Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Полацкае княства'

Артыкулы па тэме ‘Полацкае княства’

У Цюрыху пра Полацк (Размова са Штэфанам Родэвальдам)

Чэрвеня 10, 1998 |


Штэфан Родэвальд, малады швайцарскі гісторык, асістэнт прафесара К.Гёрке, у 1997 г. паспяхова абараніў у Цюрыхскім універсітэце навуковую працу (ліцэнзіят) па тэме “Аб Полацкай Венецыі, або пра полацкую вольнасць”. Вясною 1998 г. ён прыехаў у Беларусь, каб працаваць у архівах і бібліятэках. Пасля двухмесячнага побыту ў Менску Штэфан Родэвальд адказаў на пытанні Беларускага Гістарычнага Агляду.

БГА: Як і чаму Вы абралі аб’ектам сваіх даследаванняў менавіта Полацк?

Ш.Р.: Калі ў 1995 г., беручы ўдзел у семінары прафесара Цюрыхскага універсітэта Карстэна Гёрке пра еўрапейскія сярэднявечныя гарадскія рэспублікі, я напісаў працу пра тры гарады Вялікага Княства Літоўскага, стала бачна, што яны ў еўрапейскім параўнанні былі пераходнымі з’явамі паміж Заходняй і Усходняй Еўропай.

Каб болей даведацца пра такі пераходны тып места, спатрэбіўся горад, які, па–першае, узнік у праваслаўна–візантыйскай Еўропе і потым доўгі час бесперарыўна быў у складзе дзяржавы, што знаходзілася пад значным уплывам каталіцкага Захаду. Апрача Дуброўніка–Рагузы, такімі дзяржавамі маглі быць, у прынцыпе, толькі заходняя частка Старажытнай Русі і Вялікае Княства Літоўскае. З гарадоў гэтага рэгіёну, напрыклад, Смаленск занадта часта быў па–за межамі ВКЛ, каб стаць аб’ектам працы.

Па–другое, патрабавалася, каб гэта быў значны горад як у Старажытнай Русі, так і ў складзе Літвы. Кіеў пасля мангольскага нашэсця быў доўгі час толькі крэпасцю на краі стэпу, таму я не цікавіўся гэтым горадам. З другога боку, напрыклад, Львоў і Магілёў, а да некаторай ступені і Менск выключаліся, бо толькі пасля распаду Русі яны сталі гарадамі ў сацыяльна–эканамічным сэнсе.

Па–трэцяе, зразумела, што для даследавання гісторыі ідэальнага пераходнага горада патрабаваліся крыніцы і старога, і новага часу. Напрыклад, для гісторыі Віцебска няма крыніц, якія б усебакова сведчылі пра веча, хоць ёсць цікавыя матэрыялы з першай паловы XVI ст.

Цяжка было б знайсці горад, які лепей пасаваў бы для майго даследавання, чым Полацк.

БГА: Ці ёсць істотныя адрозненні грамадскага і палітычнага ладу Полацка параўнальна з іншымі цэнтрамі Русі?

Ш.Р.: Калі гаварыць пра Старажытную Русь, то Полацк быў амаль тыповым усходнеславянскім горадам. З першай паловы ХII ст. такому гораду было неабходнае веча — і ў Полацку яно дзейнічала, так бы мовіць, у кампраміснай меры, бо было слабейшым, чым у Ноўгарадзе або ў Пскове, але мацнейшым, чым на паўночным усходзе Русі. Таму Полацк сапраўды добры аб’ект для майго даследавання.

Перамены пасля распаду Кіеўскай Русі былі выкліканыя там не татарамі, а збліжэннем Вялікага Княства Літоўскага з Захадам. Толькі гэтымі структурнымі зменамі Полацк з канца XIV ст. пачаў значна адрознівацца ад тыповага праваслаўна–усходнеславянскага горада таго часу, хоць па меншай меры да 1579 г. з–за старой спадчыны ён розніўся і ад тыповага польскага горада.

БГА: Ці знайшлі Вы важныя крыніцы ў Менску? Ці спраўдзіліся Вашыя спадзяванні на гэты прыезд?

Ш.Р.: Так, я вельмі задаволены тым, што змог сабраць у Менску. Яшчэ ў Цюрыху я пазнаёміўся з даведнікам па былым ЦДГА у Менску, сённяшнім Нацыянальным Гістарычным Архіве Рэспублікі Беларусь, і да некаторай ступені ведаў, што тут можна знайсці. Апрача найдаўнейшай магістрацкай кнігі Полацка, якая, здаецца, застаецца (пакуль?) у Горадні, усе — якія захаваліся — кнігі гарадской рады да канца XVIII ст. знаходзяцца тут. У крыніцамі па першай палове ХIХ ст. больш складана. Паколькі кнігаў гарадской думы і магістрата няма, а, можа, і не было, то пра становішча ў горадзе можна даведацца толькі апасродкавана — на аснове заяваў гарадскіх установаў у губернскае ўпраўленне Віцебска. Важны фонд гэтага ўпраўлення з–за вялікага аб’ёму пакуль не мае прадметнага ці геаграфічнага рэгістра, таму толькі гартаючы шматлікія тамы вопісаў можна спадзявацца знайсці адказы на свае пытанні.

