноў закiд у мой адрас – некампетэнтны! – Г.С.). “Хронiка Бельскiх”, цвердзiць далей мой апанент, “амаль даслоўна паўтарае iнфармацыю з Хронiкi Стрыйкоўскага”, а ў апошняга, маўляў, як i ў Р.Гейдэнштайна – “прапольскi пункт гледжання”, таму ў яго сведчаннях “цалкам можна сумнявацца”. Ну а Хронiка Лiтоўская i Жамойцкая, у сваю чаргу, пераказвае нявартага даверу Стрыйкоўскага (С.22). Праўда, у iншых месцах Д.Валадзiхiн чамусьцi безаглядна верыць Стрыйкоўскаму i спасылкай на хранiста апраўдвае ўласныя памылкi. Дарэчы, наш адвакат цара Iвана нешта абмiнуў Пскоў-скi летапiс, якi таксама апавядае пра масавыя пакараннi – можа таму, што гэты помнiк нiяк не спiшаш за “прапольскую” тэндэнцыйнасць. Затое згадаў Р.Гейдэнштайна, хоць у таго нi слова пра полацкую трагедыю 1563 г. “Вось так”, – эмацыйна завяршае ён спрэчку. Маўляў, пытанне закрыта: масавыя пакараннi ў Полацку – выдумка, якая не пацвярджаецца нiякiмi верагоднымi крынiцамi.

На справе тут усё шыта белымi нiткамi, асаблiва што да полацкiх бернардынаў. Адмаўляць факт расправы над iмi можа толькi той, хто ўпарта не хоча, каб пра гэта ведалi. Бо даследчыкi даўно прыводзяць нават iмёны пяцi забiтых тады манахаў, у свой час залiчаных да святых[9].

Дзiўна, што iнфармацыю пра масавыя расправы Д.Валадзiхiн зводзiць толькi да Гваньiнi i Стрыйкоўскага, намагаючыся зняпраўдзiць iх сведчаннi. Iснуе куды больш важны корпус крынiцаў пра гэтыя падзеi – т.зв. “лятучыя лiсткi”, з якiмi мой апанент мусiў быць добра знаёмы – карыстаўся ж грунтоўнай працай А.Капэлера. Дык вось, асновай гэтых перыёдыкаў з’яўлялiся лiсты iнфарматараў з ВКЛ, пiсаныя, што называецца, па свежых слядах. Згаданы Д.Вала-дзiхiным “невядомы нямецкi аўтар” – нейкая асоба з Вiльнi. Не ён пацвярджае версiю Гваньiнi, а зусiм наадварот, хранiсты потым выкарыстоўвалi iнфармацыю “лятучых лiсткоў”. I нарэшце пра сумненне, выказанае быццам гэтым немцам. Тут Д.Валадзiхiн, як i вядомы расiйскi гiсторык Р.Скрыннiкаў[10], пайшоў за А.Сапуновым – перакладчыкам i публiкатарам адзiнага “лятучага лiстка”, скарыстанага ў рэцэнзаванай кнiзе. Апошнi, аднак, пераклаў тэкст недакладна: на самсправе, сумненне аўтара помнiка тычыцца не сказу пра расправы, а выказвання аб нечакана багатай здабычы, узятай у захопленым гора-дзе. Гэта бачна з копii арыгiнала i цалкам узгадняецца з пазнейшымi помнiкамi – творам Гваньiнi[11], Одэрборна[12] i iнш.

Цi мае рацыю наш апанент у iншых сцверджаннях? За Бельскага папракае таксама беспадстаўна. Вось раскрываем “Kroniku Polsku Marcina Bielskiego” i ў 2 томе чытаем пра з’яўленне вялiзнага войска Iвана Васiлевiча пад Полацкам, пра захоп горада i расправы. У прыватнасцi, пра тое, што цар “загадаў татарам пасекчы ўсiх манахаў-бернардынаў, а жыдоў патапiць у Дзвiне”[13]. Далёкi ад праўды Валадзiхiн i ў сцверджаннi, быццам iнфармацыя пра полацкiя падзеi у “Хронiцы Бельскiх” амаль дакладна паўтарае тэкст Стрыйкоўскага, бо калi ў першым помнiку пра гэта напiсана некалькi радкоў, дык у Стрыйкоўскага – цэлая старонка, прычым з новымi дэталямi. У прыватнасцi, апошнi паведамляе, што разам са шляхтай цар павёў на Маскву i “усiх полацкiх мяшчан”[14], чаго няма ў Бельскага.

