Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Расійская імперыя'

Артыкулы па тэме ‘Расійская імперыя’

Дзмітры Левін. Некралог магілёўскага гісторыка Мацея Фурсава як біаграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчвання)

Снежня 26, 1998 |


1. Неабходнасць пошукаў тэксту, названага ў тытуле, была абумоўлена працай аўтара ў складзе групы па вывучэннi губернскiх памятных кнiжак Расійскай Iмперыi над складаннем паказальнiка зместу памятных кнiжак Пскоўскай губернi. Паколькi iмя члена камiсii Пскоўскага губернскага статыстычнага камiтэта (ГСК) па складаннi памятных кнiжак 1860-х г., iнспектара школы вайсковага ведамства Мацвея Васiлевiча Фурсава неаднаразова згадваецца ў афiцыйных публiкацыях[1], i ў сувязi з асаблiвасцямi методыкi складання iменнага паказальнiка названай працы паўстала пытанне пра iдэнтычнасць пскоўскага педагога пачатку 1860-х г. з вядомым археолагам 1890-х г., дырэктарам Магiлёўскай мужчынскай гiмназii i рэдактарам неафiцыйнай часткi «Могилевских губернских ведомостей». Зварот да вядомых бiяграфiчных даведнiкаў быў безвынiковым, таму што ў слоўнiку членаў Маскоўскага археалагiчнага таварыства, якi склаў А.А.Захараў[2], аб’ём бiяграфiчнай iнфармацыi абмежаваны 1890-мi гадамі, а ў выданнях беларускiх энцыклапедый[3] iнфармацыя наконт асобы, што нас цiкавiць, абмежаваная двума апошнiмi дзесяцiгоддзямi мiнулага стагоддзя i ў гэтых межах вельмi няпоўная, што звязана з значнымi стратамi ў корпусе крынiц на беларускiх землях на працягу XX ст. У найноўшым роспiсу зместу бiяграфiчных слоўнiкаў, апублiкаваным у Оснабруку ў 1996 г.[4], не было нiякiх спасылак на замежныя публiкацыi; i нават год нараджэння М.В.Фурсава застаўся невядомым для складальнiкаў названага аўтарытэтнага выдання.

У вынiку прагляду адзiнай газеты, што выдавалася ў Магiлёве ў 1901 г., мы знайшлi патрэбную крынiцу: змястоўны бiяграфiчны тэкст, якi дазволiў вызначыць iдэнтычнасць асобы пскоўскага педагога з дырэктарам Магiлёўскай гiмназii, — ананiмны некралог Мацвея Фурсава (МГВ. 1901. Ч.н. №43. 30 ліст. С. 185 — 186), не ўключаны нi ў адзiн з вядомых бiблiяграфiчных даведнiкаў. Публiкацыя некралога была выклiкана наступнымi абставiнамi: а) высокiм грамадскiм становiшчам М.Фурсава, якi меў рэдкi для губернскага горада чын 4-га класа; б) фактам смерцi М.Фурсава менавiта ў тым горадзе, дзе ён быў вядомы педагагiчнай, навуковай i выдавецкай дзейнасцю на працягу апошняй чвэрцi свайго жыцця; в) асабiстым знаёмствам з М.Фурсавым тагачаснага рэдактара «Могилевских губернских ведомостей» Е.Р.Раманава, якi друкаваўся ў гэтым выданнi з 1886 г.[5]

Некралог з’явiўся ў друку аператыўна: «Могилевские губернские ведомости» пад рэдакцыяй Е.Р.Раманава, якi працягнуў традыцыi свайго папярэднiка — героя некралога, выходзiлi двойчы на тыдзень (у сераду i ў суботу). У суботнiм нумары ад 26 траўня з’явiлася паведамленне пра рэзкае пагаршэнне стану здароўя папярэдняга рэдактара гэтай газеты[6], а ў наступным нумары — адразу пасля пахавання — быў змешчаны тэкст[7], якi мы публiкуем з каментарамi.

МАТВЕЙ ВАСИЛЬЕВИЧ ФУРСОВ

26 мая в 10 часов вечера скончался после непродолжи тельной болезни[8] д. стат. сов.[9] Матвей Васильевич Фурсов, бывший директор Могилевской гимназии и затем[10] редактор неофициальной части «Могилевских губернских ведомостей».

Покойный родился в 1825[11] году, образование получил в Петербургском университете по философскому отделению[12]. На службу поступил в 1848[13] году в Псковскую гимназию на должность старшего учителя истории[14] , затем с 1858 г. состоял в должности инспектора в Псковском военном училище[15] и отсюда переведен директором в Шавельскую гимназию в 1865 г.[16], а затем был назначен директорм Слуцкой гимназии в 1872[17] году. В 1876 г. он переведен в Могилев[18] и состоял здесь в должности директора по 1886 год, когда был уволен в отставку с пенсией и мундиром[19].

Редактором неоф. части «Мог. Губ. Вед.» М.В. состоял с 7 февраля 1883 года по 15 ноября 1897 года[20].

Как директор, покойный отличался выдающейся энергией. Служа на окраине, он заявил себя весьма стойким русским деятелем, не входил ни в какие компромиссы с всесильными тогда врагами русской народности в крае[21] и не падал ниц перед «золотыми колесницами»[22].

Служа в Могилеве, покойный свои досуги посвящал научным работам[23]. Им, напр., составлен дельный исторический очерк Могилевского края для «Опыта описания Могилевской губернии» Дембовецкого, очерк, не потерявший значения и для настоящего времени[24]. Позднее, по выходе в отставку, он занялся педагогической литературой[25] и издал элементарный учебник по арифметике[26]. Будучи редактором, он поместил в «Губ. Ведом.» целый ряд ценных исторических статей, каковы: Исторический очерк Могилевской гимназии[27], Печатание книг на русском языке в Могилевском крае[28], Дело могилевских мещан с Максимовичем и Лавровичем[29] Поселения смоленских кривичей в пределах Могилевской губернии.[30], Бытовые стороны Буйницкого монастыря по древним актам.[31], Королевский лист 1532 года.[32], Когда появились евреи в Литве.[33], Дворец Екатерины в Могилеве.[34], Могилевская гимназия в 1809 году.[35], Православие на Литве и в Белоруссии.[36], Исторические воспоминания.[37] и т.п.[38]

В это же время он занимался упорядочением публичной библиотеки[39] и устройством губернского музея[40], которые и доселе существуют в том виде, какой придал им покойный. Виленский археологический съезд вызвал покойного на новую деятельность[41]. Несмотря на свои старческие лета, он с юношеским жаром занялся курганными раскопками[42]. И настолько увлекся ими, что продолжил затем их подряд в течение нескольких лет[43], описание первых раскопок дано в «Губ. Вед.»[44] и в отдельной брошюре[45].

В последнее время покойный много работал в женской воскресной школе[46].

Так разностороняя была деятельность Матвея Васильевича.

Бодрость тела и духа покойный сохранил до последних дней, и только незадолго до смерти стал жаловаться на упадок сил[47].

Кончина М.В. дает горький урок всем служащим в ведомстве Министерства народного провещения: чиновник пятого класса[48], действительный статский советник, директор трех гимназий, который высоко держал русское знамя в Западном крае, человек, прослуживший родине 45 лет[49], проживал в последнее время в бедной лачужке старого гимназического служителя[50], в невозможной обстановке, и умер в нищете. Если бы не пособие, выделенное гимназией за несколько дней до его кончины, не было бы и средств для погребения почившего. Пенсии его при настоящей дороговизне едва-едва хватало на проживание, и печальной иронией звучали слова панихиды, совершавшейся по «болярине Матфее». Тяжко больная вдова осталась буквально без копейки[51].

Над такою участью поневоле должен задуматься и всякий семейный учитель, которого ждет пенсия в 650 р., и инспектор с пенсией в 700 р., и директор с 850-рублевой пенсией[52].

Скромно совершались и похороны покойного: на первой панихиде было не более десяти лиц, из гимназической корпорации с директором во главе[53], и из редакции «Губ. Вед.»[54] На выносе присутствовали те же лица, управляющий губернией князь А.А.Вяземский[55], директор реального училища[56] , прокурор окружного суда[57], некоторые знакомые.

Не умеем еще мы ценить наших деятелей!

Тепло к памяти ушедшего отнеслось могилевское духовенство: и все панихиды и отпевание совершались соборне[58].

На гроб были возложены венки гимназией и сослуживца ми по редакции «Губ. Вед.»

Мир праху твоему, честный русский человек!

Перад тым як перайсцi да праблемы аўтарства некралога, ахарактарызуем фiгуры замоўчвання, бо яны розныя па паходжаннi: адны абумоўлены спецыфiкай жанру i аб’ёмам газетнай публiкацыi, iншыя звязаныя з мерай абазнанасцi аўтара ў бiяграфii свайго героя.

II. У некралогу не згадваецца назва сярэдняй навучальнай установы, якую закончыў М.Фурсаў напярэдаднi паступлення ў Пецярбургскi унiверсiтэт. Гэта фiгура замоўчвання абумоўлена спецыфiкай жанру, з-за якой мы не можам уявiць поўнага спiсу вучняў педагога чатырох гiмназiй, што зрабiлi ўнёсак у развiццё айчыннай культуры: у некралогах звычайна згадвалася толькi назва вышэйшай навучальнай установы, а не гiмназii. Мiж тым, для героя некралога гэта было iстотным: у артыкуле «Первая по времени народная школа в Росии», прысвечаным гiсторыi Гомельскай ланкастэрскай школы (заснаваная ў 1819 г.) i падпiсаным звычайным псеўданiмам рэдактара «М.Ф.», аўтар, якi аддаў педагагiчнай дзейнасцi амаль 40 гадоў, вызначае прынятую там сiстэму навучання як найлепшую з вядомых яму. Фурсаў пiша: «Все вышеизложенное о ходе классного преподавания по ланкастерской системе автор статьи, предлагаемой читателям, заносит по своим воспомина ниям, как ученик 3-й Санкт-петербургской гимназии, где в 30-х годах также процветала ланкастерская система»[59]. Мацвей Фурсаў фiгуруе ў спiсе выпускнiкоў названай гiмназii 1843 г. (вып. 16), складзеным па архiўных дакументах кандыдатам Пецярбургскага унiверсiтэта настаўнiкам лацiнскай мовы М.М. Аненскiм i апублiкаваным у 1873 г.[60]. У гэтым спiсе М.Фурсаў згадваецца як казённакоштны выхаванец, якi скончыў курс з срэбраным медалём, працягнуў адукацыю ва унiверсiтэце i быў на службе ў якасцi дырэктара Шавельскай гiмназii. На момант публiкацыi Фурсаў ужо быў дырэктарам Слуцкай гiмназii, аднак прадмова складальнiка напiсаная за два месяцы да яго пераводу[61]. Пад час навучання Фурсава 3-я гiмназiя знаходзiлася ў Лiцейнай частцы ў Саляным завулку[62] (цяпер — д.12).

Калi гаварыць пра ўплыў выхавання ў 3-й Пецярбургс кай гiмназii на асобу М. Фурсава, трэба адзначыць дзве акалiчнасцi.

а) Мяркуючы па тым, што вядома пра методыку выкладання старажытных моваў i гiсторыi ў дадзенай навучальнай установе[63], i ўлiчыўшы факт узнагароджання М.Фурсава срэбраным медалём, можна ўявiць, што першапачатковыя навыкi працы над гiстарычнымi крынiцамi былi набытыя iм у гiмназii.

б) Фурсаў, які быў казённакоштным выхаванцам, жыў (як i iншыя пансiянеры) у агульнай кватэры пры гiмназii. Згодна з праектам палажэння, складзеным старшынёй Папячыцельнай рады ўстановаў грамадскай апекi кн.В.П.Качубеем, зацверджаным 12 студзеня 1831 г., пансiянерамi былi дзецi канцылярскiх працаўнiкоў i выхаванцы сiроцкага дома, з якiх далёка не ўсе ведалi сваiх бацькоў[64]. Выхаванне ў дэмакратычным разначынным асяродку, на наш погляд, было адной з прычын, якiя абумовiлi поўную адсутнасць саслоўных i нацыянальных забабонаў у героя апублiкаванага некралога, пра што мы можам меркаваць як па яго словах (па публiкацыях у газеце, што выходзiла пад яго рэдакцыяй), так i па справах як кiраўнiка трох сярэднiх навучальных установаў.

III. Мы спрабавалi знайсцi ў вядомых нам крынiцах доказы прадэклараваных i не аргументаваных у некралогу сцвярджэнняў, што М.Фурсаў «заявил себя весьма стойким русским деятелем», якi «не входил ни в какие компромиссы со всесильными тогда [у 1865-1901 г.!] врагами русской народности в [Западном] крае», г.зн., у перакладзе на сучасную мову, быў вялiкадзяржаўным шавiнiстам. Аднак крынiцы сведчаць пра адваротнае. Спiс выпускнiкоў Шавельскай, Слуцкай i Магiлёўскай гiмназiй 1865—1886 г., узнагароджаных медалямi за паспяховае заканчэнне гэтых навучальных установаў, сведчыць пра тое, што iх дырэктар не падзяляў давераных яму дзяцей на «эллинов и иудеев».

У 1878/79 навучальным годзе ў Магiлёўскай гiмназii iудзеi складалi 20% (або 100 чалавек)[65]. У 1885/86 навучальным годзе, у сувязi з арганiзацыяй, з удзелам Фурсава, Аляксандраўскага рэальнага вучылiшча[66], колькасць гiмназiстаў скарацiлася да 426, але на колькасцi гiмназiстаў-iўдзееў (101) гэта не адбiлася, i ў вынiку iх удзельная вага ўзрасла да 24%[67]. Нам ужо даводзiлася цытаваць даволi iнфармацыйную справаздачу Фурсава як дырэктара Магiлёўскай гiмназii за 1884 г. Пададзiм яшчэ адну лiчбу: з 39 гiмназiстаў, што атрымалi гiмназiчныя атэстаты, 14 (36%) былi iудзеямi. Да гэтай самай канфесii належалi i абодва медалiсты, што паходзiлi, дарэчы, не з чыноўнiкаў або купцоў, а з мяшчан Магiлёўскай губернi[68]. Перавышэнне ўдзельнай вагi iудзееў сярод выпускнiкоў над сярэднiм паказчыкам iх адзiнаверцаў сярод вучняў сведчыць пра тое, што ў Магiлёўскай гiмназii не было антысемiтызму з боку адмiнiстрацыi.

Так што мы не знаходзім фактаў, якiя б пацвердзiлi выказванне аўтара некралога, што М.Фурсаў як дырэктар пад час службы на ўскраiне выявiў сябе вельмi стойкiм расійскiм дзеячам, не ўваходзiў нi ў якiя кампрамiсы з «всесильными» ворагамi расійскай народнасцi ў Заходнiм краi i пры гэтым «высоко держал русское знамя», г.зн. быў вялiкарускiм шавiнiстам-каланiзатарам; наадварот, факты адмаўляюць гэтае сцвярджэн не. Заўважым, што калi аўтар гаворыць пра апублiкаваныя працы Фурсава, ён не падае нiводнай iлюстрацыi гэтай уяўнай дабрачыннасцi. Мы, з свайго боку, сведчым: нягледзячы на тое, што большасць ягоных публiкацый тэматычна звязаная з беларускiмi рэалiямi, нi ў адной яго працы нам не сустрэлiся штампы, характэрныя для кансерватыўнай прэсы («Правитель ственный вестник», «Виленский вестник» i да т.п.), якiя зводзiлiся да таго, што беларусы — гэта частка расійскага народа, сапсаваная падкопамi Захаду пры дапамозе польскiх ворагаў расійскай народнасцi, што беларускай мовы не iснуе: гэта — расійская мова, сапсаваная ўплывам польскай i да т.п. З нашага пункту погляду, у М. Фурсава i не магло быць такiх «откровений», заснаваных на палiтычнай кан’юнктуры i тэндэнцыйна падабраных тэкстах: яго працы былi заснаваныя на крытыцы крынiц i напiсаныя з павагай да народаў, што траплялi ў поле яго зроку.

Апошняму сцвярджэнню, здавалася б, пярэчыць негатыўная адзнака ролi унii ў гiсторыi народаў Заходняга краю, выказаная М. Фурсавым у не згаданых аўтарам некралога крытычным разборы вядомай кнiгi А.К.Кiркора «Несколько заметок на третий том издания книгопродавца Вольфа, под заглавием «Живописная Россия»[69], артыкуле «Несколько страниц из истории Западной России (по поводу столетнего юбилея Георгия Конисского)», апублiкаваным у выданнi Магiлёўскага ГСК[70] i iнш. У сувязi з гэтым адзначым, што для негатывiзму ацэнкi унii Фурсавым i нацыянал-патрыётамi былi розныя падставы: калi шавiнiсты, развiваючы вядомыя палажэннi увараўскай трыяды, ацэньвалi унiю як усталяванне духоўнага дыктату рымскiх пап — канкурэнтаў маскоўскiх манархаў i патрыярхаў — над часткай расійскага народа ў межах Рэчы Паспалiтай, то Фурсаў зыходзiў з вядомых яму па гiстарычных крынiцах фактаў уцiску па прыкмеце канфесii праваслаўных хрысцiян па меры сцвярджэння унii, г.зн. з прынцыпа верацярпiмасцi, уласцiвага i яго педагагiчнай дзейнасцi. Таму мы лiчым ацэнку рэлiгiйнай палiтыкi Рэчы Паспалiтай ХVI ст. i наступнага часу не выяўленнем шавiнiзму, а добрасумленнай памылкай гiсторыка, якому па розных прычынах было складана выйсцi за межы магiлёўскiх крынiц i далучыць для параўнання сведчаннi пра недапушчальныя парушэннi верацярпiмасцi ў Маскоўскай дзяржаве (у прыватнасцi, на ўсходняй перыферыi беларускiх земляў — Смаленшчыне).

IV. У сувязi з гэтым узнiкае пытанне: чаму ж аўтар некралога ўзнагародзiў свайго героя ўяўнай дабрачыннасцю — вялiкарускiм шавiнiзмам, калi ўсе вядомыя крынiцы сведчаць пра адваротнае? На наш погляд, у яго на гэта было дзве прычыны:

а) аўтар некралога не быў знаёмы з М.Фурсавым па сумеснай працы i кепска ведаў яго публiкацыi (з нашага каментару вiдавочна, што артыкулы Фурсава ў Магiлёўскiх ведамасцях названы не па тэксце газеты, а па паказальнiку, складзенаму Е.Р.Раманавым);

б) набор клiшэ ў тэксце некралога, якiя азначаюць шавiнiзм яго героя, тычыцца не асобы М.Фурсава, а яго пасады як дырэктара трох гiмназiй Вiленскай акругi, бо кожны чыноўнiк, што займаў такую службовую пасаду, быў абавязаны праводзiць палiтыку русiфiкацыi, г.зн. дыскрымiнацыi абсалютнай большасцi насельнiцтва Заходняга краю ў галiне адукацыi па прыкмеце роднай мовы. Пры гэтым мы зыходзiм з наступнага:

1. Гiмназiчны атэстат быў адзiным дакументам, якi даваў права на залiчэнне ва унiверсiтэты Расійскай iмперыi.

2. З часоў Яна Амоса Каменскага вядома, што поўнае развiццё прыродных здольнасцяў асобы магчымае толькi пры ўмове атрымання пачатковай адукацыi на роднай мове.

3. Пад час службы М.Фурсава ў Вiленскай навучальнай акрузе ва ўсiх 8 (пазней 9) класiчных гiмназiях навучанне адбывалася толькi на расійскай мове, i нават ў падрыхтоўчых i першых класах выкарыстанне моваў карэнных народаў (у тым лiку i польскай як мовы мiжнацыянальных зносiн) было недапушчальным.

4. Згодна з патрабаваннямi гiмназiчнага статута 1864 г. i наступнымi прававымi нормамi, уступныя iспыты ў класiчных гiмназiях (лiчэнне, закон божы, расійская мова) праводзiлiся толькi па-расійску, i пiсьменнасць на iншых мовах не бралася пад увагу. Як у вусных, так i ў пiсьмовых адказах неабходна было iсцi ўслед за вымаўленнем экзаменатараў (як правiла, народжанцаў вялiкарускiх губерняў, праваслаўнага веравызнання). Па веданнi расійскай мовы вызначалася здольнасць беларускiх, лiтоўскiх, польскiх i яўрэйскiх дзяцей, якiя паступалi ў падрыхтоўчы (ва ўзросце 8—10 гадоў) або першы (адпаведна 10—12 гадоў) класы гiмназii, да класiчнай (пазней — вышэйшай) адукацыi. У сувязi з гэтым мэтазгодна прывесцi ацэнку лiнгвiстычнай сiтуацыi на Магiлёўшчыне, якую даў вопытны педагог (i, як мы бачылi, зусiм не шавiнiст) М.Фурсаў у дачыненнi да патрэбаў класiчнай гiмназii.

«В Могилевской гимназии, как и вообще во всех учебных заведениях Северо-Западного края, т.е. в Белорусии, обучение русскому языку не находит себе ни опоры, ни подмоги в различных и пестрых наслоениях общества. Для половины обитателей этого края русский язык не родная речь». Далей, па аналогii з iудзеямi, лютэранамi i каталiкамi, якiя не лiчылi расійскую мову роднай, дырэктар гаворыць пра моўныя праблемы праваслаўных гiмназiстаў: «сюда же, без всякой натяжки, следует причислить и не малое число учащихся из городского и сельского сословий, употребляющих белорусский говор, сильно испещренный полонизмами, а потому далеко уклоняющийся не только от московского, чисто русского наречия, но даже от петербургского, полного галлицизмов»[71]. Адзначыўшы незвычайнае для афiцыйнага дакумента, але характэрнае для М.Фурсава назiранне пра неiдэнтычнасць родных моваў беларускага i расійскага народаў, пададзiм яго ж сведчанне пра спробы лiквiдацыi моўнага бар’ера пры паступленнi ў Магiлёўскую гiмназiю.

«Какие обстоятельства затрудняют подготовку детей к вступительному экзамену? Обучение детей производится большей частью на дому так называемыми репетиторами. Это неокончившие курс (по большей части вследствие лености) ученики низших классов гимназии или семинарии, оплачивае мые за свой репетиторский труд тремя-четырьмя рублями в месяц. Они учат детей без всякого контроля со стороны родителей, и потому учат кое-как и без толку!»[72]. На наш погляд, iнакш i быць не магло: па-першае, бацькi, якiя не ведалi расійскай мовы, не мелi магчымасцi ацанiць працу рэпетытараў, i, па-другое, у семiнарыстаў-недавучак была перавага перад гiмназiчнымi настаўнiкамi — яны ведалi родныя мовы народаў Заходняга краю. У сувязi з гэтым адзначым, што пад час прызначэння на вольныя пасады педагогаў Заходняга краю ўлiчвалiся многiя фактары: прафесiйныя якасцi, вопыт педагагiчнай працы, расійскае паходжанне з нутраных губерняў iмперыi i нават гучанне прозвiшча[73], але не веданне мясцовых моваў. У гэтых адносiнах дырэктар Магiлёўскай гiмназii, якi цiкавiўся беларускай, лiтоўскай i польскай мовамi, адрознiваўся ад сваiх калегаў.

Нягледзячы на моўны бар’ер, створаны русiфiкатарскай палiтыкай Расійскай iмперыi для прадстаўнiкоў народаў Заходняга краю, якiя хацелi паступiць у класiчныя гiмназii, многiя з iх усё-такi паспяхова вытрымлiвалi прыёмныя iспыты. У вынiку ўзнiкала дыспрапорцыя: у гiмназiях не хапала навучальных месцаў для усiх дзяцей, якiя на экзаменах даказалi сваё права на атрыманне сярэдняй адукацыi. Законы Iмперыi таго часу не прадугледжвалi справядлiвага шляху развязання гэтай праблемы, i кожны адмiнiстратар мог вырашаць, каго яму прыняць у гiмназiю, а гэта адчыняла дзверы карупцыi.

Пакажам вынiкi «административного усмотрения» калегі Фурсава дырэктара Ковенскай гiмназii К.П.Феакцiстава адносна адмовы ў прыёме ў яго навучальную ўстанову «за неимением вакансий», г.зн. незалежна ад уступных iспытаў 1871 г., па звестках, якiя былi пададзены iм у Ковенскi ГСК: усяго адмоўлена 42 дзецям, з якiх 1 — каталiк, 1 — лютэранiн i 40 iудзеяў[74]. Дырэктар Шавельскай гімназіі М.Фурсаў знайшоў магчымасць развязаць праблему вакансiй для дзяцей хрысцiянскiх веравызнанняў не за кошт iх яўрэйскiх аднагодкаў, а iншымi сродкамi. У межах статута 1864 г. i наступных дакументаў праблема забеспячэння ўсiх, хто вытрымаў уступныя iспыты, навучальнымi месцамi, з улiкам найбольшай колькасцi класа ў 40 чалавек, развязвалася шляхам арганiзацыi, па вырашэннi дырэктара гiмназii, паралельных класаў. Аднак у сiстэме Мiнiстэрства народнай адукацыi не было прадугледжана выдаткаў на iх фiнансаванне, а таму, у адпаведнасцi з тагачасным заканадаўствам, праблема дапускала тры рашэннi.

а) Да пачатку 1870-х г., мяркуючы па афiцыйных публiкацыях Вiленскай навучальнай акругi, у класiчных гiмназiях не было паралельных класаў (г.зн. праблема не вырашалася). Гэта было зручным i для той часткi педагогаў, якая разумела «русскую идею» як дыскрымiнацыю карэннага насельнiцтва, i для карумпаваных элементаў у асяродку мясцовых чыноўнiкаў МНА.

б) Павышэнне платы за навучанне. Гэты варыянт не характэрны для гiмназiй, якiмi кiраваў М.Фурсаў, дзе памер платы быў нiжэйшым за сярэднi. Так, у Шавельскай гiмназii ў 1871 г. плата за навучанне ў падрыхтоўчым класе складала 13 руб. 50 кап. у год[75], у той час як у Ковенскай 20 руб.[76] пры той самай праграме.

в) Далучэнне прыватных ахвяраванняў — варыянт, якi найбольш выкарыстоўваўся ў гiмназiях, якiмi кiраваў М.Фурсаў. Упершыню — у Шавельскай гiмназii[77], пазней — у Слуцкай i Магiлёўскай, i таму з 1871 г. выпадкi адмовы ў прыёме ў гэтыя гiмназii былi вельмi рэдкiмi параўнальна з практыкай iншых навучальных установаў Вiленскай навучальнай акругi.

Інакш кажучы, з пачатку 1870-х г., дзякуючы Фурсаву, якi абгрунтаваў магчымасць фiнансавання паралельных класаў, адмiнiстрацыя падпарадкаваных яму навучальных установаў страцiла магчымасць супроцьзаконнай нажывы на дэфiцыце навучальных месцаў, i гэта растлумачвае лiтаратурны зварот некралога «не преклонялся перед золотыми колесницами».

V. Каб перайсцi да чарговай фiгуры замоўчвання некралога — дабрачыннай дзейнасцi М.Фурсава, варта адзначыць невялiкую колькасць сведчанняў друку, што, напэўна, тлумачыцца яго прыналежнасцю да кола асобаў, якiя прывыклi «творить милость в тайне». І ўсё ж нейкая iнфармацыя засталася.

а) Згодна з данясеннем Шавельскага дырэктара вучылiшчаў (ён жа — дырэктар гiмназii) ад 30 лiпеня 1872 г. за № 688, у асяродку супрацоўнiкаў гiмназii прайшла падпiска на стыпендыю для аднаго з малазабяспечаных вучняў Шавельскай гiмназii, незалежна ад яго саслоўнага паходжання, якi вызначаўся поспехамi ў навучаннi. Найвышэйшым загадам ад 30 лiстапада 1872 г. гэтай стыпендыi (працэнты з сумы ў 400 руб.) нададзена iмя Пятра Вялiкага[78].

б) Як мы адзначылi ў каментары 26, з 1883 да 1887 г. М.Фурсаў быў членам дабрачыннай арганiзацыi «Магiлёўскае багаяўленская брацтва», у функцыi якога ўваходзiла дапамога народнай адукацыi. Унёсак Фурсава ў дзейнасць гэтай арганiзацыi не абмяжоўваўся штогадовай уплатай членскiх узносаў у мiнiмальным памеры, вызначаным для сапраўдных членаў (3 руб. на год): Багаяўленскаму брацтву належаў увесь наклад складзенага iм метадычнага дапаможнiка па навучаннi лiчэнню. Паколькi метадычнае кiраванне царкоўна-прыходскiмi школамi не ўваходзiла ў абавязкi дырэктара гiмназii[79], а ў справаздачах Багаяўленскага брацтва не адзначаныя якiя-небудзь выплаты аўтару, мы схiльныя разглядаць гэтую кнiгу як падарунак беларускiм дзецям. Пры гэтым трэба адзначыць тры акалiчнасцi: 1) форма ўдзелу Фурсава ў гэтай арганiзацыi (пераважна квалiфiкаваная праца, а не грашовыя ахвяраваннi), паводле нашых назiранняў, характэрная для дабрачыннай дзейнасцi сталiчнай iнтэлiгенцыi таго часу; 2) пра ўдзел дырэктара Магiлёўскай гiмназii ў дзейнасцi Брацтва нам вядома не з газеты, што выходзiла пад яго рэдакцыяй, а па публiкацыях выдання, у якiм Фурсаў не супрацоўнiчаў («Магiлёўскiя епархiяльныя ведамасцi»); 3) спыненне членства М.Фурсава ў Багаяўленскiм брацтве, на наш погляд, звязана з тым, што з сярэдзiны 1880-х г. дзейнасць гэтай арганiзацыi ў сферы адукацыi набыла формы, не ўласцiвыя вядомым нам прыёмам методыкi дырэктара гiмназii: раздача абразоў, крыжоў i да т.п.

в) Як сведчаць крынiцы, пералiчаныя ў кам. 46, з 1897 да 1901 г., г.зн. у той час, калi М.Фурсаў жыў выключна на пенсiю i зведваў матэрыяльныя цяжкасцi, ён дармова выконваў абавязкi педагога ў Магiлёўскай жаночай нядзельнай школе. Да гэтага мы хацелi б дадаць, што ў гэты ж час М.Фурсаў разам з магiлёўскiм гандляром кнiгамi Я.Сыркiным сваiмi ахвяраваннямi заклалi падмурак для бiблiятэкi гэтай школы[80].

VI. Каб перайсці да чарговай фігуры замоўчвання ў тэксце некралога — выкладчыцкай дзейнасці М.Фурсава пасля сыходу з пасады настаўніка гісторыі Пскоўскай гімназіі (1858), адзначым, што ў дачыненні да асобы аўтара некралога, на наш погляд, яна вытлумачваецца дзвюма акалічнасцямі: а) ён не быў магілёўскім старажылам і, адпаведна, калегам Фурсава; б) у педагагічнай дзейнасці дырэктара гімназіі аўтара цікавіў пераважна яе адміністрацыйны бок. Між тым, інфармацыя пра выкладчыцкую дзейнасць гэтага педагога, раскіданая па крыніцах, дазваляе сцвярджаць, што для соцень выхаванцаў навучальных установаў чатырох губерняў Фурсаў быў не толькі адміністратарам, але і настаўнікам.

1. Адначасова з адміністрацыйнай працай у якасці інспектара класаў Пскоўскага вучылішча вайсковага ведамства Фурсаў выкладаў у Пскоўскім жаночым вучылішчы 1-га разраду расійскую мову і гісторыю ды займаў у гэтай самай навучальнай установе пасаду члена педагагічнай рады і справавода. Адзначым дарэчы, што ў Пскоўскай губернскай памятнай кніжцы адлюстравана таксама яго пасада дырэктара і скарбніка прытулку св.Вольгі[81].

2. Пасаду дырэктара Шавельскай гімназіі М.Фурсаў сумяшчаў з выкладаннем расійскай славеснасці, расійскай і лацінскай моваў, эпізадычна — таксама гісторыі, геаграфіі, прыродазнаўчых навук, чыстапісання і малявання[82].

3. Герой нашага артыкула, калі быў дырэктарам Слуцкай гімназіі, выкладаў агульную геаграфію, расійскую і лацінскую мовы, эпізадычна — расійскую славеснасць[83].

4. Калі дырэктар Магілёўскай гімназіі перайшоў на сталую пасаду ў Віленскай навучальнай акрузе, то спалучаў яе з выкладаннем расійскай славеснасці, гісторыі і геаграфіі, эпізадычна — латыні[84].

Паколькі ў нас няма прамых сведчанняў крыніц пра методыку выкладання гісторыі дырэктара трох гімназій Віленскай акругі, пададзім яе характарыстыку, апісаную на аснове архіўнай справы №1990 Пскоўскай гімназіі яе гісторыкам, выхаванцам Пецярбургскага універсітэта Паўлам Аляксееві чам Гаварлівым[85].

„Преподаватель истории, М.В.Фурсов, обращал большое внимание на черчение карт замечательных исторических местностей, заставлял учеников писать на доске хронологию, чертить генеалогические таблицы, для лучшего усвоения учениками связи между событиями изображал ее посредством чертежа, ежемесячно производил ученикам письменные экзамены”[86].

Як бачна з пададзенай вытрымкі, методыка нагляднага навучання, якую выкарыстоўваў М.В.Фурсаў, развівала памяць, назіральнасць і здольнасць да лагічнага мыслення, таму мы мяркуем, што ў інтэлектуальных дасягненнях вучняў гімназій, дзе яму даводзілася выкладаць, заўважны ўнёсак гэтага педагога. Падамо выбарачны спіс вучняў адной Магілёўскай гімназіі.

Аміцін Гірш (Рыгор Самойлавіч, 1866 — ?). Скончыў у 1886 г. Д-р медыцыны.

Гаеўскі Сямён Якаўлевіч (1863 — ?). Скончыў у 1884 г. Судовы следчы м.Рудня Магілёўскай губ. (з 1889 г.).

Гісін Берка (Гісен Барыс Яфрэмавіч, 1866 — ?). Скончыў у 1884 г. Канд. права, памочнік прысяжнага паверанага (Магілёў).

Галынец Лявон (Лявонці Іванавіч, 1856 — ?). Скончыў у 1877 г. Д-р медыцыны, аўтар дысертацыі па медыцынскай геаграфіі і статыстыцы Магілёва.

Гарбатоўскі Вацлаў-Мікодым Ксаверавіч (1862 — ?). Скончыў у 1883 г. Д-р медыцыны, гісторык аховы здароўя.

Забэла Мікалай Міхеевіч (1862—1885). Скончыў у 1881 г. Народнік-прапагандыст. Загінуў у высылцы.

Залкінд Лейба-Моўша (Леанід Сямёнавіч, 1861—1929). Скончыў у 1881 г. Народаволец, даследчык бурацкага народа, гісторык рэвалюцыйнага руху.

Капцелеў Уладзімір Аляксеевіч (1863 — ?). Скончыў у 1884 г. Таварыш магілёўскага губернскага пракурора па Горацкаму і Чавускаму ўездах.

Краўзэ Уладзімір Маркавіч (1858 — 1901). Скончыў у 1876 г. Пісьменнік, педагог, філолаг, перакладчык.

Лепяшынскі Панцеляймон Мікалаевіч (1868 — 1944). Скончыў у 1886 г. Д-р гістарычных навук, арганізатар Маскоўскага музея рэвалюцыі.

Мандэльштам Генрых (з 1914 г. — Андрэй) Мікалаевіч (1868—1939). Скончыў у 1886 г. Дыпламат, д-р права.

Мартынаў Уладзімір Сямёнавіч (1866 — ?). Скончыў у 1884 г. Падатковы інспектар Горацкага ўезда Магілёўскай губ. (з 1893 г.).

Акіншэвіч Міхаіл Львовіч (1860 — не раней за 1914). Скончыў у 1897 г. Выкладчык старажытных моваў Гомельскай і Берасцейскай прагімназій, перакладчык.

Гэты спіс мы разглядаем як дапаўненне фігуры замоўчвання не канкрэтнага тэксту, але ўсяго жанру, да якога належыць тэкст: у некралогах педагогаў таго часу імёны іх выхаванцаў згадваліся ў выключных выпадках, а таму пра ролю асобы настаўніка ў фармаванні наступных пакаленняў мы можам меркаваць па афіцыйных справаздачах, сведчаннях сучаснікаў (часта — даволі далёкіх ад сапраўднасці), але не па дзейнасці вучняў, якая, з улікам іншых уплываў, — сапраўды аб’ектывізаваны вынік працы настаўніка.

VII. Пры пераходзе да наступнай фігуры замоўчвання мы канстатуем, што роля адміністрацыі ў развіцці навуковых даследаванняў расійскай правінцыі была даволі вялікай. Ці даводзіла ся М.Фурсаву выкарыстоўваць службовае становішча дырэктара трох гімназій для арганізацыі рэгіянальных даследаванняў Заходняга краю? Не маючы дакладнай інфармацыі, мы прыйшлі да высновы, што такія факты мелі месца хаця б тройчы.

1. У 1865—1866 г. па прапанове дырэктара Шавельскай гімназіі некалькі вучняў пад час вакацыяў займаліся зборам этнаграфічных і фальклорных матэрыялаў.

2. Згодна з данясеннем М.Фурсава, 20 студзеня 1874 г. у Слуцкай гімназіі (дзе ён выконваў абавязкі дырэктара) пачаліся метэаралагічныя назіранні[87]. Для ацэнкі гэтай падзеі адзначым дзве акалічнасці: а) усе метэастанцыі пры гімназіях уваходзілі ў склад цэнтралізаванай метэаралагічнай службы, бо матэрыялы назіранняў рэгулярна накіроўваліся ў галоўную фізічную абсерваторыю; б) з пункту погляду спецыялістаў таго часу, колькасці пунктаў назірання ў Еўрапейскай Расіі было недастаткова для выканання жыццёва неабходных прац: прагнозу ўраджайнасці збажыны і, адпаведна, коштаў на хлеб, тэрмінаў і магчымых паследкаў паводак і да т.п. Таму назавем імя першага слуцкага метэаролага ў той форме, у якой яно названа ў цытаванай намі кнізе І.Глебава: заслужаны выкладчык, стацкі саветнік, настаўнік фізікі і матэматыкі ў Слуцкай гімназіі (16 лютага 1874 — 10 верасня 1896) Мікалай Іванавіч Чудоўскі[88].

3. У 1879 г., паводле справаздачы М.Фурсава, у рамках літаратурных чытанняў па прадмеце „геаграфія” вучнем 7-га класа Магілёўскай гімназіі Карлам Каменскім быў прачытаны даклад „Белоруссия. Характер и хозяйство белоруссов”, не прадугледжаны ніякімі навучальнымі праграмамі, і, такім чынам, аўтар справаздачы адказваў за яе змест і як дырэктар, што дазволіў чытанне даклада, і як выкладчык геаграфіі ў 7-м класе. Напэўна, таму ў справаздачы спецыяльна адзначала ся, што ў адрозненне ад іншых дакладчыкаў гімназіст Каменскі не падаў пісьмовага тэксту: дырэктар разумеў, што ў той складаны час асобныя моманты такой незвычайнай па тэме працы маглі быць не так вытлумачаны, а гэта паўплывала б на лёс гімназіста[89].

VIII. Перш чым перайсці да прычынаў і абставінаў адстаўкі М.Фурсава, якія невядомыя аўтару некралога, аднак пацвярджаюць яго пункт погляду пра недастатковую ацэнку працы педагогаў, уласцівую расійскай адміністрацыі, мы выказваем падзяку супрацоўніку РДГА Б.М.Вітэнбергу за паведамленне пра страту (у 1921 г.) з фондаў МНА пенсійнай справы дырэктара Магілёўскай гімназіі, і будзем абапірацца толькі на друкаваныя крыніцы, адкуль вынікае:

а) Адстаўка М.Фурсава ніяк не звязаная з станам яго здароўя, пра што сведчаць падзякі, якія яму рэгулярна абвяшчала кіраўніцтва акругі як педагогу, што не прапусціў ніводнага ўрока[90].

б) Выхад М.Фурсава ў адстаўку рэзка зменшыў яго даходы. Згодна з апошнімі афіцыйнымі звесткамі, апублікава нымі ў „Памятной книжке Виленского учебного округа за 1885—86 учебный год”, яго гадавы аклад як дырэктара Магілёўскай гімназіі складаў 1200 руб. Апрача гэтага ён атрымліваў штогадовыя выплаты ў выглядзе сталовых (800 руб.) і пенсіі (800 руб.), і здзельна плату за ўрокі (у дадзеным выпадку названа сума ў 360 руб.). Звыш таго, ён карыстаўся казённай кватэрай, якую страціў з выхадам у адстаўку[91]. Памер прызначанай М.Фурсаву пенсіі — 1020 руб., на 170 руб. заніжаны аўтарам некралога, мы аргументавалі вышэй.

в) З супастаўлення дзвюх датаў: звальнення магілёўска га дырэктара (26 ліпеня 1886 г.) і яго прашэння аб прызначэнні яму пенсіі 17 верасня гэтага года[92], — відавочна, што адстаўка М.Фурсава пасля заканчэння апошняга прадаўжэн ня тэрміну службы была для яго нечаканай, г.зн. з ініцыятывы вышэйшай адміністрацыі.

Мы бачым дзве магчымыя прычыны звальнення магілёўскага дырэктара.

а) Наш герой прытрымліваўся прынцыпаў верацярпі масці. Між тым, на наступны год пасля яго звальнення ў Расійскай імперыі, з недапушчальнай супярэчнасцю з гэтым прынцыпам, у сярэдніх навучальных установах Віленскай акругі, была ўведзена 10-працэнтная норма для яўрэеў па прыкмеце веравызнання. З нашага пункту погляду, які, напэўна, супадае з думкай кіраўніцтва Міністэрства народнай адукацыі таго часу, М.Фурсаў не падыходзіў для рэалізацыі гэтай меры ў яго гімназіі.