БГА: На Вашым прыкладзе — з якімі практычнымі цяжкасцямі сутыкаецца заходні гісторык, які прыехаў для даследчай працы ў Беларусь?

Ш.Р.: Ужо ў дзень майго прыезду менскія сябры дапамаглі атрымаць уваход у бібліятэку Акадэміі Навук, у Нацыянальную бібліятэку і ў Нацыянальны Гістарычны Архіў. Калі пазней узнікалі пытанні, дзяжурныя ў бібліятэках і ў архіве заўсёды былі гатовыя дапамагчы, за што ўсім вялікі дзякуй. І дазвол чытаць дысертацыі я атрымаў без праблемаў. Поспех працы ў архіве залежаў у некаторых выпадках ад таго, ці можна было расшыфраваць цяжкачытэльны рукапіс з мікрафільма або з арыгінала. Мне было патрэбна шмат даволі старых кніг, якія не ўсе ў БАН, і было б лягчэй — асабліва для супрацоўнікаў бібліятэкі, — каб і ў Нацыянальнай бібліятэцы чытач мог карыстацца каталогам старых выданняў. Было б прасцей шукаць, каб чытача папярэдне знаёмілі з правіламі карыстання каталогам старадрукаў (так робіцца ў Дзяржаўнай бібліятэцы ў Мюнхене). Хоць бібліяграфію па сваёй тэме я змог зрабіць ужо ў Швайцарыі, некаторыя цікавыя і невядомыя мне артыкулы знайшоў тут дзякуючы вялікаму сістэматычнаму каталогу ў аддзеле беларускай літаратуры Нацыянальнай бібліятэкі.

БГА: Вашыя ўражанні ад нашай сталіцы і ад Полацка?

Ш.Р.: Хоць я прыехаў, у першую чаргу, каб збіраць матэрыялы для маёй працы, але, вядома ж, цікавіўся сённяшнім Менскам і менчукамі. Людзі, з якімі я пазнаёміўся, цікавыя і уважлівыя, але, на жаль, я быў часта проста вельмі стомлены і заняты, каб заставацца актыўным і ўвечары. Асабліва ўдзячны, што з адным знаёмым змаглі з’ездзіць у Полацк. Там мы наведалі цікавыя мясцовыя музеі і былі радыя, што вадзіла нас па горадзе вельмі кампетэнтная сп. Тамара Джумантаева. Я ведаў, што старога Полацка засталося мала, і таму цешыўся тым, што захавалася насуперак ХХ ст. Хоць многія будынкі новыя, усё ж — можа быць — у іх адлюстроўваецца стыль ранейшых. Вядома, асабліва цікавая Спаская царква, не кажучы пра Сафійскі сабор. У Менску мяне здзівіла, што і на правым беразе Свіслачы захаваліся цэлыя вуліцы па меншай меры другой паловы ХIХ ст. Але большасць будынкаў, а таксама паркі нагадваюць пра тое, што стары горад і асабліва вялікая колькасць старых менскіх сем’яў — у асноўным яўрэйскіх — не выжылі. Крыху заблытала мяне з–за гэтага святкаванне Дня перамогі — майму настрою лепш падышоў бы ў той сітуацыі дзень жалобны. У такі дзень, вядома ж, да месца прыгадваць канец вайны — але не выключна.

БГА: Вашая думка пра беларускую гістарыяграфію? Што б Вы маглі пажадаць беларускім гісторыкам?

Ш.Р.: З канца другой сусветнай вайны — бо з пункту погляду швайцарца то была не толькі Вялікая айчынная вайна савецкага народа — беларускія гісторыкі, безумоўна, правялі шмат важных даследаванняў. Прынамсі, у дачыненні да гарадской гісторыі магу нешта коратка сказаць. Розныя дысертацыі ахопліваюць цэлыя стагоддзі гісторыі гарадоў Беларусі і ў іх апублікаваныя каштоўныя матэрыялы па многіх гарадах. Але часам з–за гэтага здаецца, што аргументацыя аўтара і яго стаўленне да тэзаў іншых гісторыкаў пра гэтыя гарады выконваюць ролю толькі на заднім плане. І ў іншых дысертацыях, што ахопліваюць надта шырокае кола пакуль маладаследаваных пытанняў, хоць і сабрана шмат матэрыялаў, многія адказы могуць служыць толькі тэзамі, якія трэба даследаваць далей у спецыяльных працах. Так, даволі многае, што напісана пра Полацк як пра беларускі горад наогул, трэба б ці дапаўняць, ці нават абвяргаць. Калі б даследаванне па ўсіх беларускіх гарадах аднаго перыяду пісалася толькі пасля даследаванняў усіх гэтых ці, прынамсі, большасці гэтых гарадоў у спецыяльных працах — гэта, мне здаецца, было б лепш. Але, напэўна, паколькі дысертацыі пішуцца даволі рэдка, гэта азначала б, што давялося б доўга чакаць, пакуль з’явіцца магчымасць сінтэзаваць усе тэзы. Я мяркую, гэта яшчэ і з той прычыны, што дыпломныя працы вельмі малыя, каб дапамагчы гістарыяграфіі. Калі б было больш даследаванняў, то можна было б з новымі пытаннямі падыходзіць да быццам ужо вытлумачанага матэрыялу. Бо амаль усе вядомыя вынікі заўсёды чакаюць новага падыходу да тэмы і новых тэзаў. Але пакуль дысертацыі пішуцца, пэўна ж застаецца жаданне ахапіць шырокае кола маладаследаваных пытанняў у адной працы.