Тут зноў пра “чысцiню палемiкi”. Адна з маiх заўваг да Д.Валадзiхiна тычылася тэндэнцыйнага асвятлення лёсу палонных палачанаў, якое выявiлася, у прыватнасцi, у адмаўленнi вартасцi звестак Г.Штадэна, аднак у брашуры апанент павярнуў справу так, быццам мая крытыка нi на чым не грунтавалася (С.23). Што ж, вернемся да напiсанага. У кнiзе на с. 108 гаворыцца: “Немец-апрычнiк Г.Штадэн паведамляе пра пазнейшае знiшчэнне ўсiх палонных палачан у сувязi з няўдачамi ў вайне (спасылка на Штадэна), але гэта няпраўда”; далей згадана пра абмен Давойны, вяртанне Глябовiча, высылку полацкага епiскапа i паведамленне пра шляхту, а завершана так: “Пасля перамоў 1566 г. полацкая шляхта была часткова абмяняна на рускiх палонных, а часткова аддадзена за выкуп… Бясспрэчна, частка палачан была вернута царом на родныя землi… Сёй-той запiсаўся ў маскоўскую службу…”. Звярнiце ўвагу на акцэнты: у Штадэна пра знiшчэнне – няпраўда, частка шляхты аддадзена, частка выкуплена, частка вернута, некаторыя запiсалiся на службу… Сказана пра столькi “частак”, што ўяўляецца цэлае, i ў чытача складваецца ўражанне пра памысны лёс усiх дэпартаваных (толькi ў малапрыкметнай спасылцы на Шлiхцiнга згадваюцца ахвяры сярод палачан, выведзеных у Цвер i Таржок). Вось гэта я i аспрэчваў, калi гаварыў пра вiдавочнае iмкненне аўтараў абялiць Iвана IV. Ёсць жа, апрача Шлiхцiнга, шэраг iншых аўтэнтычных звестак пра гiбель палачанаў. Сярод выведзеных у Маскву мяшчан Полацка быў i Ярмула Андрэевiч (ужо ж нiяк не лiтовец!), якому ў 1570 г. ўдалося збегчы з царства. Яго расповеды сталi асновай чарговай нямецкай брашуркi. Дык вось адзiн гэты Ярмула сведчыў пра забойства прынамсi 500 полацкiх вязняў[15].

Дзiвiць тут вось што. Д.Валадзiхiн неаднакроць дэкляраваў бесстароннi падыход i навуковасць, завяраў, што пiша “з максiмальна магчымай дакладнасцю”, а на старонках кнiгi – безлiч сведчанняў таго, як слаба аўтар валодае лiтаратурай прадмета, як павярхоўна трактуе многiя пытаннi. Прыкладам, гаворачы пра мiжканфесiйныя дачыненнi ў ВКЛ тых часоў – складанейшую праблему, дасюль маладаследаваную, ён спасылаецца на паўпапулярную кнiгу Леона Васiлеўскага, напiсаную на пачатку стагоддзя. Канешне, Л.Васiлеўскi ў сваiх працах кранаў i нацыянальна-рэлiгiйныя пытаннi першай Рэчы Паспалiтай, але ж ён перш публiцыст, дыпламат, актыўны грамадскi дзеяч, i толькi потым гiсторык, ды, зноў жа, прафесiйна заняты праблемамi найноўшай гiсторыi, адроджанай Польшчы, а не сярэднявечнай. На каго гэта разлiчана? Несур’ёзна, шаноўны спадар апанент. Гэтаксама несур’ёзна, як называць “крымцамi” крымскiх татараў, або гаварыць, што ў 1560-х г. галоўнай унутранай праблемай ВКЛ былi канфесiйныя канфлiкты (С.87).