б) Напярэдадні звальнення М.Фурсаў, як рэдактар „Губернских ведомостей”, апублікаваў крытычныя заўвагі магілёўскага губернскага прадвадзіцеля дваранства Л.Н.Цітова на сваю справаздачу па агульнай кватэры вучылішча пры Магілёўскай гімназіі. Частка заўвагаў тычылася парадку выдаткоўвання сумаў дваранскага дэпутацкага сходу, на сродкі якога і ўтрымліваўся гэты інтэрнат для гімназістаў усіх станаў. З пункту погляду адміністрацыйнай логікі публічная крытыка дзеянняў дырэктара магла прывесці да страты яго аўтарытэту сярод гімназістаў і іх бацькоў, якія належалі да найвышэйша га стану Расійскай імперыі[93]. Разам з тым крыміналу ў яго дзеяннях не было, што было прызнанае як захаваннем права насіць мундзір, так і прызначэннем пенсіі.

IХ. Чарговую фігуру замоўчвання мы сфармулявалі б як адсутнасць пераліку вядомых аўтару некралога літаратурных псеўданімаў М.Фурсава. (Нагадаем, што ананімны аўтар правільна атрыбутаваў тэксты рэдактара губернскіх ведамасцяў, падпісаных М.Ф. і М.Ф-ъ , але не сказаў, як яны падпісаныя.) Пытанне гэтае актуальнае, бо аўтарства М.Фурсава відавочнае толькі ў дачыненні да „Циркуляра по управлению Виленским учебным округом”: з-за афіцыйнага характару выдання амаль усе яны падпісаныя (або пасадаю, або прозвішчам), ці вызначаюцца яго адказнасцю як службовай асобы за дастаўку адрас-каляндарных, статыстычных або іншых звестак. Што датычыцца яго публікацый у губернскіх ведамасцях, то часцей за ўсё ён падпісваўся псеўданімамі або друкаваўся без подпісу, што часткова звязана з яго грамадскім становішчам. Пры вызначэнні аўтарства М.Фурсава мы кіраваліся наступнымі меркаваннямі.

1. З-за высокага ўзроўню адукацыі, філалагічнай спецыяльнасці, вопыту педагагічнай працы і навыкаў адміністратара асаблівасці яго стылю не могуць быць асноўным крытэрыем яго аўтарства, бо ва ўсіх тэкстах газеты, якую ён рэдагаваў, за выключэннем гістарычных крыніц (у тым ліку помнікаў фальклору[93]), рабілася стылістычная праўка. Разам з тым яны могуць выкарыстоўвацца як дадатковыя крытэрыі. Пералічым найбольш адметныя асаблівасці стылістыкі рэдактара.

а) Паколькі гэта дапускаецца спецыфікай жанру (дарожныя нататкі, навуковыя артыкулы), М.Фурсаў звяртаўся да чытача ад першай асобы адзіночнага ліку („я полагаю”, „я считаю”), што не зусім звычна для таго часу і сведчыць пра звычку аўтара адказваць за свае словы.

б) Прапорцыя замежных словаў у аўтарскай лексіцы М.Фурсава тыповая для сталічнай інтэлігенцыі таго часу, аднак для яе характэрныя не столькі галіцызмы, колькі лацінізмы, якія даходзяць да цытавання антычных аўтараў без перакладу (у лацінскай транскрыпцыі). Мы растумачылі б такое незвычайнае словаўжыванне высокай эрудыцыяй рэдактара ў сферы класічнай філалогіі, з аднаго боку, а з другога — веданнем чытацкай аўдыторыі, значную частку якой складалі чыноўнікі, якія атрымалі адукацыю ў класічнай гімназіі або ў духоўнай семінарыі. Што датычыцца прапорцыі іншамоўнай лексікі ў гістарычных публікацыях, то яна вызначалася мовай крыніцы. У прыватнасці, артыкул „О рукописном сборнике духовных стихов, записанных в Могилеве в начале ХIХ текущего столетия”[94] уяўляе сабой каментаваную публікацыю тэксту, напісанага макаранічнай мовай з выкарыстаннем беларускай, царкоўнаславянскай, польскай лексікі.

в) У аўтарскай мове М.Фурсаў карыстаўся літаратурнай лексікай другой паловы ХIХ ст. (архаізмы для яе нехарактэр ныя). У якасці прыкладу назавем слова „повсюдный” у значэнні „повсеместный”, якім не карысталіся ў часы Пушкіна і Лермантава, аднак ужывалі І.Ганчароў, Г.Успенскі, а таксама, згодна з паведамленнем супрацоўніка аддзела рукапісаў РНБ В.Загрэбіна, настаўнік рэдактара „ведомостей” праф. І.І.Сразнеўскі. Выкарыстоўваў гэтае слова М.Фурсаў зусім не „повсюдно”, а толькі ў прыгаданых намі працах па археалогіі, што было, як нам уяўляецца, рэакцыяй на моўнае атачэнне: у беларускай, польскай і літоўскай лексіцы кораняслоў „место” (з варыянтамі) азначае „город”, а курганныя могільнікі Магілёўшчыны ён з гарадскімі пасяленнямі не звязваў.

г) У асобных выпадках М.Фурсаў выказваў нязгоду з аўтарам праз рэдакцыйны каментар, звычайна падпісаны „ред.”. Яны сустракаюцца і ў раздзеле „Хроники”, якія найчасцей вяліся рэдактарамі.

д) Паколькі, па словах аўтара некралога, М.Фурсаў выказаў сябе „весьма стойким русским деятелем”, адзначым устойлівае этнічна афарбаванае словазлучэнне, якое сустракаецца ў тэкстах, напісаных рэдактарам газеты: „большое русское спасибо”, якім рэдактар звычайна рэзюмаваў рэцэнзіі на дабрачынныя спектаклі магілёўскага яўрэйскага гуртка аматараў драматычнага і музычнага мастацтва на карысць незабяспечаных вучняў. Адзначым яшчэ тры акалічнасці: 1) іншых выпадкаў гэтага словаўжывання ў тэкстах М.Фурсава мы не сустрэлі; 2) апрача М.Фурсава гэтае ж словазлучэнне і ў тых самых выпадках сустракаецца ў рэцэнзента, які падпісваўся псеўданімам „Русский”, аднак мы не знайшлі доказаў прыналежнасці гэтых тэкстаў рэдактару, а не яго нявызначанаму аднадумцу; 3) з ліку навацый у педагогіцы яўрэйскай школы М.В.Фурсаў выяўляў найбольшую цікавасць да дзейнасці сельскагаспадарчых курсаў пры магілёўскай талмуд-торы і лічыў вельмі карысным распаўсюджванне вопыту іх працы[95].

2. Вызначэнне аўтарства М.Фурсава не па фармальным, а па змястоўным боку яго публікацый уяўляецца праблематычным. Мы ўжо паказалі, што рэдактару губернскіх ведамасцяў даводзілася выкладаць большасць прадметаў абавязковага гімназічнага курса і кантраляваць дзейнасць іншых выкладчыкаў, якія атрымалі спецыяльную адукацыю ва універсітэтах. Гэта прывяло да выхаду кола ведаў дырэктара трох гімназій за межы універсітэцкай спецыялізацыі і адбілася на разнастайнасці тэматыкі яго публікацый, што найбольш відавочнае па рэцэнзіях на самыя розныя выданні (у тым ліку на энцыклапедыі універсальнага зместу). Стан магілёўскіх бібліятэк і практыка абмену рэдакцыі „Могилевских ведомостей” з іншымі рэдакцыямі дазвалялі Фурсаву сачыць за айчыннымі (у тым ліку гістарычнымі) выданнямі, але яму амаль не даводзілася спасылацца на навінкі замежнай літаратуры: службовыя абавязкі не дазвалялі надоўга выязджаць з Магілёва для навуковых заняткаў. Разам з тым менавіта дзякуючы службоваму становішчу герой некралога змог увесці ў навуковы ўжытак дакументы Магілёўскага музея, архіва гімназіі, статыстычнага камітэта і матэрыялы культурнага слоя могільнікаў Прыдняпроўя.

3. Перш чым пералічыць літаратурныя псеўданімы М.Фурсава, адзначым, што ў „Могилевских губернских ведомостях” прозвішча рэдактара цалкам у якасці аўтара сустракаецца вельмі рэдка і, мяркуючы па форме літаратурных імёнаў (скарачэнне поўнага імя), яны выкарыстоўваліся не для таго, каб схаваць, а для таго, каб пазначыць аўтарства.

3.1. Псеўданім М.Ф., аргументаваны ў кам.29, — найбольш распаўсюджаная форма подпісу М.Фурсава ў „Могилевских губернских ведомостях”. Сустракаецца ўпершыню як пазначэнне аўтарства артыкула „Описание празднования Могилевскою мужскою гимназиею тысячелетия со дня блаженной кончины славянского первоучителя св.Мефодия” // МГВ, 1885, Ч.н., № 31, 17 крас. С. 115 — 116; у апошні раз — як подпіс артыкула „Дополнительные сведения о женской воскресной школе” // Тамсама, 1897, № 92, 15 ліст. С. 450.

3.2. Псеўданім М.Ф-въ (гл. кам. 29) у тэкстах газеты сустракаецца рэдка (упершыню — у фрагменце каментаванага артыкула, апублікаванага 10 снежня 1894 г., № 99).

3.3. Псеўданім, падпісаны усімі трыма ініцыяламі рэдактара — М.В.Ф. — нам сустрэўся толькі аднойчы: у нататцы „Воскресные чтения в народных училищах Могилевской губернии” // МГВ, 1886, Ч.н., № 56, 12 ліп. С.235.

3.4. Псеўданім Ф., як подпіс рэдактара, мы вызначылі па адсылцы ад рэцэнзіі „Шесть гастрольных спектаклей артистов Л.П. и М.М. Петипа” (МГВ, 1894, Ч. н., № 38, 11 траўня. С.144 — 145; 14 ліст. С. 150), падпісанай М.В. (г.зн. Фурсавым), на папярэднюю публікацыю „Хроника пасхальной недели” (тамсама, 1984, Ч.н., 27 крас. С. 125), падпісаную Ф., з якой бачна тоеснасць аўтарства.

3.5. Больш празрысты псеўданім рэдактара М.Ф-в нам сустрэўся толькі ў нататцы „Нашла коса на камень” (пра канакрадства ў Рагачоўскім уездзе), апублікаванай у „Могилевских ведомостях” 1894 г., № 4, 12 студзеня (с. 14 — 15). За межамі Магілёва гэтым самым подпісам пазначана аўтарства артыкула „Царь Петр в Белоруссии и битва при деревне Лесное” // Віленскі каляндар на 1894 год. Вільня, 1893. С. 185 — 204 . Аўтарства гэтага артыкула вызначаецца па супадзенні не толькі псеўданімаў, але і пунктаў погляду на спосаб ушанавання памяці палеглых вайскоўцаў не будаўніцтвам дарагога помніка (як прапаноўваў Е.Р.Раманаў), а стварэннем школы для навакольных дзяцей (с. 204). Гэтая ж думка выказаная і ў згаданым (кам. 42) „Дневнике курганных раскопок…”, падпісаным яго прозвішчам[96].

Х. І апошняя фігура замоўчвання, якая ўяўляе адступленне ад жанру некралога: аўтар не назваў месца пахавання М.В.Фурсава. Мы змаглі вызначыць яго дзякуючы Б.М.Вітэнбергу, супрацоўніку РДГА, — месца захавання фонда кіравання справамі складальніка расійскага правінцыйнага некропаля в.кн. Мікалая Міхайлавіча. Дакумент сведчыць, што Фурсаў Мацвей Васілевіч, сапраўдны стацкі саветнік, дырэктар Магілёўскай мужчынскай гімназіі, пахаваны пры Магілёўскім катэдральным (Іосіфаўскім) саборы[97]. Лёс гэтага сабора, узведзенага паводле праекта Н.Львова і распісанага В.Баравікоўскім, агульнавядомы: у 1937 г. ён быў разбураны, і над магілай М.Фурсава з 1940 г. узвышаецца гатэль „Днепр” (вул. Першамайская, 29).

ХI. Перш чым перайсці да вызначэння найбольш верагоднага (з ліку магілёўцаў) ананімнага аўтара некралога, адзначым, што мы не будзем разглядаць дапушчэння пра аўтарства гісторыка, які на той час больш за ўсё зрабіў для вывучэння гісторыі Магілёўскай гімназіі — героя некралога М.Фурсава. Нам гэтае дапушчэнне здаецца неверагодным, бо аўтабіяграфіі (аўтаэпітафіі), загадзя перададзеныя рэдактару, наогул не характэрныя для расійскай прэсы. Гэты выпадак не быў выключэннем з агульнага правіла. Мы не можам уявіць, што Фурсаў не ведаў памераў сваёй пенсіі. Будзем разглядаць толькі рэальныя варыянты.

1. Еўдакім Раманаў. Не будзем спасылацца на нашых папярэднікаў, якія не ўвялі названы ананімны тэкст у лік працаў рэдактара „Могилевских губернских ведомостей”[98], а падамо сваю аргументацыю. Е.Раманаў не мог напісаць сказ „Он поместил в „Губернских ведомостях” целый ряд ценных исторических статей”. Мы лічым гэты пункт погляду супярэчным думцы Е.Раманава па такіх прычынах: а) у вядомым артыкуле „Что сделано по изучению Могилевской губернии и что еще предстоит сделать”, апублікаваным у 1898 г., Е.Раманаў прыгадаў М.Фурсава толькі ў сувязі з раскопкамі курганных могільнікаў[99]. Працы гэтага аўтара, якія заснаваныя на пісьмовых крыніцах і пераважаюць у тэксце некралога, у артыкуле не прыгаданыя. Разам з тым у некралогу не прыгадваецца добра вядомая Е.Раманаву поўная публікацыя даклада М.Фурсава пра курганы Магілёўшчыны на IХ археалагічным з’ездзе (гл. кам. 41); б) за час рэдактарства Е.Раманава „Могилевские ведомости” не надрукавалі ніводнага артыкула М.Фурсава; в) у хуткім часе пасля смерці М.Фурсава пад рэдакцыяй Е.Раманава выйшла трохтомавае выданне „Могилевская старина”, дзе былі перадрукоўкі з „Могилевских губернских ведомостей”, але не было ніводнага артыкула папярэдняга рэдактара. З супрацьлегласці ацэнак гістарычных прац М.Фурсава, зафіксаваных у тэксце некралога, і поглядаў Е.Раманава вынікае, што гэты паважаны беларусазнаўца не быў аўтарам некралога.

2. Н.В.Тымінскі, настаўнік магілёўскай гімназіі, не мог напісаць, што М.В.Фурсаў „занялся педагогической литературой” толькі „по выходе в отставку”. Іх сумесны артыкул па гісторыі народнай адукацыі на Магілёўшчыне быў апублікаваны ў той час, калі суаўтар Тымінскага быў яго кіраўніком па службе (г.зн. у 1884 г., гл. кам. 24, 53).

3. Адзіным з вядомых нам магілёўскіх аўтараў, што спецыяльна займаўся гісторыяй Магілёўскай гімназіі па яе архівах, які мог напісаць названы некралог, быў калежскі саветнік, настаўнік гісторыі і геаграфіі Магілёўскай гімназіі М.Сазонаў. Паводле звестак з яго адзінай апублікаванай біяграфіі[100], мяркуемы аўтар нарадзіўся 29 кастрычніка 1866 г. у Петразаводску і паходзіў з мяшчанаў. Пасля сканчэння Аланецкай гімназіі (1886) і гістарычна-філалагічнага інстытута ў Пецярбургу па разрадзе гісторыі і славеснасці (1890) служыў у Свіслацкай настаўніцкай семінарыі (1890 — 1892) і Мазырскай прагімназіі (1892 — 1900), дзе дэбютаваў у якасці аўтара як складальнік гадавых справаздач пра яе стан. На пасаду настаўніка гісторыі і геаграфіі Магілёўскай гімназіі пераведзены менш чым за год да смерці М.Фурсава (1 жніўня 1900 г.), што сведчыць пра непрацягласць іх знаёмства, і гэта вытлумачвае шэраг недакладнасцяў у той частцы некралога, якая не заснаваная на сведчаннях Е.Раманава, дадзеных фармулярнага спіса і непасрэдных назіраннях аўтара.

На жаль, мы не можам назваць дату ўзнікнення цікавасці М.Сазонава да гісторыі Магілёўскай гімназіі. Разам з тым адзначым, што ў храналагічным спісе друкаваных прац гэтага аўтара, які прыкладаецца да яго біяграфіі, перад яго цытаванай раней працай „Историческая записка за столетнее существование Могилевской мужской гимназии. 1809 — 1909″ (Магілёў, 1909), змешчана не датаваная праца без пазначэння выхадных дадзеных „Памятная записка о положении Могилевской гимназии в период времени с 1860 по 1864 год”, факт выдання якой вызначыць мы не змаглі. Стылістыка „Исторической записки” не пярэчыць стылю некралога, прапорцыя фактычных недакладнасцяў (у той частцы, якая мае дачыненне да тэмы нашага артыкула) таксама супастаўляльная.

З усяго вышэйпрыведзенага вынікае, што з кола вядомых нам аўтараў прац па гісторыі Магілёўскай гімназіі некралог мог быць напісаны толькі М.Сазонавым, аднак дапушчальнае і аўтарства невядомай нам асобы.

ХII. Паводле вынікаў крыніцазнаўчай крытыкі тэксту, пазначанага ў назве нашага артыкула, апрача станоўчага вырашэння прыватнага пытання пра ідэнтычнасць складальніка пскоўскіх Памятных кніжак з вядомым магілёўскім гісторыкам, педагогам і журналістам, мы прыйшлі да наступных высноваў:

1. Уся дзейнасць Мацвея Фурсава, наколькі мы можам яе прасачыць па вядомых крыніцах, была ўвасабленнем лібералізму расійскай інтэлігенцыі. Яго лібералізм мы бачым у супрацоўніцтве з дэспатычнай дзяржаўнай уладай на ўмовах, пастаўленых дзяржавай, з мэтай развіцця народнай адукацыі, навукі і культуры. Вынік гэтага супрацоўніцтва быў вызначаны не толькі дэспатычным характарам расійскага самаўладства, якое злачыннай палітыкай русіфікацыі Заходняга краю кампраметавала расійскую мову, культуру і дзяржаўнасць ў вачах большасці яго насельніцтва, але і такімі высокімі якасцямі героя нашага артыкула, як узровень адукацыі, працавітасць і маральныя асновы, што адмаўлялі шавінізм. Паколькі дзейнасць М.Фурсава дала станоўчыя вынікі, зафіксаваныя ў яго публікацыях і працы яго шматлікіх вучняў, і ў сувязі з вызначаным фактам варварскага разбурэння магілы гэтага выдатнага дзеяча культуры, паўстае пытанне пра ўшанаванне яго памяці ў Беларусі. Мы прапанавалі б вырашыць яго з улікам асаблівасцяў асобы М.Фурсава ў дзвюх формах: а) выдаць зборнік яго прац, раскіданых па старонках рэдагаванай ім газеты (накшталт Архангельскага, Аланецкага, Эстляндскага і іншых зборнікаў, выдадзеных ГСК Расійскай імперыі) і б) стварыць мемарыяльную дошку з сціплым і лаканічным тэкстам на будынку былой Магілёўскай мужчынскай гімназіі (цяпер 3-я сярэдняя школа) па вул.Ленінскай, д. 41.

2. Паколькі газетныя некралогі — вельмі распаўсюджа ны тып гістарычных крыніц, і іх крытыка дае станоўчыя вынікі для гістарычных ведаў, мы лічым карысным і рэальным складанне паказальніка некралогаў (і іншых біяграфічных матэрыялаў), апублікаваных на тэрыторыі Беларусі ў канцы ХIХ — пачатку ХХ стагоддзя. Мяркуем, што такі паказальнік быў бы вельмі карысным для беларусазнаўцаў.