БГА: Ці ёсць у Швайцарыі іншыя вучоныя, якія займаюцца беларускай тэматыкай?

Ш.Р.: З ліку гісторыкаў мне вядомы былы асістэнт прафесара К.Гёрке Хрыстаф фон Вердт — кіраўнік Швайцарскай бібліятэкі па Усходняй Еўропе ў Берне, які займаецца гісторыяй усходнеславянскіх гарадоў у складзе Вялікага Княства Літоўскага па меншай меры да сярэдзіны XVII ст. Моніка Банькоўская не толькі з–за сваёй працы ў Цюрыхскай цэнтральнай бібліятэцы цесна звязаная з Беларуссю. У сярэдзіне 80–х г. яна мела навучальныя заняткі па беларускай мове ў Цюрыхскім універсітэце. Пётра Бішоф — былая асістэнтка прафесара Гёрке — кіруе культурным абменам паміж Беларуссю і швайцарскім кантонам Аргау. Бруна Хенгі ў апошні час пісаў артыкулы пра Беларусь для Neue Zürcher Zeitung. Напэўна, і іншыя займаюцца Беларуссю ў Швайцарыі, але пра іх я, на жаль, не ведаю.

Наверх

Александров Д., Володихин Д. Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в XII-XVІ в. (Генадзь Сагановіч)

Жніўня 10, 1995 |


АЛЕКСАНДРОВ, Д., ВОЛОДИХИН, Д. Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в XII-XVI веках. Отв. ред. В. Янин. — Москва, 1994. — 134 С.

Кнігу расейскіх гісторыкаў складаюць уводзіны, пяць разьдзелаў i дадатак у выглядзе імяннога паказальніка. На самым яе пачатку аўтары адзначылі, што выданьне «заклікана зьліквідаваць лакуну ў палітычнай гісторыі Полаччыны». I сапраўды, у нас не было яшчэ асобных манаграфічных дасьледаваньняў палітычных аспэктаў мінулага ня толькі Полаччыны, але й іншых земляў сярэднявечнай Беларусі. Шкада толькі, што ў працы гэтая гісторыя зьведзена адно да «найболып вострых момантаў полацка-літоўскіх адносін», або нават да агульных сюжэтаў «адносін літоўска-рускіх». Затое дасьледчыкі паабяцалі рэканструяваць ix «з максымальна магчымай (!) дакладнасьцю» (С.7).

Уражаньне ад кнігі супярэчлівае. Бачна, што аўтары апрацавалі салідны корпус крыніцаў i літаратуры, нават беларускія выданьні, на якія ў Маскве ўвага зьвяртаецца наогул ня часта. Здаецца, зьяўленьне такой працы па гісторыі Полаччыны трэба было б толькі вітаць. Аднак тое, як патрактаваны ў ёй шэраг фактаў i эпізодаў, як расейскія дасьледчыкі падыходзяць да праблематыкі беларускай гісторыі ўвогуле, штурхае да палемікі. Паказваючы гэта, выпадае прайсьціся ўсьлед за аўтарамі па цэлай кнізе, хоць, адзначу, рамкі рэцэнзіі абмяжоўваюць, таму ўвага тут будзе зьвернута далёка не на ўсё тое, што належала б аспрэчыць.

Першы разьдзел «Полацак i Літоўска-Руская дзяржава ў XII — пачатку XV ст.» (у назве некарэктнасьць нават дзеля таго, што ў XII ст. такой дзяржавы не існавала) пачаты аглядам княжаньня Ўладзіміра Полацкага i адносінаў Полацка з Ордэнам. Адразу паўстае пытаньне пра адпаведнасьць гэтай часткі разьдзелу, сфармуляванай на тытуле тэме кнігі. Як i пра назву наогул. Праблема, закранутая фармулёўкай тытулу, вымагае асобнай размовы. На жаль, аўтары нідзе не акрэсьлілі, што яны разумеюць пад Русьсю i што пад Літвой, таму няма як нешта казаць, наколькі правамерная можа быць падобная фармулёўка наогул. А што да «барацьбы за Полацак паміж Літвой i Русьсю», дык для XII — пачатку XIII ст. гаварыць пра яе абсурдна. Гэты пэрыяд аўтары захапілі, здаецца, проста так, «для паўнаты». Асьветлены ён даволі павярхоўна. Сымптаматычнай выглядае спасылка на полацкага краязнаўцу Л.Данько[1], абсалютна недарэчная, якая можа сьведчыць толькі пра дылетантызм аўтараў у пытаньнях адносінаў Полацка зь біскупам Альбэртам i Ордэнам. Ніяк не выпадае лічыць «максымальна магчыма дакладнымі» агульныя словы пра барацьбу, пра тое, што паміж Полацкам i рыцарамі «пастаянна адбываліся сутычкі з-за дані» (С.19). Бо, па-першае, адкрыта канфрантавалі яны зусім не пастаянна. А па-другое, для Полацка важнай была ня толькі даніна, але й Дзьвіна як магістраль. Яна, я б сказаў, i зьяўлялася вышэйшым інтарэсам Полацка. Пра гэта ў кнізе ні слова. Як ні слова й пра дамову 1212 г., хоць яна адлюстравала новую расстаноўку сілаў i была ня менш важная, чым папярэдняя. Сама праблематыка полацка-інфлянцкіх стасункаў разглядаецца ca спасылкай адно на Генрыха Латыша, гэта значыць, што ўвесь актавы матэрыял застаўся па-за ўвагай аўтараў.