Аўтар “Борьбы…” i “Моей полемики…” вiдавочна паспяшаўся адкiдаць усю крытыку ягонай кнiгi за выняткам адзiнай заўвагi пра недакладнае цытаванне (С.23). Пасля другога знаёмства з выданнем агульнае меркаванне пра кнiгу нiяк не паляпшаецца. Хутчэй наадварот. У рэцэнзii я памылiўся толькi ў тым, што не заўважыў крытычную агаворку Д.Валадзiхiна адносна Лебедзеўскага летапiсу – недастаткова ўважлiва чытаў ягонае апiсанне штурмаў Полацка, за што i адказваю.

Яшчэ раз пераканаўся, што кнiга напiсана тэндэнцыйна. У ёй створана такое мiнулае Полацка, якое iдэальна адпавядае вялiкарасiйскай канцэпцыi гiсторыi. У беларускай жа гiстарыяграфii многiя факты трактуюцца i разумеюцца iнакш, i ўся гiсторыя Полацка паўстае ў iншым святле. I калi б хто ў Беларусi не пашкадаваў часу ды ўзяўся за “сур’ёзны навуковы аналiз” “Борьбы за Полоцк…”, на што выказаў спадзеў Д.Валадзiхiн, то атрымалася б рэцэнзiя цi не такога ж аб’ёму, як гэтая кнiга, i ў ёй гiсторыя Полацка паўстала б зусiм iншай. Ды цi варта? Канструктыўней i ашчадней ствараць. Мой спа-дзеў – на хуткае з’яўленне новай, айчыннай кнiгi па багатай гiсторыi Полацка, iншай, больш навуковай, у параўнаннi з якой i выявяцца як вартасцi, так i заганы рэцэнзаванай працы расiйскiх даследчыкаў.

Генадзь Сагановiч

* Гл. БГА Т.2 (1995).Сш.1. С.112-121.

[1] Володихин Д.М. Моя полемика с Г.Н.Сагановичем // яго ж: Спорные вопросы истории Белой Руси. Полоцк, 1997. С.17-24.
[2] Dombrowski L. Die Beziehungen des Deutschen Ordens zum Baseler Konzil. Berlin, 1913.S.102.
[3] Puzyna J. Switrigail von Litauen. Die politische Bedeutung seiner Erhebung zum Grossfürsten. Dissertation. Freiburg, 1914. S.126-128.
[4] Бестужев-Рюмин К. Нравственное и материальное состояние общества Западно-русского до Сигизмунда Августа. С-Петербург, 1876.С.368.
[5] Baszkiewicz J. Państwo suwerenne w feudalnej doktrynie politycznej do początku XIV w. Warszawa, 1964. S.217.
[6] Pietkiewicz K. Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka. Poznań, 1995. S.166, спас.75.
[7] Кромм М.М. К вопросу о позиции западнорусских и белорусских городов в период войн России с Великим Княжеством Литовским конца ХV – первой трети ХVI в. // Спорные вопросы отечественной истории ХI-ХVIII веков. Тезисы докладов и сообщений Первых чтений, посвященных памяти А.А.Зимина. Часть 1. Москва, 1990. С.146.
[8] Herbst S. Najazd tatarski 1512 // Pryegląd Historyczny. Т.36/37. S.225.
[9] Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych. Red. Ks.Hieronim E. Wyczawski OFM. Kalwaria Zebżydowska, 1985.S.265.
[10] Скрынников Р.Г. Царство террора. С-Петербург, 1992.С.156.
[11] Gwagnin A. Z Kroniki Sarmacji Europejskiej. Wyd. K.J.Turowski. Kraków, 1860. S.213.
[12] Oderbornio P. Joannis Basilidis Magni Moscoviae Ducis vita. Witebergae, 1585.
[13] Kronika Polska Marcina Bielskiego. Wyd. K.J.Turowskiego. T.2. Sanok, 1856.S.1146.
[14] Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T.2. Warszawa, 1846.S.414.
[15] Гл.: Kappeler A. Die letzten Opričninajahre (1569-1571) im Lichte dreier zeitgenossischer deutscher Broschüren // JGOE. Bd.19 (1971).

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Палеміка'