[ 1 ] Журнал Псковского губернского статистического комитета в заседании 22 марта 1802 г.// Псков. Губ. вед. 1802. №14. 4 крас. (Дадатак 2) С. (2); Отчет о действиях губернского статистического комитета за 1861 г. // Тамсама. 1862. № 22. Частка неафіцыйная (далей — Ч. н.). 6 чэрв. С. 321; Журнал общего заседания Псковского губернского статистического комитета 16 ноября 1862 г. // Тамсама. 1862. № 48. Дадатак. С. (1). Отчет о действиях Псковского статистическо го комитета за 1862 г. // Тамсама. 1863. № 22. 4 чэрв. С. 384 і інш. Спіс афіцыйных публікацый у губернскіх ведамасцях Пскоўскага ГСК, дзе М.В.Фурсаў быў таксама членам камісій па статыстыцы народнай асветы, вывучэнні пытання пра раскладку земскіх збораў і інш., з 1862 (№ 22) да 1864 (№ 41) гл. у выд.: Васильев И.И. Библиографический указатель статей, относящихся к Псковской губернии. 1517 — 1887. Псков. 1891. С. 74 — 76. Сярод калегаў М.В.Фурсава па Пскоўскаму ГСК найбольш вядомыя гісторык М.Сямеўскі, дзекабрыст М.Назімаў, літаратар Н.Яхантаў.
[ 2 ] Императорское Московское археологическое общество в первое пятидесятилетие его существования (1864 — 1914). Т. 2. Москва, 1915. С. 385.
[ 3 ] Нам вядомыя артыкулы пра М.Фурсава ў наступных выданнях: а) Каробушкіна Т. // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. Т. 10. Мінск. 1974. С. 653; б) Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя. Т.5. Мінск. 1981. С. 624; в) Б.П. // Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. Т.5. Мінск. 1982. С. 653; Каханоўскі Г. // Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. Мінск. 1993. С. 632; д) Б.П. // Беларусь. Энцыклапедыч ны даведнік. Мінск. 1995. С. 735—736; е) Каханоўскі Г.А. // Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Мінск. 1995. С. 567.
[ 4 ] Index bio-bibliographicus notorum hominum corp. alphabeticum. 1. Sectio generalis. V. 79. Osnabrьck. 1966. P. 74.
[ 5 ] Мы маем на ўвазе артыкул „Борисов камень в селе Высоком Городище Сенненского уезда Могилевской губернии” // Могилевские Губернские Ведомости (далей — МГВ). 1886. Ч. н. № 42. 24 траўня. С. 182—183. Звесткі пра іншыя яго публікацыі ў названай газеце пад час рэдакцыі М.Фурсава (да 1897) гл. у выд.: ХХV Библиографический указатель трудов Е.Р.Романова (1876—1901). Могилев. 1901. С. 4—12; Романов Е.Р. Указатель к неофициальной части „Могилевских губернских ведомостей” с 1839 по 1899 г. Могилев. 1899. С. 20—23 (псеўд. Радимич, Р.).
[ 6 ] МГВ. 1901. Ч. н. № 42. 26 траўня. С. 181.
[ 7 ] Тамсама. 1901. Ч.н. № 43. 30 траўня. С. 185—186. Б. подп.
[ 8 ] Непрацягласць хваробы М.В.Фурсава відавочная. Па публікацыі: „Отчет Могилевской женской воскресной школы за 1900—1901 учебный год”. Могилев. Тип. Губ. правл. (1901) 48, ІІ с. (2 марта 1900 — 2 марта 1901), фінансавая частка якога была ім падпісаная як загадчыкам гаспадарчай часткі (с. 46). З справаздачы вынікае, што пропускаў навучальных заняткаў у М.Фурсава па пасадзе выкладчыка арыфметыкі 4-й групы (с. 25) не было.
[ 9 ] Дата найвышэйшага надання названага чына — 28 снежня 1879 г. — вызначаецца па публікацыі: Высочайшие награды // Циркуляр по Виленскому учебному округу. 1880. № 2. Люты. С.36.
[ 10 ] Слова „затем” ананімны аўтар некралога ўжывае ў двух значэннях: „впоследствии” і „также”.
[ 11 ] Год нараджэння супадае з разлічаным па „Послужному списку инспектора классов Псковского училища военного ведомства, колл. сов. Фурсова. Сост. к 7 января 1865 года”, які захоўваецца ў фонде Міністэрства народнай адукацыі (РГИА, ф. 733, оп. 120, д. 227), дзе пазначаны ўзрост: 40 гадоў (л. 208об-209).
[ 12 ] Згодна з „Списком студентам и вольным слушателям…”, які прыкладаецца да кнігі праф. В.Грыгор’ева „Императорский Санкт-Петербургский университет в течение первых пятидесяти лет его существования”, СПб, 1870, Мацвей Фурсаў скончыў у 1848 г. 1-е аддзяленне Філасофскага факультэта па разрадзе агульнай славеснасці кандыдатам (CLXXXVII).
[ 13 ] Дакладная дата прызначэння М.Фурсава на дзяржаўную службу аднолькавая ва ўсіх вядомых нам крыніцах, у т.л. у выданні: Памятная книжка Виленского учебного округа на 1882/83 учебный год // Циркуляр по Виленскому учебному округу, 1883, № 4. Дадатак. С. 38, і адпавядае 16 лістапада 1848 г. У паслужным спісе, згаданым у кам. 11, пазначана дата ўваходжання на пасаду старшага настаўніка гісторыі 1-га разраду: 26 студз. 1848 г. (л. 208об.-209).
[ 14 ] Гады службы і пасада М.Фурсава ў названай гімназіі (1848—1858) прыведзены ў выданні: П.А.Говорливый. Историческая записка пятидесятилетия Псковской губернской гимназии и состоящего при ней пансиона. СПб. 1884. С. 93, і пацвярджаюцца звесткамі Памятных кніжак Пскоўскай губерні на 1850—1858 г.
[ 15 ] Згодна з ужо згаданым „Послужным списком…”, прызначаны на гэтую пасаду найвышэйшым загадам № 50 ад 16 лістапада1885 г., заняў пасаду 13 студз. таго самага года (л. 211об.-212).
[ 16 ] Пераведзены на пасаду Шавельскага дырэктара вучылішчаў, якая прадугледжвала і кіраўніцтва гімназіяй у якасці дырэктара, загадам № 8 ад 2 красавіка 1865 г. (апубл. у выд.: Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1865. № 1, красавік. С. 27). Межы дырэкцыі (Шавельскі, Расонскі і Цельшаўскі ўезды Ковенскай губерні) вызначаныя Меркаваннем Дзяржаўнага савета, найвышэйша зацверджаным 15 ліпеня 1865 г. (апубл. тамсама. 1865. № 4. Верасень і кастрычнік. С. 6).
[ 17 ] Пераведзены на пасаду Слуцкага дырэктара вучылішчаў па прапанове кіраўніка Міністэрства народнай адукацыі № 11243 ад 28 кастрычніка 1872 г., апубл. тамсама. 1872. № 12. Снеж. С. 473—474.
[ 18 ] Дата прызначэння М.Фурсава на пасаду дырэктара Магілёўскай гімназіі пазначана ў „Памятной книжке Виленского учебного округа на 1882/83 учебный год”, прыкладзенай да № 4 цытаванага выдання за 1883 г. (с. 38) і адпавядае 4 снежня 1876 г.
[ 19 ] „Предложением г. министра народного просвещения от 26 июля за № 11404 директор Могилевской гимназии, действительный статский советник, Фурсов уволен от службы, за выслугою срока, с дозволени ем носить после отставки мундирный полукафтан, последней должности присвоенный.” Цытуецца па тым самым выданні. 1866. № 8. Жнів. С. 379. Тэрмін службы, неабходны для выслугі поўнай пенсіі па МНА, складаў 25 гадоў.
[ 20 ] Падамо фармулёўку прызначэння на гэтую пасаду: „Начальником губернии (т.е. А.С.Дембовецким) редактор Могилевских губернских ведомостей статский советник К.Рубановский уволен от этой должности согласно прошению, а на его место назначен действительный статский советник Фурсов, изъявивший на это согласие вследствие сделанного ему Его Превосходительством предложения (Перемены по службе // МГВ. 1883. № 13. 12 лют. С. 45). Першы нумар газеты пад рэдакцыяй М.Фурсава (1883. №12) выйшаў не 7, а 9 лютага, апошні (1897. № 91), — не 15, а 12 лістапада.
[ 21 ] Ацэнка асабістага ўнёску М.Фурсава ў палітыку русіфікацыі Заходняга краю не супадае не толькі з пункам погляду каментатара, але і з меркаваннем урада, бо сярод шматлікіх узнагарод гэтага дзеяча не было медаля „В память усмирения польского мятежа”. Падамо іх спіс: ордэны св. Уладзіміра 3 і 4 ступені, Станіслава і Ганны 2 ступені з імп. каронай, брыльянтавы пярсцёнак, медаль на памяць пра вайну 1853—1856 г. (Памятная книжка Виленского учебного округа за 1885/86 учебный год. Прилож. к № 1 Циркуляра по управлению Виленским учебным округом за 1886 г. С. 40).
[ 22 ] Гэта азначае, што М.Фурсаў не карыстаўся становішчам дырэктара гімназіі для ліхвярства за кошт гімназічнай казны і гандлю атэстатамі, медалямі і вакансіямі для першакласнікаў. Меркаванне аўтара некралога пацвярджаецца ўспамінамі калегі М.Фурсава па Шавельскай гімназіі настаўніка грэцкай мовы (пазней — драматурга) Н.Кулакова (Воспоминания педагога // Наша старина. 1916. № 9/10. С. 659—674), логікай паводзінаў М.Фурсава, які імкнуўся забяспечыць вакансіі для ўсіх абітурыентаў, здольных вучыцца ў гімназіі. Жыхары Магілёва неаднаразова давяралі яму адказныя пасады ў грамадскіх арганізацыях.
[ 23 ] Да прыезду ў Магілёў М.Фурсаў быў у двух навуковых арганізацыях: а) 22 снежня 1861 г. ён быў абраны ў першы склад рэфармаванага па палажэнні 1860 г. Пскоўскага ГСК, дзе працаваў у складзе камісіі, што разглядала пытанні публікацыі ў памятных кніжках і губернскіх ведамасцях Пскоўскай губерні (Отчет о действиях Псковского губернского статистического комитета за 1861 год // ПскГВ. 1862. № 22. 27 сакавіка. С. 318); б) 9 снежня 1865 г. адбылося яго абранне сапраўдным членам Ковенскага ГСК (журнал заседания Ковенского губернского статистического комитета 9 декабря 1865 г. // Ков.губ.вед. Ч. н. № 58. 22 снеж. С.229).
[ 24 ] Маецца на ўвазе беспрэцэдэнтная ў гісторыі ГСК Расійскай Эмперыі трохтомавая калектыўная манаграфія, выдадзеная ў 1882—1884 г. пад рэдакцыяй і па распараджэнні кандыдата Універсітэта св. Уладзіміра, старшыні Магілёўскага ГСК, губернатара (з 1872 г.) А. С. Дэмбавецкага. М.Фурсаву было даручана напісаць два артыкулы: а) Исторический очерк Могилевской губернии (назв. выд. Т. 1. Могилев. 1882. С. 1—159. 2-і пг., і б) (у суаўтарстве з настаўнікам старажытных моваў Магілёўскай гімназіі Н.В.Тымінскім) Училищное дело в губернии со времени присоединения Белорусского края к России, т.е. последней четверти XVII столетия (Тамсама. Т. 2. Могилев. 1884. С. 895—945). Першы артыкул заснаваны пераважна на апублікаваных крыніцах, якія адносяцца да ІХ ст. — 1831 г., у другі ўведзены ў навуковы зварот сярод іншых дакументаў матэрыялы гімназічнага архіва. Абодва фрагменты публікаваліся таксама асобнымі выданнямі. Пра суаўтара другога артыкула, які праслужыў у Магілёўскай гімназіі больш за чвэртку стагоддзя, гл.: Тыминский Н.О. (1851—1908) // Пятидесятилетие Петроградского историко-филологического института. Биогр. словарь лиц, окончивших курс института. Ч. 1. Пг. 1917. С. 82.
[ 25 ] Памылка на чвэрць стагоддзя. Гл. артыкул: Об основах училищного порядка. (Читано в Совете Псковского женского училища) // ПскГВ. 1881. Ч. н. № 40. 11 кастр. С. 727—730. Подп.: Фурсов. Назавем таксама яго першыя публікацыі ў Ковенскіх ГВ: Открытие народных училищ в Радзивилишках и Серейках, Шавельского уезда (1866. Ч. н. № 20. 19 сак. С. 76. Подп.: Ф), Магілёўскіх ГВ: Извещение (о результатах экзаменов в Могилевской гимназии) (1882. № 49. 19 ліп. С. 187—188. Подп.: Директор Могилевской гимназии), а таксама шматлікія тэксты педагагічнага зместу ў выд. „Циркуляр по управлению Виленским учебным округом 1867—1886 г.”
[ 26 ] Обучение счету в первоначальных народных школах. Составил директор Могилевской мужской гимназии М.В.Фурсов. Могилев на Днепре. Тип. Ш.Фридмана. 1884. 37(3) с. Увесь наклад — 1200 экз. — быў уласнасцю Магілёўскага Богаяўленскага брацтва (Отчет Могилевско го Богоявленского братства за 1884 г. // Могилевские еп. Ведомости. 1886. Ч. аф. № 6. 21 лют. С. 35). Аўтар з 4 сакавіка 1883 г. да 22 кастрычніка 1884 г. быў старшынёй савета Брацтва. Быў перавыбраны па просьбе, але заставаўся сапраўдным членам гэтай арганізацыі да 1887 г. ([Тихомиров Д.] Общее годичное собрание членов Могилевского Богоявленского братства // Могилевские еп. вед. 1884. № 8. С. 165. Подп.: Д. Т-в; Журнал общего собрания Могилевского Православного Богоявленского братства. 12 янв. 1886 // Тамсама. № 3. Ч. аф. 21 студз. С. 14; Отчет Могилевского Православного Богоявленского братства за 1886 г. // Тамсама. № 3/4. Ч. аф. 21 студз./ 1 лют. С. 90; Отчет Могилевского Православного Богоявленского братства за 1887 г. // Тамсама. 1888. № 6/7. 21 лют./ 1 сак. Ч. аф. С. 131). У апублікаваных спісах іншых рэлігійных арганізацый М.Фурсава не было. Падручнік складзены з улікам асаблівасцяў беларускай метралогіі і прызначаўся для настаўнікаў царкоўна-прыходскіх школ, якія не мелі неабходнай прафесійнай падрыхтоўкі.
[ 27 ] Апубл. пад той самай назвай у названым выд. у 1886 г. Ч. н. № 9. 28 студз. С. 41; № 10. 1 лют. С. 45; 5 лют. С. 50—51; № 12. 8 лют. С. 54; № 13. 12 лют. С. 58—59; № 14. 15 лют. С.63; № 16. 22 лют. С. 72; № 17. 26 лют. С. 76; № 19. 5 сак. С.85; № 20. 8 сак. С. 88—89. Без подпісу. Часткова супадае даслоўна і па змесце з тэкстам кнігі „Отчет о состоянии Могилевской мужской гимназии в 1884 г.” (Могилев на Днепре. Скоропечатня и литография Ш. Фридмана. 1885. 76 с.), надрукава най па распараджэнні М.Фурсава як дырэктара гімназіі, уключна з нетрадыцыйнай датай заснавання гімназіі 1789 г., што пацвярджае аўтарства артыкула.
[ 28 ] Апубл. пад назвамі: Печатание книг на русском языке в Могилевском крае под владычеством Польши // Тамсама. 1893. Ч. н. № 11. 6 лют. С. 40—42. Подп.: М.В.Фурсов, январь 1893 г. (о книгах XVII—XVIII вв.); Добавление к статье, напечатанной в № 11 губернских ведомостей о типографском деле в Могилевской губ. // Тамсама. № 25. 22 сак. С. 94 (о книгах 1816—1893 гг.). Аўтарства ананімнай часткі пацвярджаецца ў выд.: Романов Е.Р. Указатель к неофициальной части „Могилевских губернских ведомостей” с 1893 по 1899 год. Могилев. 1899. С. 22.
[ 29 ] Апубл. пад назвай, пазней выкарыстанай Раманавым як складальнікам аднаіменнага зборніка: Могилевская старина // Тамсама. 1894. Ч. н. № 82. 12 кастр. С. 337; № 86. 26 кастр. С. 355—356; № 87. 29 кастр. С. 362; № 88. 2 ліст. С. 367—368; № 92. 16 ліст. С. 383—384; № 99. 10 снеж. С. 324; № 102. 21 снеж. С. 341—342. Большая частка фрагментаў гэтай каментаванай публікацыі судовых справаў 1577—1588 і 1680 г. па магдэбургскім праве не падпісаная, пачатак (у № 82) падпісаны М.Ф., канец (у №№ 99, 102), адпаведна, М.Ф-ъ. Абодва псеўданімы раскрытыя ў вядомым слоўніку І.Масанава, без указання крыніцы (магчыма, ёю быў каментаваны намі тэкст), а першы з іх — у выд.: Саламевіч Я. Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў. Мінск. 1983. С. 201, з спасылкай на слоўнік Масанава. Мы лічым гэтае раскрыццё правільным не толькі па супадзенні ініцыялаў з імем М.Фурсава, але і таму, што нумар газеты з публікацыяй некралога падпісаны Е.Раманавым, які быў добра знаёмы з працамі М.Фурсава і зафіксаваў названы артыкул у прыгаданым паказальніку зместу „Могилевских губернских ведомостей” пад той самай назвай, як і ў некралогу. Галоўны аргумент аўтарства М.Фурсава артыкулаў у названай газеце, падпісаных М.Ф., — прамое ўказанне ў прыгаданым артыкуле „Печатание книг на русском языке…” (Тамсама. 1893. № 11. 6 лют. С. 40—42) на яго аўтарства артыкула „О рукописном сборнике духовных стихов, записанных в Могилеве в начале ХІХ текущего столетия” // Тамсама. 1891. № 6. 19 студз. С. 21—22; № 13. 13 лют. С. 49 (назва: Духовные стихи. Из Могилевского сборника), падпісанага гэтым псеўданімам.
[ 30 ] Дакладная назва: Поселения смоленских кривичей в пределах нынешней Могилевской губернии // Тамсама. 1895. Ч.н. № 70. 2 вер. С. 293—294. Подп.: М.Фурсов. У артыкуле выказана меркаванне пра пачатковую дату беларускага глотагенэза: мяжа двух тысячагоддзяў новай эры.
[ 31 ] Больш дакладна: Бытовая сторона Буйницкого монастыря по древним историческим актам // Тамсама. 1883. № 22. С.86—87. Б. подп. Па дакументах 1641—1759 г. Аўтарства М.Фурсава пацвярджаецца вытрымкай з справаздачы пра стан Магілёўскай гімназіі ў 1884 г., апубл. у выд.: Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1886. № 4. С. 122, дзе названы актыкул уключаны ў спіс публікацый дырэктара гімназіі ў губернскіх ведамасцях пад літарай а) і пад назвай „Буйницкий мужской монастырь по актам XVII и XVIII столетий”.
[ 32 ] Королевский лист (указ) на отдачу в трехлетний откуп евреям могилевских корчем // Тамсама. 1883. № 72. 7 вер. С. 281. Гістарычна -філалагічны каментар дакумента ад 29 студз. 1552 г., першапачат кова апубликаванага ў выд.: Русско-еврейский архив. Т. 1. СПб. 1882. Аўтарства М.В.Фурсава пацвярджаецца называннем у прыгаданым спісе яго публікацый у губернскіх ведамасцях пад літарай г) і пад назвай „Королевский лист (указ) на отдачу евреям в трехлетнюю аренду могилевских корчем”.
[ 33 ] Почему, когда и откуда появились на Литве евреи // Тамсама. 1884. Ч. н. №20. 10 сак. С. 77—78. Б. подп. Артыкул напісаны па апублікаваных крыніцах XIV—XVI ст. У нас няма іншых сведчанняў аўтарства гэтага артыкула, аднак, па сэнсавых супадзеннях з папярэднім (Королевский лист 1532 г.), мы лічым аўтарства М.Фурсава зусім верагодным.
[ 34 ] Где в Могилеве был построен путевой дворец Екатерины Великой? // Тамсама. 1884. Ч. н. № 77. 26 вер. С. 290. Б. подп. Па дакументах з архіва Магілёўскай гімназіі. Заканчэнне артыкула гл. у кам. 35.
[ 35 ] Где помещалась гимназия по открытии ее в Могилеве в 1809 г. сентября 19-го // Тамсама. 1884. Ч. н. № 80. 6 кастр. С. 302. Б. подп. Заканчэнне папярэдняга артыкула. Матэрыялы абодвух артыкулаў (тэксты дакументаў уключна) знаходзяць адпаведнасць у выд.: Отчет о состоянии Могилевской мужской гимназии в 1884 г. Могилев-на-Днепре. 1885.
[ 36 ] Водворение и успехи православия на Литве и в Белоруссии // Тамсама. 1885. Ч.н. № 24. 23 сак. С. 88; № 25. 27 сак. С. 92; № 26. 30 сак. С. 97; № 27. 3 крас. С. 100. Б. подп. Па крыніцах да XIV ст. уключна. Тэкст адлюстроўвае пункт погляду М.Фурсава на гісторыю ўзаемадзеяння хрысціянскіх канфесій у Заходнім краі, зафіксаваны ў многіх публікацыях газеты, якую ён рэдагаваў, г.зн. атрыбуцыя аўтара некралога зусім верагодная. Адзначым дарэчы, што ў рэлігійным друку М.Фурсаў не супрацоўнічаў.
[ 37 ] Надрукавана пад той самай назвай у тым самым выданні. Ч.н. 27 ліст. № 95. С. 390. Подп.: М.Ф. О памятных датах октября в истории России. Пра подпіс М.Ф. як псеўданім М.Фурсава гл.кам.29. Большасць ананімных публікацый па храналогіі Расіі ў „Могилевских губернских ведомостях” мы не змаглі атрыбутаваць.
[ 38 ] Мы лічым даказаным аўтарства М.Фурсава ў дачыненні да 176 тэкстаў, апублікаваных у „Могилевских губернских ведомостях”. У гэты лік не ўваходзяць рэдакцыйныя аб’явы, нераскрытыя ананімы.
[ 39 ] Паводле сведчання аўтара артыкула „Историческая записка о Могилевской губернской библиотеке” // МГВ. 1898. Ч. н. № 62. 5 жн. С. 247—248. Подп. В.О. (верагодна — в.а. сакратара Магілёўскага ГСК, у чыім падпарадкаванні была бібліятэка, У.М. Астроўскага), М.Фурсаў пачаў упарадкаванне і каталагізацыю названай бібліятэкі ў 1882 г. У выніку, з дазволу губернатара Дэмбавецкага ад 17 чэрвеня 1889 г., быў апублікаваны „Каталог книг и периодических изданий Могилевской публичной библиотеки, состоящей при местном статистичес ком комитете, с кратким перечнем содержания изданий, предпринятых учеными обществами и комитетами по собиранию сведений о России. Составлен в 1889 г.” Могилев-на-Днепре. Типогр. губ. правления. 1889 [4], 80, 27, 46 с. Прадмова „Несколько слов от составите ля” (с. 3, ненум.) падпісаная псеўданімам М.Фурсава ў губернскіх ведамасцях: М.Ф. На адзіным вядомым экзэмпляры, што захоўваецца ў РНБ, ад рукі пазначаны кошт: 75 к.
[ 40 ] Калекцыі музея Магілёўскага ГСК, разрабаванага пад час Вялікай Айчыннай вайны, каталагізаваныя ў кнігах: Описание Могилевского музея (редактора губернских ведомостей М.В.Фурсова), Могилев. губ. тип. 1891. 82 с., у трох дадатках да яго 1891—1893 г. і ў другім выданні: Описание Могилевского музея, сост. М.В.Фурсовым. Могилев-на-Днепре. 1898. 106 с. Сярод экспанатаў — дары Фурсава, яго археалагічныя знаходкі і элементы экспазіцыі, выкананыя яго вучнямі, сярод якіх адзначым павялічаную копію гравіраванага віда Магілёва XVIII ст., зробленую ў 1886 г. васьмікласнікам гімназіі Эванам Арнольдам (згадваецца ў гістарычна-тапаграфічным артыкуле апекуна музея М.Фурсава „О картине, изображающей Могилев в XVIII столетии” // МГВ. 1893. № 56. 14 ліп. С. 196—197). Пра музейную дзейнасць М.Фурсава гл.таксама: Островский В.Н. Отчет по Могилевскому музею за 1898 г. МГВ. 1899. № 46. 9 чэрв. Дадат. С. 1—3.
[ 41 ] На ІХ археалагічным з’ездзе М.Фурсаў, як прадстаўнік Магілёўскага ГСК, выступіў з дакладам „Курганные раскопки пяти уездов Могилевской губернии в 1892 г.” (зачытаны ў аддзяленні „Первобытные древности” 4 жн. 1893 г., цалкам апублікаваны ў выд.: „Труды ІХ археологического съезда”. Т. 1. 1895. С. 236—245). 13 жн., у адсутнасць дакладчыка, на пасяджэнні аддзялення „Памятники быта” праф. С.Ф.Платонаў зачытаў яго рэферат пра беларускае свята „Свечи” (Известия ІХ археологического съезда в г. Вильне. 1893. № 1. Б.д. С. 5; № 6. 4 жн. С. 2—3; № 13. 13 жн. С. 11—12; Труды ІХ археологического съезда. Т. 2. Протоколы. Москва, 1897. С. 113—114. Па выніках працы на з’ездзе 29 ліст. 1893 г. М.Фурсаў адзінагалосна быў абраны членам-карэспан дэнтам Эмп. Магілёўскага археалагічнага таварыства, пра што паведамлялася ў неаф.частцы МГВ, № 100 ад 15 снеж. (с. 395).
[ 42 ] Пра арганізацыю і методыку археалагічных даследаванняў 60 курганных могільнікаў у даліне Дняпра з 7 ліпеня да 9 верасня 1892 г. па праграме ІХ археалагічнага з’езда М.Фурсавым і кандыдатам Маскоўскага універсітэта С.Чалоўскім дае ўяўленне „Дневник курганных раскопок, произведенных по поручению г. начальника Могилевской губернии А.С.Дембовецкого, в течение 1892 г. в уездах Рогачевском, Быховском, Климовичском, Чериковском и Мстиславском д.ст.сов. Фурсовым и старшим чиновником особых поручений при губернато ре Сем. Юл.Чоловским”, апублікаваны як у выглядзе дадатка да Памятнай кніжкі Магілёўскай губерни на 1893 г., Могилев, [1893]. С. XXVI—LXXXIII, так і асобным выданнем. У выніку раскопак вызначыліся 4 варыянты обраду трупаспалення, датаванне якіх з-за нераспрацаванасці шкалы керамікі ў гэты час было немагчымым. Два варыянты былі атрыбутаваныя М.Фурсавым, па летапісных аналогіях, як славянскія, два іншых, напэўна, належалі да ранняга жалезнага веку.
[ 43 ] Адзінае сведчанне магілёўскага друку пра раскопкі М.Фурсава пасля Віленскага з’езда адносіцца да яго даследавання кургана каля м.Цяцерын (Цецержын) 2 жн. 1897 г. (Маленькая экскурсия в деревню // МГВ. 1897. № 65. 13 жн. С. 305. Подп. М.В.Фурсов). Нягледзячы на цікавасць рэдактара Магілёўскіх губ.ведамасцей да гістарычнай тапаграфіі Магілёва, пытанне пра арганізацыю раскопак і археалагіч ных назіранняў за будаўнічай працай у гэтым горадзе газета не ставіла, адкуль вынікае, што даследаванні культурнага слоя не былі дамінантай навуковых інтарэсаў М.Фурсава.
[ 44 ] Раскопки в Могилевской губернии в 1892 году // МГВ. Ч. н. 1892. № 91. 11 ліст. С. 359; № 92. 14 ліст. С. 355—366. Б.подп.
[ 45 ] У ананімнай публікацыі М.Фурсава „Добавление к статье, напечатанной в № 11 губернских ведомостей о типографском деле в Могилевской губ.” // МГВ. 1893. № 25. 22 сак. С. 94 (гл. кам. 28), апрача „Дневника курганных раскопок…”, названы таксама рэферат аўтара „по поводу раскопок”, надрукаваны ў Магілёве ў кан. 1892 г., аднак дакладная яго назва и месца знаходжання экзэмпляраў, якія захаваліся, нам невядомыя.
[ 46 ] З 2 сакавіка 1897 да 2 сакавіка 1901 г. М.Фурсаў загадваў гаспадарчай часткай і выкладаў арыфметыку ў гэтай навучальнай установе, эпізадычна замяняў настаўнікаў іншых навучальных прадметаў. Мяркуючы па складзеных ім грашовых справаздачах, педагогі і адміністрацыя жаночай нядзельнай школы працавалі бясплатна. ([Фурсов М.В.] Открытие женской воскресной школы в Могилеве // МГВ. 1897. Ч. н. № 19. 5 сак. С. 98. Подп.: М.Ф.; [Фурсов М.В.] Могилевская женская воскресная школа // Тамсама. 1897. Ч. н. № 87. С. 419; Акт в женской воскресной школе // Тамсама. 1898. Ч. н. № 24. 24 сак. С. 99—100. Б.подп.; [3-я годовщина женской воскресной школы. Акт 3 апреля] Тамсама. 1900. Ч. н. № 27. 5 крас. С. 125—126; Отчет Могилевской женской воскресной школы с марта 1898 по март 1899 г. Могилев. 1899. С. 4, 9—10, 16—17; Отчет Могилевской женской воскресной школы с марта 1899 по март 1900 г. Могилев. 1900. С. 8, 24—25, 30—32; Отчет Могилевской женской воскресной школы за 1900—1901 учебный год. Могилев. [1901]. С. 8, 25, 44—46. Тое самае скар.: МГВ. 1901. Ч. н. № 31. 18 крас. С. 137—138. Б. подп.
[ 47 ] Пра дату пачатку хваробы М.Фурсава дае ўяўленне тэлеграма, якую ён даслаў 25 лютага 1901 г. магілёўскаму губернатару Н.А.Зіноўеву з нагоды яго ад’езду на новае месца службы: „Удерживаемый болезнью в постели, я не имею возможности лично проститься с Вашим Превосходительством” (МГВ. 1901. № 17. 28 лют. С. 85).
[ 48 ] У дадзеным выпадку ранг пасады і класнага чына супярэчаць адно аднаму: класны чын сапраўднага стацкага саветніка адпавядаў 4-му класу (па пасадзе, у сістэме Міністэрства народнай асветы — папячыцель навучальнай акругі або дырэктар дэпартамента), а клас яго апошняй пасады (дырэктар гімназіі) — пятаму. Гэтую супярэчнасць у маштабе імперыі бюракратыя з 1880-х гадоў спрабавала вырашыць шляхам адмены грамадзянскіх чыноў, але далей за абмеркаванне ў Дзяржаўным Савеце справа не пайшла.
[ 49 ] Тут памылка: калі пад служэннем Радзіме разумець дзяржаўную службу, то яе тэрмін у М.Фурсава складаў 38 гадоў (у т.л. 31 па Міністэрстве асветы і 7 па вайсковым ведамстве), а з улікам яго рэдактарскай працы ў МГВ і педагагічнай у жаночай нядзельнай школе — 53 гады.
[ 50 ] Эмя і адрас домаўладальніка нам невядомыя. Да выхаду ў адстаўку М.Фурсаў, па пасадзе дырэктара гімназіі, меў права на бясплатную казённую кватэру і жыў у Слуцку — ў аднапавярховым драўляным доме, арандаваным для гімназіі рэфармацкім сінодам, а ў Магілёве — ў адным з трох драўляных флігеляў, што належалі гімназіі. (Фурсов. Из отчета по управлению Слуцкой гимназии за 1875 г. // Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1876. № 5. Травень. Ч.н. С. 190; Яго ж: Отчет о состоянии Могилевской гимназии в 1884 году. Могилев-на-Днепре. 1885. С.17).
[ 51 ] Імя ўдавы М.Фурсава вызначаецца паводле дакумента: „Предложе нием Министерства народного просвещения от 24 сентября 1901 года за №25559 назначены: <…> 6. Вдове умершего в отставке, с пенсиею, б.директора Могилевской гимназии д.ст.сов. Фурсова, Евфимии Фурсовой, на основании т. ІІІ св.законов (изд. 1896 г.) Уст. о пенсиях и единовременных пособиях, стст. 99Ю 104, 198, 345 и 348, за свыше 30-летнюю службу ее мужа, пенсия в размере половины оклада пенсии (1020 руб.), производившейся покойному Фурсову в отставке, а именно: по 510 руб. в год, с производством этой пенсии с 27 мая 1901 года, т.е. со дня смерти Фурсова, из Могилевского казначейства”. (Назначение пенсий и единовременных пособий // Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1901. № 9/10. Кастр./ліст. С. 1018—1020.) Дата смерці М.Фурсава тут, відавочна, супадае з датай яе рэгістрацыі. Для параўнання памеру пенсіі Я.Фурсавай пакажам, што гадавы аклад рэдактара губернскіх ведамасцяў у гэты час складаў 600 руб., а сакратара губернскага статыстычнага камітэта — 750 руб.
[ 52 ] Тут названыя памеры пенсій асобаў, якія праслужылі да 1901 г. па Міністэрстве народнай асветы ад 25 да 30 гадоў, г.зн. да М.Фурсава яны прамога дачынення не маюць. Падамо тэкст дакумента: „Предложением г.министра народного просвещения от 12 октября 1886 г. за № 15009 назначена пенсия уволенному от службы, за выслугой срока, б.директору Могилевской гимназии действительному статскому советнику Фурсову, за свыше 30-летнюю его службу, собственно по учебной части министерства народного просвещения, в размере полного оклада жалования, присваиваемого должности директора Могилевской гимназии, по штату 17 апреля 1859 г., а именно 850 р., с 1/5 долей оной — 170 р., а всего по 1020 р. в год, взамен пенсии 800 р., производившейся со дня подачи Фурсовым, по выходе в отставку, прошения о назначении пенсии — 17 сентября 1886 г., из Могилевского губернского казначейства”. (Назначение пенсий и единовремен ных пособий // Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1886. № 11. Ліст. С. 593). Да гэтага трэба дадаць а) што Міністэрства народнай адукацыі належала да даволі нешматлікіх ведамстваў, дзе выплочваліся пенсіі адначасова з заробкам чыноўнікам, што былі на сапраўднай службе; б) М.Фурсаў, які праслужыў 7 гадоў па навучальнай частцы ведамству, мог разлічваць на дабаўку да пенсіі, бо праслужыў звыш 35 гадоў, але для гэтага было неабходнае ўзгадненне з вайсковым міністэрствам; в) разлік пенсіі быў зроблены зыходна з сумы службовага акладу без „надбавки за руссификацию”, якая прызначалася чыноўнікам расійскага паходжання з унутраных губерняў за службу ў Заходнім краі.
[ 53 ] На пасадзе дырэктара мужчынскай гімназіі з 1889 г. быў выпускнік Пецярбургскага гістарычна-філалагічнага інстытута стацкі саветнік Іван Уладзіміравіч Свірэлін, што да іншых асобаў „из гимназической корпорации”, то гэта, верагодна, супрацоўнікі М.Фурсава, якія паступілі ў гімназію да 1886 г. (Гл.: Памятная книжка Могилевской губернии на 1902 г. Могилев-на-Днепре. 1902. С. 39—41).
[ 54 ] Рэдактарам неафіцыйнай часткі газеты, як ужо згадвалася, з 1897 г. быў вядомы беларусазнаўца, які скончыў Гомельскую прагімназію, стацкі саветнік, інспектар народных вучылішчаў Магілёўскай губерні Еўдакім Раманавіч Раманаў (Тамсама. 14, 16, 42); афіцыйнай — начальнік газетнага стала губернскага праўлення, які скончыў Канстанцінаўскі межавы інстытут, калежскі сакратар Леанід Эванавіч Эваноў (Тамсама. С. 12, 14).
[ 55 ] Выхаванец Марскога кадэцкага корпуса, стацкі саветнік, магілёўскі віцэ-губернатар (з 1893 г.) Аляксей Аляксеевіч Вяземскі (Тамсама. С. 10).
[ 56 ] З 1899 г. на пасадзе дырэктара Аляксандраўскага рэальнага вучылішча быў стацкі саветнік Мікалай Пятровіч Цыклінскі, які скончыў Пецярбургскі універсітэт (Тамсама. С. 41).
[ 57 ] Стацкі саветнік Уладзімір Сцяпанавіч Нячаеў, які скончыў Пецярбургскі універсітэт, быў на гэтай пасадзе з 1890 г. (Тамсама. С. 38).
[ 58 ] Фігура замоўчвання ў „Хронике архипастырских богослужений”, што друкавалася ў „Могилевских епархиальных ведомостях”, сведчыць пра тое, што Магілёўскі і Мсціслаўскі епіскап праасв. Міхаіл у саборы не ўдзельнічаў.
[ 59 ] МГВ. 1887. Ч. н. № 98. Снеж. С. 471—472. (Цытуецца с. 472. У артыкуле, апрача дакументаў, выкарыстаны таксама ўспаміны магілёўскіх старажылаў.)
[ 60 ] Историческая записка пятидесятилетия Третьей санктпетербургс кой гимназии, составленная по поручению педагогического совета Н.Аничковым. СПб. 1873. С. 52. 3-й па г. Пра складальніка гл. с. 6, 3-й па г. (№ 68) таго самага выдання.
[ 61 ] 26 жніўня 1872 г. (Историческая записка пятидесятилетия… СПБ. 1873. С. VI, 1-й паг.)
[ 62 ] Дакладнае месца знаходжання пазначана ў выд.: Нистрем К. Адрес-календарь санктпетербургских жителей. Т. 1. СПб. 1844. С. 96.
[ 63 ] Историческая записка пятидесятилетия… СПБ. 1873. С. 91, 132—135, 140—142, 2-й паг. изр.
[ 64 ] Тамсама. С 48, 2-й паг.
[ 65 ] Ведомость о числе учеников гимназий, прогимназий и реальных училищ Виленского учебного округа в начале 1878/9 учебного года // Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1879. Ч. н. № 1. Уклейка.
[ 66 ] М.Фурсаў уваходзіў у склад камітэта па заснаванні ў Магілёве Аляксандраўскага рэальнага вучылішча (справаздача апублікаваная ў МГВ. 1885. Ч. н. № 13. 20 ліст. С. 391—392) і ўдзельнічаў у закладцы яго будынку 24 крас. 1884 г. (Тамсама. 1884. № 33. 29 крас. С. 26).
[ 67 ] Ведомость о результатах приемных испытаний и составе учеников гимназий и прогимназий Виленского учебного округа в начале 1885/6 учебного года // Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1886. № 1. Ч. аф. Уклейка.
[ 68 ] Отчет о состоянии Могилевской мужской гимназии в 1884 г. Могилев, 1885. С. 43—47. Звесткі пра канфесіі былі заснаваныя на метрычных пасведчаннях, пра саслоўі — на копіях фармулярных спісаў бацькоў — чыноўнікаў і святароў, для падатковых саслоўяў — на пасведчаннях, выдадзеных сельскімі і гарадскімі таварыствамі, для дваран — дэпартаментам гарольдыі або дэпутацкім сходам. З 39 выпускнікоў 1884 г. 18 былі праваслаўнымі: 9 — дзеці чыноўнікаў (у т.л. 3 — афіцэраў), 4 — з дваран, 2 — з духавенства, 2 — з купецтва, 1 — з сялян. З 14 іудзееў двое былі дзецьмі чыноўнікаў (у дадзеным выпадку — лекараў), двое — з купцоў, 10 — з мяшчан. 7 выпускнікоў-каталікоў былі дваранамі.
[ 69 ] МГВ. 1883. Ч. н. № 51. 25 чэрв. С. 204; № 52. 29 чэрв. С. 208; № 68. 24 жн. С. 268; № 69. 27 жн. С. 272; № 75. 17 вер. С. 292; № 76. 21 вер. С. 296; № 82. 12 кастр. С. 322; № 83. 15 кастр. С. 325; № 84. 19 кастр. С. 330; № 85. 22 кастр. С. 334; № 86. 26 кастр. С. 338. Б. подп. Згадваецца пад літарай „д” пад назвай „Географические и исторические заметки на 3-й том издания Вольфа „Живописная Россия” у вытрымцы з справаздачы пра стан Магілёўскай гімназіі ў 1884 г. у якасці працы М.Фурсава (Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1886. № 4. Крас. С. 222).
[ 70 ] Памятная книжка Могилевской губернии на 1895 г. Могилев-на -Днепре. 1895. С. ІІ —ХХІІІ 3-й па г. Подп.: М.Фурсов.
[ 71 ] Отчет о состоянии Могилевской мужской гимназии в 1884 г. Могилев-на-Днепре. 1885. С. 25.
[ 72 ] Тамсама. С. 39.
[ 73 ] Куликов Н.Н. Назв. праца. С. 659—674.
[ 74 ] Апубл. у выд.: Памятная книжка Ковенской губернии на 1872 г. Ковна. 1871. С. 153.
[ 75 ] Фурсов, директор. Оъявление [о приеме в Шавельскую гимназию] // Ковенские губ. вед. 1871. Ч. н. № 57. 7 жн. С. 198. (Друкавалася тройчы.)
[ 76 ] От Ковенской мужской гимназии. [Объявление о приеме] // Тамсама. 1871. Ч. н. № 56. 4 жн. С. 187.
[ 77 ] Гл. данясенні М.Фурсава і распараджэнні акруговага начальства, апубл. у выд.: Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1871. № 9. Вер. С. 346—347; 1872. № 8. С. 353—354; 1872. №9. С. 369—370.
[ 78 ] Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1872. Ч. н. № 7. С. 225—227; тамсама. 1872. Ч. н. № 12. С. 467.
[ 79 ] У неаднаразова цытаваным намі „Отчете о состоянии Могилевской гимназии в 1884 г.” гэтая кніга не згадвалася.
[ 80 ] Як паведамлялася ў неназванай нататцы ў губернскіх ведамасцях, былы рэдактар гэтай газеты падараваў школе 50 кніг, а Я.Сыркін — 100. (МГВ. 1898. Ч. н. № 25. 28 сак. С. 103).
[ 81 ] Памятная книжка Псковской губернии на 1864 г. С. 9; на 1863. С. 26; на 1863. С. 10; на 1864. С. 8—9.
[ 82 ] Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1866. № 12. С. 19; 1871. № 11. С. 535; 1872. № 5. С. 173—196, № 12. С. 538; 1873. № 5. С. 286.
[ 83 ] Тамсама. 1875. № 5. С. 190; № 11. С. 576; 1874. № 5. С. 204; № 11. С. 535; 1875. № 2. С. 77; № 7. С. 356; 1876. № 3. С. 87—107; № 5. С. 173; № 6/7. С. 208.
[ 84 ] Тамсама. 1880. № 2. С. 72; № 5. С. 343; 1881. № 2. С. 61, № 9. С. 269; 1882. № 2. С. 167; № 4. С. 181; № 8. С. 331; № 3. С. 161; № 10. С. 401—426. У наступных афіцыйных публікацыях ведамасцяў пра прапушчаныя ўрокі навучальныя прадметы не называліся.
[ 85 ] Некралог гісторыка гімназіі гл.: Псковский гор. листок. 1887. № 52. 19 ліп. С. 3.
[ 86 ] Историческая записка пятидесятилетия Псковской губернской гимназии и состоящего при ней пансиона, составленная по поручению педагогического совета П.Говорливым. СПб. 1884. С. 41. 1-й паг. Гады працы М.Фурсава ў гэтай гімназіі ў якасці выкладчыка гісторыі (1848—1858), названыя ў гэтай працы (с. 93), тыя самыя, што і ў некралогу.
[ 87 ] [Фурсов М.В.] О метеорологических наблюдениях, произведенных при Слуцкой гимназии // Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1874. Ч. аф. № 12. С. 611—612.
[ 88 ] Историческая записка о Слуцкой гимназии с 1617—1630—1901 г. Вільня. 1901. С. 193 2-й паг.
[ 89 ] [Фурсов М.В.] Отчет о состоянии Могилевской гимназии в 1879 г. // Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1880. Ч. н. № 5. С. 343, 361.
[ 90 ] Благодарность окружного начальства // Тамсама. 1886. Ч. аф. № 4. С. 215; Тое самае // Тамсама. 1886. Ч. аф. № 9. С. 417.
[ 91 ] Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1886. № 1. Дадатак. С. 40.
[ 92 ] Першая дата аргументаваная вышэй, другая названая ў публікацыі прапановы міністра народнай асветы ад 12 кастр. 1886 г. (Тамсама. 1886. № 11. С.593).
[ 93 ] У аб’яве „От редакции” (МГВ. 1890. Ч. н. № 20. 10 сак. С. 75. Б. подп.) гаварылася, што тэксты фальклорных запісаў у літаратурнай апрацоўцы, як і розныя карэспандэнцыі аўтараў, што не пажадалі назваць сваё імя і месца жыхарства, публікавацца не будуць.
[ 94 ] МГВ. 1891. № 6. 9 студз. С. 21—22, № 13. 13 лют. С. 49. Подп.: М.Ф. Зборнік падараваны аўтарам Магілёўскаму музею.
[ 95 ] Пералічым публікацыі на гэтую тэму, якія, на нашу думку, належаць М.Фурсаву: Театральная заметка [благотворит. спектакль 22 мая] // МГВ. 1884. № 93. 31 траўня. С. 177. Подп.: Ф.; Обучение еврейских мальчиков огородничеству [в могилевской талмуд-торе] // Тамсама. 1895. № 84. 21 кастр. С. 360. Подп.: М.Ф.; Оршанская талмуд-тора // Тамсама. 1895. № 97. 6 снеж. С. 427. Б. п.; [Благотворительный] спектакль 21 июля (театральная заметка) // Тамсама. 1896. № 61. 31 ліп. С. 291. Б. п.
[ 96 ] Памятная книжка Могилевской губернии на 1893 г. Могилев. [1892] С. XLIV 3-й паг.
[ 97 ] РГИА. Ф. 549, оп. 2, д. 21, л. 46. Протаіерэем катэдральнага сабора, які быў абавязаны ўдзельнічаць у пахаванні пры саборы, з 1892 быў а. Стэфан Аўксенцевіч Бутамо (Памятная книжка Могилевской губернии на 1902 г. Могилев. 1902. С. 73).
[ 98 ] На нашу думку, складанне вычарпальна поўнай персанальнай бібліяграфіі ўвогуле немагчыма.
[ 99 ] МГВ. 1898. № 16. 25 лют. С. 67. Подп.: Е.Радимич.
[ 100 ] Созонов Михаил Петрович // Пятидесятилетие петроградского историко-археологического института. Биогр. словарь лиц, окончивших курс института. Ч. 1. Пг. 1917. С. 371—372.

Наверх

Яўген Анішчанка. Мяжа Вялікага Княства Літоўскага ў справах памежных камісій (першая палова XVIII ст.)

Снежня 22, 1998 |


Сярод фактараў, якiя доўгiя дзесяцiгоддзi вызначалi ўзаемадачыненнi Рэчы Паспалiтай i Расiйскай iмперыi, былi памежныя канфлiкты, асаблiва на паўночна-ўсходняй ускраiне Вялiкага Княства Лiтоўскага. На жаль, наяўная гiстарычная лiтаратура не дае належнага ўяўлення пра змест i рэгуляван не тых супярэчнасцяў. Паспрабуем гэта зрабiць на падставе раней сакрэтных дакументаў Архiва знешняй палiтыкi Расii, якiя тычацца дзейнасцi двухбаковых пагранiчных камiсiй.

Такiя камiсii пачалi ўтварацца пасля завяршэння Паўночнай вайны. Як сведчаць справы, многiя расiйскiя памешчыкi-афiцэры, вярнуўшыся дадому, знайшлi свае ўладаннi спустошанымi пасля ўцёкаў прыгонных i мусiлi плацiць за iх дзяржаўныя падаткi. Адпаведныя фiскальныя iнтарэсы пацярпелых пры каралеўскiм двары абараняў князь i таемны саветнiк Васiль Далгарукаў. Пра стварэнне належных органаў бакi дамовiлiся пасля вiзiту ў Пецярбург мазавецкага ваяводы Станiслава Хамянтоўскага — у 1720 г. Аўгуст II на працягу 1722 г. шэсць разоў пасылаў у ваяводствы i паветы унiверсалы, патрабуючы ад службовых асобаў не прымаць i вяртаць расiйскiх уцекачоў[1]. Але мясцовая шляхта iгнаравала гэтыя патрабаваннi.

Пецярбург выявiў большую настойлiвасць. Указам ад 13 снежня 1723 г. Сенат пастанавiў стварыць «для изследования обид» тры камiсii на памежжы Смаленскай, Пскоўскай i Кiеўскай губерняў у складзе трох удзельнiкаў з кожнага боку — ад iмперыi i ВКЛ[2]. Царскi ўрад матываваў iх неабходнасць парушэннем «Польшчай» трактатаў 1686 i 1710 г. Першымi расiйскiмi камiсарамi на мяжы Вялiкалуцкай правiнцыi сталi князь Юры Галянiшчаў-Кутузаў (у 1732 г. — Леў Чэлiшчаў, у 1738 г. — Сцяпан Сумураў, у 1743 г. — Андрэй Ялагiн), на мяжы Пскоўскай — Іван Квашнiн-Самарын, Наўгародскай — Іван Лутохiн, Смаленскай — Рыгор Даганоўскi. Спецыяльнай iнструкцыяй калегiя замежных справаў 18 лютага 1724 г. даручыла iм занатаваць крыўды, неадкладна распачаць пошук уцекачоў i вяртанне iх разам з маёмасцю пад распiску сваiм памешчыкам, дамагчыся кампенсацый за спусташэннi ад набегаў i г.д. Расiйскiя камiсары першымi пачалi дзеяннi, але безвынiкова.

Больш энергiчныя захады расiйскi ўрад зрабiў у адказ на ўцёкi за мяжу старавераў i раскольнiкаў. 1 чэрвеня 1730 г. ваенная калегiя загадала стварыць памежныя заставы з дапамогай армейскiх палкоў, якiм дазвалялася ўжываць зброю пры «насильном» перасячэннi мяжы вераадступнiкамi[3]. Вядома, што дзейнасцю смаленскай камiсii кiраваў сам смаленскi губернатар, генерал-маёр Аляксандр Бутурлiн. Процiлеглы бок ад Мсцiслаўскага ваяводства ўзначалiў падкаморы Валовiч i канюшы Свадкоўскi, вiлейскi падсудак Марцiнкевiч. Прадстаўнiкамi Вiцебскага ваяводства былi вiлькамiрскi падстолi Мiхаiл Глушынскi i вiцебскi чашнiк Казiмiр Рысiнскi, Полацкага ваяводства — рэчыцкi стольнiк Траян Ласоўскi i радастамскi стараста Еранiм Корсак, Аршанскага павету — аршанскi стараста Ян Ёзафовiч i земскi суддзя Ян Ванклярскi. Аднак вялiкакняскiя камiсары не лiчылi свае прызначэннi абавязковымi. У прыватнасцi, абраны ў вераснi 1748 г. ад Полацкага ваяводства Казiмiр Сiпайла на дамаганнi расiйскiх камiсараў адказаў, што ваяводскi соймiк не ўпаўнаважыў яго праводзць з’езды да вяртання паслоў ад караля i што ён «власти не имеет шляхтича судить». Пры тым ён вiнавацiў расiйцаў у адсутнасцi патрэбных даведак i перакладчыка. Пэўны час бакi прамарнавалi на вызначэнне тыпу паперы (простай або гербавай) пры сваiх зносiнах. Толькi ў лiпенi 1749 г. на вялiкалуцкую мяжу ў якасцi перакладчыка быў прысланы навучэнец Кiеўскай акадэмii Павел Грамацкi i вучань багаслоўя з смаленскай губернскай канцылярыi Цыпрыян Арлоўскi[4]. Але i пасля гэтага Грамацкi год сядзеў «праздно» з-за адсутнасцi следчых справаў i вялiкакняскiх камiсараў.

На рэдкiх з’ездах камiсары канстатавалi распаўсюджа насць уцёкаў расiйскiх падданых «на слободу в Польшу». Для iх рэгiстрацыi i затрымання пасылалiся шляхцiчы, вiзiты якiх у прыватныя маёнткi нярэдка завяршалiся крывавымi бойкамi. У гэтых умовах расiйскi двор дэманстратыўна трымаў узброеныя заслоны, «дабы показать господам полякам, что от стороны нашей всей комиссии никакого препятствия и укоснения не произошло». Паводле сакрэтнага ўказу ад 13 студзеня 1739 г. прапускны рэжым на заставах здзяйсняўся толькi па пашпартах, а тых, хто прыязджаў у iмперыю, утрымлiвалi на 6-тыднёвым каранцiне з-за маравой пошасцi пад Кiевам, Магiлёвам i Камянцом-Падольскiм[5].

Заграджальныя меры не спынiлi эмiграцыю з Расii, бо магнаты ВКЛ зманьвалi выхадцаў падатковымi льготамi i пошукам клiентуры пры фармаваннi ўласнадворных войскаў. Былi i iншыя карыслiвыя мэты. Начальнiк смаленскага гарнiзона, секунд-маёр Іван Нямчынаў, напрыклад, пiсаў, што ўладальнiк велiжскага староства Адам Чартарыжскi наказаў намеснiкам свайго графства прымаць у жаўнеры па 20-100 чалавек са зброяй i рагацiнамi «российских крестьян, а наипаче молодых для отдачи в рекруты за границу вывозить». Тыя валанцёры збiралiся «по ночам многолюдством» ля фарпостаў Будзькi, Глiнiшча, Хатолi i гвалтам выводзiлi цэлыя сем’i з-за мяжы. З той самай мэтай у сакавiку 1741 г. мсцiслаўскi ўраднiк Станiслаў Цеханавецкi наслаў купу ў 100 чалавек на смаленскае ўладанне Юры Дрэвiча i звёў усiх сялян з вёскi Вялiкае Дзевiна[6].

Звычайна выхадцы вывозiлi з сабой маёмасць. Стан памежнай аховы дазваляў набываць яе на чужым баку. Увесну 1743 г. вялiкакняскiя сяляне на санях i з сякерамi дзейнiчалi ў луцкiм павеце. У лiпенi ўжо «литовская шляхта с бродягами» спалiлi вёску Фадзееў у Невельскiм павеце i выгналi адтуль скацiну. Адначасова вiцебскi стольнiк Павел Багамолец i шляхцiч Мiхаiл Сушко скардзiлiся на расiйскiх находнiкаў, якiя абрабавалi в. Рагозы i звезлi 70 вазоў хлеба. Праз якi час 30 лiтоўскiх сялян, узброеных рагацiнамi, бердышамi, дубцамi, вынiшчылi луцкi маёнтак Нелядзiнскага ды Істомiна. У абагульненым выглядзе свае бедствы вялiкалуцкiя дваране (49 чалавек) паказалi ў скарзе ад 17 красавiка 1752 г. Яны пiсалi, што «с 1686 года польские обыватели великим собранием посылают из Польши в великолуцкую провинцию воровские шайки, грабежи, разбои и смертоубивства чинят и дворы дворянские разбивают, пожитки грабят, а наших крестьян подговаривают, а инных и неволят, в Польшу уводят и селят и поможенье чинят». У нядаўнiя часы яны «российских беглецов распрятали, в лесах ухранили и увозили в дальние свои места и маетности и научают тех беглецов называтца польскими вечными крестьянами». Страты ад уцёкаў i злоўленых ўцекачоў, ад iх выкупу аўтары скаргi даводзiлi да такiх памераў, што ў iх «ни единой души не осталось»[7].

Але як нi страшылi расiйскiя дваране свой урад памерамi ўцёкаў сялян, ахоўныя меры не давалi вынiкаў. Паколькi царскi двор з палiтычных разлiкаў не выкарыстоўваў войскi для затрымання ўцекачоў, то смаленскiя камiсары ўжывалi сiстэму заложнiцтва. Так, амаль год (1738-1739) пад арыштам у Смаленску трымалi шляхцiча Мiхася Касценiча. Прычым яго затрымалi пасля беспаспяховага звароту да наваградскага ваяводы Мацея Радзiвiла i лiтоўскага канцлера Яна Сапегi з нагоды гандлёвых перашкодаў.

Пра характар апошнiх сведчыць хадайнiцтва 23 смаленскiх, 7 бранскiх i 5 вяземскiх купцоў, з якiм яны звярнулiся 27 лiпеня 1743 г. у Сенат. Расiйскiя купцы скардзiлiся на цяжкасць мытных пошлiн i «ограбления» на Дзвiне. Спецыяльна створаная Дзвiнская камiсiя занатавала наступныя перашкоды гандлю. Калi ў 1710 г. расiйскiя купцы плацiлi са струга ў Вiцебску 140 яфiмкаў i бесперашкодна правозiлi тавары каля Полацка i Дынабурга, то з прызначэн нем на чале мытнага збору падскарбiя Яна Салагуба выдаткi на працягу 10 гадоў узраслi ўтрая — да 430 яфiмкаў. Скаржнiкi пiсалi, што самаўладныя мытнiкi затрымлiваюць транспарт, выпраўляюць яго «по малой воде, отчего российского купечества струги с товарами разбивает о камни», а потым бяруць пошлiны «при всяком урочище». Яны не адрознiвалi мытны збор ад звычайнага хабару. У Суражы тая ўзнагарода замкаваму старасту выходзiла па 3 яфiмкi са струга. У Вiцебску за рэвiзiю тавараў на старой каморы бралi 135, а на новай — 246 яфiмкаў. Праход судна каля Бешанковiчаў павялiчваў хабар на 2, а каля Полацка — яшчэ на 10 яфiмкаў. Асаблiва купцы абуралiся тым, што калi разаб’ецца або спынiцца струг «против чьей земли на мели, то польское и курляндское шляхетство берут за то многие платежи с 50 и до ста ефимков со струга, объявляя, что де мол камень поймал струг у моего камня и забирают товары»[8].

Тады знешнепалiтычнае кiраўнiцтва Расiйскай iмперыi праз рэзiдэнта Галембоўскага i графа Карла Кайзерлiнга патрабавала ўвесцi свабодны праезд па Дзвiне i браць толькi статутавыя пошлiны. У пачатку 1744 г. у Смаленск прыбыў граф Ігнацi Агiнскi, якi прывёз 2 тысячы рублёў у кошт задавальнення гандлёвых прэтэнзiй. Аднак гэтая сума не спынiла наступных затрымак i пабораў, якiя выраслi з 383 яфiмкаў у Вiцебску да 530 яфiмкаў на астатнiх прыпынках. Агiнскi ўжо не выклiкаў даверу, бо сам у лiхвярстве «немалым участником был». Пад нацiскам расiйскага боку ўсе дзвiнскiя мытнi кароль здаў на водкуп у адныя рукi генерал-фельтцмайстра графа Яна Флемiнга. А 8 сакавiка 1744 г. той самы Салагуб загадаў па ўсiх «улах» або таможнях не браць з транзiтнага рачнога транспарту двайную пошлiну параўнальна з Вiцебскам. Пасля чарговай дамовы — 5 красавiка 1744 г. — кароль абавязаў Салагуба прапускаць расiйскiх купцоў з ахоўнымi граматамi i за пячаткай ВКЛ. Аднак гандлёвыя шляхi пралягалi не толькi па вадзе.

Хутка Пецярбург забаранiў вываз за мяжу срэбных манет з-за боязi фальшываманецтва. Гэта спарадзiла накапленне ўзаемнай запазычанасцi бакоў. На тую забарону ў Рэчы Паспалiтай паглядзелi як на парушэнне свабоды гандлю. А расiйскiя ўлады спаслалiся на свавольства лiтоўскiх магнатаў, якiя карысталiся транзiтным становiшчам сваiх уладанняў i з дапамогай сваiх эканомаў затрымлiвалi караваны расiйскiх гандляроў. І эканомы, i проста шляхцiчы канфiскоўвалi тавары i чакалi выплаты пошлiн у звонкай манеце, а то i проста ў кошт запазычанасцi. У траўнi 1745 г. Сенат разгледзеў скаргу шуйскага купца Івана Поснiкава на адмiнiстратара шклоўскага графства (валодаў Мiхал Чартарыйскi) Антона Бяляўскага, якi трымаў хадайнiка «в тюрьме, моря голодом, устрашивая побоями», прымушаў падпiсаць фальшывыя квiтанцыi[9]. Тады ж прыказчык маскоўскага купца Івана Раставiкова скардзiўся на другога шклоўскага намеснiка, якi яго, закаванага ў кайданы, катаваў «смертно» бiзунамi[10]. Чартарыйскi, ў сваю чаргу, патрабаваў, каб 12 маскоўскiх, 28 тарапецкiх, 4 вяземскiя, 2 смаленскiя, дарагабужскi i вялiкалуцкi купцы выплацiлi запазычанасць ягоным шклоўскiм купцам-яўрэям. Для разгляду ўзаемных прэтэнзiй у Татарску 15 сакавiка 1746 г. сабралася шклоўская камiсiя на чале з дваранiнам Мiхаiлам Пацёмкiным i бурмiстрам смаленскага магiстрата Якавам Ялiнскiм. Прадстаўнiкамi Чартарыйскага былi губернатары графства Антон Бароўскi i Антон Станiшэўскi — тыя асобы, якiх i вiнавацiлi ў рабаўнiцтве. Нядзiўна, што вызначэнне запазычанасцi праходзiла ў бязлiтасных звадках. Паводле разлiкаў камiсii, запазычанасць шклоўскiх яўрэяў расiйскiм купцам ацэньвалася ў 62 447 рублёў (у тым лiку — 8 891 рубель «сомнительных»), а расiйскiх купцоў на яўрэях — у 66 347 рублёў (у тым лiку — 34 712 рублёў «сомнительных»). Расiйскiя купцы запазычылiся i мелiся выплацiць 53 655 рублёў, а яўрэi — 31 364 рублi[11].