Трактоўка дачыненьняў Полацка зь Літвой шмат дзе контравэрсійная, бяздоказная. Прыкладам, аўтары бяруць напавер вэрсію пра сілавое ўкняжаньне Мінгайлы ў Полацку ў першай палове XIII ст., спасылаючыся адзіна на паведамленьне летапісу Рачынскага, якое, на ix думку, «пацьвярджаюць больш позьнія крыніцы: М.Стрыйкоўскі i Хроніка Быхаўца» (C.21). Але ці пацьвярджаюць? З пункту гледжаньня крыніцазнаўчага такія позьнія творы зусім не абавязкова могуць утрымліваць верагодныя паведамленьні пра падзеі XIII ст. Хутчэй наадварот.

Тэза пра тое, што аб’яднаньне «любых рускіх земляў, якія не плацілі даніну Ардзе», вакол галіцка-валынскага цэнтру было немагчымае (С.33), нічым не падмацаваная і, мякка кажучы, спрэчная. Паход жа 1262 г. на Юр’еў быў не «манэўрам Таўцівіла», a вынікам дамовы Міндоўга л Аляксандрам Неўскім.

Калі на пачатку кнігі без патрэбы разглядаліся адносіны Полацка з Ордэнам, дык пры асьвятленьні падзей часоў Міндоўга i Трайдзеня гэты моцны сусед Літвы i Русі, які бясспрэчна ўплываў на сытуацыю ў беларуска-літоўскім рэгіене, застаўся зусім па-за ўвагай.

Далей, кранаючы падзеі часоў Крэўскай вуніі, аўтары пішуць, што Ягайла не пайшоў на саюз з Масквою «хаця б таму, што тут давялося б саступіць месца іншаму» (маецца на ўвазе Андрэй Полацкі). Як можна тут абмінаць цэлы комплекс нашмат больш важных, аб’ектыўных фактараў, што абумовілі выбар Ягайлы?

Ня ведаю, адкуль бярэцца, што Андрэй Альгердавіч у 1386 г. плянаваў «захапіць Вільню»? Ён туды нават не накіроўваўся. I чаму землі Беларусі ды Літвы ў гэты час ваявалі «прускія рыцары», калі на самай справе — інфлянцкія?

Зьвяртаючыся да наступстваў паразы Андрэя Полацкага ў вайне супраць Ягайлы, аўтары пішуць, што гэта «азначала канец незалежнаму разьвіцьцю рускіх земляў у складзе Літоўска-Рускай дзяржавы i Літоўска-Рускай дзяржавы як такой у цэлым. Пасьля 1386 г. Літоўска-Руская дзяржава ператварылася ў Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у Вільні». I дадаюць: «Дамінаваньню Полацкай зямлі ў гэтай дзяржаве ў дачыненьні да іншых рускіх земляў прыйшоў канец» (С.43).

Падобныя развагі сьведчаць пра тое, што Д.Валадзіхін i Д.Аляксандраў недастаткова арыентуюцца ў дзяржаўна-палітычнай гісторыі ВКЛ. Крэўская вунія і палон Андрэя Полацкага не выклікалі падобных унутраных пераўтварэньняў. A Вільня, як вядома, задоўга да таго стала цэнтрам, сталіцай ВКЛ. Калі ж маецца на ўвазе трансфармацыя дзяржаўнага тытулу пры Ягайлу (dux magnus Litvanorum Rusiaque dominus et heres naturalis), дык, па-першае, ён разьвіваўся да сярэдзіны XV ст. i ня меў дыскрымінацыйнай для Русі фармулёўкі, па-другое, зьмены ў тытуле ня можна лічыць адлюстраваньнем рэальных пераменаў у грамадзка-палітычным жыцьці. У гэтым пляне нашмат важнейшы быў, прыкладам, акт, прыняты ў 1413 г. у Горадні.