Станiшэўскi адзначаў, што расiйскiя камiсары прымушаюць яўрэяў «без шапок и без скуфьев босыми ногами стоя присягать», што яны патураюць сваiм купцам, якiя «поднимают великой шум и крик и комиссаров ни во что не почитают»[12]. Губернатары занеслi 16 лiпеня 1746 г. у гродскую кнiгу Мсцiслаўскага ваяводства свой пратэст на «вымышленные церемонии, великие убытки и скуку», дзе патрабавалi з’яўлення на следства ўсiх расiйскiх даўжнiкоў з дакладнымi доказамi. Скарбовая камiсiя Вялiкага Княства патрабавала кампенсаваць запазычанасць незабароненымi таварамi i адмовiлася прыняць выплаты ў меднай манеце. Сам Чартарыйскi пераклаў адказнасць на расiйскiх купцоў i абвясцiў, што яго яўрэi паразыходзiлiся па шляхецкiх маёнтках, а ён «над шляхтичами власти не имеет». Пры тым ён дадаў, што «из собственного своего мешка более 12 000 гульденов на оную комиссию издержал». Больш за ўсiх — 36 417 рублёў — прэтэнзій лiчылася на тарапецкiх купцах, якiя з-за «убожества» сабралi толькi 812 рублёў! 2 верасня 1748 г. галоўны магiстрат Расii пад пагрозай катавання i катаргi загадаў расiйскiм гандлярам аддаць грошы. Аднак толькi купец Аляксей Маракушаў назваў вiнаватым Бяляўскага ў прысваеннi тавараў на суму ў 4 тысячы рублёў i паказаў на 4-х яўрэяў, вiнаватых у затрымцы 16 581 рубля[13]. Вядома ж, шклоўскiя адмiнiстратары адверглi гэтыя дамаганнi як беспадстаўныя. Запазычанасць расiйскiх купцоў Пецярбург выбiваў прымусам, з дапамогай кругавой парукi, «с невинных горожан», шляхам продажу гандлёвых лавак, заводаў, двароў i г.д. Чартарыйскi ж хуценька змянiў адмiнiстратараў i катэгарыч на адмовiўся абцяжарваць уласных сялян надзвычайнымi экзекуцыямi. Чарговы з’езд камiсараў адбыўся ў Татарску ў лютым 1747 г. Расiйская дэлегацыя папракала шклоўскiх камiсараў, што яны ўтрымлiваюцца за кошт сваiх яўрэяў i рэкамендавала эканомам самiм ехаць у Сiбiр па тавар. Маракушаў i Фёдар Рыбакоў назвалi лiтоўскiх камiсараў «плутами, ворами, суд шкловский … разбойничеством, грабительством и мучением российских людзей»[14]. Шклоўскiя ж шляхцiчы, «почитая каждый честь свою ровно с жизнью в обиде на того мужика Маракушина», дэманстратыўна пакiнулi з’езд 11 сакавiка 1747 г. Згортванне камiсii справакавала новыя гвалты. У чаканнi сатысфакцыi шклоўскiя купцы «начали уже собою управляться и грабить за то безвинных и не должных им российских купцов». На працягу наступных сямi гадоў запазычанасць расiйских купцоў вырасла на 17 тыс. рублёў i ў 1753 г. склала 56 593 рублi. У траўнi 1753 г. да спрэчкi далучыўся саксонскi надзвычайны пасол Функ, якi у Пецярбургу прасiў выплацiць запазычанасць расiйскага боку з дзяржаўнай казны. Ён абяцаў атрымаць згоду Чартарыйскага, якi выплацiць частку запазычанасцi яўрэяў уласным коштам. У адказе Функу ад 15 чэрвеня 1753 г. замежная калегiя вуснамi графаў Андрэя Бястужава-Румiна i Мiхаiла Варанцова абвясцiла, што «нигде в свете требовано быць не может, чтоб за партикулярные долги казна ответствовала или платила», што расiйскiя даўжнiкi ўжо дастаткова «под жестоким караулом держаны и к заплате принуждаемы были». Але прымус не даў плёну, i графы выводзiлi запазычанасць «от шкловских жидов и инных польских подданых грабежами и удержанием товаров». Тым не менш, Пецярбург заверыў, што гатовы задаволiць Чартарыйскага за яго заслугi i палiтычныя «сентименты в пользу интереса обоих наших дворов». Чартарыйскi неадкладна выслаў свайго кiраўнiка Станiшэўскага, якому выдалi 200 чырвоных злотых у кошт падарожных па смеце калегii замежных справаў Расii. Пасланца адарылi запаведнымi для вывазу таварамi (208 шкурак вавёрак, собаляў, лiсiц, зайцоў, гарнастаяў, ваўкоў, рысяў, расамах, 28 мядзвежых, 8 калмыцкiх кажухоў, 33 бухарскiя аўчыны) на суму каля 2 тыс. рублёў[15]. Гэты скарб прапускаўся да мяжы без мытнага нагляду i затрымак. Услед, 16 чэрвеня 1755 г., замежная калегiя запатрабавала ад галоўнага магiстрата хутка выплацiць астатнюю запазычанасць Чартарыйскаму, «яко весьма надобного для её императорского величества интересов в Польше» чалавека. У жнiўнi 1756 г. тая ж калегiя рэкамендавала сваiм купцам абмiнаць мястэчка Шклоў i раiла «с поляками впредь торг иметь при границе, как с китайцами»[16]. Мiж тым, зусiм абмiнуць магнацкiя ўладанi не выходзiла. Накiраваны ў напрамку пскоўскай мяжы ў маёнткi графа Антона Агiнскага ротмiстр полацкага ваяводства i намеснiк харугвы Беларускай дывiзii Максiмiлiян Гайкоўскi меўся высветлiць сапраўднасць паказанняў затрыманых рэкрута Раманава i селянiна Мiтрафанава наконт таго, што Элеанора Агiнская з 1750 г. прымае i выпраўляе групоўкi ўцекачоў «для разбоев и грабежа российских дворов». Ротмiстр на пачатку 1751 г. у маёнтках Колпiна i Мiкулiна знайшоў «скопление разбойников, кои ничем больше не промышляют, как только одним мошенничеством и воровством и не только сами крадут, но и других себе подобных у себя укрывают и как слышно, то они в волости госпожи Огинской в двадцати милях состоящей, собравши артели, деньги вскладку збирают в презент госпожи Огинской, от которой берут позволение и за границу на разбой ходят»[17]. Вялiкi гетман Мiхаiл Радзiвiл назваў сведчаннi свайго пасланца справядлiвымi. Сам Агiнскi спрабаваў абаранiцца ад падазрэнняў. Яшчэ ў 1744 г. ён паведамляў, што ўцекачы знайшлi прытулак … у Персii i Швецыi. У 1749 г. ён разам з Чартарыйскiм абвясцiў, што «впервые слышит об учреждении пограничных судов собственною властью Полоцкого воеводства без ведома короля». Рады iм не далi, а Элеанора Агiнская дала 29 лiпеня 1752 г. 500 талераў брыгадзiру Табольскага драгунскага палка Баўману, якi прыбыў у Невель, але ўцекачоў прыхавала. Распачалося следства, да якога прыцягнулi нават тамтэйшых яўрэяў. Некалькi сялян з вёсак Радзiвохi i Карлава паказалi, што Агiнская ведала пра ўцекачоў, бо яны ёй прыносiлi падарункi з нарабаванага за мяжой. Селянiн Харытон Жарнасечанка сцвярджаў, што слугi Агiнскай, Яцын i Бенет, «с ворами пили и гуляли и оным помощь и совет подавали»[18]. Тая справа набыла дзяржаўнае значэнне. Пад нацiскам Пецярбурга i хадайнiцтва шляхты ВКЛ Аўгуст III выдаў унiверсалы ад 4 студзеня i 8 чэрвеня 1755 г., якiмi абвясцiў усiх расiйскiх уцекачоў злачынцамi, «якiя хаваюцца для разбояў i зладзейскага крадзяжу». Хоць кароль анi словам не спамянуў тых, хто прыхоўваў уцекачоў, але ён прапанаваў службовым асобам Вялiкага Княства не прымаць новапасяленцаў i забаранiў iх укрыццё. Ваяводскiм i павятовым уладам даручалася выбраць на будучых соймiках пагранiчных камiсараў, якiя павiнны былi не радзей як два разы на год мець чатырохтыднёвыя сустрэчы з расiйскiмi прадстаўнiкамi. Усе прэтэнзii апошнiх належала разабраць праз земскiя i гродскiя суды. Выяўленых уцекачоў прадбачылася вывозiць пад узброенай вартай вiленскага ваяводы, гетмана i князя Мiхаiла Радзiвiла. Але ў Пецярбургу з незадавальнен нем адзначылi, што ў тых манiфестах гаварылася толькi пра выдачу «воров и воинских дезертиров, да чтоб впредь никаких беглецов не принимать и не держать, а чтоб всех простых беглецов доныне в Польше и Литве живущих выдавать, того в универсалах не выяснено». На адпаведны дыпламатыч ны нацiск «министерство литовское весьма отговорилось в том озлоблением на себя всего шляхетства и чтоб замешательства между оным оттого не произошло»[19].

Судовы парадак рэгулявання памежных спрэчак сарваўся хутка. У лiстападзе 1755 г. пагранiчны суддзя Полацкага ваяводства Антон Гласко паведамiў, што канцлер ВКЛ Мiхаiл Чартарыйскi не фiнансуе ўтрыманне суддзяў, бо абраныя яны ваяводскай шляхтай самавольна, «а не его королевского величества указом». Таму Гласко адмовiўся чынiць свае абавязкi на грамадскiх пачатках[20]. Інфлянцкiя магнаты Казiмiр Плятар i Ідзi Гiльзен не падпарадкоўвалiся суддзям … з-за неатрымання каралеўскага дазволу на выбар суддзяў! Расiйскi камiсар Дзянiс Паноў меркаваў, што суседзi наўмысна адцягваюць суды да генеральнага сойма Кароны i Княства, каб iх «вовсе уничтожить, отчего бы способнее могли они довольствовать ся как от ушедших и вновь уходящих из России в Польшу российских беглецов собираемыми доходами»[21]. Яго меркаванне было слушным. Пасля зрыву ў студзенi 1756 г. грамнiчнага соймiка ваяводства перапiска памiж памежнымi камiсарамi спыняецца, а ў красавiку расiйскi бок зачыняе фарпосты. У вераснi занепакоены Паноў пiша, што «из России в Польшу беспрерывно побеги более умножаются» i што нават ахоўныя каманды з фарпостаў «в Польшу дезертиру ют»[22]. Крыху пазней — у 1762 г. — пскоўскi секунд-маёр Снавiдаў паведамляў у замежную калегiю, што расiйскiя ўцекачы, «отступая от православной церкви, целыми деревнями со всеми своими пожитками и скотом дезертируют, а удержать их от того побегу никаким образом невозможно». Ён пiсаў, што мiгранты «чрез лесные наставления находятся тамо из здешних же беглецов той ереси (беспапоўцаў — Я.А.) лжеучителей». Снавiдаў застрашваў урад наступствамi бегства, калi «столько теперь умножилось в Польше беглецов, что и умещать уже им на своих землях негде, то многие природных своих крестьян в чужие маетности отпускают и на те места российских поселяют, другие ж, которые только имели одной земли по малому числу и сами пахали, ныне от содержания беглецов здешних, разбогатясь получаемыми от них доходами, приумножили земель и имеют те маетности, да и жиды по нескольку у себя в услуженьи держат»[23] .

У гэтых умовах расiйская замежная калегiя на пасяджэннi 6 траўня 1755 г. вырашыла ўмацаваць мяжу засекамi ў выглядзе канаваў, узмацнiць склад штатных камандаў, падпарадкаваць фарпосты непасрэдна военачальнiкам гарнiзонаў найблiжэйшых гарадоў. Вялiкалуцкi ўчастак узначалiлi маёры Іван Чэлiшчаў i Флор Нелядзiнскi, пскоўскi — секунд-маёр Васiль Ламакоў (з 1761 г. Тарас Снавiдаў), наўгародскi — палкоўнiк Дзянiс Паноў з калежскiм асэсарам Васiлём Колатавым. Участкi аб’ядналi ў генеральныя камiсарствы. Вялiкалуцка-пскоўскi ўзначалiў Дзянiс Паноў, смаленска -вiцебскi (у апошнiм камiсарыў ротмiстр Якаў Пацёмкiн) — палкоўнiк Уладзiмiр Друцка-Любецкi. Ваенныя камiсары маглi непасрэдна зносiцца з замежным шляхецтвам, а ў надзвычайных здарэннях, да ўсталявання пагранiчных судоў, зносiны здзяйснялiся толькi з каронным i лiтоўскiм гетманамi. Увядзенню згаданых мерапрыемстваў папярэднiчала рэвiзiя фарпостаў i нанясенне на планы ўсiх «к тайному проходу мест».

Асаблiвая ўвага пры гэтым аддавалася iнфлянцкаму напрамку з прычыны барацьбы за Курляндскае герцагства. План адпаведнага ўчастка мяжы, складзены iнжынер-падпаручнiкам Іеўлевым i кандуктарам Барысавым пад кiраўнiцтвам брыгадзiра Рыдэра, быў пададзены графу Пятру Шувалаву 11 студзеня 1755 г. Адначасова спецыяльны агляд мяжы выканаў згаданы Паноў, якi меў пашпарт на перасячэнне мяжы для каардынацыi карных мераў супраць выхадцаў. У прыватнасцi, яму даручалася рашуча адхiлiць абвiнавачванне расiйскай пагранiчнай варты ў пропуску ўцекачоў за хабар. Чартарыжскаму, якi сцвярджаў менавiта гэтае, прапаноўвалася выдаць «хотя одного российского беглого такого, который ему сказал, что через форпосты за деньги пропускается». У завяршэннi тае iнструкцыi ваенная калегiя Расii абвяшчала, што «если беглых через год, а по крайней мере хотя и в два года выдано и выслано не будет, то для забрания оных, яко собственных своих природных подданых… имеют быть из России отправлены туда нарочныя воинския команды»[24].

Рэвiзiя Панова высветлiла, што на фарпостах вартаўнiкi стаялi ў непагадзь на капанчах вышынёй па 10-12 сажняў (20-24 м), непрыстасаваных для жыцця. Неадлучна на месцах знаходзiлiся толькi самыя немаёмныя. Іншыя набiралiся з дробных дваран, якiя гасцявалi «в польских деревнях» зусiм па-хатняму. 15 лiпеня 1755 г. Паноў паведамiў, што ў Інфлянтах, «исключая ксендзов и тамошней шляхты и жидов, почти все поголовно русские». Значыць, было дастаткова жадання «некоторых» мясцовых памешчыкаў, каб паслаць туды войскi. 22 верасня 1755 г. ваенная калегiя ўхвалiла iдэю пагонi за ўцекачамi ўглыб на 50 вёрстаў[25]. Але iнтэрнаваць выхадцаў аказалася цяжка нават пры выразна жорсткiх сродках. Тады царскiя ўлады сталi на шлях больш вытанчаны. 2 студзеня 1756 г. генеральным камiсарам выдалi манiфесты на польскай i лацiнскай мовах (пазней будзе далучана i французская) «для разглашения в польской области благосклонным помещикам» пра амнiстыю ўцекачам. Абвяшчаць iх мелася з 1 лiстапада 1757 г.[26]

Аднак з выяўленых справаў вiдаць, што прапагандаваць талерантнае аблiчча Пецярбурга распачалi менавiта новаствораныя камiсарыяты. З’езд Вiцебскай камiсii з удзелам суддзяў Вiцебскага ваяводства Яна Азанчэўскага, Сiмона Мiткевiча i Мiхаiла Мiкошы адбыўся 12 чэрвеня 1755 г. Вiцебскiя камiсары тады выдалi 11 уцекачоў з г. Вiцебска, але «настоящих, у них домами живущих, выдавать отказались». Давялося замежнай калегii да студзеня 1763 г. растэрмiноўваць манiфест пра амнiстыю ўцекачам i шукаць шляхоў яго распаўсюджвання ўжо на трох мовах на месцах найбольшай канцэнтрацыi ўцекачоў[27]. Але дэкларацыi паходзiлi на марны лямант. Царскую лiтасць з разуменнем абвяшчалi толькi з дапамогай Маркава праваслаўнага манастыра. Згодна паведамленню Мiкошы ад 2 траўня 1761 г., царскi манiфест ён загадаў прыбiць да дзвярэй усiх цэркваў, а ў Вiцебску амнiстыю абвяшчалi з барабанным боем. Мiж тым ураднiкi Вiцебскага i Полацкага ваяводстваў увесь той час чакалi iнструкцый сойма, гетмана i вялiкага канцлера для выбару пагранiчных суддзяў i для аднаўлення нават папярэднiх камiсiяў. Камiсiя ў складзе рэгiстратара i перакладчыка Дзям’яна Ванклярскага, двух жаўнераў i 4-х паручнiкаў пры мiзэрным утрыманнi аказалася вiцебскаму шляхецтву стратнай i таму iснавала сiмвалiчна. Вынiкам яе намаганняў стала паведамленне ў 1761 г. пра тое, што 55 уласнiкаў Вiцебскага ваяводства хаваюць 1310 мужчын i 591 жанчыну расiйскiх уцекачоў, ды яшчэ 2045 невядомых. З гэтай колькасцi на заклiкi барабанаў да чэрвеня 1762 г. адгукнулася толькi 27 чалавек.

Бясплённасць сваiх намаганняў падсумаваў i галоўны камiсар смаленскай пагранiчнай камiсii князь Уладзiмiр Друцкi-Сакалiнскi, якому дапамагалi з сакавiка 1755 г. падстолi i ротмiстр Казiмiр Ілiнiч, шляхцiч Раймонд Шпiлеўскi. Звесткi пра месца знаходжання ўцекачоў тут бралi на допытах сялян, нярэдка пад катаваннем[28]. Да кастрычнiка 1755 г. камiсары склалi спiс на 11 847 уцекачоў за мяжой. Аператыўнаму вышуку iх праз судовыя iнстанцыi ВКЛ, на думку Друцкага-Сакалiнскага, перашкаджалi кароткiя тэрмiны судовых сесiяў, бо калi «по Статуту 1588 года беглых судами доходить, то разве на каждом съезде об одном беглом человеке одно определение получить можно ль и то чрез столько позвов и чрез декреты им по окончанию привести невозможно». Добраахвотнiкаў на вяртанне, пiсаў ён, «пристанодержатели» ўтрымлiваюць з дапамогай калектыўнага заложнiцтва: здаюць на парукi аднавяскоўцам, высяляюць у далёкiя вотчыны i г.д. Асаблiва марнымi пошукi аказвалiся таму, што ад дробнай шляхты «как им старинные, так и российские беглые люди и крестьяне под закрытие больших владельцев переходят и жительство имеют за знатными вельможами»[29].

Утварэнне генеральных камiсарстваў не спынiла памежных канфлiктаў. То дваране Пустаржэўскага павета скардзяцца на лiтоўскiх сялян, якiя ў вёсцы Галузiна пажалi жыта i набiлi мясцовых вяскоўцаў. То лiтоўскiя сяляне наракаюць на пустаржэўскiх сялян, якiя той самы кавалак зямлi лiчылi ў сваiм аброкавым трыманнi (1759 г.). То ў вiцебскага памешчыка Рыпiнскага ўкралi каня i ён мусiў яго выкупляць. То ён крадзе дваровых на процiлеглым баку i за стратай гоняцца 20 жаўнераў (1762 г.). Тыя рэйды праходзiлi з сапраўднымi баямi. Да прыкладу, у лiстападзе 1762 г. Дзянiс Паноў паслаў роту Варонежскага драгунскага палка шукаць уцекачоў у маёнтку Корсака, што ў Вiцебскiм ваяводстве. У вёсцы Шаткова ўдалося захапiць 15 чалавек, але ў iншых вёсках уцекачоў адбiлi з пралiццём крывi[30]. Пэўным чынам абагульняльную характарыстыку памежных канфлiктаў у 1762 г. выказаў той самы Паноў. Ён пiсаў, што ад прыходу з-за мяжы «великих партий во многих псковских деревнях так частые грабительства и воровства беспрерывно умножаетца, что не может пройти ночь единая, чтоб по прошествии оной слух не носился или о разбитых помещичьих и обывательских домах и пограблен ных из них всяких пожитках или о выломанных клетях крестьянских по унесённой всякой рухляди и сьестных припасах, вещах или покраденных лошадях и скоте. Сверх того, оные беглецы не токмо тайным образом подговаривают и уводят к себе всякого звания людей, но и явно карауля по дорогам и с поневольным принуждением захватывают крестьян, баб и девок и в непроходимые леса к своей ватаге отвозят, отчего российские бросают работы и только думают о защищеньи и содержат день и ночь караулы»[31].

Такiм чынам, у першай палове XVIII ст. паўночна-ўсход няя мяжа Вялiкага Княства Лiтоўскага служыла трывалай перашкодай натуральнаму праву падданых суседнiх Рэчы Паспалiтай i Расiйскай iмперыi на свабоднае месца жыхарства. Галоўным заняткам памежнай аховы з абодвух бакоў было рэгуляванне барацьбы дваранска-шляхецкiх колаў за рабочыя рукi падаткаплацельшчыкаў i рэкрутаў. Па сутнасцi, двухбаковыя ахоўныя меры рашуча падтрымлiваў расiйскi двор. Улады ВКЛ не спрыялi стварэнню i дзейнасцi памежных камiсiй. Расiйскiя ўцекачы мелi магчымасць на аселае замацаванне i асiмiляцыю з карэнным беларускiм насельнiцтвам. Афiцыйная мэта камiсiй — пошук ўцекачоў i вяртанне iх гаспадарам — не мела шанцу на поспех.


[1]АЗПРЭ. Ф.21, 1725. Спр.1. Арк. 7, 14, 28-35.
[2]Тамсама, 1724, с.1, арк.1,1731-1741, с.1, арк.5.
[3]Тамсама, 1731, с.1, арк.19 адв.
[4]Тамсама, 1734-1741, с.1, арк.166.
[5]Тамсама, 1738, с.1, арк.3 адв., 54, 96, 194.
[6]Тамсама, с.10, арк.33 адв.
[7]Тамсама, с.1, арк.59, 61, 207, 253.s
[8]Тамсама, 1743, с.1, арк. 3, 4, 18, 33 адв., 57.
[9]Тамсама, 1744-1756, с.1/В, арк.9, 85.
[10]Тамсама, 1746, с.3, арк.7.
[11]Тамсама, 1744-1756, с. 1/В, арк.43-57.
[12]Тамсама, 1744-1756, с.1/В, арк.171.
[13]Тамсама, 1744, с.1/Б, арк.26 адв.
[14]Тамсама, 1746, с.3, арк.17-18.
[15]Тамсама, 1744, с.1/Б, арк.56, 70, 81, 143.
[16]Тамсама, арк.143.
[17]Тамсама, 1734-1741, с.1, арк.78, 177-178; 1743-1763, с.1, арк.141.
[18]Тамсама, 1743-1763, с.1, арк.211, 232 адв.
[19]Тамсама, 1755-1757, с.2, арк.2 адв., 43.
[20]Тамсама, арк.137, 145.
[21]Тамсама, арк.178, 180, 193.
[22]Тамсама, 1734-1741, с.1, арк.345 адв.
[23]Тамсама, ф.21, воп.6, с.52, арк.4-4 адв.
[24]Тамсама, 1755-1757, с.2, арк.51-52 адв., 96, 116.
[25]Тамсама, арк.96.
[26]Тамсама, 1743-1763, с.1, арк.324.
[27]Тамсама, 1755-1763, с.1, арк.1.
[28]Тамсама, 1755-1757, с.1, арк.32 адв.
[29]Тамсама, 1755-1763, с.1, арк.36-36 адв.
[30]Тамсама, 1743-1763, с.1, арк.349-350.
[31]Тамсама, 1755-1763, с.1, арк.162-286, 280.

Наверх

Вяртанне ў «Северо–Западный край»? (Генадзь Сагановіч)*

Снежня 18, 1998 |


«За последние годы нами преодолена деидеологизация средней и особенно высшей школы».
З выступлення А.Лукашэнкі ў Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі (20 лістапада 1998).

«Адмовіўшыся ад празмернай ідэалагізацыі і палітызацыі ў гістарычнай навуцы, аўтары імкнуліся не падфарбоўваць нашу гісторыю…»
З прадмовы Я.Новіка да «Гісторыі Беларусі» (1998).

* Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Частка 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г.: Вучэб. дапам. / Пад рэд. Я.К.Новіка, Г.С.Марцуля. Мінск: Універсітэцкае, 1998. 416.

Першая частка навучальнага дапаможніка, адрасаванага перадусім студэнтам і выкладчыкам вышэйшых навучальных устаноў Беларусі, ахапляе перыяд ад глыбокай старажытнасці да лютага 1917 г. Цягам сямі гадоў яе пісала група з 29 чалавек: 6 прафесарaў, 9 дацэнтаў і 14 гісторыкаў без званняў і ступеняў. Гэта галоўным чынам гісторыкі-выкладчыкі, па навуковых публікацыях невядомыя. Выдадзеная дзесяцітысячным накладам, кніга зусім не залежвалася на паліцах кнігарняў, у чым чарговы раз выявіўся высокі попыт на гістарычную літаратуру. Яе раскупілі і, трэба думаць, чытаюць. Яшчэ на прэзентацыі выдання кіраўнік калектыву праф. Яўген Новік заявіў, што новая кніга «развенчвае міфы» ды выключна эфектна ацаніў шматгадовую працу сваіх суаўтараў: «Мы адверглі пісаніну некаторых гісторыкаў»[1]. Між тым, з боку спецыялістаў сур’ёзных водгукаў на разрэкламаваны дапаможнік дасюль не было. Запоўніць гэты прабел і данесці да чытача думку старонніх гісторыкаў цяпер спрабуе БГА. Пачнем са структуры.

Перыяду ад старажытнасці да трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай адведзена каля 60% аб’ёму кнігі (262 старонкі). Праўда, структура працы не зусім прадуманая, як і назвы асобных частак. Напрыклад, у першым раздзеле разам разглядаюцца першабытнаабшчынны лад, фармаванне этнасу і станаўленне феадальных адносін, г.зн. спалучана несумяшчальнае. У раздзеле па ВКЛ спачатку аcвятляецца знешняя палітыка, а потым унутраны лад дзяржавы. Наогул, у змесце фігуруюць у асноўным параграфы па сацыяльна-эканамічным развіцці ды палітыцы, якія ў канцы кожнага раздзела дапаўняюцца культурай (на справе, аднак, амаль усю культуру замяняе апісанне галоўным чынам архітэктурных помнікаў). Ніводнага параграфа ці хоць бы падпараграфа, прысвечанага такому важнаму фактару сярэднявечнага грамадства, як рэлігія, або пытанням дэмаграфіі, феномену талеранцыі на беларускіх землях, парламентарызму ці самакіраванню. Нават на ўзровень назвы параграфа не трапіла Полацкае княства — першая ў беларускай гісторыі дзяржава. Пад тытулам «Старажытнаруская дзяржава (Кіеўская Русь)» студэнты могуць прачытаць толькі пра «становішча беларускіх земляў» у «агульнай феадальнай дзяржаве ўсходніх славян». Гэта відавочны крок назад, да ідэалагемаў савецкай гістарыяграфіі. Урэшце, думаю, зусім не варта было адводзіць цэлы параграф на аналіз адной кнігі М.Ермаловіча, каб пакрытыкаваць яго канцэпцыю ўтварэння ВКЛ. У выніку гэта толькі парушыла прыняты маштаб асвятлення праблемаў.

Па перыядызацыі прапанавана тая ж схема, што і ў новых школьных падручніках (гл. Праграму па гісторыі для базавых школ. Мінск, 1995), але з некаторымі новаўвядзеннямі. Так, Сярэднявечча, змешчанае паміж канцом V і ХV ст., падзелена на два этапы: VI — першая палова ХIII ст. лічыцца «пачаткам пераходу да класавага грамадства і ўзнікненнем дзяржаўнасці», а перыяд з сярэдзіны ХIII па ХV ст. названы «развіццём феадальнай сістэмы». Затым сутнасцю першага этапу Новага часу (з ХVI ст.) абвяшчаецца «афармленне (пасля развіцця! — аўт.) феадальнай сістэмы і выспяванне яе крызісу», а другога (з канца ХVIII ст. да 1917 г.) — нараджэнне і пачатак крызісу капіталізму. Новы час пераходзіць у навейшы праз рэвалюцыю 1917 г. Цікава, што апошняму перыяду (з 1918 да нашых дзён) не даецца наогул ніякай характарыстыкі (с.7). Беспадстаўнасць падгону беларускай гісторыі пад заходнееўрапейскія храналагічныя рамкі ўжо неаднакроць крытыкавалася. Застаецца зусім незразуме лым, чаму аўтар уводзінаў В.Цяплова лічыць гэтую перыядыза цыю адной з выйгрышных навацый дапаможніка (16).

Асобна ва ўводзінах разглядаюцца крыніцы па гісторыі Беларусі, праўда, у найгоршых савецкіх традыцыях. Навошта наогул было пісаць гэты агляд, калі аўтары кнігі першымі ж прадэманстравалі нігілістычнае стаўленне да крыніц. Каб не дзесятак пазіцый (у асноўным адаптаваных публікацый дакументаў, часцей падручных выданняў, прызначаных для студэнтаў), то атрымалася б, што яны самі (у гэтым лёгка пераканацца, прачытаўшы тэкст дапаможніка) амаль не карысталіся крыніцамі, якія стараліся падаць у адпаведным параграфе.

Асобна варта сказаць пра спосаб і ўзровень гэтай падачы. Зроблена яно надзвычай сумбурна і павярхоўна. Немагчыма зразумець нават паслядоўнасці: на пачатку чамусьці разглядаюцца помнікі заканадаўства, а да летапісаў даходзіць толькі пасля «ваенна-конскіх перапісаў», потым, пасля разгляду зборнікаў партызанскіх улётак і дакументаў пра злачынствы фашыстаў, аўтар зноў вяртаецца да «Белоруссии в эпоху капитализма» (12). Крыніцы характарызуюцца абстрактна, без ніякай канкрэтыкі. Проста пералічваюцца іх віды: прывілеі, пастановы соймаў, указы, рэскрыпты і г.д. Вось узор: «Даныя па сацыяльна -эканамічнай гісторыі… сабраны ў „Актах Віленскай археаграфі чнай камісіі” (39 тамоў)» (12). Можа, аўтары даследавалі матэрыялы ўсіх 39 тамоў? Ясна, што не. Бо тады прынамсі ведалі б, што далёка не ўсё ў іх па гісторыі Беларусі. Дык навошта адсылаць студэнтаў да таго, чаго самі не раскрывалі і не бачылі?

У характарыстыцы гістарычных крыніц многа «адкрыццяў» і проста кур’ёзаў. Інакш як успрымаць сцвярджэнні пра «асабліва вялікае значэнне» «ваенна-конскіх перапісаў» для даследавання новай і найноўшай гісторыі Беларусі (9), пра тое, што «помнікі заканадаўства» адлюстроўваюць «рэальную палітыку» самадзяржаўя (8), пра друк як «моцны сродак … арганізацыі грамадскага ўсведамлення» і г.д.

І агляд гістарыяграфіі падрыхтаваны не лепшым чынам. Фактычна гэта сухі пералік прозвішчаў і выданняў на 4 старонках (13-16), без іх сутнасных характарыстык. Маю ўвагу прыцягнула адметная дэталь: польскамоўныя працы гісторыкаў Віленскага універсітэта падаюцца ў перакладзе на беларускую, тады як выданні прадстаўнікоў расійскага манархічнага лагеру або «западно-руссизма» — у арыгінале. Зрэшты, гэты агляд стаў адзіным месцам працы, дзе вядзецца пра віленскую прафесуру і нерасійскую навуку наогул. У цэлай кнізе — ні ў спісах, ні ў якой-небудзь згадцы — не знойдзеце ніводнага даследавання, выдадзенага некірылічным алфавітам. Быццам па гісторыі Беларусі выходзіла літаратура толькі на рускай і беларускай мовах! Гэта пры тым, што член аўтарскага калектыву З.Зуева ў сваім раздзеле такі прызнала, што прынамсі па перыяду Рэчы Паспалітай «гісторыкі розных краін напісалі шмат даследаванняў і выказалі процілеглыя думкі» (169). Дык жа, каб быць кампетэнтным у пэўнай праблематы цы, трэба ведаць усю літаратуру прадмету, гэта ж аксіёма. Не сакрэт, што многія праблемы, асабліва па гісторыі згаданай ужо Рэчы Паспалітай, ні ў Беларусі, ні ў Расіі нікім спецыяльна не даследаваліся, і выйсце тут менавіта ў выкарыстанні замежнай літаратуры. Аўтарскі калектыў новага дапаможні ка дружна праігнараваў яе. Але ж, як казалі рымляне, ignoratia non est argumentum. Клопату пазбавіліся, але ці справіліся з задачамі, звязанымі з напісаннем навучальнага дапаможніка?

Складаецца ўражанне, што нават з прыведзеных у канцы кожнага раздзелу сціслых спісаў руска- і беларускамоўнай літаратуры большасць кніг аўтарамі не чыталася, бо ў тэксце сустракаюцца спасылкі на дзве-тры працы (напрыклад, на Э.Загарульскага, М.Ермаловіча, М.Піліпенку ці Я.Юху — у залежнасці ад параграфа). Такую здагадку ўскосна пацвярджаюць дзіўныя (абсалютна неадэкватныя!) характарыстыкі некаторых выданняў. Напрыклад, папулярная сінтэза М.Даўнара-Запольскага «Гісторыя Беларусі» названа яго «самым фундаментальным даследаваннем» (15). Ну прабачце, гэта ж навучальны дапаможнік для тэхнікумаў і вышэйшай школы, пісаны спехам, на патрэбу дня. Хіба ж можна яго раўняць з сапраўды грунтоўнымі даследаваннямі гэтага патрыярха беларускай гістарыяграфіі?

Не магу зразумець, якім прынцыпам адбору кіравалася В.Цяплова, пералічваючы прадстаўнікоў дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі. Бо, напрыклад, згадваюцца многія фалькларысты, этнографы, пісьменнікі, але забыта такая класічная постаць, як А.Сапуноў! Не знайсці тут і В.Стукаліча, А.Турчыновіча, Ф.Пакроўскага. Гаворыцца пра арганізацыю народнікаў, але ні слова пра віцебскія навуковыя ўстановы, якія мелі сапраўды важнае значэнне для развіцця беларускай гістарыяграфіі, — Вучоную архіўную камісію і адкрытую ёю ў Віцебску ў 1911 г. філію Маскоўска га археалагічнага інстытута, якая працавала і на пачатку 1920-х. Зрэшты, аўтарка не палічыла патрэбным згадаць нават пра адкрыццё Інбелкульту (1922) ды Інстытуту гісторыі БАН (1929).

Гэтаксама кепска паказаны тут і постаці беларускай гістарыяграфіі. З міжваеннага часу апрача У.Ігнатоўскага названы толькі Д.Дудкоў і К.Кернажыцкі. Няма вядучых гісторыкаў – В.Дружчыца, Дз.Даўгялы, М.Мялешкі, Ф.Забелы, В.Шчарбакова і іншых. Амаль абмінула аўтарка і фактычны разгром беларускай гістарыяграфіі ў 1930-х. Мякка згадана толькі, што «некаторыя гісторыкі былі рэпрэсіраваны» (15). Але нават па няпоўных дадзеных у Беларусі за тыя гады сталінскія ўлады рэпрэсавалі 32 гісторыкаў, большасць якіх расстраляна. Таму праўдзівей сказаць, што толькі «некаторыя» выжылі. З археолагаў, напрыклад, застаўся адзін К.Палікарповіч. Дарэчы, пра знішчаную бальшавікамі беларускую археалогію, якая была адной з лепшых у міжваенным СССР, наагул не сказана нічога. Затым, адразу пасля 1930-х, даецца пералік гісторыкаў «дэмакратызаванага савецкага грамадства» 1960-80-х г., аднак і тут іх спіс адмысловы. Няма ні М.Улашчыка, ні А.Грыцкевіча, ні М.Ткачова, ні А.Мальдзіса з Г.Кісялёвым, хоць кожны з іх стаў класікам у сваёй праблематыцы. Затое ёсць П.Петрыкаў, працы якога таксама, цытую, «не страцілі навуковай каштоўнасці да сённяшняга дня» (16). Не буду спрачацца наконт вартасці даследаванняў П.Петрыкава, бо ніколі іх не чытаў, але сама тэматыка прац былога дырэктара Інстытута гісторыі сведчыць, што з «навуковай каштоўнасцю» тут нешта не так: гэта «Ревкомы Белоруссии», «Деятельность Советов депутатов трудящихся Белорусской ССР по созданию материально-технической базы коммунизма», «Забота Советской власти о здоровье трудящихся» і г.д.

На завяршэнне агляду за «тэндэнцыйнасць і празмерную палітызацыю» некаторых раздзелаў крытыкуюцца выдадзеныя акадэмічным Інстытутам гісторыі «Нарысы гісторыі Беларусі» (1994). Галоўныя заганы гэтага выдання ў тым, што «некаторыя» аўтары «не знайшлі шляху да сапраўды навуковага адлюстравання праблемы існавання Старажытнарускай дзяржавы (Кіеўскай Русі)», па-першае, і «дасягненняў беларускага народа ў галіне сацыяльна-эканамічнага і культурна га развіцця за гады савецкай улады» (16), па-другое. Ужо ў характары самых папрокаў выяўляецца недвухсэнсоўная ідэалагічная ўстаноўка аўтараў новага дапаможніка. Але не будзем адразу прыдзірлівымі. Бо абяцанае «сапраўды навуковае» асвятленне гісторыі мае быць далёкім ад ідэалогіі і палітыкі. Тым больш, што і рэдактар кнігі праф. Я.Новікаў пераконвае нас менавіта ў бесстароннасці аўтараў.

Пераходзячы да разгляду асноўнага зместу кнігі, мушу зазначыць, што праблема нявыкарыстаных матэрыялаў, некранутых пытанняў і няўведзеных у кнігу сюжэтаў беларускай гісторыі мною свядома апускалася. Разабрацца б з тым, што напісана! Тэкст дапаможніка нялёгкі для ўспрымання, сыры, выкладанне часта блытанае, супярэчлівае, тым не менш — паспрабуйма прайсці ўслед за аўтарамі.

У першым раздзеле пад тытулам «Першабытнаабшчын ны лад на тэрыторыі Беларусі» разглядаецца і праблема этнагенэзу беларусаў, і паходжанне нашага нацыянальнага імя (37-44). Можа, аўтары ўкладалі ў такое спалучэнне нейкі свой сэнс, але лагічным яно не выглядае. Матэрыял першай «главы» (гэты русізм фігуруе паўсюль у дапаможніку, таму давядзецца і мне называць так адпаведныя часткі тэксту) выкладзены дастаткова збалансавана. Балазе, дагістарычная эпоха мала прыдатная для ідэалагічных спекуляцый. Мабыць гэта лепшая частка тэксту з усяго дапаможніка. Аднак і тут у многіх месцах аўтары чамусьці занадта неасцярожныя, недакладныя, катэгарычныя.

Выкладанне сівой даўніны пачынаецца з ліхтарыка «Што такое этнас» і вызначэння яго прыкметаў, а пасля разглядаец ца пачатак засялення тэрыторыі Беларусі першабытнымі людзьмі. Арыгінальна, канешне, але ці правамерна? Этнагенэз не можа папярэднічаць антрапагенэзу. Нікому ж не прыходзіць у галаву займацца этнічнай інтэрпрэтацыяй палеалітычных старажытнасцяў. Аўтары і самі ў азначэнні этнасу пішуць, што гэта «ўстойлівая супольнасць людзей, якая склалася гістарыч на на пэўнай тэрыторыі » і г.д. Як стасаваць згаданыя прыкметы да эпохі асваення абшараў Беларусі старажытнымі людзьмі? Першай этнічнай супольнасцю ў дапаможніку абвешчаны род (17), хоць у этнаграфіі гістарычныя формы этнасу пачынаюць з племя. Калі аўтары пераглядаюць нешта прынятае ў навуцы, гэта трэба тлумачыць. Наогул жа навучальны дапаможнік — не месца для навацый і эксперыментаў.

Лёгка заўважыць, што асноўныя ідэі гэтага параграфа, нават лексіка і фразеалогія, запазычаны з папулярнай кніжачкі Э.М. Загарульскага, выдадзенай таварыствам «Веды»[2]. Бясспрэчна, гэта вядомы вучоны, аднак некаторыя тэзы згаданай публікацыі выглядаюць састарэлымі ці патрабуюць прынамсі карэктавання. Невыпадкова ў спісе рэкамендаванай Э.Загарульскім літаратуры «найноўшыя» публікацыі датуюцца 1960-мі г. Але і з публікацыі Э.Загарульскага аўтары дапаможніка бралі няўважліва. Прыкладам, 50-75 тыс. чалавек як агульную колькасць насельніцтва сучаснай Беларусі ён вызначаў для жалезнага веку, а не для бронзавага, як у Г.Марцуля і Л.Антонавай (27). Без ведання справы нашыя аўтары і гарадзішча, і асобную сям’ю занеслі ў бронзавы век, а жалезнаму веку далі, па сутнасці, новыя храналагічныя рамкі (I тыс. да н.э. — IV-V ст. н.э.). Але ўсё новае патрабуе абгрунтавання, а тут пра яго і не падумалі.

Цалкам у духу цяперашняй дзяржаўнай палітыкі ў дапаможніку вылучаецца асобны «славянскі этап этнічнай гісторыі Беларусі», які датуецца з «IV-V ст. н.э. — да нашага часу» (28). Ці не зарана пачалі? Крыху далей аўтары самі ж адзначаюць, што «да VI-VII ст. на большай частцы тэрыторыі Беларусі пераважала балцкае насельніцтва» (33). У сапраўднасці славяне каланізавалі ўсю Беларусь толькі на VIII-IX ст., а асіміляцыя балтаў доўжылася да XII-XIII ст. і пазней.

Ваенную дэмакратыю ў дапаможніку ўважаюць «класавым грамадствам» (31)! Але назваць грамадства класавым — значыць прызнаць яго палітычным. Уведзенае калісь Люісам Морганам паняцце «ваенная дэмакратыя» стасуецца ж акурат толькі да перадкласавага (патэстарнага) грамадства, якое перажывае этап разлажэння родавага ладу. Праўда, і на класавасць погляды аўтараў паступова мяняюцца, бо яшчэ праз колькі старонак яны пішуць: дрыгавічы, крывічы і радзімічы «ўвайшлі ў пачатковы этап раннекласавага грамадства» (35). А як разабрацца студэнтам?

Пра крывічоў цвердзіцца, што ў іх «этнічным абліччы пераважалі славянскія рысы», і «мова была славянскай» (34). Напэўна, калі ўжо яны былі славянамі, але навошта спекуляваць, дзеля чаго вылучаць і падкрэсліваць тыя дэталі, што як аб’ект даследавання проста недасяжныя?

У параграфе «Узнікненне Беларусі» (дарэчы, трэба яшчэ здагадацца, што тут аўтары назвалі Беларуссю — толькі чытаючы тэкст можна зразумець, што гэта беларускі этнас) характарызу юцца розныя канцэпцыі этнагенэзу беларусаў — ад польскай і вялікарускай да тэорыі старажытнарускай народнасці. Этнагенетычная праблематыка надзвычай складаная і вымагае асцярожнасці, асабліва ад неазнаёмленых з яе спецыфікай. Праф. Г.Марцуль, аднак, і тут не камплексуе, хоць нічога добрага ў яго не атрымліваецца. Рыхтуючы месца для старажытнарускай народнасці, ён піша, што крывіцкая і крывіцка-дрыгавіцка-радзіміц кая канцэпцыі ўжо таму памылковыя, што пералічаныя племянныя саюзы «зніклі да сярэдзіны ХII ст., калі агульнабеларускі этнічны комплекс яшчэ не сфарміраваўся» (38). Па-першае, каб быць дакладнымі: летапісы згадваюць іх яшчэ ў 1160-х. Па-другое, знікнуць са старонак летапісаў яшчэ не значыць знікнуць рэальна. Па-трэцяе, калі быць паслядоўным, то пры такіх храналагічных разліках не застанецца месца і для старажытнарускай народнасці, існаванне якой звычайна адносяць да ХI-ХII ст. Праблема гэтая вымагае іншых падыходаў. Праўдападобна, карыстаючыся тэрмінамі Г.Марцуля, крывічы, дрыгавічы і радзімічы акурат і стваралі гэты агульнабеларускі этнічны комплекс.

Балцкая канцэпцыя В.Сядова (дарэчы, Сядова завуць Валянцінам, а не Уладзімірам, як напісана ў дапаможніку) засталася фактычна не раскрытай. Зразумела, так прасцей спісаць яе як «памылковую»! Больш за тое, гэтай папулярнай тэорыі адведзены такі ж абзац, як і «фінскай канцэпцыі» І.Ласкова (?!). Сам факт увядзення ў дапаможнік фантастычнай версіі беларускага пісьменніка з Якуціі чарговы раз сведчыць, што аўтар параграфа не толькі не валодае прадметам, за які ўзяўся, але не ўяўляе патрабаванняў да навучальнай літаратуры.

Шаноўны праф. Г.Марцуль цвердзіць, што балты сталі субстратам «не непасрэдна беларусаў, а ўсходнеславянскіх супольнасцяў — крывічоў, радзімічаў і дрыгавічоў». Сэнс мала мяняецца. Але згадайма значэнне тэрміну «субстрат». У навуцы так называюць мову абарыгенаў у адрозненне ад мовы прышэльцаў, калі яны сутыкаюцца і ўзаемадзейнічаюць на адной тэрыторыі. Пра вялізную ўдзельную вагу балтызмаў у беларускай мове спецыяльна пісаў яшчэ паважаны аўтарамі дапаможніка акадэмік Я.Карскі. І адмаўляць гэта не возьмецца, думаю, ніводзін чалавек з гістарычна-філалагічнай адукацыяй. У IХ-ХIII ст. балты надавалі выразную спецыфіку ўсяму насельніцтву рэгіёна, у якім фармаваўся беларускі этнас.

Зразумела, нашаму аўтару найбліжэй канцэпцыя савецкага этнографа С.Токарава пра старажытнарускую народнасць, хоць ён адназначна гэтага і не выказвае. Хіба таму, што народнасць тая, па С.Токараву, сфармавалася ўжо ў IХ-Х ст., а ў дапаможніку вышэй было прызнана, што крывічы, дрыгавічы і радзімічы існавалі да ХII ст.!

Дзіўна, але ўсіх апанентаў тэорыі старажытнарускай народнасці тут персаніфікаваў адзін М.Ермаловіч, да якога дэманструецца асаблівая павага. Марцуль крытыкуе яго, але вердыкт выносіць хутчэй станоўчы: канцэпцыю Ермаловіча «нельга прыняць цалкам, але нельга і адхіліць» (40). І то добра. Апошняй характарызуецца канцэпцыя М.Піліпенкі, які прызнае існаванне агульнаславянскай этнічнай супольнасці. Але што ж тады думае пра народнасць сам аўтар?

Яшчэ больш блытана разглядаецца паходжанне назваў Белая і Чорная Русь, а таксама кранутая тут жа адным абзацам праблема фармавання беларускай мовы (41-44). Аўтары проста не ведаюць літаратуры. Нідзе ні словам не згадана (думаю, не выпадкова, а каб вытрымаць сваю тэорыю «адзінага кораня»), што гістарычнымі імёнамі беларусаў былі і «Літва», і «Русь», што ў крынiцах ХVI-ХVII ст. назва «Літва» пашырана як саманазва жыхароў сучаснай Беларусi.

Параграф «Старажытнаруская дзяржава (Кіеўская Русь) — агульная феадальная дзяржава ўсходніх славян» (45-54), мяркуючы па ўводзінах, мусіў быць больш моцным, стратэгічным. Але ўжо назва правакуе пытанні. Хіба толькі славян? У дзяржаве русаў апынулася мноства этнасаў. Нават класікі савецкай славістыкі прызнавалі, што ў Кіеўскай Русі іх былі дзесяткі. Затое самой Кіеўскай Русі, вынесенай у назву параграфа, не даецца, дарэчы, ніякай сур’ёзнай характарыстыкі, і ўжо праз старонку аўтары пішуць пра Полацкае княства ды іншыя землі Беларусі. Нашто ж было хаваць за ёй Беларусь?

Чытаючы, тут ледзь не ў кожным абзацы можна знайсці «адкрыцці». Напрыклад, з прычын, што прывялі «да ўтварэння вялікай і агульнай дзяржавы» Кіеўскай Русі, на першае месца аўтары ставяць «развіццё земляробства і жывёлагадоўлі» (44), уключэнне племянных саюзаў у Старажытнарускую дзяржаву паказваюць як рэалізацыю іх інтарэсаў (маўляў, перасталі плаціць даніну чужынцам і апынуліся пад абаронай Русі), хоць ясна, што падпарадкаванне Кіеву не абыходзілася без гвалту, пішуць пра «шматлікі кіраўнічы апарат» кіеўскага князя (45) і г.д. А ў характарыстыцы Полацкага княства Г.Марцуль і Л.Антонава паведамляюць пра князя як «родапачынальніка племені» і племянных старшынь, пра «ахову караванаў» як адну з функцый князя (47). Сяляне ўжо ў тыя часы былі «у асноўнай масе залежныя ад феадала» (51) (для чаго ж аўтары далей асобны параграф прысвячаюць «масаваму запрыгонь ванню сялян»?), а Менск «адважыўся ў 1067 г. выступіць … моцнай крэпасцю» супраць паўднёва-рускіх князёў (53).

Цікава, што ў гэтым параграфе пра «адзіную народнасць» аўтары ўжо нічога не пішуць! А ў адным месцы нават цвердзяць, што з канца ХI ст. «на старажытных землях Беларусі адбываліся аб’яднальныя этнічныя працэсы», і насельніцтва характарызавалася «агульнай этнічнай самасвядомасцю » (47). Тое, як жа аўтарам удалося пазнаць самасвядомасць сялян Беларусі ранняга сярэднявечча, для ўсіх застанецца поўнай таямніцай, але тут самы час запытацца: калі балцкі субстрат ігнаруецца, то што ж тады было асновай гэтай кансалідацыі?

Затое ў «Вывадах» да раздзелу (шкада, што яны ананімныя, бо аўдыторыя мусіць ведаць канкрэтных аўтараў) чытач зноў знаходзіць «агульнаўсходнеславянскую этнічную супольнасць» Русь, і тут ужо яна падаецца як квінтэсэнцыя гістарычных ведаў. Тлумачыцца, што паўстала яна ў выніку «змешвання, зрошчвання» крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў ды «іншых славянскіх супольнасцяў» (72). (Тут жа напісана, што на Русі ў межах фактычна сённяшняй Беларусі ўжо тады сфармавалася «новая этнічная тэрыторыя, якая атрымала назву „Белая Русь”, але няма ніякай храналагічнай вызначанасці. Як гэта разумець? Хіба ў XI-XII ст. гэтыя землі ўжо называліся Беларуссю?)

Звернемся да таго, як Г.Марцуль і Л.Антонава бароняць ад «некаторых беларускіх гісторыкаў» Старажытнарускую дзяржаву, бо іх логіка і аргументы настолькі дзіўныя, што хочацца ўзнавіць асноўныя тэзы спрэчкі.

Такім чынам, неназваныя беларускія гісторыкі 1) «адмаўляюць існаванне трывалай старажытнарускай дзяржавы», 2) сцвярджаюць, што «у гэтай дзяржаве не было адзінства ўсходніх славян», і што 3) не было «агульнай пісьмовай мовы, культуры, агульных дасягненняў у гаспадарчай дзейнасці, горадабудаўніцтве, духоўным жыцці» (72). Вось тое, што аўтары дапаможніка бяруцца абвергнуць.

Для доказу адваротнага яны прыводзяць наступныя аргументы: 1) усе княствы Русі ўспрымаліся як адзіная Русь, і насельніцтва называлася адным імем — русамі, русінамі; 2) існавала адзіная праваслаўная вера; 3) агульнымі былі тып і планіроўка горада, адна пісьмовая мова, пра адзінства сведчаць і тры Сафіі — у Кіеве, Полацку і Ноўгарадзе (72-73).

Трэці пункт проста не па тэме. Якую прычынную сувязь з адзінствам (ці нават як у аўтараў, «трываласцю») Кіеўскай Русі могуць мець «агульныя дасягненні» ці «агульная пісьмовая мова»? А што да планіроўкі горада, то аўтары проста недасведчаныя: у Панямонні і на Валыні яна істотна розніцца ад іншых рэгіёнаў Кіеўскай Русі. Зрэшты, ніхто з крытыкаў «адзінай калыскі» не выкарыстоўваў падобных аргументаў, іх чамусці прыдумалі для сябе аўтары дапаможніка. І дарэмна. Узвядзене Сафійскага сабора ў Полацку сведчыла ніяк не пра адзінства, а хутчэй наадварот, пра незалежнасць Полацка ад Кіева і Ноўгарада. Калі б адзінства веры прадвызначала этнічную еднасць, то на свеце было адно некалькі мэта-этнасаў, — адпаведна колькасці вялікіх рэлігіяў.

Што да «адзінай Русі», то яно нават у дзяржаўным аспекце ўяўнае, своеасаблівы гістарыяграфічны фантом. Геаграфічна «Русь», як паказаў у спецыяльнай працы А.Насонаў, лакалізавалася ў Сярэднім Падняпроўі, на тэрыторыі Пераяслаўскай, Чарнігаўскай і Кіеўскай вобласці. Полацкае княства, якое ахоплівала амаль палову сучаснай Беларусі, было фармальна на якіх два дзесяцігоддзі падпарадкавана Кіеву адно ў канцы Х ст., але потым зноў, як зазначыў А.Праснякоў, жыло «сваім асобным жыццём». У ХII ст. існавала ўжо каля 15 усходнеславянскіх княстваў — суверэнных дзяржаў з рознымі інтарэсамі і палітыкай. Гэта землі (Полацкая, Смаленская, Суздальская і г.д.), якія ўжо процістаўлялі сябе «Русі». Паняцце «зямлі» як суверэннага аб’яднання замацавалася і ў летапісах. Летапісцы зусім не атаясамляюць «Русь» з усімі ўсходнімі славянамі. І ў «Слове пра паход Ігараў» паняцце «Руская зямля» выкарыстана 21 раз, але аўтар ніводнага разу не разумеў пад ёю ўсе ўсходнеславянскія княствы! Наадварот, князі «рускія» адрозніваюцца ад суздальскіх, разанскіх, галіцкіх і інш., гэтаксама розняцца гарады і землі.

Але нават каб было так, як пішуць у дапаможніку, ну і што з таго? Этнічныя ж працэсы не супадаюць і наогул мала звязаныя з сацыяльна-гістарычнымі. У адной дзяржаве можа існаваць некалькі этнічных супольнасцяў. Для вялікіх імперыяў Старажытнасці ці Сярэднявечча (як імперыя Каралінгаў) гэта было заканамернасцю: яны ахаплялі не адзін, а многа этнасаў. Мяркуючы па бясконцых усобіцах, патрэбнага цяперашнім палітыкам адзінства ўсходніх славян тады сапраўды не было. І нават калі б летапісцы называлі «русамі», «русінамі» ўсіх усходніх славян, гэтага яшчэ было б недастаткова для доказу існавання адзінай народнасці. Бо этнонім таксама не ёсць галоўнай распазнавальнай прыкметай этнасу. Слова мяняе сэнс і не адлюстроўвае рэальнага этнічнага стану. Матэрыяльная культура пагатоў не мае непасрэднага дачынення да пытання, тым больш гарадская, ахапляўшая ўсяго некалькі працэнтаў ад агульнай колькасці насельніцтва Русі.

Так, пісьмовая мова была супольнай, хоць і з ёй не ўсё так гладка (аналіз берасцяных грамат спецыялістамі паказаў, што мова жыхароў Ноўгарада Вялікага ў ХI ст. істотна адрознівалася ад мовы кіяўлян, існавалі паўднёвы і паўночны дыялекты, асаблівасці якіх сягалі праславянскай эпохі, прычым іх адрозненні зменшыліся пазней, калі Кіеўская Русь ужо распалася). Але ж мова пісьма не можа выкарыстоўвацца ў якасці крытэра выдзялення этнасу. Як трапна заўважыла вядомая ўкраінская даследчыца Н.Якавенка, цвердзіць пра існаванне «адзінай старажытнарускай народнасці» на падставе агульнай пісьмовай культуры – гэта тое самае, што на падставе супольнага лацінамоўнага школьніцтва абвяшчаць існаванне «адзінай лацінскай народнасці».

Так што як дзяржава Русь (шкада, што аўтары не падкрэслілі полісемантычнасці тэрміна «Русь», які ў сярэднявеччы меў прынамсі шэсць розных значэнняў) уключала пэўна шмат хоць роднасных, але відавочна асобных этнамоўных супольнасцяў. У кожным разе, існаванне адзінай гамагеннай супольнасці не даказваецца, што даўно прызнана аўтарытэтнымі спецыялістамі.

У параграфе «Барацьба супраць крыжакоў і татара-манго лаў» прадэманстравана поўнае дылетанцтва. Зусім прымітыза ваная ідэя крыжовых паходаў. З дапаможніка выглядае, што асновай крыжовага руху было імкненне заходнееўрапейскіх дзяржаў «захаваць багатае ўзбярэжжа Міжземнага мора» (58). І ўсё? Ніякага ўяўлення пра сярэднявечны светагляд, палітычную тэалогію! Аўтары блытаюцца як у гісторыі, так і ў геаграфіі. Пішуць, што вынікам далучэння ордэна мечаносцаў да Тэўтонскага стала «стварэнне Прускага (Лівонскага) ордэна». Але ж Прусія і Лівонія — розныя краі! Прускі — гэта гістарычная назва Тэўтонскага ад месца яго знаходжання, таксама як мечаносцаў сталі называць Інфлянцкім ордэнам па найменні зямлі.

Далей адносіны немцаў з Полацкам асветлены проста як у савецкіх газетах часоў II сусветнай вайны: гаворыцца адно пра «ваенную экспансію» немцаў, пра нарастанне небяспекі. Маўляў, толькі перамога на Чудскім возеры (1242) «у далейшым паспрыяла абароне беларускіх зямель ад крыжакоў» (73). Аднак аўтары не даюць ніводнага канкрэтнага факту, не называюць ніводнага паходу немцаў на Полаччыну, бо іх і не было. Тое ж з татара-мангольскім нашэсцем. Зноў ажыў старэнькі лозунг: «цаной велізарных страт» рускі народ выратаваў Заходнюю Еўропу! Але ж добра вядома, што Батыя з Еўропы вярнулі клопаты не падбітай ім Русі.

Беларускай гістарыяграфіяй даўно адкінута меркаванне, быццам забіты ў 1223 г. на Калцы князь Юры Нясвіжскі меў дачыненне да нашага Нясвіжа (60). Згаданы князь паходзіў з маёнтка Нясвіч Луцкага павету. Пра беларускі ж Нясвіж найранейшыя звесткі даходзяць да нас толькі з ХV ст. Няпраўда і тое, быццам «Хроніка Быхаўца» кажа, што Батый у 1240 г. разбурыў Берасце. Няма ў ёй такога! А нават калі б і было, то гісторык мусіць ведаць, што гэта позні гістарыяграфічны твор, і звесткі пра падзеі ХII-ХIII ст. у ёй легендарныя. І ўварванні татараў на Беларусь у другой палове ХIII-ХIV ст. неправамер на называць «нашэсцямі».

Параграф пра культуру IХ-ХIII ст. у цэлым робіць значна лепшае ўражанне, хоць і тут многа хібаў. Аўтары лічаць нармальным спасылацца на паданні, навуковыя факты падаюць уперамежку з легендамі і аўтарскімі фантазіямі. Прыкладам, легенда пра чырвоныя камяні для іх ёсць «бясспрэч ным» сведчаннем пра «крывавае хрышчэнне тураўцаў» (62), а ў Полацку, цвердзяць яны, хрысціянства было ўведзенна адначасова з Ноўгарадам, услед за Кіевам (61). Але сцвярджаць такое няма ніякіх падставаў. Больш аргументаў на карысць прыпозненай хрысціянізацыі Полацка. Прыведзеныя дадзеныя пра помнікі мураванага дойлідства, як правіла, састарэлыя, з апісання ж сабора полацкай Сафіі не вынікае ніякай яго асаблівасці. Полацкі храм паўстае тут адно бледным ценем кіеўскага і ноўгарадскага (64). Толькі не ведаючы эпохі можна напісаць, што грэцкія кнігі ўжо ў тыя часы «на Русі перакладаліся на рускую мову» (67).

Наступны раздзел «Вялікае Княства Літоўскае і роля беларускіх зямель у яго палітычным, сацыяльна-эканамічным і культурным развіцці» храналагічна даведзены толькі да 1569 г. (на думку аўтараў, ВКЛ далей быццам і не існавала). Пачынаецца ён цэлай «главой» пра розныя падыходы і канцэпцыі ўтварэння ВКЛ. З багатай літаратуры і разнастайнасці поглядаў В.Загарульская вылучае тры канцэпцыі: традыцыйную (літоўскую), новую (беларускую) і цэнтрысцкую («памяркоўную»). «Беларускай» названа тэорыя М.Ермаловіча. Не без падстаў пакрытыкаваўшы яе відавочныя скрайнасці, аўтарка прапануе сваю версію, якая па сутнасці зводзіцца да вядомай формулы: аслабленая Заходняя Русь перад пагрозай з Захаду («крыжакі») і Усходу (татара-манголы) аб’ядноўваецца з Літвою, і гэтае аб’яднанне ў той сітуацыі адпавядае палітычным інтарэсам абодвух бакоў. Але «уключэнне заходнерускіх зямель у палітычнае жыццё Літоўскай дзяржавы» вялося рознымі шляхамі — заваёвай, праз шлюбы і дамовы (78-84). Сачыць за сэнсам напісанага цяжка з-за паўтораў і лагічнай незвязанасці тэксту, тым не менш лёгка заўважаюцца супярэчлівасці тлумачэння, эклектычна ўвабралага многія падыходы. Аўтарцы тут, думаю, дапамагла б кніга В.Насевіча «Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: падзеі і асобы» (1993), але В.Загарульская, мабыць, не ведае яе, бо нідзе не згадвае.

Літаральна на кожнай старонцы на дзіва многа прыкрых памылак: мечаносцы і Тэўтонскі ордэн «аб’ядналіся пад назвай Лівонскага» (79), латгалы — «літоўскае княства» (81), ужо ў першай палове ХIII ст. Літоўская дзяржава «цэнтралізаваная» (82), Літва ў 1219 г. заключыла «ваенны саюз з Новагародчы най» (85) (а не з Галіцка-Валынскім княствам), Густынскі летапіс — твор ХIII (а не ХVII) ст. (86), замест Ноўгарада Вялікага фігуруе «Новагародак» (88), г.зн. наш Наваградак, і інш. Трапляюцца ў тэксце В.Загарульскай і проста фантастычныя рэчы! Чытаю, напрыклад, пра «класавую барацьбу» у ХIII ст. як «фактар аб’яднальных працэсаў» (81), або што пры Гедыміне пад «рускім уплывам» «неўпарадкаваныя літоўскія апалчэнні змяняліся стройнымі шматлікімі палкамі» (90) (цікава, каго? — аўт.). Ну, нават у папулярных выданнях да такога яшчэ, здаецца, не дапісваліся! Не менш ашаламляе паведамленне, што Віцень выкупіў Полацкае княства ў Ордэна па дакументу, падпісана му ў Авіньёне ў 1310 г. (88). Гістарыяграфічны міф, запушчаны яшчэ М.Карамзіным. Бачна, што крыніцы — бадай самае слабое месца ў аўтаркі, адсюль ейны давер да ўсякай публікацыі.

На наступным параграфе, які прысвечаны канцэпцыі М.Ермаловіча і з’яўляецца разгорнутым пераказам асноўнага зместу кнігі «Па слядах аднаго міфа», няма сэнсу спыняцца. Напісаны Я.Новікам, ён часта паўтарае тое, што ўжо выклала В.Загаруль ская, або пярэчыць ёй. Адкажу толькі на адно пытанне, пастаўленае аўтарам: чаму ў разгледжаных канцэпцыях утварэння ВКЛ «не хапіла месца ўкраінцам і рускім?» (101). Калі разглядаць праблему гістарычна, то браць у разлік вялікарускія землі наогул няма падстаў, бо яны ніколі не інтэграваліся ў ВКЛ, а наконт Украіны выразна выказаўся яшчэ славуты ўкраінскі гісторык Міхайла Грушэўскі: у адрозненне ад беларускіх, украінскія землі былі звязаныя з ВКЛ механічна і нядоўга, яны заўсёды заставаліся адасобленымі ад яго, жывучы сваім мясцовым жыццём, тады як Беларусь стала ядром гэтай дзяржавы.

Параграф «Палітычнае развіццё беларускіх зямель у ХIV-ХVI ст.» (102-122) напісаны адной В.Загарульскай. Тэкст пачынаецца канстатацыяй частых палітычных крызісаў у ВКЛ, пасля чаго аўтарка бярэцца тлумачыць іх прычыны. Два першыя звязаныя са смерцю манархаў, таму ў пэўным сэнсе яны натуральныя. Трэці (1381) у многім абумоўлены цяжкай вайной з Ордэнам, пра якую тут чамусьці не пішацца. Шкада, бо Ордэн тады найбольш уплываў на лёс ВКЛ. Пра недастатковы ўзровень ведаў аўтаркі сведчыць неадпаведная фразеалогія: «поўнае палітычае зліццё» княстваў у ВКЛ (105), «шырокі грамадска-палітычны рух», узначалены Андрэем Полацкім (106), «буйны грамадска-палітычны рух» супраць Ягайлы і уніі (108) і г.д. Надта ўжо вольна трактуецца шэраг ключавых падзей палітычнай гісторыі, такіх, у прыватнасці, як пошукі саюзнікаў Ягайлам у 1380-х, Крэўская і Гарадзельская уніі, Востраўскае пагадненне. «Прыхільнасць да Масквы», якая быццам бы «ўзмацняецца ў заходнерускіх княствах» пасля Кулікоўскай бітвы, на справе — не больш, чым гістарыяграфічны міф. Між тым Загарульская тлумачыць ёю матывы дзеянняў Ягайлы, надаючы канфліктам у ВКЛ нацыянальную афарбоўку. Сцвярджаць пра агрэсію Тэўтонскага ордэна як адну з прычынаў збліжэння Польшчы і ВКЛ перад Крэўскай уніяй (107) таксама памылкова, бо Польшчу тады звязваў з Ордэнам Калішскі мір. У навуковай гістарыяграфіі Крэўская унія даўно не трактуецца як «інкарпарацыя», «зліццё» ВКЛ з Польшчай (108). Калі б Вялікае Княства ператварылася тады ў правінцыю Кароны і страціла сваю міжнародна-прававую суб’ектнасць, то Ордэн спыніў бы вайну, аднак гэтага не здарылася. Ордэн надалей ваяваў з Княствам як з асобнай дзяржавай. І прысягалі польскаму каралю, як сведчаць гамагіяльныя акты, толькі некаторыя з удзельных князёў.

Вайну супраць Ягайлы ў 1389-92 г., названую барацьбой за дзяржаўны суверэнітэт ВКЛ, Вітаўт вёў быццам бы з «беларуска-літоўскім баярствам» і «шырокімі коламі насельніцт ва» (109). Ды не выйшла б нічога ў Вітаўта, каб не сілы незгаданага тут яго галоўнага саюзніка Нямецкага ордэна! Неадпаведна тлумачыцца сутнасць Гарадзельскай уніі 1413 г. Паводле Загарульскай гэта прывілей, які «юрыдычна аформіў палітычую самастойнасць» ВКЛ (110) (цікава, што далей у падручніку напісана адваротнае, быццам гэтым дакументам «абвяшчаецца інкарпарацыя» ВКЛ, гл. с. 479 гэтага артыкулу). На справе ў Гародлі прынятыя тры акты, адзін з якіх прызнаваў, што ВКЛ захавае сваю асобнасць і пасля смерці Вітаўта, але выбар новага манарха звязваўся са згодай Ягайлы і кароннай рады. А Ягайла і надалей фармальна захоўваў правы суверэна на ВКЛ. Далей вялікаму князю Жыгімонту Кейстутавічу прыпісваецца план «увядзення каталіцтва ва ўсёй дзяржаве», за што яго быццам і забілі змоўшчыкі (112). Пры гэтым аўтарку не засмучае той факт, што замах на вялікага князя арганізоўвалі менавіта каталікі.

Істотная дэталь: В.Загарульская і надалей выкарыстоўвае не толькі тэрмін «заходнерускі», але і азначэнні «Русь», «рускі», «рускія» у дачыненні да Беларусі, хоць між імі трапляюцца і «беларускія феадалы». Мала таго, што гэта недакладна. Такая непаслядоўнасць у многіх месцах проста не дазваляе зразумець, пра каго ж (які народ?) гаворыцца. Мабыць, аўтарка і на гэта не звяртала належнай увагі, бо ў яе і Горадня фігуруе як «літоўская зямля» (111).

Падобным чынам асвятляецца і знешняя палітыка ВКЛ (115-122). У тлумачэнні прычынаў абвастрэння адносін і пачатку вайны паміж ВКЛ і Масквой Загарульская некрытычна паўтарае расійскіх гісторыкаў: маўляў, праваслаўнае насельніцтва ВКЛ «не аддзяляла сябе» ад жыхароў Маскоўскай Русі, а ў Вялікім Княстве «праваслаўная вера прыціскалася», і маскоўскі манарх «працягваў руку дапамогі» праваслаўным феадалам (118). Зноў жа, гэта нічым не падмацавана, не пададзена ніводнага пераканальнага прыкладу з дакументаў. Дастаткова было пачытаць М.Крома (я ўжо не кажу пра замежных даследчыкаў ці самастойны аналіз актаў і летапісаў), каб пераканацца, што падобныя схемкі вельмі далёкія ад гістарычных фактаў, якія проста не даюць падстаў гаварыць пра гравітацыю насельніцтва Беларусі да Масквы ці пра рэлігійны прыгнёт на той час.

Заходнім суседзям Беларусі ў дапаможніку наогул непашчасціла. Нямецкі ордэн названы галоўным ворагам ВКЛ і на першую палову ХV ст., але пасля Торуньскага і Мельнскага дагавораў беларуска-літоўская дзяржава стала саюзнікам Ордэна і заходняя мяжа ВКЛ зрабілася адной з самых стабільных у Еўропе. Пра Грунвальдскую бітву студэнт знойдзе літаральна 5 сказаў (115), бітва пад Клецкам наогул забытая (як і Ворскла), а славутай бітве пад Оршай адведзены адзін радок! Затое пераказваецца — як гістарычны факт! — легендарнае паведамленне летапісу пра 100-тысячны палон, выведзены з Беларусі татарамі ў 1505 г. Бітва на Вядрошы (1500) датаваная 14-м жніўнем, хоць у сапраўднасці яна адбылася 14 ліпеня. Загарульская паведамляе, што паўстанцы князя Глінскага «занялі Клецк» (121), але і гэта няпраўда! Яны не здабылі ніводнага горада, калі не лічыць Мазыра, перададзенага Глінскаму ягоным сваяком.

Не лепшы ўзровень і ў наступным параграфе, прысвечаным «Асаблівасцям дзяржаўнага і саслоўнага ладу Вялікага Княства Літоўскага» (122-128). З радай, соймамі і соймікамі ўсё безнадзейна заблытана. У раду, зусім не разабраўшыся з яе паходжаннем, аўтарка ўводзіць маршалка і старастаў (?!), прычым старасты — «галоўныя асобы» павета (!), соймікі — гэта сходы «ўсіх мясцовых феадалаў», на якіх «выбіраліся дэпутаты ў вальны сойм» (127) (і ўсё!). Пра кепскае разуменне матэрыялу сведчыць і шэраг выказванняў тыпу «на павятовых сойміках у асноўным засядала шляхта», або «прывілеі 1413, 1432, 1434 і 1447 г. ураўноўвалі ў правах руска-літоўскую шляхту з адпаведным саслоўем у Польшчы» (125). Што да прывілеяў, то першы з названых зусім не тычыўся русінаў, а прывілей Казіміра Ягайлавіча быў далёка не апошнім у згаданым працэсе. Мякка кажучы, наіўна тлумачыць Загарульская, чаму ў ВКЛ не было такіх органаў цэнтральнай улады, як у Маскоўскай дзяржаве: пры далучэнні новых земляў, піша яна, функцыі кіравання імі не пераносіліся ў цэнтр, таму «ў руках вялікага князя не канцэнтравалася шмат штодзённай працы, як у маскоўскага гасудара» (126). Ненавуковыя і развагі пра перавагу расійскай мадэлі развіцця: маўляў, феадалы ВКЛ, у адрозненне ад маскоўскіх, не мелі агульнадзяржаўнага патрыятызму і «ў складаны час ахвяравалі не сваімі асабістымі і маёмаснымі правамі, а дзяржаўнай незалежнасцю» (128). Не ведаю, ці разважалі пра дзяржаўную незалежнасць, скажам, беларускія мяшчане ХVI-ХVII ст., але ад маскоўскіх ваяводаў яны адбіваліся рашуча.

Пры адсутнасці агульнаеўрапейскага кантэксту даволі навязліва праводзіцца ідэя даўняй роднасці і нават залежнасці ад Расіі. Цвердзіцца, прыкладам, што дарадчы орган вялікага князя — «дума па аналогіі з маскоўскай» (126) (?), што гандлявалі гарады Беларусі найперш з «рускімі» (137) і г.д. Спецыялісты, аднак, пішуць, што гаспадарка сярэднявечнай Беларусі была зарыентаваная хутчэй на Захад, на рэгіён Балтыкі. Лепей бы аўтарка сачыла за дакладнасцю эмпірычнага матэрыялу, чым займацца калянавуковымі спекуляцыямі. А то кашталяны ў дапаможніку сталі «камандзірамі мясцовых палкоў» (126) (тады б ім не месца было ў радзе), а феадалы-ўладальнікі былі быццам «невялікім колькасна» класам і складалі «каля 10% насельніцтва» (122). Ну, калі і гэта «невялікая» колькасць, то дзе ж тады іх было болей? У мілым сэрцу аўтараў Маскоўскім царстве адпаведная сацыяльная група добра калі складала 1%. Да буйных феадалаў аўтарка залічвае і князёў (123), але князь вызначаўся не памерамі ўладанняў, а нараджэннем.

Далей эканамічнае развіццё Беларусі асветлена таксама без прыкметнага ведання справы. І ці не першы недахоп тут — адсутнасць храналагічнай вызначанасці кожнага сцвярджэння. Гаворыцца пра перыяд працягласцю ў тры стагоддзі — ХIV-ХVI ст., у якім усё перамешваецца. Так, гаворачы пра валочную памеру, аўтарка рэзюмуе, што «к канцу ХVI ст. яна ўжо скончылася ў заходніх і цэнтральных абласцях Беларусі, некалькі пазней — ва ўсходніх і паўднёвых» (134). Далей, што «у выніку рэформы» быццам «звыш 40% усяго зямельнага фонду… аказалася ў руках феадалаў (135). Трэба думаць, што ўжо з ХIV ст. «каля 40% усіх гарадоў …былі прыватнаўласнымі» (135), хоць падлікі А.Грыцкевіча зроблены на зусім іншы час. Прапануецца тут і аўтарскае азначэнне сацыяльнай катэгорыі: «рамеснікі і гандляры… называліся мяшчанамі» (136)! А як быць з вясковым рамеснікам, ці яўрэем, ці наадварот, калі нехта з гараджан не займаўся рамяством і гандлем? З не меншым здзіўленнем чытаю, што рамесныя цэхі ствараліся «з мэтай абароны грамадскіх, палітычных і маёмасных правоў горада» (136), а іх статуты, аказваецца, адразу ж «утрымлівалі тэндэнцыі да застою» (137).

У параграфе «Фарміраванне беларускай народнасці» Я.Новік і Н.Новік зыходзяць з таго, што беларуская народнасць «утваралася паступова на аснове старажытнарускай народнасці» (138). Да гэтага прывёў, цвердзяць яны, шэраг фактараў: палітычных — гэта «неабходнасць барацьбы з агрэсіяй нямецкіх феадалаў і татара-манголаў»; эканамічных — «далейшае развіццё сельскай гаспадаркі», «удасканаленне рамяства», «пашырэнне гандлю»; сацыяльных — «далейшае развіццё феадальных адносін, усталяванне прыгоннага права», і, урэшце, фактар рэлігійны — «канфесійны антаганізм» (139). У абазнанага чытача сам пералік павінен выклікаць усмешку, але для недасведчаных студэнтаў гэта будзе вялікай лапшой…

Далей большую частку параграфа аўтары аддалі «матэрыяльнай і духоўнай культуры новага, усходнеславянскага этнасу», — рэчам, якія, строга кажучы, не тычацца этнатворчай праблематыкі (гэта пры тым, што наступны параграф спецыяльна прысвечаны культуры). Але ці не самае цікавае у выснове: тут гаворыцца, што ў названы перыяд «працягваўся працэс фарміравання» беларускай народнасці (142). Дык калі ж ён пачаўся і калі завяршыўся?

Няпраўда, што этнічная мяжа паміж балтамі і славянамі ў ХIII – ХVI ст. не мянялася (140). Хваля русінскай каланізацыі за гэты час сягала раёнаў Вільні і Трокаў. Няпраўду напісалі аўтары і пра самасвядомасць, паставіўшы гэты галоўны (першасны) фактар этнавызначэння на апошняе месца. У дапаможніку сцвярджаецца, што ў ВКЛ «жыхар беларускіх зямель (якіх і якой веры? — аўт.) адрозніваў сябе ад іншых народаў (немцаў, палякаў, літоўцаў)», але ад рускіх пачаў адрозніваць сябе «значна пазней» (142). Ну няпраўда ж. Дакументальна ж добра фiксуецца адрозненне нават праваслаў ных Русi Лiтоўскай (Беларусі) ад Русi Маскоўскай. За перасялянцамi з Масквы (перабежчыкамi або палоннымi) у нас на пакаленнi замацоўвалася мянушка «маскаль» цi «масквiцiн», а ў Маскве жыхароў Беларусi таксама ўспрымалi як чужых. Напрыклад, праваслаўных прадстаўнiкоў пасольства катэгарычна не прапускалi ў царкву, а палонных хрысцiян усходняга абраду заўсёды прымушалi хрысцiцца па-новаму. Нягледзячы на этнамоўную блiзкасць, і паміж праваслаўнымі (не гаворачы пра беларусаў каталікоў, уніятаў ці пратэстан таў) Беларусі і Расіі існавала дыстанцыя.

Раздзел па ВКЛ завяршаецца вялікім параграфам пра культуру Беларусі. Быццам і шмат напісана, але саму культуру, яе спецыфіку тут знайсці няпроста. Цікава, які сэнс закладзены ў выказванне «беларуская культура мела ў асноўных рысах сярэдневяковы характар» (143)? Хіба аўтарам хацелася падкрэсліць, што не першабытны. Па цэлай старонцы яны аддалі апісанню Крэўскага, Мірскага і іншых замкаў! Паўтарылі штамп папулярнай літаратуры, што «сярэдневяковую Беларусь называлі краінай замкаў», але што за гэтым выказваннем, дзе хоць адно параўнанне? Пра летапісы напісалі, адчуваецца, па В.Чамярыцкаму, але кніга яго (не кажучы ўжо пра М.Улашчыка) у спіс не ўключана.

У разгорнутых «Вывадах» уражвае канцэнтрацыя ідэалогіі. Усё тут падагнана пад цяперашнюю палітычную кан’юнктуру. Нават Масква абвяшчаецца другім цэнтрам аб’яднання ўсходніх славян з ХIII ст. (161), хоць яна была тады яшчэ нязнанай нікому глухой правінцыяй. Акцэнтуючы ўвагу на назвах ВКЛ, аўтары адкрыта прызнаюцца, якім гістарыяграфіч ным традыцыям наследуюць: дарэвалюцыйнай расійскай і савецкай, якія называлі ВКЛ літоўска-рускай або руска-літоў скай дзяржавай (163). Справа, як выглядае, не ў аргументах, а ў традыцыі, у асабістай прыхільнасці аўтараў.

Увесь наступны раздзел «Беларусь у складзе Рэчы Паспалітай» напісаны адным аўтарам — З.Зуевай. Як і належыць, пачынаецца ён з Люблінскай уніі. Вось толькі адзначаную ўжо на пачатку раздзела «цікавасць і складанасць» паслялюблінс кай эпохі беларускай гісторыі З.Зуева тлумачыць дзіўна: тым, што «ў савецкай гістарычнай літаратуры адсутнічае такі перыяд у гісторыі Беларусі, як Рэч Паспалітая» (169) (?!), а таксама, што гісторыя Рэчы Паспалітай «нагадвае сённяшні дзень, калі гісторыяй пастаўлена перад беларускім народам пытанне: адраджэнне ці згуба?» (?!). Аўтарка прызнаецца, што да мінулага яна тут ставіцца цалкам прагматычна, беручы з гісторыі Рэчы Паспалітай тое, што мае «не толькі навуковае, але практычнае, выхаваўчае значэнне» (170).

Што ж, гэтая частка дапаможніка сапраўды вызначаецца найменшай увагай да гістарычнага факту і найбольшым разлікам на эфект. Для З.Зуевай у 1569 г. пачалася «трагічная старонка» гісторыі Беларусі, бо Люблінскі акт «абвясціў аб інкарпарацыі Княства ў Польшчу», у выніку «на палітычнай карце Еўропы знікла» ВКЛ (170). Як здарылася, што «без адзінага стрэлу, без барацьбы знікла раптам цэлая дзяржава?» — рытарычна пытаецца аўтарка, і для тлумачэння прапануе экскурс у перадгісторыю гэтай трагедыі. Але наколькі надуманае пытанне, настолькі ж фіктыўнаю ёсць прапанаваная тут версія мінулага, зведзеная да «двух стагоддзяў барацьбы» паміж … Польшчай і ВКЛ (насамрэч тады вялася зацятая барацьба паміж згаданымі дзяржавамі, з аднаго боку, і Маскоўскай, з другога). Нават фразеалогія выкарыстана публіцыстычна-газетная (нешта кшталту «Славянскага набату»): Крэўская унія — «здрада гаспадара дзяржаве», супраць яе — «адпор народа», узначаленага «патрыётамі-князямі», «ганебная Люблінская унія», «генацыд уласнай шляхты» супраць «бяспраўных і амаль пагалоўна непісьменных» беларусаў (198) і г.д. Трызненне, проста чытаць немагчыма. А наконт «пагалоўнай непісьменнасьці» пагатоў. Падлічана, што ў ХII-ХIII ст. пісьмом у нас валодала блізу 10% гараджанаў. І нават у ХIХ ст., пад царом, як сведчыць перапіс 1897, колькасць пісьменных сягала за чвэрць насельніцт ва Беларусі. Ну і ў Вялікім Княстве, як вядома, кніга ў горадзе была нармальным прадметам куплі-продажу.

Але вернемся да галоўнага. Люблінская унія зусім не касавала дзяржаўнай асобнасці Вялікага Княства Літоўскага. Паняцце «Рэч Паспалітая» ахапляла адзін шляхецкі народ, але дзве дзяржавы. Лучылі іх адзін манарх і «спольны» сойм, які аднак прымаў для ВКЛ асобныя «канстытуцыі». Супольнай мела быць яшчэ знешняя палітыка, хоць, як вядома, і ў ёй паны-рада шмат чаго рабілі самастойна. Істотна, што нават прыняты ў Любліне акт (а ён быў кампрамісны) пакідаў для ВКЛ асобную назву дзяржавы, тытул манарха, сістэму дзяржаўных пасадаў, войска, скарб, манету. ВКЛ і надалей мела свой сенат (раду), а функцыі былога вальнага сойму стала выконваць канвакацыя. Менавіта віленская канвакацыя, а не генеральны соймік па Зуевай (181), займалася тымі ж справамі, якія належалі да кампетэнцыі ранейшага вальнага сойму.

З.Зуева неаднаразова старанна падкрэслівае, што вальным соймам Рэчы Паспалітай стаў каронны. Піша: «заканадаўчым органам Рэчы Паспалітай быў „каронны”, г.зн. польскі сойм» (177). Потым дадае: «на чале абароны дзяржавы стаяў каронны гетман». Значыць, яна і блізка не ведае палітычнага ладу Рэчы Паспалітай. Бо падобнае магло быць толькі пры ўвасабленні таго драматычнага сцэнару інкарпарацыі, які аўтарка намалявала ў папярэднім раздзеле. На справе пасля Любліна заіснаваў «спольны» вальны сойм аб’яднанай Рэчы Паспалітай, г.зн. Рэчы Паспалітай Кароны і Княства (ці, як часта дадавалі, Абодвух Народаў). У яго ўвайшлі прадстаўнікі ВКЛ і Прусіі. І гетманы, і войска былі ў кожнага свае.