Аўтары перабольшваюць палітычную ролю Полацка ў манархіі Гедымінавічаў. «Незалежнае разьвіцьцё рускіх земляў» — якіх i што значыць незалежнае? Нават Полацкая зямля, якая ў XIV ст. захоўвала статус удзельнага княства, не магла разьвівацца незалежна (што ўжо казаць пра Русь Падняпроўскую). Толькі пры павярхоўным поглядзе (ды й то ўмоўна) можна часы з 1307 па 1399 г. называць «пэрыядам незалежнасьці» Полацка на той падставе, што яны, маўляў, зьвязаныя зь дзейнасьцю Андрэя Полацкага, які быў «за поўны сувэрэнітэт (?) сваёй зямлі» (С.119). Статус Полацка ў XIV ст. неаднаразова мяняўся. Прыкладам, у 1387 г. ён, як i Трокі, стаў асабістым удзелам Скіргайлы, а пасьля Востраўскага пагадненьня Полаччына, як i іншая Русь, перайшла пад уладу Аляксандра Вітаўта i канчаткова страціла правы удзельнага княства. Захаваўшы значную аўтаномію, яна, тым ня менш, зрабілася правінцыяй дзяржавы Гедымінавічаў. Зрэшты, тады ня раз зьмяняўся й прававы статус цэлай дзяржавы ВКЛ (у дачыненьні да Кароны).

Другі разьдзел «Полацак i грамадзянская вайна 30-х гадоў XV ст. у ВКЛ» пакідае лепшае ўражаньне. Аднак i тут шэраг канстатацыяў выклікаюць пярэчаньні. Дзіўна, прыкладам, чытаць, што ў 1432 г. пачалася «адна з самых працяглых i крывавых унутраных войнаў за ўсю гісторыю гэтай дзяржавы» (С.49). Быццам Вялікае Княства Літоўскае проста распадалася ад грамадзянскіх войнаў. Апраўдваючы сябе за тое, што ў кнізе ясна ня вызначана расстаноўка сілаў пад час згаданай вайны, аўтары кажуць, што гэта ім не дазволіла зрабіць «разнастайнасьць меркаваньняў» гісторыкаў (С.51). Але ж падобныя вызначэньні робяцца на фактаграфіі крыніцаў, а не на меркаваньнях гісторыкаў, няхай сабе самых аўтарытэтных.

Расейскія дасьледчыкі палічылі вартым адзначыць, што ў беларускіх гісторыкаў ёсьць «асобная канцэпцыя этнагенэзу беларусаў», згодна зь якой дапускаецца існаваньне беларусаў «у якасьці асобнага этнасу ўжо ў эпоху раньняга сярэднявечча», i што гэты этнас «меў этнонім “літоўцы”, “ліцьвіны”» (С.53). У якасьці прыкладу аўтары спасылаюцца на Я.Юху, але ў кнізе апошняга я не знайшоў такога, каб назва «літоўцы» выдавалася за этнонім беларусаў. Далей, палемізуючы з «асобнай канцэпцыяй», аўтары дадаюць: «Г.Сагановіч i М.Піліпенка адносяць утварэньне беларускага этнасу да канца XVI-XVII ст.» (С.71). Але ніжэйпадпісаны ніколі нічога падобнага не сьцьвярджаў! У згаданым маім артыкуле размова йдзе толькі пра назву «Белая Русь», «беларусцы»[2]. А назва этнасу й яго рэальны зьмест — зьявы далёка ня тоесныя. Этнонім можа выконваць ролю маркера этнатворчага працэсу, аднак яго адсутнасьць яшчэ ня ёсьць сьведчаньнем неіснаваньня этнасу.

Калі ў цэлым з трактаваньнем грамадзянскай вайны ды яе прычынаў можна пагадзіцца, дык у шэрагу канкрэтных пытаньняў цяжка акцэптаваць пазыцыю аўтараў. Прыкладам, наўрад ці можна праваслаўных адназначна атаясамляць толькі з русінамі (С.60). У XV ст. «Русь» мела яшчэ ня столькі нацыянальныя, колькі канфэсійна-тэрытарыяльныя канатацыі. Стаўленьне Сьвідрыгайлы да плянаў уніі для аўтараў чамусьці «не зусім яснае». Больш таго, дапускаецца, што ідэя аб’яднаньня цэркваў была «непапулярнай сярод прыхільнікаў Сьвідрыгайлы» (С.61). Між тым, як сьведчаць дакумэнты, у 1433 г. грамадзкая эліта падуладных Сьвідрыгайлу беларускіх земляў зь Віцебска накіравала на Базэльскі сабор ліст, у якім выказвалася за унію з рымскім касьцёлам, а Сьвідрыгайла зрабіў ордэнскага дыплямата Пфафэндорфа сваім уласным прадстаўніком на саборы[3]. Аб’яднаньне каталікоў i праваслаўных істотна ўмацавала б ягоныя пазыцыі, але Жыгімонт Кейстутавіч пасьпеў выбіць у суперніка гэты козыр, даўшы апошнім палітычныя правы сваім прывілеем у 1434 г.

Дарэчы, прывілеі 1432 i 1434 г. не выпадае разглядаць як адзін, ці як раўназначныя. З кнігі да таго ж вынікае, што абодва яны Полацка ня тычыліся, i Полацак ад ix «нічога не атрымліваў» (С.63). Але такое тлумачэньне гэтых важных актаў было б занадта спрошчаным, не гістарычным.