Дык што ж утварылася пасля Любліна? Ніякай яснасці ад азначэнняў тыпу «Рэч Паспалітая — феадальна-прыгонная дзяржава» (180). Баюся, што з такога апісання Рэчы Паспалітай студэнты проста нічога не ўцямяць. Усё тут звалена ў кучу — Трыбуналы, апеляцыйныя суды, Адукацыйная камісія! Бясконцыя пералёты з аднаго стагоддзя ў другое, вяртанні да ўжо сказанага, суцэльныя алагізмы дадаткова замінаюць успрыманню тэкста, а некаторыя пасажы проста не паддаюцца разуменню!

Падобна, З.Зуева і сама добра не разабралася ў тым, што хоча давесці чытачам. Бо спачатку цвердзіць пра «трагічную старонку» — інкарпарацыю ВКЛ і страту дзяржаўнасці, на с.182 піша, што ў Рэчы Паспалітай не было ні агульных міністраў, ні адзіных органаў кіравання, і ВКЛ цалкам захавала свой адміністрацыйны апарат, а на с.184 абвяшчае, што «большасць тэрыторыі Княства» была анексавана Польшчай і толькі дзякуючы ўпартай барацьбе магнатаў ВКЛ удалося зберагчы «рэшткі дзяржаўнасці і аўтаномію ў межах Рэчы Паспалітай»! «Рэшткамі» ВКЛ яна назыве ўсю Беларусь і Літву, усе дзевяць ваяводстваў тэрыторыі ВКЛ пасля 1569 г.!

Пра што гаварыць, калі шаноўная аўтарка не ведае значэння слоў і выразаў, якія бярэцца з такой катэгарычнасцю інтэрпрэтаваць. Ухапіўшыся за цытату з Люблінскага акту пра «адзіны народ» (так перакрыўленую!), яна супрацьпастаўляе яе факту шматнацыянальнага складу насельніцтва ВКЛ, гаворачы, маўляў, палякі ўжо ў сам акт уніі закладалі праграму асіміляцыі (184). Аднак у цытаваным дакуменце вялося пра народ палітычны, а не этнічны! Гаварылася пра тое, што ліцвіны і караняжы маюць злучыцца ў адзін «народ» — грамадзян адной, супольнай дзяржавы, адзін шляхецкі стан. Але адзінства палітычнага народу не замінала патрыятызму лакальнаму, свядомасці этнічнай. Урэшце, вяртаючыся да самой Люблінскай уніі, трэба не забываць, што яна несла з сабой не толькі мінусы, але і плюсы (інакш чаго б яе так дамагалася шляхта Беларусі і Літвы). Згадаю хоць бы пераможнае завяршэнне вайны і ажыўленне гаспадаркі, гандлю, ну і хуткую вестэрнізацыю краіны.

І ў дэталях сваёй версіі гісторыі Зуева робіць памылку на памылцы. То напісана, што дзяржаўнай рэлігіяй у ВКЛ да Любліна заставалася праваслаўе (170) (хоць у гэтым жа дапаможніку на с.101 сказана, што дзяржаўнай рэлігіяй тады быў каталіцызм), то што персанальная унія перарывалася ў 1434-1447 і 1492-1501 (171) (а як жа Вітаўт, а Свідрыгайла, а аднаўленне уніі Жыгімонтам Кейстутавічам?), што Гарадзельскі акт «абвяшчаў інкарпарацыю» ВКЛ у Польшчу (174) (гл. с. 472 гэтага артыкулу). Вялікае Княства быццам бы «бесперапынна вяло войны» на поўдні, з крымскім ханам (172), але насамрэч і перапынкаў хапала (замірэнні, «упамінкі»), і колькасць татарскіх уварванняў моцна мянялася. У гэтым плане, напрыклад, першую трэць ХVI ст. немагчыма параўноўваць з яго сярэдзінай. Расія ў 1558 г. пачала вайну супраць Інфлянтаў усяго толькі «за выхад да Балтыйскага мора» (171), паўтарае аўтарка старэнькую тэзу савецкіх падручнікаў, якая ў сучаснай літаратуры даўно адхілена.

Хапае ў параграфе і кур’ёзаў: для ажыццяўлення падступных планаў па інкарпарацыі ВКЛ «магнаты Польшчы» пачалі дзейнасць па «ўраўнанню ў правах праваслаўных з каталіцкай шляхтай літоўскага паходжання» (172)! А паны-рада, аказваецца, імкнуліся падпісаць замірэнне з Іванам Жахлівым не дзеля перадышкі, а … «каб абараніць свае межы з захаду» ад Польшчы (?!). Ну, гэта сапраўдны novum у гістарычнай навуцы. «Каронны сойм», заяўляе Зуева, «не спраўляўся са сваімі задачамі»! Калі і з якімі? Ці адкрывала аўтарка хоць адно даследаванне дзейнасці соймаў, каб рабіць такія заявы? Не дзіўна, што і на liberum veto, і на рокаш знайшлася толькі чорная фарба (178). Бо ўсё ў раздзеле мераецца па расійскай абсалютысцкай мадэлі.

Адчуваецца, што «кароннай» тэмай для Зуевай стала «Барацьба беларускага народа супраць польска-каталіцкай экспансіі», якой адведзена 16 старонак дапаможніка (184-199) — больш, чым кожнаму з папярэдніх параграфаў! Напісанае тут можна рэзюмаваць наступным чынам: царкоўная унія, гвалтам праведзеная зверху, польскай уладай і езуітамі, пасеяла грамадзянскую вайну, і тады за праваслаўе ўступаецца Севярын Налівайка, а потым Запарожскія казакі. Што да Налівайкі, то калі б аўтарка зазірнула ў Баркулабаўскі летапіс ці іншую аўтэнтычную крыніцу, яна б пераканалася, што Налівайка не быў абаронцам праваслаўных: граміў дамы праваслаўнага духавенства, рабаваў цэрквы і г.д.

Чырвонаю ніткай праз увесь свой раздзел Зуева праводзіць думку: ва ўсім вінаватыя палякі на пару з Ватыканам — галоўным падрыўніком шчаслівага жыцця «шчырых праваслаўных». Ватыкан то раздае заданні па акаталічванню беларусаў, то фінансуе паходы Стэфана Баторыя (202-203). Затое Масква, Расія — ніколі ні ў чым не адыходзяць ад правільнай, самай прагрэсіўнай палітыкі! Нават у старых савецкіх падручніках гэта выглядала, здаецца, не так прымітыўна.

Як і ў папярэдніх параграфах, аўтарка так захапляецца, што часта выдае фантазіі за гісторыю. Асабліва дастаецца езуітам і царкоўнай уніі, якія, вобразна кажучы, — ад д’ябла. Уніяцтва, піша яна, «стваралася шляхам гвалту і падману народа», а «шчырыя праваслаўныя цярпелі ўціск ва ўсіх правах» (197). Царкоўная унія названа «сродкам акаталічвання насельніцтва» (258). Гісторыкі яшчэ думаюць, спрачаюцца наконт уніі, прычым у спецыяльных даследаваннях даказваецца нават адваротнае: што да канца Рэчы Паспалітай унія была бар’ерам, які стрымліваў масавую лацінізацыю беларусаў3, а тут — прысуд катэгарычны.

Паколькі спецыяльных прац па канфесійных праблемах у спісе літаратуры не прыводзіцца, я зацікавіўся, адкуль жа Зуева брала факты для падобных заключэнняў, і зноў быў расчарава ны. Аўтарка далёка не хадзіла: спасылаецца яна, у прыватнасці, на папулярную эміграцыйную публікацыю А.Мартаса, перавыдадзеную Экзархатам Рускай Праваслаўнай Царквы ў Менску[4], ды на вядомы стары твор М.Каяловіча[5]. Прабачце! Выданне А.Мартаса настолькі не адпавядае патрабаванням нават да навукова-папулярнай літаратуры, што яго ніхто не рэкамендаваў бы чытаць студэнтам. А Зуева жыўцом (цытаты без каментароў) бярэ з яго і ўстаўляе ў дапаможнік з грыфам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь! Але А.Мартас ды М.Каяловіч хоць «западно-руссы», а ў раздзеле З.Зуевай найвыразней адчуваецца дух сумна вядомага расійскага гісторыка П.Бранцава. І працяглыя цытаты сведчаць, што яго творы сапраўды былі для нашай аўтаркі падставовымі. У небагаты спіс літаратуры ўключаны ажно дзве кнігі П.Бранцава: «История Литовского государства с древнейших времен» (Вильна, 1889) і «Очерк древней Литвы и Западной России» (Вильна, 1891). Чаму столькі ўвагі працам менавіта гэтага аўтара?

Нагадаю чытачу, што П.Бранцаў — махровы манархіст, які не меў нічога супольнага з Беларуссю і не разумеў яе. Аддана служыў Расійскай імперыі і цвердзіў, што расійскія цары ўратавалі беларусаў ад асіміляцыі. Услаўляў генерала, які задушыў паўстанне Каліноўскага. Для П.Бранцава граф М.Мураўёў — «великий деятель в Северо-Западном крае в пользу России», які «менее чем в два года весь Северо-Запад ный край из польско-латинского сделал православно-русским, за что и заслужил глубокую признательность руского народа…»[6]. Што да ўпадабаных З.Зуевай кніг, то П.Бранцаў сам прызнаваўся ў іх практычным прызначэнні. Пісаў, што вопыт яго выкладання гісторыі ў адной з сярэдніх навучальных устаноў «Северо-Западного края» выявіў патрэбу напісаць для гэтых мэтаў «просто популярную книгу для всех интересую щихся историей бывшего Литовского государства», у якой ён паказвае «преследования православных и казацкие восстания в защиту православия и русской народности»[7]. А «Очерк…» — яшчэ больш папулярны і скарочаны варыянт першай працы, прызначаны для настаўнікаў «народных училищ Северо-Западного края, … живущих среди польского населения ». Менавіта П.Бранцаў абвясціў Севярына Налівайку першым абаронцам праваслаўных ад уніі. Ды нават Л.Абэцэдарскі ў свой час раскрытыкаваў гэтую версію, паказаўшы поўную адсутнасць рэлігійных матываў у дзейнасці казакоў, а Зуева сходу пераносіць яе ў дапаможнік! Але пракол з Налівайкам у яе не адзіны. Пытанне стаіць шырэй: дзеля чаго ў канцы ХХ ст. так безаглядна давярацца Бранцаву? Гісторыкі ведаюць, што, служачы не навуцы і не Беларусі, а імперыі, ён панапісваў усялякіх глупстваў кшталту таго, быццам на Вядрошы ў 1500 забіта 8000 ліцвіноў (калі там іх усіх было блізу 4500), быццам пасля забойства Кунцэвіча «всей Белоруссии запрещена была православная вера,… всем приказано было принять унию», або што ў час паўстання 1831 г. народ Беларусі «остался верен русскому правительству, под властью которого ему жилось гораздо лучше, чем прежде». Заўважце, наколькі сугучна гэта з тым, што піша Зуева, і наадварот. Мне, прызнаюся, здавалася, што перад рэцэнзаванай «Гісторыяй Беларусі» ставіліся зусім іншыя мэты. А праз Зуеву ў дапаможніку для беларускіх студэнтаў уваскрэсла «русское дело» расійскіх манархістаў, і Беларусь стала ператварацца ў «Северо-Западный край», а яе мінулае — падавацца праз акуляры Бранцава.

Вось напісана, што пасля 1623 г. «нацыянальна-рэлігій ны прыгнёт» яшчэ больш узмацніўся, і «нацыянальна-вызва ленчы рух» пачаўся ўжо ў 1637-1647 г. (194). А ў навуковай гістарыяграфіі згаданае дзесяцігоддзе ўважаецца «залатым спакоем» Рэчы Паспалітай. Сапраўды, часы Уладыслава IV з яго «Артыкуламі заспакаення грэцкай царквы» радыкальна адрозніваліся ад эпохі Яна Казіміра менавіта грамадзянскім спакоем. Падзеі 1648-49 г. апісаны без ведання элементарнай фактуры**, затое ў агістарычных дэталях, разлічаных на эфект: маўляў, найміты і шляхта бязлітасна забівалі жанчын і дзяцей, Радзівіл загадаў знішчыць усё насельніцтва Турава… Але супакойцеся, Тураў быў пакінуты да падыходу дывізіі Радзівіла! А «працяглы бой» Крычэўскага з Радзівілам быў славутай бітвай пад Лоевам, і адбылася яна не ў чэрвені (Зуева блытае Крычэўскага з Галотам), а ў канцы ліпеня 1649 г.

Не выкарыстала Зуева такой выйгрышнай тэмы, як казацка-сялянская вайна 1648-49 г. (бо гэта быў сапраўды масавы рух народных нізоў), і пасля Збораўскага міру стала апісваць манаскія ордэны, якія «па заданню Ватыкана… праводзілі гвалтоўнае акаталічванне беларускага народа» (195), а затым перайшла да параграфа «Знешняя палітыка. Войны другой паловы ХVI-ХVIII ст.».

На нейкіх 2-х старонках даволі скажона асвятляецца адна з самых цяжкіх у беларускай гісторыі Інфлянцкая (Лівонская) вайна, пасля чаго ажно 5 старонак аддаецца пад Смуту, фактычна чыста расійскую гісторыю! Падзеі вайны паказаны выключна тэндэнцыйна, што ўжо не дзівіць. Не кранаючы масы драбнейшых памылак, зазначу, што выразы кшталту «вайна не карысталася папулярнасцю сярод працоўных», «Расія цікавілася тэрыторыяй не ВКЛ, а Лівоніі» (201) выдаюць у ёй ці поўнага дылетанта, ці зацятага фальсіфікатара. Яшчэ выразней гэта відаць па апісанні вайны 1654-1667 г. (дзве няпоўныя староначкі! Нават у Бранцава больш і праўдзівей, чым у Зуевай). Пасля публікацый апошніх гадоў проста грэх пісаць, быццам нічога не ведаючы: «Вайна 1654-1667 г. у гісторыі Беларусі расцэньваецца як нацыянальна-вызваленчая барацьба беларускага народа супраць польскіх паноў за ўз’яднанне з Расіяй» (208). Зноў уводзіцца састарэлая прымітыўная формула: цар ішоў вызваляць прыгнечаных праваслаўных беларусаў, народ чакаў яго армію «як сваю вызваліцельніцу», дапамагаў чым мог, а гарады «амаль што без абароны здаваліся рускім войскам» (210). І ніводнага факта, які б пярэчыў гэтаму! Не веру, што Зуева не ведае пра масавы рух народнага супраціву (які, дарэчы, на праваслаўным усходзе Беларусі быў мацнейшы, чым на захадзе), пра шматмесячныя аблогі гарадоў, пра сотні тысяч гвалтоўна выведзеных з Беларусі. Так не апускаўся нават Л.Абэцэдарскі, які, хоць і паўтараў пра імкненне беларусаў «уз’яднацца з Расіяй», паказваў і Паклонскага, і Мурашку, і беларускіх партызанаў («шышоў»).

Ненамнога лепей раскрыта Паўночная вайна. Калі ў Інфлянцкай вайне былі вінаватыя сам Ордэн і ВКЛ з Польшчай (257), дык гэтую, аказваецца, выклікала «шматгадовая агрэсіўная палітыка Швецыі» (212). Саюзнікі па антышведскай кааліцыі вырашылі «вярнуць некалі страчаныя тэрыторыі», толькі што вяртала Расія? Зноў пяецца старая песня, што «большасць беларусаў, у асноўным праваслаўных, прыхільна сустрэлі рускую армію» і зноў дапамагалі ёй чым маглі (213). Але ж праваслаўных ужо была меншасць!

Парадаксальная выснова робіцца пасля разгляду войнаў: усе згаданыя войны, аказваецца, «не прынеслі і не маглі прынесці якіх-небудзь здабыткаў» Беларусі (215). Чаму ж? Вяла іх Расія, якая, калі паверыць шматкроць сказанаму Зуевай, «вызваляла» праваслаўны беларускі народ ад прыгнёту, а ён са свайго боку дапамагаў ёй у гэтых войнах! Але і гэта яшчэ не ўсё. «Войны Рэчы Паспалітай вялі да эканамічнага заняпаду Беларусі, разбурэння гарадоў і вёсак, фізічнага знішчэння насельніцтва», — чытаю далей (259). Вось і знішчэнні ўжо на рахунку Рэчы Паспалітай!

Сацыяльна-эканамічнае становішча Беларусі (215-224) разгледжана ў вышэйшай ступені павярхоўна і эклектычна, з той жа непрыкрытай тэндэнцыяй абельваць адных і чарніць другіх. Прызнана, што колькасць насельніцтва краю зменшылася ўдвая, але з якой прычыны? Так, паветы «былі разбураны, спалены, зруйнаваны» (219), але кім? Ні Польшча, ні Нямеччына не ваявалі тады беларускіх гарадоў! У кнізе ўсё лёгка спісваецца на ананімныя «войны, засухі, эпідэміі, голад». З іншага боку, «нястомная праца народа», нягледзячы на ўсё, да сярэдзіны ХVIII ст. аднавіла гаспадарку Беларусі, але «палітычны лад Рэчы Паспалітай, самавольства шляхты» тармазілі гэты працэс (224). Зноў ва ўсім вінаватая Польшча.

У заключнай частцы свайго раздзелу З.Зуева даводзіць, што падзелы Рэчы Паспалітай сталі натуральным вынікам яе даўняга палітычнага крызісу, які «быў закладзены ў час падпісання ганебнай для ВКЛ Люблінскай уніі» (224), і тут жа падлічвае «вытокі» гэтага крызісу. Першым яна лічыць тую самую унію, другім — «палітычны лад» Рэчы Паспалітай, трэцім — «бязглуздую (так і напісана — аўт.) рэлігійную палітыку», чацвёртым — «спалучэнне нацыянальнага і рэлігійнага прыгнёту з феадальным», пятым — «барацьбу паміж магнатамі за ўладу». Каб ацэньваць слушнасць нейкіх трактовак ці тым больш дыскутаваць з іх аўтарам, трэба прынамсі сур’ёзна ўспрымаць яго аргументы. А я не магу сур’ёзна ўспрымаць падобную пісаніну, бо наогул не бачу аргументаў. Як можна ўспрымаць заявы тыпу «дастаткова было адной шляхецкай вольнасці — выбрання караля, каб прывесці дзяржаву да згубы»? Выбарных манархаў ведаем не толькі ў Рэчы Паспалітай. Або што бяда палякаў — у «запрашэнні манарха на польскі трон з суседніх краін»? Феадальны прыгнёт і барацьба палітычных груповак за ўладу былі звычайнай з’явай у кожнай тагачаснай дзяржаве. А прыведзенае ў прыклад Крычаўскае паўстанне блякне перад сялянскімі войнамі, якія скаланалі Расію, але што з іх? Гэтаксама з запрашэннем на пасад іншаземца. І зварот апазіцыі па дапамогу да суседніх краін быў таксама звычайнай еўрапейскай практыкай, прычым даўняй, а не «новай», як піша аўтарка (229).

Нагаварыўшы многа таго, што не мае непасрэднага дачынення да тэмы, Зуева забыла, аднак, сказаць пра гнюсную ролю Расіі ў гісторыі заняпаду Рэчы Паспалітай. Затое, драматызуючы сітуацыю Вялікага Княства, паспяшалася пахаваць яго пад Канстытуцыяй 1791 г., сцвердзіўшы, што тая «у чарговы раз абвясціла поўнае зліццё Польшчы з ВКЛ у адзіны і непадзельны арганізм» (231). Але ці адкрывала яна згаданую канстытуцыю? Каб адкрыла, то пераканалася б, што нічога падобнага тая не абвяшчала. Зуевай проста трэба падагнаць усё пад сваю формулу: адраджэнне Рэчы Паспалітай «азначала канчатковае акаталічванне і паланізацыю Беларускага краю» (232). Паўтараючы як рытуальны заклён сцвярджэнне пра імкненне беларусаў да ўз’яднання з Расіяй, яна ўрэшце раскрыла сваё разуменне прычыны гэтай невытлумачальнай цягі — «прыналежнасць беларускага этнасу да рускага народу» (227).

Вось яшчэ адзін прыклад падыходаў і метадаў, практыкаваных у дапаможніку. Французскі генерал Дзюмур’е, які крытыкуе барскіх канфедэратаў, разгорнута цытуецца Зуевай, — балазе гэта пра маральную дэградацыю шляхты, і князь Кароль Радзівіл паўстае ў дапаможніку «сапраўднай жывёлай» (229). Чытаю і бачу, што тут зноў нічога новага: і погляды, і цытаты — з Бранцава. Быццам і не мінула стагоддзе… Так, у запісах згаданага француза хапае пагардлівай крытыкі шляхецкіх нораваў, і «Пане Каханку» названы быдлам, аднак існавалі і іншыя ацэнкі гэтага князя. Ёсць жа цэлая гістарыяг рафічная традыцыя (Генрых Жэвускі, Ігнаці Ходзька, Юзаф Ігнаці Крашэўскі, Юльян Нямцэвіч), якая малюе яго сапраўдным героем, «праўдзівым сарматам», чалавекам «цвярозага розуму і грамадзянскага сэрца». І такія ацэнкі знаходзяць пацвярджэнне ў дакументах. Прыкладам, Францішак Карпінскі, які асабіста ведаў князя Радзівіла, пісаў, што гэта быў «сапраўдны прыяцель народу і шляхты, а не магнатаў, пра якіх ведаў, што купленыя расійскімі грашыма, гатовыя ўсё зрабіць супраць айчыны». Як успамінаў Ян Ахоцкі, патрыятычна настроены Радзівіл быў гатовы ўсім ахвяраваць дзеля свайго краю, «што пацвердзіў у барскай канфедэрацыі», пад час якой «для дабра грамадскага працаваў, і асобу сваю ставіў, і некалькі дзесяткаў мільёнаў на гэтым згубіў». Але, ведаем, Зуевай трэба даказаць адваротнае.

З Бранцава ж перацытоўваецца і паведамленне саксонска га рэзідэнта (не пасла!) Эсэна пра амаральнасць польскай шляхты. Гэтую рэляцыю Эсэна нават Бранцаў змясціў дробным кеглем у спасылцы, а Зуева ўключае яе ў асноўны тэкст — без каментароў! Зусім не зважаючы, што як у першам выпадку вольналюбівую шляхту крытыкуе француз-абсалютыст, так у другім пра амаральнасць палякаў піша немец (сэнс: нават найгоршы немец быў бы сумленным у параўнанні з палякамі!). Фактычна, гэта не што іншае, як гістарычны стэрэатып негатыўнага ўспрымання, прасякнуты ўзаемнай непрыяззю з Длугашавых часоў.

І ў маральных настаўленнях Зуевай зноў пазнаецца Бранцаў: «Польша погибла от анархии, т.е. от страшных внутренних беспорядков и от своеволия и буйства шляхты и панов», чытаем у кнізе стогадовай даўнасці[8], і «неабмежаваныя шляхецкія вольнасці, рэлігійны фанатызм, неверагоднае падзенне нораваў шляхецкага саслоўя» як прычыны гібелі Рэчы Паспалітай знаходзім у З.Зуевай (232).

Завяршаецца гісторыя старой Беларусі, як і кожны раздзел, параграфам пра культуру, напісаным той жа аўтаркай, але ў суаўтарстве з Я.Новікам, што пазбавіла тэкст ранейшага антыбеларускага духу. Тым не менш, і тут не абышлося без лыжак дзёгцю. Апанас Філіповіч падаецца гэтакім прагрэсіў ным «абаронцам інтарэсаў сацыяльных нізоў», бо ён быў «прапаведнікам саюзу з рускім народам» (238), між тым ад Язафата Кунцэвіча ён розніўся толькі верай. «Ліст да Абуховіча» пракаментаваны так, як быццам ягоны аўтар падзяляў усе выказаныя Зуевай думкі пра Рэч Паспалітую (239). Яму прыпісана тое, чаго няма ў помніку (быццам жаўнеры больш цікавіліся гандлем, чым вайсковым абавязкам і інш.). Або Зуева з Новікам не зразумелі ліста, або наўмысна прыпісалі помніку свае думкі. У аглядзе выяўленчага мастацтва не названа ніводнага імя! Няма нават славутых А. і Л.Тарасевічаў, В. Вашчанкі! Знакамітая мануфактура паясоў у Слуцку паўстала, канешне ж, не ў ХVI ст. (256), а на два стагоддзі пазней. Але найбольш уражвае, што сапраўдны гонар беларускай культуры Статут 1588 г. згадваецца ў кнізе толькі ў сувязі з Люблінскай уніяй або запрыгоньваннем сялян, і нават у адмоўным кантэксце — «хвалёны Літоўскі Статут 1588 г.» (226). Дажыліся.

Не магу не працытаваць апошняга «вываду» па нашай гісторыі ХVI-ХVIII ст., бо ён пададзены як «павучальны ўрок» і адрасаваны нашчадкам: «неабмежаваная дэмакратыя побач з выбарнай манархіяй — найгоршыя формы кіравання дзяржавай» (261). Абсалютна актуальна. Словам, няхай жыве спадчынная манархія Раманавых…

Трэба было б сказаць пра стыль кнігі, але яго проста няма. Страшэннае коснамоўе, якому не далі рады нават рэдактары. Чытач проста спатыкаецца на перлінах тыпу: аб’яднанне беларускіх зямель з летапіснай Літвой было «знаходжаннем страчанага палітычнага засяроджання » (91), стварэнню ВКЛ спрыяў «фактар узаемнага імкнення » (82), Люблінская унія ставіла на мэце «фарміраванне аднаго збірання » (184) і г.д.

Вяртаючыся да пачатку, можна пагадзіцца прынамсі з адным рэдактарскім сцвярджэннем: гэты дапаможнік сапраўды «істотна адрозніваецца ад папярэдніх выданняў» (16). Такіх яшчэ не было! Упершыню ў Рэспубліцы Беларусь пад вокладкай гісторыі Беларусі з’явілася блытаная і блага напісаная версія гісторыі «Северо-Западного края».

*******

Нядаўна ў газеце «Веды» галоўны ідэалагічны рэцэнзент дапаможніка П.Петрыкаў зноў пахваліў гэтае выданне і назваў яго першай працай апошняга дзесяцігоддзя па айчыннай гісторыі, «якая прытрымліваецца навуковых пазіцый» (!?). Такое ўжо ў нашага прафесара і члена-карэспандэнта ўласнае разуменне навуковасці. Выходзіць, чым больш падтасовак, самапрыніжэння, антыбеларускасці і лёкайскіх рэверансаў у бок Расіі — тым больш навуковасці… Нічога сабе навука. Як у таго цара Івана Жахлівага справядлівасць: «Судите праведно: наши виноватыми не были бы!».

Генадзь Сагановіч

** Падобна, аўтарка і раней проста не рупілася аб дакладнасці падаваных фактаў, так што многія месцы трэба правіць і правіць: пры Ягайлу ў Беларусі з’явілася не тры каталіцкія парафіі (184), а болей, бо трэба ўлічваць і Ашмяны, ды і Меднікі з Быстрыцай аддзяліла ад Беларусі толькі савецка-літоўская мяжа. Літоўскія паны папракалі Жыгімонта Старога не за гетманства Астрожскага, а толькі за наданне яму Троцкага ваяводства, і інш.


[1]Скурко А. Паклёп як метад гістарычнай навукі // Навіны. 21 кастр. 1998.
[2]Загорульский Э.М. Начало формирования населения Белоруссии (дославянский период). Минск, 1996.
[3]Гл.: Туронак Ю. Фармаванне сеткі рыма-каталіцкіх парафіяў у Беларусі (1387-1781) // БГА. Т.2. Сш.2.
[4]Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. Минск, 1990.
[5]Коялович М. Литовская церковная уния. Т.1-2. С-Петербург, 1859-1861.
[6]Брянцев П. История Литовского государства с древнейших времен. Вильна, 1889. С.658.
[7]Брянцев П. Очерк древней Литвы и Западной России. Вильна, 1891. С. ІІІ, VІ.
[8]Брянцев П. Цыт. праца. С.136.

Наверх

Гістарыяграфічныя «навацыі» ў навучальнай літаратуры (Міхась Біч)

Снежня 17, 1998 |

Гістарыяграфічныя „навацыі” ў навучальнай літаратуры*


* Гісторыя Беларусі ў двух частках. Частка І. Ад старажытных часоў па люты 1917 г. Пад рэдакцыяй прафесараў Я.К.Новіка і Г.С.Марцуля. Дапушчана Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь у якасці вучэбнага дапаможніка для студэнтаў ВНУ. Мінск: „Універсітэцкае”. 1998.

Перыяду з канца ХVIII ст. па 1917 г. прысвечаны два апошнія раздзелы (IV і V) I часткі кнігі. Раздзел IV называецца „Беларусь у складзе Расійскай імперыі. Крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы (канец ХVIII першая палова ХIХ ст.)”, а раздзел V — „Беларусь у перыяд станаўлення і развіцця буржуазнага грамадства. Буржуазна-дэмакратычныя рэвалюцыі. Барацьба за нацыянальнае адраджэнне (другая палова ХIХ ст. люты 1917 г.)”. Пры такіх назвах раздзелаў і іх храналагічных рамках узнікае пытанне: чаму 50-я г. XIX ст. выключаны з перыяду крызісу феадальна-прыгонніцкай сістэмы і аднесены да перыяду станаўлення і развіцця буржуазна га грамадства, які ў кнізе адкрываецца параграфам пра рэформу 1861 г.? Ці не дакладней было б абазначыць храналагічныя рамкі раздзела IV „канец XVIII — 50-я гады XIX ст.”, а раздзела V — „60-я гады XIX ст. — 1917 г.”?

Раздзел IV пачынаецца з главы, першая тэза назвы якой сфармулявана так: „Уваходжанне Беларусі ў склад Расійскай імперыі” (аўтар В.Э.Загарульская). З такой назвы лагічна вынікае наступнае: 1. Беларусь сама, па сваёй волі, „уваходзіла” ў склад Расійскай імперыі; 2. „уваходжанне” працягвалася з канца XVIII ст. да сярэдзіны XIX ст. і адбывалася пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і далучэння беларускіх зямель да Расіі, разгледжаных у главе V раздзела III.

Здзіўляе назва параграфа 1: „Унутраная палітыка расійскага ўрада на Беларусі”. У ім (с.264) памылкова сцвярджаецца, што ўсё насельніцтва беларускіх губерняў прыводзіла ся да прысягі. Як сведчаць дакументы[1], абавязак прысягі не распаўсюджваўся на сялянаў, г.зн. на абсалютную большасць насельніцтва. Параўнальны аналіз становішча ў Расіі, яе заходніх губернях і Рэчы Паспалітай (265-266) вельмі павярхоўны і недакладны, можа заблытаць чытача. З разважанняў аўтара вынікае, што феадальныя адносіны ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай ў ХVI—ХVIII ст. развіваліся значна хутчэй, чым у Расіі, а выснова зроблена зусім іншая, а менавіта, што ў Расіі значна хутчэй, чым у Рэчы Паспалітай, ішоў працэс зараджэння таварна-грашовых адносінаў. У некаторых выпадках нельга зразумець, пра які час і якую краіну ідзе гутарка. „Розніца ў прававым становішчы дваранства ў Расіі і заходніх губернях была вялікай увогуле”, сцвярджае аўтар. Дасведчаны чытач запярэчыць: правы дваранства ў заходніх губернях, утвораных на беларускіх землях пасля іх далучэння да Расіі, па ўказах Кацярыны II былі ўраўнаваны з правамі расійскага дваранства. Да часоў Рэчы Паспалітай, якія мае на ўвазе аўтар, прыведзеную тэзу аднесці нельга, бо тады „заходніх губерняў” на тэрыторыі Беларусі не існавала.

Аўтар канстатуе, што асноўная частка шляхты была цалкам задаволена сваім новым становішчам і пацвярджае гэта цытатай з шляхецкага адраса расійскаму ўраду, запазычанай з „Кароткага курса гісторыі Беларусі” У.Ігнатоўскага: „Живя не в Польше, мы чувствуем себя как бы в Польше и даже лучше, чем в настоящей Польше” (266). А на наступнай старонцы адзначае рост незадаволенасці значнай часткі шляхты каталіцкага веравызнання і каталіцкага духавенства. На жаль, ні прычыны, ні праявы гэтай незадаволенасці не асвятляюцца, хоць прыведзеная вышэй цытата з адраса шляхты абавязвала аўтара зрабіць гэта.

Некрытычна аднеслася В.Загарульская да дакумента, запазычанага з манаграфіі А.Цвікевіча „Западноруссизм”, а менавіта — сакрэтнага наказа Кацярыны II князю Вяземскаму ад 1764 г. (267). Маючы на ўвазе „заходнія правінцыі”, імператрыца пісала: „Парушаць прывілеі іх усе адразу вельмі непрыстойна было б, аднак і называць іх чужаземнымі і абыходзіцца з імі на гэткай аснове ёсць больш чым памылка, а можна сказаць з пэўнасцю, што глупства… Іх трэба лягчэйшым спосабам прывесці да таго, каб яны абруселі і перасталі глядзець, як ваўкі ў лесе”. Здзіўляе датаванне дакумента. Змест яго, як і паняцце „заходнія правінцыі”, адназначна сведчаць, што Кацярына II пісала наказ, ужо маючы гэтыя правінцыі ў сваіх руках, а не ў 1764 г., г. зн. за 8 гадоў да першага і за 29 гадоў да другога падзелу Рэчы Паспалітай. У працы А.Цвікевіча несумненна прыведзена памылковая дата. У такім разе трэба было праверыць дадзеную Цвікевічам спасылку на „Сборник Русского исторического общества” (Т.VII. С.348). Калі ж і там дакумент датуецца 1764 г., В.Загарульская павінна была зрабіць неабходныя агаворкі наконт відавочнага разыходжання зместу наказу і ягонай даты. На нашу думку, наказ князю Вяземскаму напісаны ў 1794 г.

Рост незадаволенасці сярод каталіцкай шляхты і духавенства, гаворыцца ў дапаможніку, прымусіў царызм пайсці ў беларускіх губернях на раздачу казённай зямлі разам з сялянамі расійскім дваранам і чыноўнікам. В.Загарульская сцвярджае, што асноўная частка сялянаў была раздадзена ў заходняй Беларусі (269). Аднак падлік прыведзеных ёю лічбаў паказвае няслушнасць гэтай высновы. У Віцебскай і Магілёўскай губернях было раздадзена 98 тысяч рэвізскіх душаў, а ў Гарадзенскай і Віленскай — у 2,6 раза менш.

Другім накірункам палітыкі царызму ў Беларусі, на думку В.Загарульскай, з’яўлялася „паступовае абмежаванне правоў мясцовага дваранства”. Аднак ніводнай спасылкі на выданне законаў, указаў, пастановаў такога кшталту ў дапаможніку няма. Прыведзены толькі звесткі пра 26 маёнткі, канфіскаваныя да 1800 г. за адмову ад прысягі і за ўдзел у антыўрадавых выступленнях. Такім чынам, асобныя факты пакарання канкрэтных людзей за дзяржаўныя злачынствы (паводле царскіх законаў) неправамерна трактуюцца як абмежаванне правоў усяго шляхецкага стану.

У сувязі з гэтым сюжэтам у кнізе асвятляецца вайна 1812 г. Ні аўтар, ні рэдактары не заўважылі, што пытанне франка-расійскай вайны не можа разглядацца ў параграфе „Унутраная палітыка расійскага ўрада на Беларусі”.

Насуперак вядомым фактам сцвярджаецца (273), што царызм жорстка пакараў многіх з тых, хто ў час вайны супрацоўнічаў з Напалеонам. „Хваля канфіскацый маёмасці калабарацыяністаў пракацілася на Беларусі”, — піша В.Загарульс кая, ігнаруючы маніфест Аляксандра I ад 12 снежня 1812 г., якім цар абвясціў калабарантам „уселітасцівейшае агульнае і прыватнае дараванне” і „вечнае забыццё” мінулага. У сувязі з гэтым пачатая да маніфеста канфіскацыя маёнткаў памешчыкаў, якія служылі Напалеону, была адменена, а маёнткі вернуты іх ранейшым уладальнікам.

Наступная хваля канфіскацыяў звязваецца з 1830—1831 г. Пры гэтым прычына іх — тагачаснае шляхецкае паўстанне супраць царызму — нават не згадваецца. Канстатуецца, што ў 30-я г. царская палітыка ў дачыненні да заходніх губерняў „прыняла больш жорсткі характар”. Галоўны кірунак яе — курс на паслядоўную русіфікацыю краю — не адзначаецца. А жорсткасць тлумачыцца ростам апазіцыйных грамадска-пал ітычных настрояў і рухаў, а таксама… працэсам разлажэння феадальна-прыгонніцкіх адносінаў (?!). Тэза пра рост апазіцыйных настрояў і рухаў у Беларусі пасля задушэння паўстання 1830—1831 г. не адпавядае гістарычнай рэчаіснасці, а тлумачэнне нераскрытай жорсткасці палітыкі крызісам феадальна-прыгонніцкага ладу ўяўляецца недарэчным.

Пасля канстатацыі пералому ў царскай палітыцы ў 30-я г., аўтар пераходзіць да характарыстыкі грамадска-палітыч нага руху ў 10—20-я г. Дзе ж элементарная логіка і храналагічная паслядоўнасць? Відавочна ж, што змены ў палітыцы ў 30-я г. адбыліся ў самай цеснай сувязі з грамадска-палітыч ным рухам, кульмінацыяй якога з’явілася паўстанне 1830—1831 г. Гэтым сюжэтам адведзены каля чатырох старонак тэксту. Тут зноў (як і ў выпадку з вайною 1812 г.) паўстае пытанне, чаму грамадска-палітычны рух у 10—20-я г. і паўстанне 1830—1831 г. асвятляецца ў параграфе „Унутраная палітыка расійскага ўрада ў Беларусі” і ў главе „Уваходжанне Беларусі ў склад Расійскай імперыі”?

Узнікненне першых праяваў беларускага нацыянальна га руху звязваецца з таварыствамі філаматаў і філарэтаў, а погляды апошніх — з уплывам прафесара Віленскага універсітэта Я.Лялевеля, „які выступаў за аднаўленне польскай дзяржавы”. Ніякіх праяў беларускага нацыянальнага руху ў дзейнасці філаматаў і філарэтаў не адзначаецца. Наадварот, канстатуецца „агульны ўздым паланізацыі” (274). Перабольшва ецца сіла і ўплыў таварыства філаматаў („хутка таварыства ператварылася ў моцную арганізацыю з мноствам філій”). Беспадстаўна сцвярджаецца, што яго дзейнасць практычна дублявалі таварыства прамяністых і „Саюз літаратараў”.

Вядома, што таварыствы філаматаў і філарэтаў былі раскрыты ўладамі ў 1823 г., аднак аўтар сцвярджае, што гэта здарылася пасля падаўлення паўстання дзекабрыстаў (276). Тэме паўстання 1830—1831 г. прысвечаны толькі два абзацы. Сярод мерапрыемстваў урада, звязаных з паўстаннем, называецца ўказ ад 18 лютага 1831 г., якім „на землях Беларусі ўводзілася новае заканадаўчае ўлажэнне аб губернях” (279). Што новага прынёс ён на Беларусь, не сказана. Пытанне аб ліквідацыі уніяцкай царквы, па сутнасці, зусім абыдзена (яму прысвечаны літаральна адзін сказ).

У цэлым прынятымі ўрадам мерамі, сцвярджае В.Загарульская, „была поўнасцю ліквідавана юрысдыкцыя мясцовых феадалаў на Беларусі, падарваны ідэалагічны фундамент іх магутнасці — каталіцтва”. Пагадзіцца з гэтымі сцвярджэннямі нельга. Ліквідацыяй юрысдыкцыі мясцовых феадалаў аўтар, відаць, называе спыненне дзеяння ў заходніх губернях Трэцяга Статута ВКЛ у 1831 і 1840 г. і замену яго расійскім заканадаўствам. Не ўлічваецца пры гэтым, што ва ўсходніх беларускіх губернях мясцовае памеснае дваранства працягвала і пасля паўстання выбіраць сваіх прадстаўнікоў на адміністрацыйныя і судовыя пасады як на губернскім, так і на павятовым узроўнях. Правы дваран Гродзенскай, Віленскай і Мінскай губерняў у сувязі з паўстаннем былі моцна абмежаваныя, аднак і яны не страцілі магчымасцяў уплываць на фармаванне і дзейнасць мясцовых судовых органаў. Нарэшце, памешчыкі захоўвалі правы вотчыннай адміністрацыі, паліцыі і суда над сваімі прыгоннымі, што прызнае і сама В.Загарульская (281).

Нельга пагадзіцца і з высновай наконт аслаблення каталіцтва. Ніякіх новых абмежаванняў дзейнасці касцёла ў 30—40-я г. не ўводзілася і ў тэксце падобных фактаў няма. Відаць, аўтар мае тут на ўвазе ліквідацыю уніяцкай царквы і менавіта гэты крок урада ацэньвае як моцны ўдар па каталіцтву. Неправамер насць, тэндэнцыйнасць гэтай ацэнкі відавочная. Да ліку памылковых трэба аднесці і сцвярджэнне В.Загарульскай пра тое, што распрацаваная ў 1860-62 г. адукацыйная праграма дазваляла выкарыстоўваць у пачатковых школах беларускую мову.

Наступны параграф называецца „Крызіс прыгоннага ладу. Эканамічныя рэформы 30—50-х гадоў XIX ст.” У ім канстатуецца, што з 40-х г. XIX ст. працэс разлажэння феадальна-прыгонніцкай сістэмы ў Беларусі і ў Расіі перарос у крызіс. Пры гэтым пытанні пра развіццё сельскай гаспадаркі, прамысловасці, шляхоў зносін, гандлю, гарадоў, падаткаў і павіннасця ў насельніцтва, становішч а сялянаў у канцы XVIII—50-х г. XIX ст. цалкам абыдзены. Крызіс дэкларуецца адной толькі фразай, пасля чаго аўтар пераходзіць да разгляду рэформы Кісялёва ў дзяржаўнай вёсцы. Аўтар кажа пра яе значнасць „у працэсе вырашэння агульнасялянскага (?) пытання”, гаворыць, што царскі ўрад імкнуўся гэтай рэформай „хутчэй сцерці розніцу паміж узроўнем развіцця далучаных губерняў і Расіі”, і яшчэ раз згадвае пра больш хуткія тэмпы развіцця капіталізму ў Расіі (280—281). Уведзеная рэформай выбарная валасная і сельская адміністрацыя сялянаў у дзяржаўных маёнтках беспадстаўна далучаецца да бюракратычнага апарату (282).

Прычыны рэформы засталіся нераскрытымі. Супярэчліва паказаны яе вынікі і значэнне. Сцвярджаецца, што яна мела „буржуазна-прагрэсіўны сэнс“. У такім разе застаецца незразумелай неабходнасць правядзення ў дзяржаўнай вёсцы буржуазнай рэформы паводле закона ад 16 мая 1867 г. Да таго ж, на с. 284 зроблена выснова: „Рэформы 30—50-х гадоў захоўвалі сваю чыста дваранскую накіраванасць “.

І, нарэшце, шмат пытанняў выклікае заключны вывад гэтай часткі тэксту. „Абагульняючы ўсё сказанае, — піша В.Загарульская, — хацелася б адзначыць, што пытанне аб далучэнні Беларусі да Расіі нельга спрашчаць. Замена дзяржаўнай прыналежнасці — гэта буйная веха ў гісторыі ўсяго народа. Такія падзеі нельга ацэньваць адназначна, яны маюць як станоўчы, так і адмоўны патэнцыял”. Праблему „ўваходжання” Беларусі ў склад Расійскай імперыі аўтар кранае толькі на некалькіх першых старонках главы. Астатні тэкст прысвечаны іншым пытанням, асвятленне якіх „не выходзіць” на тэзы, сфармуляваныя ў прыведзенай выснове. Таму для чытача яна зусім нечаканая і ўспрымаецца як чыста дэкларацыйная. Хто і як спрашчае пытанне пра далучэнне Беларусі да Расіі? Хто „адназнач на” і як менавіта ацэньвае „замену дзяржаўнай прыналежнасці” беларускага народа? Які станоўчы і які адмоўны патэнцыял у гістарычным лёсе Беларусі звязаны з „уваходжаннем” яе ў склад імперыі Раманавых? Адказу на гэтыя пытанні няма.

Глава „Культура Беларусі канца ХVIII — першай паловы ХIХ ст.” (аўтары У.Я.Парфянкоў і Я.К.Новік) пачынаецца з „ліхтарыка” „Да пытання аб т.зв. «забароне» расійскім урадам назваў «Беларусь» і «Літва», «беларускія і літоўскія губерні», беларускай мовы і беларускага друкаванага слова”, у якім аналізуецца ўказ Сената ад 18 ліпеня 1840 г. „Аб найменаванні губерняў Беларускіх і Літоўскіх, кожнай асобна: Віцебскаю, Магілёўскаю, Віленскаю і Гарадзенскаю”. Гэтае пытанне, вядома, заслугоўвае ўвагі, але яно адносіцца хутчэй да пытанняў палітыкі расійскіх уладаў, чым да культуры. Аналіз прыведзеных фактаў сведчыць, што сапраўды яго нельга трактаваць як забарону назваў „Беларусь” і „Літва”. Можна пагадзіцца з аўтарамі, што размова ва ўказе ідзе толькі пра ўдакладненне пэўнай тэрміналогіі ў дзяржаўным справаводстве. Аднак дапушчаны і недакладнасці ў сувязі з трактоўкай указа ад 22 снежня 1870 г. аб вывядзенні Менскай губерні з падпарадкавання галоўнаму ўпраўленню Паўночна-Заходняга краю і тэрытарыяльных межах апошняга. На аснове гэтага ўказа зроблена неадэкватная выснова пра афіцыйнае аднясенне названай губерні разам з Віцебскай і Магілёўскай да Беларускага краю (287). Не звярнулі аўтары ўвагі і на тое, што ў 60-я г. у склад „Паўночна-Заходняга краю”, апроч Віленскай, Гарадзенскай, Ковенскай і Менскай уваходзілі таксама Віцебская і Магілёўская губерні. Таму зробленую імі „прывязку” назвы „Паўночна-Заходні край” выключна да этнічнай Літвы і заходняй Беларусі нельга прызнаць слушнай.

Некарэктна пастаўлена тут пытанне пра забарону беларускай мовы. „Гістарычнай навуцы, — пішуць аўтары,— невядомы царскі ўказ ці ўрадавае распараджэнне аб забароне беларускай мовы і беларускага друкаванага слова. Наадварот, кнігі на беларускай мове выдаваліся ў друкарнях Расійскай імперыі, асабліва ў другой палове ХIХ — пачатку ХХ ст.” (288). Сапраўды, ніхто не забараняў беларусам карыстацца ў побыце роднай мовай. Пытанне ў тым, ці прызнавалі ўлады і афіцыйная навука існаванне самастойнай беларускай мовы, ці дапускалі яе ў школу, дзяржаўныя і грамадскія ўстановы, у суд і друк? На гэтыя пытанні можна адказаць адназначна: не прызнавалі, не дапускалі, ці (у дачыненні да друку) моцна абмяжоўвалі. Па першых дзвюх пазіцыях, здаецца, доказаў не патрабуецца. Адносна друку згадаем два малавядомыя выпадкі.

Адзін з іх датычыць забароны публікацыі пераклада В.Дуніна-Марцінкевіча паэмы А.Міцкевіча „Пан Тадэвуш”. У 1858 г. Віленскі цэнзурны камітэт дазволіў друкаванне яго лацінскім шрыфтам. Летам 1859 г. у камітэт дайшла пастанова Галоўнага ўпраўлення цэнзуры ад 25 красавіка таго ж года аб забароне публікацыі лацінкай („польскім алфавітам”) твораў на ўкраінскай мове, прызначаных для народа. Цэнзурны камітэт, звярнуўшы ўвагу на тое, што „беларуская гаворка складае, так сама як і маларасійская, галіну рускай мовы”, накіраваў у Пецярбург запыт, „ці можа быць дазволена друкаванне твораў на беларускай мове польскім шрыфтам”. У сувязі з гэтым Галоўнае ўпраўленне цэнзуры 26 верасня 1859 г. прыняло пастанову „аб распаўсюджанні забароны выкарыстання польскага шрыфту да маларасійскай мовы і на гаворку беларускую”[2]. У выніку пераклад „Пана Тадэвуша”, друкаванне якога к таму часу ўжо завяршылася, свету так і не ўбачыў. Гэта быў удар не толькі па Дуніну-Марцінкевічу, але і па ўсіх беларускіх пісьменніках, якія паходзілі з каталіцкай шляхты і традыцыйна пісалі лацінкай. Страціўшы магчымасць друкавацца, многія з іх як літаратары замоўклі назаўжды. Забарону беларускага друку лацінкай адмяніў толькі рэвалюцыйны 1905 год.

Праз сорак гадоў пасля забароны „Пана Тадэвуша” Францішак Багушэвіч паспрабаваў напрыканцы жыцця легальна выдаць рукапіс свайго зборніка „Беларускія апавяданні Бурачка”. У сувязі з гэтым віленскі асобны цэнзар па ўнутранай цэнзуры 16 сакавіка 1899 г. даслаў рукапіс у Галоўнае ўпраўленне па справах друку з пытаннем, ці можа ён быць дазволены да друку. Выказаў і ўласнае меркаванне: „Ці не хаваецца ў такіх сачыненнях тэндэнцыя апроч „маларускай”, стварыць яшчэ „беларускую” літаратуру і такім чынам разбіць і аслабіць літаратурнае і нацыянальнае адзінства, а ў выніку гэтага і палітычную магутнасць рускага народа?” Праз 10 дзён у Вільню быў пасланы незвычайна лаканічны, нічым не матываваны адказ: „Названы рукапіс не можа быць дазволены да друку”[3]. Падкрэслім: ніякіх цэнзурных прэтэнзій да зместу апавяданняў Багушэвіча не выказвалася ні віленскім цэнзарам, ні Галоўным упраўленнем па справах друку, ніякіх спасылак на закон ці адміністрацыйную пастанову аб забароне беларускага друку (на гэты раз — кірылічнага) не згадвалася. Тым не менш пытанне было вырашана адназначна адмоўна.

З гэтай цэнзурнай справы можна зрабіць выснову аб адсутнасці ў Расійскай імперыі ў ХIХ ст. афіцыйнай забароны беларускага кірылічнага друку (калі б такая пастанова была, то Галоўнае ўпраўленне па справах друку абавязкова спаслалася б на яе). Але гэта, як бачым, зусім не спрашчала шлях твораў беларускіх пісьменнікаў да друкарскага станка, да чытача. Першакодай была звышпільная папярэдняя цэнзура, якая вырашала лёс рукапісаў, зыходзячы з факта афіцыйнага непрызнання існавання самастойнай беларускай мовы. У беларускіх творах — незалежна ад іх зместу — яна бачыла (паўторым дакладную фармулёўку віленскага асобнага цэнзара ад 16 сакавіка 1899 г.) схаваную тэндэнцыю „разбіць і аслабіць літаратурнае і нацыянальнае адзінства, а ў выніку гэтага і палітычную магутнасць рускага народа”. Асабліва жорсткі кантроль існаваў у 1863-88 г. За гэтыя 25 гадоў у Расійскай імперыі не было надрукавана ніводнага мастацкага твора на беларускай мове. Да рэвалюцыі 1905—07 г. бесперашкодна дазвалялася друкаваць толькі фальклорныя творы, якія, на думку імператарскай Акадэміі навук, пацвярджалі афіцыйную ацэнку беларускай мовы як дыялекта расійскай.

У тэксце, прысвечаным пытанням адукацыі, звяртае на сябе ўвагу поўная адсутнасць звестак пра Віленскі універсітэт. Згадваецца толькі факт яго закрыцця ў 1832 г. у кантэксце барацьбы ўладаў з паланізацыяй за пашырэнне расійскага ўплыву на беларускіх землях, да чаго аўтары ставяцца цалкам станоўча. Ліквідацыя ўніяцкай царквы на Полацкім царкоўным саборы ў 1839 г. зноў падаецца як мера, накіраваная супраць каталіцкага касцёлу. З гэтай падзеяй аўтары памылкова звязваюць закрыццё школаў пры каталіцкіх манастырах (291). На самай справе манастырскія — не толькі каталіцкія, але і ўніяцкія, — школы былі зліквідава ны да сярэдзіны 30-х г., — адразу ж пасля паўстання 1830—31 г.

У высновах па раздзелу IV паўтараецца, што Расія ў эканамічных і палітычных адносінах ішла наперадзе Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага як яе часткі, што далучэнне да Расіі дало імпульс паскарэнню капіталістычнага развіцця ў Беларусі. Як адзначана вышэй, узровень сацыяльна -эканамічнага развіцця Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства, з аднаго боку, і Расійскай імперыі, з другога, у канцы ХVIII ст. не прааналізаваны. Цалкам абыдзена таксама і праблематыка сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі ў першай палове ХIХ ст. У такім разе паўстае пытанне: на чым грунтуюцца дадзеныя высновы? Некарэктным выглядае супастаўленне расійскага самаўладдзя з шляхецкай анархіяй пры поўным замоўчванні спробаў рэформаў дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай у канцы ХVIII ст., сарваных гвалтоўнымі акцыямі расійскага, прускага і аўстрыйскага манархаў.

Парадаксальны характар мае выснова пра тое, што ўключэнне Беларусі ў склад Расійскай імперыі „садзейнічала нацыянальнай кансалідацыі беларускага народа, які не ўспрымаўся расійскім урадам як асобная этнічная супольнасць”. Калі выказаць сэнс гэтай фразы іншымі словамі, то атрымаецца: адмаўленне царызмам факта існавання самастойнага беларускага этнаса садзейнічала яго нацыянальнай кансаліда цыі. „У выніку, — заяўляюць аўтары, — фарміраваўся ўстойлівы беларускі нацыянальны характар, лепшымі рысамі якога сталі талерантнасць, працавітасць, павага да суседніх народаў” (303). Вось які, аказваецца, станоўчы ўплыў на беларускі народ мела неўспрыманне яго расійскім урадам як асобнай этнічнай супольнасці!

У главе 1 раздзела V асвятляюцца буржуазныя рэформы і пераход да капіталістычнай гаспадаркі (аўтары І.Л.Качалаў і В.У.Лютава). Канстатуючы, што падрыхтоўка галоўнай з рэформаў — адмены прыгоннага права ў памешчыцкай вёсцы Расіі — пачалася ў беларуска-літоўскіх губернях, І.Качалаў услед за іншымі гісторыкамі тлумачыць гэта больш высокім узроўнем іх сацыяльна-эканамічнага развіцця. „Перш за ўсё, — піша ён, — мясцовыя памешчыкі значна больш, чым памешчыкі ў іншых раёнах Расіі, былі ўцягнуты ў таварна-грашовыя адносіны” (307). Зусім правільная тэза. Аднак узнікае пытанне: як яна стасуецца з неаднаразовымі заявамі ў папярэднім раздзеле аб сур’ёзным адставанні Беларусі па ўзроўні развіцця капіталістычных адносінаў ад агульнарасійскага ўзроўню? У якасці другой прычыны прыступу да рэформы менавіта ў заходніх губернях аўтар адзначае ўвядзенне ў 40-х г. абавязковых інвентароў у памешчыцкіх маёнтках, што быццам „прывяло памешчыкаў Беларусі да хуткай і непазбежнай страты імі сваёй улады над сялянамі” (?). Надуманасць гэтай заявы, неадпаведнасць яе рэчаіснасці відавочныя.

Перабольшвае І.Качалаў і ўплыў генерал-губернатара В.Назімава на інвентарныя камітэты Віленскай, Гарадзенскай і Ковенскай губерняў, якія быццам пад яго націскам „пагадзіліся бязвыплатна вызваліць сялян, пакінуўшы памешчыкам усю зямлю і сялянскую нерухомасць”. На самай справе Назімаў, даручаючы ў лістападзе 1856 г. з дазволу Аляксандра II інвентарным камітэтам трох названых губерняў заняцца пераглядам інвентарных правілаў, ніякага націску на іх не рабіў, бо дазволіў дзейнічаць, „не стесняясь при сем прежними инструкциями”, г. зн. зусім свабодна[4]. Недакладна перададзены аўтарам і змест адрасоў камітэтаў на імя цара, адпраўленых Назімавым у верасні 1857 г. Яны выказаліся: а) за адмену прыгоннага становішча пры недатыкальнасці вотчынных правоў памешчыкаў на зямлю, г. зн. за вызваленне сялян без зямлі; б) за дабраахвотныя пагадненні сялян з памешчыкамі; в) за тое, каб не чапаць інвентароў да гэтай радыкальнай перамены[5]. Пра пераход ва ўласнасць памешчыкаў сялянскай нерухомасці ў рашэннях камітэтаў нічога не гаварылася.

Аўтару варта было выкарыстаць ацэнку перадрэформен най сітуацыі ў нашым краі, дадзеную Назімавым у пісьме міністру ўнутраных спраў ад 25 верасня 1857 г. „З свайго боку, — пісаў ён, — знаходжу, што пераўтварэнне ва ўладкаванні памешчыцкіх сялян для спакою і дабрабыту цэлага краю неабходна. Патрэба гэтая ў заходніх губернях даўно ўжо адчувалася. Блізкае суседства Прусіі, Царства Польскага і Курляндыі, дзе сяляне карыстаюцца ўжо грамадзянскімі правамі, інвентары, якія тут існуюць… даўно ўжо пазнаёмілі тутэйшых сялян з гэтай патрэбай і падрыхтавалі іх да прадстаячай перамены, якую яны чакаюць з напружаным нецярпеннем”[6].

Занадта шматслоўна і недакладна характарызуецца ў кнізе змест рэскрыпта Аляксандра II ад 20 лістапада 1857 г. на імя Назімава, які быў фактычна адказам цара на адрасы інвентарных камітэтаў Віленскай, Гарадзенскай і Ковенскай губерняў. У рэскрыпце фармуляваліся прынцыпы стварэння губернскіх дваранскіх камітэтаў для падрыхтоўкі рэформы і асноўныя палажэнні, якімі яны павінны былі кіравацца пры выпрацоўцы праектаў аб уладкаванні і паляпшэнні побыту памешчыцкіх сялян. І.Качалаў чамусьці называе гэты дакумент „праграмай ураду” і заяўляе, што яна „давала прыгонным сялянам грамадзянскія правы, але захоўвала вотчынную ўладу памешчыка” (308). Прыведзеныя тэзы ўзаемна несумяшчальныя: надзяленне грамадзянскімі правамі сялян выключала вотчынную ўладу над імі памешчыкаў, і наадварот. Пра захаванне за памешчыкамі функцыяў вотчыннай паліцыі гаворыцца ў п.2 рэскрыпта; там жа прадпісана размеркаван не сялян на грамады. Наконт грамадзянскіх правоў сялян не сказана нічога ні ў гэтым, ні ў двух іншых пунктах рэскрыпта. Гарантыяй своечасовай выплаты сялянамі дзяржаўных і земскіх падаткаў, на думку аўтара, з’яўляліся „будучыя адносіны сялян і памешчыкаў” (?!). У рэскрыпце гэтая гарантыя адназначна звязваецца з надзяленнем сялян зямлёю за выкуп.

У характарыстыцы Палажэнняў 19 лютага 1861 г. дапушчаны шэраг недакладнасцяў. Так, тэрмін часоваабавязанага становішча сялян абмяжоўваецца 2 гадамі (да 19 лютага 1863 г.), адведзенымі на складанне і падпісанне ўстаўных грамат (311). У сапраўднасці яно павінна было захоўвацца да зацвярджэння ўрадам выкупной здзелкі паміж селянінам і памешчыкам, а сама гэтая аперацыя, паводле Агульнага палажэння, цалкам залежала ад волі памешчыка. Тое ж Палажэнне абавязвала кожнага селяніна трымаць у сваім карыстанні на працягу першых 9 гадоў пасля 19 лютага 1861 г. запісаны за ім падворны надзел сядзібнай і палявой зямлі і несці за гэта вызначаныя на карысць памешчыка павіннасці. Гэта фактычна быў мінімальны тэрмін часоваабавязанага становішча сялян. На с.312 сказана, што судовыя справы сялян вырашаліся паводле нормаў і традыцый звычаёвага права. Далёка не ўсе, — вымушаны запярэчыць аўтару, — а толькі тыя, якія належалі да кампетэнцыі выбарнага валаснога сялянскага суда, уведзенага Палажэннямі 19 лютага. Няправільна асветлена фармаванне інстытута міравых пасрэднікаў (312). У 1861 г. яны не прызначаліся губернатарам, а выбіраліся з дваран-землеўласнікаў павятовымі дваранскімі сходамі і зацвярджа ліся Сенатам па рэкамендацыях маршалкаў дваранства і губернатараў. Памылковым з’яўляецца і сцвярджэнне, што сяляне паводле ўказа ад 1 сакавіка 1863 г. рабіліся ўласнікамі зямлі (313). Як вядома, надзельныя землі сталі ўласнасцю сялян толькі ў выніку рэформы П.Сталыпіна.

У асноўным слушна характарызуюцца судовая і іншыя рэформы дзяржаўнага ладу. Наконт судовых статутаў 1864 г. сказана, што яны „рашуча парывалі з існаваўшым раней судовым ладам” (314). Аднак, які судовы лад (і шырэй — якія мясцовыя органы дзяржаўнага кіравання) існавалі ў Беларусі да пачатку рэформаў, з кнігі даведацца нельга, паколькі адпаведны сюжэт па першай палове ХIХ ст. у ёй адсутнічае. Студэнт не зможа параўнаць ранейшую і новую судовую сістэмы і належным чынам зразумець і ацаніць такія якасці новага суда, як бясстанавасць, незалежнасць ад адміністрацыі, спаборнасць і галоснасць судовага працэсу. Тое ж датычыць гарадской, вайсковай і цэнзурнай рэформаў. Ніякіх звестак пра дарэформеннае становішча па гэтых пытаннях у кнізе няма. Таму, напрыклад, тэза, што да 1874 г. у расійскай арміі працягваў дзейнічаць станавы прынцып камплектавання, застанецца для студэнта абстрактнай, пазбаўленай канкрэтнага зместу дэкларацыяй. Усеагульную вайсковую павіннасць трэба было параўнаць з рэкруцкай сістэмай камплектавання войска, якая, аднак, нават не згадана. Аўтар прыніжае значэнне вайсковай рэформы, сцвярджаючы, што з увядзеннем усеагульнай вайсковай павіннасці буржуазныя прынцыпы камплектавання арміі ў Расіі „былі рэалізаваны фармальна” (?). Нельга пагадзіцца таксама з тэзай, што прывілеяваныя станы дзякуючы высокай адукацыі ды іншым ільготам (?) фактычна вызваляліся ад службы ў войску (316).

У кнізе, на жаль, не паказаны асаблівасці школьнай і цэнзурнай рэформаў у Беларусі, значэнне земскай рэформы і адмоўны ўплыў таго факта, што ў губернях нашага краю яна не праводзілася. Відавочна памылковыя сцвярджэнні пра тое, што гарадскія думы ў Беларусі непасрэдна падпарадкоўваліся Сенату, што ў 1887 г. рэальныя вучылішчы былі пераўтвора ны ў тэхнічныя вучылішчы. На с.317 аўтар кажа, што буржуазныя рэформы 60—70-х г. „неслі ў сабе перажыткі прыгонніцтва”. Думаецца, што трэба адрозніваць паняцці „прыгонні цтва” і „феадалізм”, прыгонніцкія і феадальныя перажыткі. У дадзеным выпадку правамерна выкарыстанне апошняга паняцця, ды і то ў дачыненні не да ўсіх рэформаў, а толькі да аграрна-сялянскіх. Бо, якія, напрыклад, перажыткі прыгонніцтва несла ў сабе судовая рэформа?

Ёсць недахопы і ў асвятленні контррэформаў. На с.318 чытаем, што ў Беларусі закон аб земскіх начальніках царскія ўлады ўвялі толькі ў 1900 г. і толькі ў межах Віцебскай, Магілёўскай і Менскай губерняў. Недакладна: у 1904 г. інстытут земскіх начальнікаў быў распаўсюджаны і на заходнюю Беларусь — Гарадзенскую і Віленскую губерні. Гарадская контррэформа 1892 г. у Беларусі пазбавіла права ўдзелу ў выбарах сваіх прадстаўнікоў у гарадскія думы ўсё яўрэйскае насельніцтва незалежна ад маёмаснага стану, а не толькі беднату, як сцвярджаецца ў кнізе. Паводле закону 1892 г. „гласныя” ад яўрэяў прызначаліся адміністрацыяй у колькасці не больш за 1/10 ад агульнага складу думы.

Недакладны загаловак параграфа 3 „Парэформеннае развіццё беларускіх губерняў. Сацыяльна-эканамічнае становішча на рубяжы ХIХ—ХХ ст.” (аўтары І.Л.Качалаў і В.У. Лютава). Першы сказ абяцае чытачу, што ў параграфе будзе асветлены ўвесь комплекс пытанняў — эканоміка, палітыка, грамадска-палітычны рух, культура. Разглядаецца ж толькі сацыяльна-эканамічнае развіццё (сельская гаспадарка, прамысловасць, транспарт). Так і трэба было назваць параграф. Тады другая частка загалоўка адпала б як непатрэбная. Яе можна было б падаць як „Фармаванне класаў буржуазнага грамадства”. Аднак гэтая важная праблема, непарыўна звязаная з развіццём капіталізму ва ўсіх сферах народнай гаспадаркі, засталася па-за ўвагай. Па сутнасці, не паказана, што асноўныя тэндэнцыі ў сацыяльна-эканамічным развіцці Беларусі 60—90-х г. вызначаліся прамысловай рэвалюцыяй. Нават само паняцце „прамысловая рэвалюцыя” у тэксце не сустракаецца. Не закрануты і звязаны з ёю працэс урбанізацыі.

У параграфе нямала розных статыстычных дадзеных. Аднак многія з іх выклікаюць пытанні. На с.319 сцвярджаец ца, што ў 1877 г. сялянскія надзелы складалі ў сярэднім ад 2 да 5 дзесяцін. Трэба думаць — на сям’ю (двор), а не на мужчынскую душу. Адкуль гэта запазычана, невядома. Затое вядома іншае. Сярэдні сялянскі надзел на гаспадарку ў 1877 г. складаў у 5 заходніх губернях 14,6 дзесяціны, і нават па групе бяднейшых сялян, якія ў 1861 г. атрымалі да 15 дзесяцін на двор, дасягаў 11,9 дзесяціны[7].

На с.320 адзначана, што памешчыкі Расіі з 1877 па 1905 г. страцілі 27,2%, а ў Беларусі — толькі 10,8% сваёй зямлі. Гэта вельмі важныя паказчыкі, але ім зусім не дадзена ні тлумачэння, ні ацэнкі. Незразумела, па-першае, чаму памешчыкі ўвогуле гублялі зямлю, і, па-другое, чаму паказчык па Беларусі ў 2,5 разы ніжэй, чым па Расіі ў цэлым. У гістарычнай літаратуры адзначаная розніца тлумачыцца, з аднаго боку, больш высокім узроўнем таварна-грашовых адносін у мясцовай памешчыцкай гаспадарцы, яе адносна большай эканамічнай устойлівасцю, чым у Расіі, а з другога — штучным усталяваннем у заходніх губернях расійскага дваранскага землеўладання. Няўжо гэта неістотныя, не вартыя ўвагі моманты нашай гісторыі?

Важнай асаблівасцю аграрных адносінаў у Беларусі ў парэформенны перыяд з’яўлялася сервітутнае права, якое дазваляла сялянам бясплатна карыстацца пэўнымі памешчыцкімі ўгоддзямі, што мела істотнае значэнне для сялянскай гаспадаркі і вельмі раздражняла памешчыкаў. Аўтары ж сцвярджаюць (321), што за карыстанне сервітутнымі ўгоддзямі памешчыкі „бралі з сялян грашовую плату, або прымушалі працаваць на панскім полі”. Сумняваемся, што былі падобныя факты, бо ўсе сяляне добра ведалі пра сваё законнае права бясплатна карыстацца сервітутамі і маглі абараняць яго ў судзе. Нельга пагадзіцца з аднясеннем пазямельнага падатку да разраду саслоўна-сялянскіх падаткаў і збораў і з высновай, што сельская гаспадарка Беларусі да пачатку ХХ ст. заставалася яшчэ напаўпрыгонніцкай (321).

Аўтары абвяшчаюць, што ў канцы 90-х г. „рамесніцтва” давала 34,5%, мануфактурная вытворчасць — 32,5%, а фабрычная — 33% валавой прадукцыі прамысловасці. Крыніца гэтай інфармацыі не названая. У найноўшым спецыяльным выданні па згаданай праблеме — манаграфіі М.Ф.Болбаса (1977) — прыведзены іншыя звесткі, якія ўвайшлі ў навуковы ўжытак, а менавіта: удзельная вага фабрык у валавой прадукцыі прамысловасці ў 1900 г. дасягала 46,8%, мануфактур — 15,4%, а дробнай вытворчасці (разам з рамеснай) — 37,8%. Апошнюю, да якой прынята адносіць і рамяство, аўтары неправамерна атаясамліваюць з „рамесніцтвам”, ігнаруючы пры гэтым катэгорыю дробнакапіталістычных прадпрыемстваў (6—15 рабочых). Памылковыя таксама і абсалютныя паказчыкі колькасці фабрык у Беларусі. Паводле І.Качалава і В.Лютавай, іх у 1860 г. налічвалася 30, а ў 1900 г. — 799, а паводле М.Болбаса, адпаведна — 76 і 1137. Не супадае, натуральна, і колькасць фабрычных рабочых за гэтыя гады.

У кнізе няма дадзеных, якія сведчылі б пра паступовае выцясненне дробнай вытворчасці і мануфактуры фабрычнай вытворчасцю. У выніку важная тэза засталася недаказанай. Недакладна вызначана спецыялізацыя прамысловасці Беларусі: у ліку вядучых галін, якая ў 60—90-я г. выйшла на другое (пасля харчовай) месца па кошту прадукцыі, не згадана апрацоўка лясной сыравіны. Паводле аўтараў (326), манапалістычныя аб’яднанні „выцеснілі дробную вытворчасць”, а праз некалькі радкоў напісана, што да 50% прамысловай вытворчасці „працягвалі складаць (?) саматужныя рамесніцкія цэхі” (?). Не зможа разабрацца чытач і з пытаннем, колькі зямлі належала дваранам: на с.319 пададзена лічба 50,3% (правільна), а на с.326 аднекуль узяліся 80—90%. Тут жа, гаворачы пра пачатак ХХ ст., аўтары ўпершыню згадалі пра банкі і заявілі, што яны сталі адыгрываць вядучую ролю ў эканоміцы. Ці не позна пра гэта сказана? Вяртаючыся ж да сітуацыі ў сельскай гаспадарцы, фармулюецца выснова, што на рубяжы ХIХ—ХХ ст., нягледзячы на развіццё капіталізму, „у вёсцы захоўваўся ўвесь без выключэння набор прыгонных метадаў гаспадарання і эксплуатацыі працы” (!!). Іншымі словамі, панаваў феадальна-прыгонніцкі лад.

Да гэтай парадаксальнай высновы дастасаваны і змест параграфа пра сацыяльныя вынікі развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі ў парэформенным дзесяцігоддзі. Класы новага буржуазнага грамадства — пралетарыят і буржуазія — нават не згадваюцца. Сцвярджаецца іншае. „Побач з буйнымі землеўладальнікамі памешчыкамі, — пішуць аўтары, — склаўся вельмі своеасаблівы пласт дваран-фальваркоўцаў і засцянковай шляхты”. Гэта цалкам адпавядае рэаліям эпохі ХV—ХVI ст. Уражвае і характарыстыка названых сацыяльных пластоў. На думку аўтараў, засцянковая шляхта была „у эканамічным плане землеўласніцкай, беззямельнай і з чыноўніцкага асяроддзя ” (?); „у палітычных адносінах землеўласніцкая шляхта ўсё больш актыўна станавілася на шлях капіталістычнага гаспадарання ” (??). Адарваўшыся ад сацыяльна-эканамічных працэсаў, аўтары заканчваюць свой параграф нічым не аргументаванымі тэзамі аб палітычных пазіцыях рускіх і польскіх памешчыкаў, а таксама „землеўласніцкай шляхты” (327).

У параграфе 4 „Беларусь напярэдадні першай сусветнай вайны. Сталыпінскія рэформы” (аўтар В.Лютава), апроч аграрнай і земскай рэформаў П.Сталыпіна, сцісла асвятляецца развіццё прамысловасці і сельскай гаспадаркі, прычым апошняй прысвечаны толькі адзін абзац самага агульнага зместу без ніякіх лічбавых паказчыкаў. Як і ў папярэднім параграфе, першая тэза загалоўка патрабавала (паводле зместу тэксту) адпаведнага ўдакладнення (звужэння). Не зважаючы на перыяд, абазначаны ў загалоўку („напярэдадні першай сусветнай вайны”), аўтар разглядае развіццё прамысловасці за 1900—13 г. і прыводзіць табліцу, якую нельга не назваць недарэчнай, непісьменна складзенай (330). У першым яе радку дадзены звесткі вядомага даследчыка М.Матусевіча аб колькасці цэнзавых прадпрыемстваў у Беларусі ў 1900 г. (799) і 1913 г. (1282) — без тлумачэння, якія прадпрыемствы адносяцца да гэтай катэгорыі. Фабрыкі і мануфактуры, пра якія ішла гаворка ў папярэднім параграфе, знікаюць. Але аўтар не заўважае гэтага, як і праблемы супастаўляльнасці паказчыкаў Болбаса за 60—90-я г. і Матусевіча за 1900—13 г. (У сувязі са сказаным патлумачым, што пэўны час у савецкай эканамічнай статыстыцы ў паняцце „цэнзавая прамысловасць” уключалі фабрыкі, якія мелі 16 і больш рабочых, мануфактуры з колькасцю рабочых 30 і больш, усе спіртавыя заводы і вальцавыя млыны з 5 і больш паставамі незалежна ад колькасці рабочых.) Значыць, у паняцці „цэнзавая прамысловасць” аб’яднаны адносна буйныя мануфактуры і фабрыкі. Асобных, дастаткова поўных статыстычных звестак аб колькасці мануфактур і фабрык за 1900—13 г., на жаль, няма. Таму параўноўваць статыстыку М.Болбаса і М.Матусевіча нельга.

Услед за цэнзавымі прадпрыемствамі ў табліцы В.Лютавай ідзе радок „колькасць дробных прадпрыемстваў (менш як 16 рабочых)”. На 1900 г. іх паказана 100 (?), а на 1913 — 129 (?). Паводле падлікаў Матусевіча, дробных прадпрыемстваў (з колькасцю рабочых 6—15 на кожным) у Беларусі ў 1900 г. налічвалася 7297, а ў 1913 г. — 7778. Асобна дадзены ім паказчык саматужна-рамесных прадпрыемстваў (з колькасцю рабочых да 5): у 1900 г. 77 050 і ў 1913 г. — 90 763[8]. Трэці радок у табліцы В.Лютавай паказвае ўдзельную вагу „у агульнай вытворчасці прамысловай і рамеснай (прадукцыі?)”: у 1900 г., адпаведна, 33 і 57,8%, а ў 1913 г. 46,5 і 67,3%. Адкуль што бярэцца і што атрымліваецца ў выніку, вызначыць немагчыма. Адно ясна: такія „рэбусы” у навучальным дапаможніку недапушчальныя. Паказальна і тое, што ніякага аналізу таблічных паказчыкаў у тэксце няма.

Выклікаюць пытанні і іншыя сцвярджэнні В.Лютавай. На с.327 і 330 адзначана, што прырост колькасці рабочых у 1913—1915 (?) г. быў удвая большы, чым у 1900—1908 г. Здзіўляюць храналагічныя рамкі першага перыяду. Нідзе ў навуковай літаратуры перыяд 1913—1915 г. не фігуруе, бо першыя 1,5 гады ў ім — даваенныя, а астатнія адносяцца да ваеннага часу, калі прамысловасць Беларусі была дэзарганізавана, а з верасня 1915 г. чвэрць беларускай тэрыторыі ўжо знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Дзе В.Лютава знайшла звесткі па колькасці рабочых у Беларусі за гэты перыяд, здагадацца немагчыма. На с.333 гаворыцца пра арганізацыю нейкага „асабістага (?) фонду для стварэння рускіх пасяленняў у Паўночна-заходнім краі”, які ўтварыўся (?) за кошт ліквідацыі казённых зямель” (?).

Блытана выкладзена пытанне аб прыняцці ў 1911 г. закона, якім прадугледжвалася ўвядзенне ў 6 беларуска-украін скіх губернях выбарнага земства. „Каб пераадолець супраціўленне буйных землеўладальнікаў, — піша аўтар, — П. Сталыпін схіліў Мікалая II зацвердзіць законапраект надзвычайным парадкам — распусціць на 3 дні Думу і Дзяржаўны савет і падпісаць указ” (333). Зразyмець гэтую фразу немагчыма, бо В.Лютава не сказала, што законапраект пасля прыняцця Дзяржаўнай думай паступіў у Дзяржаўны савет, дзе быў адхілены, паколькі прадстаўленыя ў ім буйныя землеўласнікі не пагаджаліся з паніжэннем удвая маёмаснага цэнзу для выбаршчыкаў. У склад губернскіх і павятовых земскіх сходаў, паводле аўтара, „аўтаматычна ўваходзіў кіраўнік сялянскага пазямельнага банка (?!), ці асоба, якую ён упаўнаважваў”. „Кіраўнік” агульнарасійскага Сялянскага банка тут згаданы зусім недарэчы. Іншая справа — упаўнаважаныя мясцовых аддзяленняў банка. Ды і яны, відаць, уваходзілі не ў земскія сходы, а ў земскія ўправы, якія выбіраліся сходамі. У параграфе дэкларуецца, што ўвядзенне земстваў мела прагрэсіўнае значэнне. Ніводным фактам гэта, на жаль, не падмацоўваецца. Разам з тым сцвярджаецца, што „земствы тут не сфарміравалі мясцовага самакіравання”(?!). А чым жа самі яны ў такім разе з’яўляліся? Памылковыя звесткі прыведзены аб скарачэнні памешчыцкага і росце сялянскага землеўладання ў 1906—10 г. (334). Першае зменшылася не на 3%, а на 7,2%, а другое павялічылася не на 26, а на 21,4%[9]. Уплыў сталыпінскай і земскай рэформаў на развіццё сельскай гаспадаркі Беларусі ў азначаны перыяд застаўся не раскрытым.

Глава 2 прысвечана гісторыі грамадска-палітычных, нацыянальна-вызваленчых і класавых рухаў ад пачатку 60-х г. ХIХ ст. да першай сусветнай вайны. Пры гэтым узнікае сумненне, наколькі дакладна адпавядае назва главы („Грамадска -палітычнае жыццё Беларусі”) сюжэтам, якія асвятляюцца ў ёй. Аўтар параграфа „Паўстанне 1863—1864 г. у Польшчы, Літве і на Беларусі” І.Л.Качалаў з самага пачатку робіць акцэнт на тым, што ўступкі Аляксандра II палякам у другой палове 50-х г. „не аслабілі, а наадварот, узмацнілі антырускія (?) настроі сярод грамадства”. Чаму „антырускія”, а не, напрыклад, „антыцарскія”, ці „нацыянальна-вызваленчыя”? Музей старажытнасцяў, заснаваны ў Вільні ў 1858 г. дзякуючы намаганням братоў Тышкевічаў, А.Кіркора і іх паплечнікаў на беларускіх калекцыях, па словах аўтара, „адразу стаў духоўным асяродкам ваяўнічага паланафільства ” (?) і ледзь ці не паклаў пачатак адкрытай прапагандзе барацьбы „супраць рускага ўрада”. Такіх адкрыта мураўёўскіх нотак у асвятленні гэтай тэмы ў беларускай гістарыяграфіі не заўважалася з канца 30-х г.[10].

Новы акцэнт зроблены і ў ацэнцы „Мужыцкай праўды”. „Пераважнае значэнне” гэтай газеты аўтар бачыць не ў разгортванні рэвалюцыйна-дэмакратычнай агітацыі сярод сялян, а „ў гісторыі нацыянальнай культуры і мовы” (337). Кідаецца ў вочы і тое, што „Пісьмы з-пад шыбеніцы” К.Каліноўскага ўвогуле не згадваюцца ў параграфе.

Недакладна асвятляецца пачатак падрыхтоўкі паўстання. Уздым маніфестацыйнага руху ў Польшчы пачаўся не ў 1860, а ў лютым 1861 г. Восенню 1861 г. „чырвоныя” ўтварылі ў Варшаве падпольны Гарадскі камітэт, а не „гарадскі Камітэт руху”, як піша аўтар. „Камітэт руху” быў утвораны „чырвонымі” ў Вільні і менавіта на яго аснове летам 1862 г. узнік Літоўскі правінцыяльны камітэт на чале з Л.Звяждоўскім, які прызнаў кіраўніцтва з боку варшаўскага Цэнтральнага нацыянальнага камітэта (так з мая 1862 г. стаў называцца Гарадскі камітэт). Насуперак сцвярджэнню І.Качалава „белыя” да контррэвалюцыйнага перавароту ў Вільні 11 сакавіка 1863 г. не ўваходзілі ў склад ЛПК. Распрацоўваючы аграрную праграму, правыя „чырвоныя” не прадугледжвалі частковай канфіскацыі памешчыцкай зямлі для надзялення сялян, а гатовы былі неадкладна перадаць ім ва ўласнасць без выкупу і часовааба вязаных адносін (з наступнай кампенсацыяй памешчыкам за кошт дзяржавы) тыя надзелы, якія сяляне ўжо атрымалі па рэформе 19 лютага. Пра гэта ды пра надзяленне беззямель ных сялян за ўдзел у паўстанні 3 моргамі зямлі на сям’ю абвяшчалася ў аграрных дэкрэтах ЦНК ад 10/22 студзеня 1863 г. Перамовы з Герцэнам у Лондане ў кастрычніку 1862 г. вялі не левыя „чырвоныя”, а афіцыйныя прадстаўнікі ЦНК, які ў цэлым у той час стаяў на платформе правых „чырвоных”.

Але галоўным недахопам у асвятленні падрыхтоўкі да паўстання і самога паўстання з’яўляецца тое, што І.Качалаў ні словам не згадаў пра вядомыя прынцыповыя разыходжанні К.Каліноўскага па аграрна-сялянскім і нацыянальным пытаннях і з „белымі”, і з правымі „чырвонымі”. Чамусьці не адзначана, што Каліноўскі ў кастрычніку 1862 г. узначаліў ЛПК, што на пасяджэннях ЛПК разгортваліся надзвычай вострыя спрэчкі па праграмных пытаннях паміж Каліноўскім і прадстаўніком ЦНК у Вільні Н.Дзюлёранам. Справа дайшла нават да выключэння апошняга са складу ЛПК. Не згаданыя перамовы прадстаўнікоў Каліноўскага з ЦНК у Варшаве ў канцы 1862 г. аб раўнапраўі і віленскага, і варшаўскага паўстанцкіх цэнтраў, аб вяртанні да „Літвы” Беластоцкага ваяводства і іншых пытаннях. Не прааналізаваны адпаведныя матэрыялы следства, сведчанні Я. Гейштара, Ю.Яноўскага, В.Ратча пра погляды і пазіцыі Каліноўскага, вымушанага падтрымаць абмежаваную праграму паўстання і пагадзіцца з тым, што яно насуперак дамове з Варшавай было абвешчана без узгаднення з Вільняй. Таму кульмінацыйная падзея барацьбы левых „чырвоных” на чале з Каліноўскім за кіраўніцтва паўстаннем у Літве і Беларусі, а менавіта — роспуск 11 сакавіка 1863 г. па загаду Польскага нацыянальнага ўрада Часовага ўрада Літвы і Беларусі і замена яго „белым” Аддзелам кіраўніцтва правінцыямі Літвы — застанецца незаўважанай чытачом кнігі, ці, у кожным разе, незразумелай яму.