У канцы разьдзела замест ясных высноваў прапануюцца развагі на ўзроўні агульных слоў. Аўтары папракаюць згаданага ўжо прафэсара Я.Юху за расплывістасьць такіх паняцьцяў, як «адасобленасьць», «аўтаномнасьць» у ягонай кнізе, але ix уласныя фармулёўкі нічым ня лепшыя. Напісана, напрыклад, што пасьля Сьвідрыгайлы свабода Полацка «усё больш скарачалася», што яго аўтаномія выйшла з вайны «у патрапаным выглядзе» i апынулася «на мяжы поўнага зьнікненьня» (С.69). Ніжэй гаворыцца нават пра спробы «узнавіць сувэрэнітэт Полацкага краю» (С.118). Аб чым рэч? Сувэрэнітэт краю ў манархіі XV ст. — нонсэнс. У дасьледаваньні трэба ўсё ж трымацца навуковага стылю i дакладных азначэньняў, а не зьбівацца на публіцыстыку.

З трэцяга разьдзелу («Лёс Полацка зь сярэдзіны XV ст. да часоў Івана Жахлівага ў кантэксьце маскоўскалітоўскіх войнаў») мацней адчуваецца палітычная заангажаванасьць аўтараў. Пачатак сэрыі войнаў (паход маскоўскага войска на Любуцк у 1492 г.) разглядаецца імі як крок зусім натуральны, справядлівы. У іхняй трактоўцы, ня гледзячы на тое, што на справе праз «вечны мір» пераступіў вялікі князь Іван III, адказнасьць за парушэньне міру ўскладзена на процілеглы бок: гэта вялікі князь Аляксандар Казіміравіч вінаваты, бо «прыняў захады. якія ў выніку прывялі да самых сумных наступстваў» (С.78). У чым жа віна Аляксандра?

Паводле Аляксандрава i Валадзіхіна, вялікі князь спрабаваў «прымусова ўвесьці унію сярод усяго праваслаўнага насельніцтва, а таксама націскаў на сваю жонку Алену, каб яна пакінула праваслаўе», што i справакавала вайну. У падмацаваньне гэтай тэзы — спасылкі на Васкрасенскі летапіс i манаграфію К.Базілевіча, што можа пераканаць хіба толькі неабазнанага чытача. Бо, як вядома, вялікі князь Аляксандар у канцы XV ст. падтрымаў i праваслаўную царкву (у Полацку ды Смаленску), a княгіня Алена ў лістох да Івана III ніколі ня скардзілася на ўціск; наадварот, яна прасіла бацьку спыніць распачатую вайну, апэлявала да хрысьціянскае маралі. А вось аўтары кнігі цалкам апраўдваюць інтэрвэнцыю Івана III тым, што трэба было бараніць праваслаўе. Маўляў, калі б маскоўскі князь не прыняў падобных захадаў, моцна пацярпеў бы ягоны аўтарытэт, — сцьвярджаюць яны (С.79).

Далей. Спроба зьвязаць прывілеі на магдэбурскае права зь імкненьнем дзяржаўных уладаў ВКЛ паўплываць на пазыцыю беларускіх гарадоў у войнах выглядае фантазіяй. Бо ні «масавай раздачы» прывілеяў на самакіраваньне, ні шматлікіх капітуляцыяў беларускіх гарадоў, пра што пішуць аўтары, не было. Да таго ж, у разгляданы час магдэбурскае права атрымлівалі галоўным чынам гарады Цэнтральнай ды Заходняй Беларусі.

Нямала ў разьдзеле i фактаграфічных недакладнасьцяў. Пасьля публікацыяў Е.Ахманскага неапраўдана атаясамляць Міхалона Ліцьвіна з Міхайлам Тышкевічам. А ці можна ў навуковай працы прыводзіць фантастычныя лічбы (100 000 жыхароў, захопленых татарамі ў 1506 г.), хоць сабе й спасылаючыся на Кромэра (С.78)? Полацкую магдэбургію ніяк не выпадае называць «адной зь першых» (С.76), бо яна была шостай. Гэтаксама памылкова прывілей на магдэбурскае права лічыць «актам уніфікацыі беларускіх i польскіх гарадоў», бо ён вызначаў толькі агульныя рысы самакіраваньня. У Беларусі жыхары кожнага прывілеяванага гораду на практыцы імкнуліся па-свойму рэалізаваць атрыманыя правы, прыстасоўваючы ix да ўласных інтарэсаў. Таму працэс выпрацоўкі самакіраваньня тут быў вельмі працяглы. Гэта пераканаўча паказаў яшчэ В.Дружчыц.

Самым грунтоўным выглядае чацьверты разьдзел кнігі «Узяцьце Полацка войскам Івана IV у 1563 г.». Адчуваецца, што для аўтараў ён галоўны, стрыжнёвы. Аднак i тут не бяз хібаў. Напісана, напрыклад, што кампаніі 1561 i 1562 г. не прынесьлі вырашальнага посьпеху «ні Польшчы, ні Маскоўскай дзяржаве» (С.86). Прабачце, польскае войска з Масквой тады яшчэ наогул не ваявала. Выглядае, што ў Д.Аляксандрава й Д.Валадзіхіна даволі цьмянае ўяўленьне пра ўдзельнікаў той вайны, бо ў апісаньні штурму Полацка (1563 г.) яны зноў падаюць, быццам царскім ратнікам супрацьстаялі «палякі» (С. 102).

Аблога i захоп Полацка даволі падрабязна апісаны ў многіх крыніцах, добра апрацаваных аўтарамі. Навуковы мэтад гістарычнай рэканструкцыі патрабуе ўліку ўсёй даступнай фактаграфіі. Калі ж выкарыстоўваць крыніцы выбарачна i выдзяляць толькі патрэбныя дэталі, можна стварыць самыя розныя карціны аднаго эпізоду. Акурат гэта часам добра ілюструюць аўтарскія трактоўкі пэўных падзей полацкай мінуўшчыны. Вось адзін з прыкладаў. З крыніцаў вядома, што 5 лютага 1563 г. маскоўскія стральцы захапілі адну зь вежаў Полацка i нават уварваліся ў астрог, але былі выбітыя. А вось маскоўскія гісторыкі схільныя больш верыць Лебедзеўскаму летапісу, паводле якога стральцоў не выбілі, а яны проста былі адкліканыя назад. Тая ж крыніца падае, што тысячы простага люду з пасаду выйшлі да царскага войска дабраахвотна ды паказалі ямы з запасамі правіянту, — i гэта таксама адразу акцэптуецца аўтарамі (С.102).

Лебедзеўскі звод рэпрэзэнтуе афіцыйнае маскоўскае летапісаньне, што добра вядома Аляксандраву й Валадзіхіну. Таму дзівіць зусім некрытычнае стаўленьне дасьледчыкаў да гэтай крыніцы. Яно абумоўлена, думаю, ix небесстароннасьцю. Пра тое ж сведчыць нічым не падмацаваная тэза аб «партыі добразычліўцаў» Івана Жахлівага ў Полацку (C.100), — нельга ж лічыць аргумэнтам спасылку на ўскосныя, неадназначныя згадкі Одэрборна.

Аўтарскую ўстаноўку на апалягізацыю маскоўскага боку добра выяўляе апісаньне дзеяньняў цара ў занятым Полацку. Вось толькі адзін з прыкладаў.

Як вядома, у Полацку пасьля абяцаньня «казней не учинить» Іван Жахлівы загадаў пасекчы бэрнардынаў, а жыдоў — патапіць у Дзьвіне. Увесь горад быў абрабаваны, а тысячы яго жыхароў апынуліся ў маскоўскім палоне. Пра гэта ёсьць сьведчаньні ў Мацея Стрыйкоўскага, Марціна Бельскага, Аляксандра Гвагніні, Одэрборна, у Хроніцы Літоўскай i Жамойцкай, у Пскоўскім летапісе 1567 г. i інш. Апавядаючы пра лютасьці непрыяцеля, Рэйнгальд Гейдэнштэйн прыгадваў i зьнявечаныя трупы палачанаў, спусканыя маскоўскімі ратнікамі па Дзьвіне ў 1579 г. Толькі афіцыйны маскоўскі летапісец, ясная рэч, паказваў Івана IV ў найлепшым сьвятле. Аўтары разгляданай кнігі на момант быццам завагаліся: «…ці верыць Стрыйкоўскаму, які меў у якасьці крыніц апавяданьні відавочцаў, ці ня верыць, спасылаючыся на яго тэндэнцыйнасьць?» (С.103), але затым аддалі перавагу аўтарытэту Джавані Тэдальдзі, дакладней, зьвесткам, атрыманым ад таго i занатаваным пад час размовы ў 1581 г. у Дзісьне Антоніем Пасэвінам. Спасылка на гэтага флярэнтыйскага купца ўважаецца імі за дастатковы аргумэнт дзеля таго, каб наогул закрыць пытаньне: «Відаць, ніякіх масавых, арганізаваных самым царом перасьледаў бэрнардынаў не было», проста «пасьля захопу горада войска зусім не абавязкова павінна вытрымліваць парадак… Па ходзе справы маглі й зарэзаць каго-небудзь з каталіцкага духавенства» (С.106). Вось такі публіцыстычны пасаж.

Тэдальдзі, паводле Пасэвіна, адмаўляў тое, што Іван IV «пасьля захопу Полацка ўтапіў, як кажуць, манахаў Сьвятога Францішка», i адносна жыдоў дапускаў забойства «усяго толькі двух ці трох»[4]. Нават публікатар гэтай крыніцы Е.Шмурло адзначаў, што аповяд Тэдальдзі «вельмі спачувальны Расеі i асабліва цару Жахліваму», мае «апалягетычны тон». Пазьней расейскі гісторык В.Навадворскі яшчэ больш выразна падкрэсьліў, што «ў апавяданьні Тэдальдзі заўважаецца жаданьне паказаць Івана лепшым, чым ён быў на самай справе»[5]. Імкненьне Тэдальдзі абяліць маскоўскага цара можна праілюстраваць канкрэтным прыкладам. Так, у яго аповедзе цалкам адмаўляюцца чуткі пра жорсткае абыходжаньне з пасламі Вялікага Княства ў Маскве ў 1570 г., але зьдзекі з гэтых дыпляматаў пацьвярджаюцца дакумэнтальна[6]. Пра тое ж казаў Альбэрт Шліхцінг, які акурат тады знаходзіўся ў маскоўскім палоне i бачыў усё на свае вочы.

Фларэнтыец Тэдальдзі як «свой чалавек» у Маскве (бо больш за дзесяць разоў там бываў) адкрыта палемізаваў з вэронцам Гваніні, які пісаў пра Маскву зусім без сымпатыяў. Падобна, што Тэдальдзі нават кепска ведаў падзеі, якія ўзяўся аспрэчваць, бо адмаўляў утапленьне францішканаў, тады як паводле іншых крыніцаў тапілі адно жыдоў, a манахаў секлі. Што да расправы над жыдамі, дык на Полаччыне захавалася народнае паданьне, у якім дэтальна пераказана трагедыя 1563 г., i ўсталяваўся мясцовы звычай ушанаваньня памяці патопленых з багаслужбай на месцы ix пахаваньня[7]. Ня ведаю, чым можна апраўдаць ігнараваньне ўсяго гэтага. Аўтары кнігі проста адкрыта фаварызуюць цара Івана IV.

Пасьлядоўныя ў апалягізацыі Масквы, Д.Аляксандраў i Д. Валадзіхін лічаць няпраўдай i паведамленьне Штадэна пра тое, што палонных палачанаў пазьней панішчылі Іванавы апрычнікі. Маўляў, вярнуліся ж Давойна i частка шляхты (С.108). Так, але менавіта Давойна i частка шляхты. A вывелі з Полацка паводле розных крыніц ад 11 да 50 тысяч!

У падсумаваньні дасьледаваньня чытаю: «галоўная трагедыя палачан» ня ў карах, ня ў стратах ад маскоўскага войска. Яна ў тым, што з XV ст. «не магло быць ніякай мовы пра самастойнае дзяржаўнае існаваньне беларускай зямлі», i лепшым выйсьцем з той сытуацыі зьяўлялася «трывалае замацаваньне гэтага рэгіёна за Літвой ці за Маскоўскай дзяржавай» (С.120). Калі йдзе пра Полацкую зямлю, то яна яшчэ ў XIV ст. трывала ўвайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага. Але справа нават ня ў гэтым. Уражвае не недакладнасьць i шматзначнасьць, а навуковая некарэктнасьць падобнага заключэньня.

Шкада, што ўнікнуць згаданых недахопаў не дапамог маладым расейскім дасьледчыкам i адказны рэдактар кнігі вядомы акадэмік В.Янін. Выглядае нават, што шаноўны вучоны й сам на падобных пазыцыях. Мінулае Полацка — «супярэчлівы сюжэт» гісторыі Русі, піша ён у прадмове да разгляданай працы. У чым жа сутнасьць гэтай «супярэчнасьці»? «Зьвязаны з астатняй Русьсю супольнасьцю пачатковых лёсаў, спавяданьнем праваслаўя, мовай i пісьменнасьцю, Полацак у пераломны момант свайго разьвіцьця стаў на доўгія вякі часткай ня Рускай, а Літоўскай дзяржавы», — цьвердзіць В.Янін (С.5). А я б наконт гэтага сказаў, што мінулае Полацка супярэчлівае толькі ў падобнай тэндэнцыйнай падачы гісторыі Русі. «Ідэя ўзьяднаньня Русі, — кажа далей акадэмік В.Янін, маючы на ўвазе войны Масквы, яўна дамінавала «над праявамі агрэсыўнасьці». I дадае, што ў гэтым пераконвае гісторыя падзелаў Польшчы пры Кацярыне II. Маўляў, Расея не дамагалася ні каліва польскай зямлі (С.6). Тут акадэмік, мякка кажучы, зноў ня мае рацыі. Бо гістарычныя факты пераконваюць акурат у адваротным. Дастаткова згадаць паходы i пляны Аляксея Міхайлавіча, заклікі патрыярха Нікана, праграму Пятра I або «балканскі праект» імпэратрыцы Кацярыны II.

Генадзь Сагановіч (Менск)


[1] Гл. на С.18: «В связи с этим… Л.Ф.Данько отметил: “Борьба с ливами, литовцами и полоцкими князьями требовала у немцев большого количества сил”».

[2] Гл.: Старонкі гісторыі Беларусі. — Менск, 1992. С.69-71.

[3] Forstreuter К. Preussen und Russland von den Anfangen des Deutschen Ordens bis zu Peter dem Grossen. — Göttingen, 1956. S.52.

[4] Шмурло Е. Известия Джиованни Тедальди о России времен Иоанна Грозного // ЖМНП, 1891. 5-6, С.129.

[5] Новодворский В. Борьба за Ливонию между Москвою и Речью Посполитою (1570-1582). — Санкт-Петербург, 1904. С.4.

[6] Гл. напр. Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским государством. Т.З. С.723.

[7] Берлин И. Сказание о Иоанне Грозном и о разгроме еврейской общины в Полоцке // Еврейская старина. Вып.2. 1915. С.174-175.

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Полацкае княства'