У параграфе неаднаразова адзначаецца імкненне польска-літоўска-беларускіх „чырвоных” да ўзаемадзеяння з расійскай рэвалюцыйна-дэмакратычнай арганізацыяй „Зямля і воля”, яе лонданскім і пецярбургскім цэнтрамі. Аднак нідзе не тлумачыцца, чаму паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі не было падтрымана ў Расіі са зброяй у руках, чаму голас „Колакала” у падтрымку паўстання застаўся „гласом вопиющего в пустыне”.

Паводле ацэнкі М.Мураўёва, паўстанне на тэрыторыі Літвы-Беларусі было падаўлена да пачатку верасня 1863 г. Аднак І.Качалаў сцвярджае іншае, а менавіта, што ваенныя дзеянні паўстанцаў тут былі спынены паводле загаду Польскага нацыянальнага ўрада ад 28 жніўня 1863 г. Гэта новае слова ў гістарыяграфіі паўстання. Застаецца невядомым, праўда, на чым яно грунтуецца, як і тое, што пасля такога загаду трымала Каліноўскага ў Вільні ўсе наступныя месяцы аж да арышту 29 студзеня 1864 г.

У параграфе 2 пры асвятленні сялянскага і рабочага руху ў 60—90 г. І. Качалаў выкарыстаў састарэлыя статыстычныя звесткі адпаведных параграфаў другога тома „Гісторыі Беларускай ССР”, цалкам праігнараваўшы спецыяльныя манаграфіі У.П.Крука (1993) і М.В.Біча (1983), у якіх распрацавана і прааналізавана непараўнальна больш поўная статыстыка выступленняў сялян і рабочых, выяўлена іх дынаміка па відах і формах барацьбы, прыведзены шматлікія новыя факты. Асабліва неадэкватна паказаны рабочы рух. „Нярэдка, — піша аўтар, — хваляванні суправаджаліся разгромам абсталяван ня, заводскіх будынкаў, лавак, кантор, а то і забойствам упраўляючых” (342). Аднак такіх выступленняў рабочых у Беларусі не зафіксавана зусім. У якасці перадавога атраду мясцовага пралетарыяту І.Качалаў выдзяляе чыгуначнікаў, да якіх неправамерна далучае і будаўнікоў чыгунак, нягледзячы на тое, што яны фактычна з’яўляліся сялянамі і толькі часова ператвараліся ў наёмных работнікаў (чарнарабочых). Менавіта з гэтай прычыны іх пратэст супраць жорсткай эксплуата цыі і невыносных умоваў побыту выяўляўся ў тыпова сялянскіх формах — групавых уцёках з месцаў працы і падачах скаргаў вышэйшаму начальству.

Прыкрае ўражанне выклікаюць прыведзеныя ў кнізе факты выступленняў рабочых, да непазнавальнасці заблытаныя І.Качалавым. Першым згадваецца выступленне „на будаўніцтве чыгуначнай дарогі” (?) Вільня-Баранавічы ў 1864 г. Храналагічна першае хваляванне рабочых у Беларусі сапраўды адбылося ў 1864 г. на будаўніцтве чыгункі, але на лініі Дынабург-Віцебск (у Дрысенскім павеце), а лінія Вільня-Баранавічы будавалася ў 1884 г. Другі з адзначаных фактаў — забастоўка рабочых майстэрняў Маскоўска-Брэсцкай чыгункі. Дзе, у якім горадзе яна адбылася, аўтар чамусьці не паведаміў. Сканчаецца пералік паведамленнем, што ў 1886 і 1894 г. баставалі „будаўнікі” Лібава-Роменскай чыгункі ў Гомелі. Вядома, аднак, што гэтая чыгунка ў межах Беларусі ўведзена ў эксплуатацыю ў 1873 г., і з гэтай прычыны яе будаўнікі ніяк не маглі ўдзельнічаць у забастоўках 1886 і 1894 г., якія былі арганізаваны рабочымі Гомельскіх майстэрняў Лібава-Роменскай чыгункі. Не адпавядае сапраўднасці заява аўтара пра тое, што ў пачатку 80-х г. на рабочы рух Беларусі значны ўплыў аказалі масавыя забастоўкі пралетарыяту Польшчы.

У параграфе 2 асвятляецца таксама народніцкі і сацыял-дэмакратычны рух. Адносіны народнікаў да капіталізму выказаны коратка: „Ім не падабаўся (?) капіталізм, які суправаджаўся (?) пралетарызацыяй дробных уласнікаў”. Сутнасць і значэнне публіцыстыкі народнікаў-беларусаў першай паловы 80-х г. засталіся не раскрытымі. Праігнараваўшы адпаведныя публікацыі, аўтар не адзначыў галоўнае ў іх дзейнасці — тое менавіта, што яны тэарэтычна абгрунтавалі існаванне самастойнага беларускага этнасу і сфармулявалі права беларусаў на ўласную дзяржаўнасць. Групы народнікаў-беларусаў былі зліквідаваны ў сярэдзіне 80-х г. Ніякіх звестак пра тое, што яны, па словах І.Качалава, перажывалі нейкі „значны крызіс”, няма. Ліберальная плынь у народніцтве памылкова называецца „рэфарматарскай”. Ліберальныя народнікі паўстаюць у ролі нейкіх дзяржаўных дзеячаў („галоўную ўвагу звярнулі на рэфармаванне (?) зямельнага заканадаўства”) . Беспадстаўна сцвярджаецца, што ў пляханаўскай групе „Вызваленне працы” актыўна ўдзельнічалі беларускія народнікі А. Трусаў і С.Ляўкоў, паэт-дэмакрат А.Гурыновіч („удзел” першага з іх абмежаваўся фактам продажу групе друкарні; другі працаваў у гэтай друкарні ў якасці наборшчыка, але членам групы не з’яўляўся; трэці ў пачатку 90-х г. усяго толькі спрабаваў выпісаць у Пецярбург для нелегальнага студэнцкага гуртка некаторыя выданні групы).

У параграфе застаўся зусім не раскрытым працэс утварэння агульнагарадскіх сацыял-дэмакратычных арганізацый у заходніх губернях, які адбываўся на аснове пераходу ад вузкай гуртковай прапаганды марксізму да масавай эканамічнай агітацыі сярод рабочых. Гэты працэс у Беларусі і Літве пачаўся раней, чым у Пецярбурзе, і паводле ўласнай праграмы, выкладзенай у рукапіснай брашуры А.Крэмера „Аб агітацыі”. Таму беспадстаўнай з’яўляецца спроба аўтара адрадзіць схему мясцовага гістпарта пры ЦК КПБ, паводле якой „пералом” (?) у дзейнасці сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Беларусі наступіў пасля 1895 г., калі ў Пецярбургу пад кіраўніцтвам Леніна быў створаны „Саюз барацьбы за вызваленне рабочага класа”. Мясцовыя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі на пачатковым этапе сваёй дзейнасці выключнае значэнне надавалі эканамічнай, а не палітычнай агітацыі, як сцвярджаецца ў кнізе (345).

Цалкам па-за ўвагай аўтара засталіся ўздым рабочага руху ў Беларусі і якасныя змены ў ім у другой палове 90-х г., утварэнне і дзейнасць рэгіянальных сацыял-дэмакратычных арганізацый (Рабочага саюза Літвы і Бунда). Не згаданы і факт правядзення ў Менску I з’езда РСДРП.

Выклікае здзіўленне заключная выснова параграфа, у якой аўтар канстатуе, што ў „другой палове ХIХ ст. рэвалюцыйны рух на Беларусі, як і ва ўсёй Расіі, яшчэ не дасягнуў сваёй асноўнай мэты — самадзяржаўе і звязаная з ім сацыяльна-эканамічная і палітычная сістэма працягвалі існаваць”. Для чаго і дзеля каго гэта гаворыцца?

З выкарыстання састарэлай, апублікаванай у другім томе „Гісторыі Беларускай ССР” статыстыкі выступленняў рабочых (275—276), пачынае параграф 3 і В.Лютава. Пры гэтым дапускае адвольныя маніпуляцыі з паказчыкамі (345). На пазначаных старонках другога тома прыведзеныя дадзеныя за 1901—04 г. аб колькасці эканамічных і палітычных стачак (58) і вулічных дэманстрацыяў (25), якія параўноўваюцца з адпаведнымі паказчыкамі за папярэдні 6-гадовы перыяд (53 стачкі і 8 дэманстрацыяў). В.Лютава адносіць першыя два паказчыкі да перыяду 1900(?)—1904 г., прычым дэманстрацыі ператварае ў палітычныя забастоўкі . Для параўнання прыводзіць і два другія паказчыкі (53 і 8), адносячы іх таксама да 6-гадовага папярэдняга перыяду, хоць у ім пасля далучэння (без пераразліку дадзеных) 1900 г. да наступнага перыяду засталіся не 6, а 5 гадоў. Навошта спатрэбіліся скажэннні ў статыстыцы, зразумець немагчыма.

А на с.350 сутыкаемся з новым статыстычным „сюрпрызам”. Тут В.Лютава выкарыстала вынікі падлікаў выступленняў рабочых з манаграфіі М.В.Біча „Рабочее движение в Белоруссии в 1861—1904 г.” (ці з яго ж тэкста ў „Нарысах гісторыі Беларусі”, ч.I. Мінск, 1994). Падсумаваўшы колькасць эканамічных і палітычных стачак і дэманстрацыяў за 1901—04 г. (масоўкі пакінутыя без увагі), яна атрымала 467 „розных выступленняў”, забыўшыся, відаць, што на с.345 сума стачак і дэманстрацый за той жа перыяд складае 83 (58+25). На с.349, выкарыстаўшы дадзеныя другога тома „Гісторыі Беларускай ССР”, аўтар адзначыла, што ў 1900—03 г. пераважалі эканамічныя стачкі, а на с.350 фігуруюць паказчыкі з манаграфіі М.Біча, якія сведчаць, што палітычныя стачкі ў 1903 г. па колькасці ўдзельнікаў больш чым удвая пераўзыходзілі эканамічныя. Ні аўтар, ні рэдактары не заўважылі гэтых відавочных супярэчнасцяў. Як жа з імі разбярэцца чытач, студэнт, якому адрасавана кніга?

Галоўны сюжэт параграфа 3 — фармаванне палітычных партыяў. Асвятленне яго В.Лютава пачынае блытанай, па сутнасці памылковай, характарыстыкай перыяду. „Асаблівасцю палітычнага развіцця , — піша яна, — было тое, што ў сувязі з параўнальна нядоўгім існаваннем капіталістычных адносін працэс класавай дыферэнцыяцыі (?) і фарміравання нацыянальнай самасвядомасці на Беларусі (?) не скончыўся” (?). „Класавая дыферэнцыяцыя” пачалася ў Беларусі ў эпоху разлажэння першабытнаабшчыннага ладу і завяршылася ў ХIII—ХVI ст. з’яўленнем і юрыдычным афармленнем класаў-ста наў феадальнага грамадства, на аснове разлажэння якіх пад уплывам буржуазных рэформаў і развіцця капіталістычных адносінаў у 60—90-я г. ХIХ ст. адбываўся працэс фармавання класаў новага, буржуазнага грамадства — пралетарыяту і буржуазіі. Гэты працэс, як адзначана вышэй, застаўся неасветле ным у папярэдніх тэкстах. А тут, у сувязі з фармаваннем палітычных партыяў у канцы ХIХ — пачатку ХХ ст., В.Лютава характарызуе яго зусім неадпаведным паняццем „класавая дыферэнцыяцыя”.

Не можа не выклікаць пытанняў і тэза наконт незавершанасці фармавання нейкай адзінай нацыянальнай самасвядомасці ў шматнацыянальнай Беларусі. Хіба не завяршыўся гэты працэс сярод мясцовых польскіх і рускіх дваран-земле ўласнікаў, расійскіх і русіфікаваных мясцовых чыноўнікаў, інтэлігенцыі, праваслаўнага і каталіцкага духавенства, а таксама яўрэйскай гандлёвапрамысловай буржуазіі і інтэліген цыі, якая ў значнай частцы актыўна далучылася да розных кірункаў сіянісцкага руху і ў той ці іншай ступені падтрымала ідэю аб існаванні яўрэйскай нацыі? Незавершанасцю класавай дыферэнцыяцыі і фармавання „нацыянальнай самасвядомасці на Беларусі” аўтар беспаспяхова спрабуе растлумачыць „разнастайнасць палітычных партыяў і напрамкаў (у тым ліку агульнарасійскіх)” і „ярка акрэслены нацыянальны фактар у дзейнасці многіх з іх” (?). Да ліку „перлаў” можна аднесці і тэзу аб тым, што характэрнай рысай палітычнага жыцця ў Беларусі ў 1900—04 г. была „амаль поўная адсутнасць палітычных свабод ва ўмовах самадзяржаўя ” (?).

На с.346—347 прыведзены звесткі пра узнікненн е СДКП і СДКПіЛ, Бунда, РСДРП і яе фракцый (бальшавікоў і меншавікоў), РППВР і ПСР, аднак іх праграмы і ідэйна-палітычныя пазіцыі, месца і роля ў рэвалюцыйным руху Беларусі не ахарактарызаваны. Ацэнка арганізацыйных узаемаадносін бальшавікоў і меншавікоў завяла аўтара (у параграфе з храналагічнымі рамкамі 1900—04 г.) ажно ў 1912 г., калі Ленін, цытуем, „адмовіўся ад сур’ёзнага супрацоўніцтва з меншавікамі”, а яны, у сваю чаргу, „зрабілі тое самае (?) у адносінах да бальшавікоў”. У якасці тэарэтычнай адметнасці ПСР, між іншым, адзначана яе імкненне „стварыць самабытны, нацыянальны (?) сацыялізм”.

Асабліва не пашанцавала ў асвятленні В.Лютавай ППС, Бунду і сіянісцкім партыям. Характарыстыкі ім дадзены адвольныя, унутрана супярэчлівыя, далёкія ад гістарычных рэаліяў. Галоўная праграмная мэта ППС — аднаўленне незалежнай польскай дзяржавы — не названа. „Частка яе дзеячоў, — піша В.Лютава, — выступала за саюз польскіх і рускіх рэвалюцыянераў супраць самадзяржаўя (дзеля чаго?), астатнія адмовіліся ад сацыяльнай барацьбы з царызмам (?) і прапагандавалі ідэю паўстання (супраць каго?) разам з беларусамі, літоўцамі і ўкраінцамі з мэтай устанаўлення незалежных нацыянальных рэспублік” (348).

Бундам, паводле Лютавай, „кіравалі не схільныя да радыкалізму рэвалюцыянеры” (346). А хіба ўвогуле могуць быць рэвалюцыянеры, не схільныя да радыкалізму? Нідзе не адзначана, што Бунд быў адным з заснавальнікаў РСДРП і знаходзіўся ў яе складзе да лета 1903 г., што ў 1898—1903 г. ён прадстаўляў у Беларусі РСДРП і кіраваў рабочым рухам, што пераход рабочых Беларусі ад эканамічнай да палітычнай барацьбы ў пачатку ХХ ст. адбыўся менавіта пад яго кіраўніцт вам, што на II з’ездзе РСДРП дэлегацыя Бунда галасавала за рэвалюцыйную праграму (з пунктам аб дыктатуры пралетарыяту!), распрацаваную рэдакцыяй „Искры”. Не адзначаны і разыходжанні Бунда з РСДРП па арганізацыйных пытаннях, якія прывялі яго да выхаду з агульнарасійскай рабочай партыі, што, у сваю чаргу, выклікала неабходнасць для апошняй стварэння сваіх, незалежных ад Бунда, арганізацый у беларускіх губернях. Усё гэта абыдзена. У выніку для чытача кнігі застануцца незразумелымі не толькі пазіцыі і роля Бунда ў рабочым руху Беларусі, але і ўмовы ўтварэння і дзейнасці тут груп і камітэтаў РСДРП. Замест асвятлення рэальнай гісторыі В.Лютава на с.348 прапануе чытачу прымітыўныя разважанні -выдумкі. „Яго (Бунда) рэвалюцыйнае крыло, — піша аўтар, — змыкалася з пралетарыятам іншых нацыянальнасцяў (?) у барацьбе супраць самадзяржаўя , правыя ж стаялі на нацыяналі стычных пазіцыях, працуючы толькі сярод яўрэйскага насельніцтва (у гэтым нацыяналізм?) і выступаючы за буржуазна -дэмакратычную рэспубліку ” (яе можна было ўсталяваць без барацьбы з самадзяржаўем?). Цалкам памыляецца аўтар, сцвярджаючы, што на базе правага крыла Бунда ў 1905 г. была сфармавана Сіянісцка-сацыялістычная рабочая партыя. Такой жа памылковай з’яўляецца і тэза, быццам „Паалей-Цыён” быў „партыяй артадаксальных сіяністаў”.

Па ўсім тэксце параграфа Бунд падаецца не як сацыял-дэмакратычная арганізацыя, а на с.350 ён фактычна абвяшчаецца нацыяналістычнай арганізацыяй яўрэйскай ліберальнай буржуазіі. Аднак на с.352, у высновах, чытач сустрэнецца з новым „сюрпрызам”: тут аўтар без тлумачэнняў адносіць Бунд да сацыял-дэмакратычнага крыла рэвалюцыйна-дэмакратыч нага лагера. Разбірайся, студэнт!

Сацыял-дэмакратыю ў Беларусі В.Лютава фактычна атаясамлівае з мясцовымі групамі і камітэтамі РСДРП, якія ўзніклі пасля II з’езда партыі (347). Пры гэтым да неверагоднасці перабольшвае маштабы іх дзейнасці і ўплыву на масы, сцвярджаючы, быццам „напярэдадні рэвалюцыі паліцыя выявіла выданні РСДРП у 134 населеных пунктах Беларусі, і іх колькасць раўнялася колькасці выданняў (ці месцаў распаўсюджання выданняў?) іншых партый і груп”.

Адносна больш узважана асветлена ўзнікненне БСГ і яе палітычнае аблічча. Аднак праграма БСГ паказана з істотнымі купюрамі, недакладна. Чамусці зусім не кранаецца пазіцыя па нацыянальным пытанні, а менавіта — імкненне БСГ да стварэння пасля ліквідацыі царызму незалежнай Беларускай дэмакратычнай рэспублікі, заяўленае ў праграме 1903 г. Наконт права народаў Расіі на аўтаномію ў гэтай праграме не гаварылася нічога. Не было ў ёй палажэння пра абуджэнне нацыянальнай самасвядомасці беларусаў і патрабавання нацыянальнай школы, пра што сцвярджае В.Лютава. Абыйдзена па сутнасці і аграрная праграма, якая прадугледжвала сацыялізацыю зямлі і ўраўняльнае размеркаванне яе паводле працоўнай нормы. Не сказана, што шлях да сацыялістычнай гаспадаркі БСГ бачыла ў распаўсюджанні „ідэі ўсестаронняга сябравання і таварыстваў”, г.зн. добраахвотнай кааперацыі. Няясна, у чым выяўляўся нацыяналізм Грамады, а таксама „значны ўплыў” на беларускі нацыянальны рух польскага і расійскага вызваленчага рухаў (349).

Канстатуючы прыналежнасць БСГ да народніцкай плыні ў рэвалюцыйна-дэмакратычным лагеры, В.Лютава нечакана зрабіла абсалютна нелагічную выснову: „правае крыло беларускага нацыянальнага руху арганізацыйна аформілася значна пазней за рэвалюцыйна-дэмакратычнае” (352). Ніякіх фактаў, якія пацвярджалі б дадзеную псеўдавыснову, у параграфе няма.

„Да пачатку рэвалюцыі 1905—1907 г.,— сцвярджае В.Лютава, — сфарміраваліся тры палітычныя лагеры” (350). Аднак неўзабаве сама абвяргае гэтую тэзу, заяўляючы, што партыі кансерватыўнага і ліберальна-буржуазнага лагераў пачалі фармавацца толькі ў другой палове 1905 г. Пры асвятленні гэтага сюжэта аўтар выходзіць за храналагічныя рамкі параграфа. Сітуацыя ў Беларусі, звязаная з ўтварэннем правых і ліберальна-буржуазных арганізацыяў, ахарактарызавана занадта спрошчана і недакладна.

Нельга не звярнуць увагу на „трохчасткавую” назву параграфа 3 — „Фарміраванне палітычных партый. Нацыяналь нае адраджэнне. Першыя палітычныя арганізацыі”. Тэза пра нацыянальнае адраджэнне цьмяная (якая ўласна нацыя маецца на ўвазе). У адносінах да беларускага этнасу яна відавочна дачасная, бо беларускае нацыянальнае адраджэнне пачалося ў перыяд рэвалюцыі 1905—07 г. і разгарнулася ў „нашаніўскі” перыяд. Аўтар, здаецца, адносіць яе да сюжэту пра ўтварэнне БСГ, але ён, гэты сюжэт, „закрываецца” тэзай „фарміраван не палітычных партый”. Відавочна лішняя ў загалоўку і тэза „першыя палітычныя арганізацыі”.

„Трохчасткавы” і не зусім дакладны загаловак мае і параграф 4 „Рэвалюцыя 1905—07 г. Палітычнае становішча ў паслярэвалюцыйныя гады (?). „Нашаніўскі перыяд” беларускага нацыянальнага руху” (аўтар В.Лютава). У ім таксама нямала адступленняў ад гістарычных рэаліяў. Да ліку памылковых адносяцца сцвярджэнні пра тое, што многія сялянскія выступленні ў студзені—красавіку 1905 г. мелі палітычны характар, што найбольш значнай у Беларусі ў гэты час была дзейнасць арганізацыяў эсэраў, што тактыка, распрацаваная III з’ездам РСДРП, дазволіла згуртаваць рэвалюцыйныя сілы, што пасля з’езду „выступленні рабочых адбываліся нярэдка пад аб’яднаным кіраўніцтвам РСДРП, эсэраў, бундаўцаў, БСГ”, што „булыгінская” Дума атрымала заканадаўчыя паўнамоцт вы (345—356).

Бунд, эсэры, БСГ, заяўляе аўтар, не звязвалі байкот Думы з узброеным паўстаннем. Але гэта пярэчыць вядомым фактам. Адозву „Да ўсяго народа” ад 7 снежня 1905 г., якая фактычна заклікала да ўзброенага паўстання, разам з Пецярбургскім саветам рабочых дэпутатаў і РСДРП падпісалі Бунд і ПСР. Яна, дарэчы, была перавыдадзена Мінскім кааліцыйным саветам, у які ўваходзілі прадстаўнікі мясцовых камітэтаў РСДРП, Бунда і ПСР, і Віцебскім камітэтам ПСР[11]. БСГ у пачатку снежня 1905 г. перавыдала ў перакладзе на беларускую мову Маніфест Пецярбургскага савета рабочых дэпутатаў, Галоўнага камітэта Усерасійскага сялянскага саюза, ЦК і АК РСДРП, ЦК ПСР і ЦК ППС, які заклікаў да ўсенароднага фінансавага байкоту царскага ўрада, і далучыла свой подпіс да згаданых арганізацыяў і партыяў. Сумесныя палітычныя акцыі такога кшталту Ленін ацэньваў як праявы тактыкі левага блоку, як спробу ажыццявіць на справе „ідэю дыктатуры пралетарыята і сялянства”[12].

Не адпавядаюць сапраўднасці сцвярджэнні, што ў БСГ у кастрычніку 1905 г. „узмацніўся раскол”, што „буржуазна -дэмакратычнае крыло яе з ухваленнем сустрэла царскі маніфест” (357).

У параграфе па сутнасці абыдзены пытанні, звязаныя з I і II Дзяржаўнымі думамі. В.Лютава абмежавалася толькі канстатацыяй таго, што на выбарах у II Думу ў Беларусі левыя партыі пацярпелі паражэнне, а перамаглі „дзве шавіністыч на-клерыкальныя групоўкі — руская праваакцябрысцкая і польская аўтанамісцкая, якія адмаўлялі існаванне беларуска га этнасу і нацыянальных інтарэсаў беларускага народа” (359). Гэта пры тым, што па краіне ў цэлым левыя партыі атрымалі ў Думе 222 месцы з 384. Кантраснасць сітуацыі кідаецца ў вочы, патрабуе тлумачэння, якога, на жаль, чытач у кнізе не знойдзе.

Вельмі скупа (на паўтары старонкі) асветлены „нашаніўскі перыяд” беларускага нацыянальнага руху. Аўтар канстатуе, з аднаго боку, распад падпольнай БСГ пасля трэцечэрвеньска га дзяржаўнага перавароту, а з другога — інтэнсіўны працэс умацавання ў ім „рэвалюцыйна-дэмакратычных сіл”. Фактаў, якія пацвярджалі б гэтую тэзу, не прыводзіцца. Невядома і ў чым праяўляўся згаданы працэс. Галоўнае месца ў „Нашай Ніве”, на думку Лютавай, адводзілася матэрыялам, якія адлюстроўвалі нацыянальны характар беларусаў (?). Барацьба „Нашай Нівы” супраць курса ўрадавай палітыкі на раскол беларускага насельніцтва па канфесійнай прыкмеце на „рускіх” і „палякаў” і асімілятарскай дзейнасці расійскіх і польскіх шавіністычных груповак за прызнанне факта існавання самастойнага беларускага этнасу і яго права на роўнасць з іншымі народамі ў кнізе, на жаль, не паказана. Няслушна расстаўле ны акцэнты ў фразе: „Намаганнямі яе („Нашай Нівы”) выдаўцоў і актыву выхавана і далучана да вызваленчай барацьбы плеяда пісьменнікаў-класікаў ” (названы Я.Купала, Я.Колас, А.Пашкевіч, М.Багдановіч, А.Гарун, М.Гарэцкі, З.Бядуля, Ц.Гартны). У выніку згаданыя пісьменнікі-класікі выведзены з ліку актыўных суб’ектаў нацыянальнага руху, яго творцаў і кіраўнікоў і ператвораны ў аб’ект уздзеяння выдаўцоў „Нашай Нівы” і яе актыву. Яны апынуліся нават па-за актывам газеты. Дапушчаны і факталагічныя памылкі: часопіс для моладзі называўся не „Лучына”, а „Лучынка”, выданне альманаха „Маладая Беларусь” арганізавала не рэдакцыя „Нашай Нівы”, а пецярбургскае беларускае выдавецтва „Загляне сонца і ў наша ваконца”, дарэчы, ні разу не згаданае ў кнізе.

Гісторыі Беларусі перыяду першай сусветнай вайны і Лютаўскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі прысвечана глава, аўтарам якой з’яўляецца прафесар Г.С.Марцуль. Змест параграфа 1 „Пачатак і прычыны першай сусветнай вайны. Адносіны да вайны розных класаў і партый” амаль цалкам, за выключэннем двух абзацаў, заснаваны на фактуры ўсеагульнай гісторыі і непасрэднага дачынення да гісторыі Беларусі не мае. Адпаведны (да таго ж больш дакладна выкладзены) матэрыял студэнты могуць знайсці ў падручніках па ўсеагульнай і расійскай гісторыі. Навошта было дубляваць яго ў кнізе па гісторыі Беларусі?

Выклікае пытанні і адзін са згаданых „беларускіх” абзацаў, у якім аўтар сцвярджае (369), што „ў Беларусі на пачатку вайны шавіністычна настроены былі большасць багатых сялян і сераднякоў, частка вясковай і гарадской беднаты і нават найбольш адсталыя групы рабочых”. Думаецца, што ў дачыненні да масы працоўных сялян і гараджан нельга ў прынцыпе дастасоўваць паняцце „шавінізм”. Здзіўляе і тое, што аўтар спрабуе вызначыць і нейкія колькасныя суадносіны „шавіністычна настроеных” сялян па іх сацыяльна-класавым становішчы, бо ніхто і ніколі не высвятляў іх у такім разрэзе ні статыстыч нымі, ні сацыялагічнымі метадамі. Незразумелы таксама крытэрый вызначэння „найбольш адсталых груп рабочых”. А заключная фраза абзаца — „Увогуле ж пралетарыят Беларусі адкрыта выступаў супраць імперыялістычнай вайны” (?!) — абсалютна разыходзіцца з гістарычнымі рэаліямі часу і ўводзіць чытача ў зман. Масавыя стыхійныя выступленні прызыўнікоў -сялян у час мабілізацыі ў ліпені 1914 г., якія суправаджаліся разгромам і рабаваннем памешчыцкіх маёнткаў і крамаў яўрэйскіх гандляроў у мястэчках і гарадах, аўтар на с.369 беспадстаўна трактуе як пратэст супраць увядзення жорсткага ваенна-паліцэйскага рэжыму і ацэньвае як „антываенныя”, а на с.374 супярэчыць сабе, заяўляючы, што „гэты рух нельга лічыць рэвалюцыйным, як сцвярджалася раней”.

Блытана асветлена пытанне пра канфедэрацыю Вялікага Княства Літоўскага, абвешчаную Універсалам ад 19 снежня 1915 г. (375). Аўтар тлумачыць гэты дакумент як дамову беларускіх дзеячаў з кіраўнікамі літоўскіх і яўрэйскіх суполак (прапушчаны польскія) „аб усталяванні ў будучай дзяржаве канфедэратыўнага ладу“. Разам з тым заяўляе, што літоўскія, беларускія, польскія і яўрэйскія суполкі „пачалі ўтварэнне канфедэрацыі на аснове незалежнасці Літвы і Беларусі як адзінай дзяржавы “. Адзначае і адозву „Грамадзяне”, выдадзеную ў лютым 1916 г., у якой быццам выкладаліся „прынцыпы палітычнага ладу будучай канферэдэрацыі”. Такім чынам Г.Марцуль паняцце „канфедэрацыя”, выкарыстанае ў названых дакументах як сінонім паняццяў „саюз”, „аб’яднанне” літоўскіх, беларускіх, польскіх і яўрэйскіх арганізацыяў, падае як форму будучага дзяржаўнага ладу Вялікага Княства Літоўскага. На самой справе гэтае пытанне канфедэратамі не вырашалася. Больш за тое, у згаданай адозве да грамадзян прама заяўлялася, што яго павінен быў вырашыць устаноўчы сойм краю, выбраны агульным, роўным, простым і тайным галасаваннем.

Супярэчліва і нематывавана выкладзены пазіцыі нямецкіх уладаў па пытаннях дзяржаўнага ўладкавання акупаванай беларуска-літоўскай тэрыторыі. На с.375 сказана, што яны абвясцілі пра падпарадкаванне заходнебеларускіх зямель „польскай кароне”, а на наступнай — што кайзераўская Германія, імкнучыся ўмацаваць сваю ўладу на захопленай тэрыторыі , ажыццявіла адпаведныя захады, каб, па-першае , не даць магчымасці стварыць самастойную дзяржаву , а па-другое — прадухіліць поўнае засілле Польшчы на гэтых землях”. У святле прыведзенай цытаты немагчыма зразумець падтрымку акупантамі ідэі ўтварэння Літоўскай дзяржавы з уключэннем у яе межы беларускіх земляў, пра якія гаворыцца на с. 377.

Нельга пагадзіцца з надуманым супрацьпастаўленнем дзвюх блізкіх па нацыянальным духу беларускіх газет „Дзянніца” і „Swietaи”, якія ў лістападзе — снежні 1916 г. легальна выдаваліся ў Петраградзе (у кнізе памылкова дададзена „і Мінску”) З.Жылуновічам і Э.Будзькам. Зыходзячы з класавых пазіцый, аўтар фактычна асуджае „Светач” (выдавалася „рэлігійна-клерыкальнымі дзеячамі”, „прапагандавала ідэі адзінства беларусаў незалежна ад іх класавай прыналежнасці, заклікала ўсе беларускія сілы да ажыццяўлення „беларускага нацыянальнага ідэалу”). „Дзянніца” ж, па яго словах, „адлюстроўвала рэвалюцыйна-дэмакратычны характар беларускага нацыянальнага руху” (с.377). Не ўлічвае пры гэтым, што папярэдняя цэнзура, уведзеная на пачатку вайны, нічога падобнага прапусціць у друк не магла. Так што тэзы Г.Марцуля аб „рэвалюцыйна-дэмакратычным” ці „рэвалюцыйна-нацыяналь ным” характары „Дзянніцы” абсалютна няслушныя. Не было патрэбы цэнзарам абвінавачваць газету ў тым, што яна „служыла Германіі”, бо магчымасць публікацыі антырасійскіх, ці пранямецкіх матэрыялаў, як і рэвалюцыйных, была выключана. Як недарэчная ў адносінах да тагачаснай сітуацыі ўспрымаецца фраза: „Дзянніца” прапагандавала думку, што свабоднае развіццё беларускага народа магчыма толькі ў цесным саюзе з рускім народам” (378).

Занадта аб’ёмным атрымаўся агульнарасійскі „фон” і пры асвятленні пачатку Лютаўскай рэвалюцыі (378—381). Нягледзячы на некаторыя адступленні ад ранейшых гістарыягра фічных штампаў, аўтар у галоўным застаўся на зыходных бальшавіцка-ленінскіх пазіцыях. Кіруючыся ленінскімі ўстаноўкамі, ён папракае меншавіцка-эсэраўскае кіраўніцтва Саветаў за тое, што яно баялася ўзяць уладу ў свае рукі і пайшло на змову з буржуазіяй у справе стварэння Часовага буржуазнага ўрада (380). На с.382 Г.Марцуль асуджае фактычнае падпарадкаванне мясцовых Саветаў органам Часовага ўрада і ўдзел іх у фармаванні гэтых органаў. Пытанне, да чаго прывяло б узяцце ўлады Саветамі ў красавіку 1917 г., магчымае ў Петраградзе і крайне праблематычнае на ўсёй астатняй тэрыторыі Расіі, на жаль, не разглядаецца.

Як і раней і па сутнасці тымі ж словамі Г.Марцуль піша пра ўсталяванне ў краіне двоеўладдзя, вызначыўшы яго як „перапляценне дзвюх дыктатур” — дыктатуры буржуазіі, якую ўвасабляў Часовы ўрад”, і „рэвалюцыйна-дэмакратычнай дыктатуры пралетарыяту і сялянства”, г.зн. Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Аўтар не задумваецца, ці правамерна выкарыстанне паняцця „дзве дыктатуры” у дачыненні да палітычна слабога ўрада, які дзейнічаў у краіне з поўнай свабодай слова, друку, сходаў, саюзаў, з аднаго боку, і Саветаў, якія ўдзельнічалі ў фармаванні гэтага ўрада і яго мясцовых органаў, добраахвотна падпарадкоўваючыся ім, з другога.

Апісанне першых дзён Лютаўскай рэвалюцыі ў Менску суправаджаецца сенсацыйным „адкрыццём”. „Былі арыштаваны, — піша Г.Марцуль, — камандуючы фронтам, начальнік штаба, камендант горада” (381). Адным словам, Заходні фронт у пачатку сакавіка 1917 г. быў абезгалоўлены. З кантэксту вынікае, што зрабілі гэта „баявыя дружыны мінскіх рабочых”, якія 2 сакавіка вызвалілі з турмы 400 палітычных зняволеных. Фантастычнасць „адкрыцця” відавочная. Тым не менш яно трапіла ў навучальны дапаможнік для студэнтаў. А з 1996 г. з ім знаёмяцца настаўнікі і вучні агульнаадукацыйнай школы (паводле дапаможніка пад рэдакцыяй Я.К.Новіка і В.А.Цяпловай, адрасаванага вучням 11 класа).

Дзеючыя праграмы па курсу айчыннай гісторыі для 10—11 класаў агульнаадукацыйнай школы патрабуюць асвятлення гісторыі Беларусі ў кантэксце славянскай, еўрапейскай і сусветнай гісторыі з шырокім выкарыстаннем гістарычна -параўнальнага метада. У яшчэ большай ступені такое патрабаванне павінна прад’яўляцца да дапаможнікаў, адрасаваных студэнтам ВНУ. Аднак у разгледжаных раздзелах няма нават спробы такога падыходу да асвятлення айчыннай гісторыі.

Як відаць са сказанага, дадзенае ў кнізе асвятленне гісторыі Беларусі канца ХVIII — пачатку XX ст. ні ў навуковых, ні ў метадычных адносінах не адпавядае патрабаванням да навучальнага дапаможніка.

Міхась Біч


[1]Хрестоматия по истории Белоруссии. Минск, 1977. С.106.
[2]Пачынальнікі. Мінск, 1977. С.131—136.
[3]Беларуская літаратура. Хрэстаматыя. Мінск, 1978. С.104 — 105.
[4]Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. Т.ІІ. Мінск, 1940. С.372.
[5]Тамсама. С.373 — 374.
[6]Тамсама. С.376.
[7]Гісторыя Беларускай ССР. Т.2. Мінск, 1972. С.88.
[8]Гісторыя Беларускай ССР. Т.2. С.241, 471.
[9]Гісторыя Беларускай ССР. Т.2. С.439 — 440.
[10]Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. Т.ІІ. Мінск, 1940 (Уводзіны).
[11]История рабочего класса БССР. Т.І.С.249.
[12]Ленін. Творы. Т.15. С.344—345.

Наверх

Черепица, Валерий Н. Михаил Осипович Коялович. История жизни и творчества; яго ж, Польское национальное движение в Белоруссии (Алесь Смалянчук)

Снежня 5, 1998 |

Черепица, Валерий Н. Михаил Осипович Коялович. История жизни и творчества. Гродно, ГрГУ, 1998. 328;
ён жа, Польское национальное движение в Белоруссии (последняя треть ХIХ в.): факты, события, комментарии. Гродно, 1996. 142.

У 1998 г. у Горадні выйшла з друку кніга прафесара Валерыя Чарапіцы, прысвечаная аднаму з самых прыкметных тэарэтыкаў і дзеячаў «заходнерусізму». Манаграфія выдадзена пры ўдзеле Гарадзенскага дзяржаўнага універсітэта як «навуковае выданне». Яна складаецца з «Прадмовы» і васьмі раздзелаў, большасць з якіх прысвечана асобным этапам станаўлення М.Каяловіча як навукоўца і грамадскага дзеяча. У апошніх раздзелах аўтар засяродзіў увагу на дзейнасці вучняў і паслядоўнікаў М.Каяловіча, на лёсе ягоных сыноў. Аповед В.Чарапіцы суправаджаецца спробамі ахарактарызаваць гістарычную cітуацыю ў «Заходняй Расіі»[1] ў ХIХ ст. Завяршае кнігу спіс публікацый М.Каяловіча і пералік найбольш важных падзей ягонага жыцця.

Спіс выкарыстаных крыніц і навуковай літаратуры адсутнічае. Аднак «Прадмова» і «Заўвагі», дзе пералічаны цытаваныя выданні, даюць магчымасць убачыць падмурак даследавання. Аўтар абапіраўся на публіцыстычную і навуковую спадчыну Каяловіча, карыстаўся ягонымі запісамі біяграфічнагу характара, перапіскай з І.Карнілавым, І.Аксакавым, І.Катовічам і некаторымі іншымі дзеячамі грамадскага і культурнага жыцця, тэкстамі некралогаў пра М.Каяловіча і інш.

Тэкст кнігі паказвае веданне аўтарам шырокага кола прац расійскіх гісторыкаў ХIХ і пачатку ХХ ст. (асабліва даследчыкаў з духоўнымі званнямі), у якіх пэўная ўвага аддавалася асобе М.Каяловіча і ягоным канцэпцыям. В.Чарапіца коратка ахарактарызаваў стаўленне да М.Каяловіча з боку як савецкай, так і беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі. Узорам адносінаў апошняй для В.Чарапіцы стала кніга Аляксандра Цвікевіча «Западно–руссизм. Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХIХ і пачатку ХХ в.» (Мінск, 1993). Кніга была напісаная ў канцы 20–х г., і ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі ўжо мелі месца спробы крытычнага аналізу гэтай працы[2]. Але, па сутнасці, з выбарам В.Чарапіцы можна пагадзіцца. Праца А.Цвікевіча і сапраўды адлюстроўвае асноўныя падыходы нацыянальнай беларускай гістарыяграфіі да асобы і канцэпцый М.Каяловіча.

Кніга В.Чарапіцы напісана на высокім эмацыйным уздыме. Адчуваецца аўтарскае захапленне асобай М.Каяловіча, якое пры пераказе найбольш важных момантаў канцэпцыі даследчыка дазваляе гаварыць пра ідэйнае яднанне аўтара з сваім героем. Узнікае нават уражанне, што вуснамі М.Каяловіча і яго паслядоўнікаў у пэўныя моманты прамаўляе сам В.Чарапіца. У прыватнасці, гэта датычыць характарыстыкі беларускага нацыянальнага руху.

Феномен гэтага яднання ў «навуковым выданні» адразу насцярожвае. Пазней насцярожанасць саступае месца перакананню, што аўтар нават і не спрабаваў «адшукаць» рэальнага М.Каяловіча і пазнаёміць з ім беларускага чытача. Пра гэта сведчаць ужо першыя радкі біяграфіі М.Каяловіча ў трактоўцы В.Чарапіцы: «Михаил Осипович Коялович родился 20 сентября (2 октября по новому стилю) 1828 г. в семье священника местной (Кузницкой — А.С.) православной церкви» (с.15–16). Гісторыкам добра вядома, што М.Каяловіч нарадзіўся ў сям’і уніяцкага святара. Недакладнасць В.Чарапіцы можна расцаніць як спробу свядомага падману. Амаль адразу чытачу навязваецца вобраз М.Каяловіча, які больш адпавядае пажаданням аўтара, чым гістарычнай рэчаіснасці.

Тэкст кнігі ўяўляе сабой аўтарскі пераказ зместу асноўных прац М.Каяловіча («Литовская церковная уния», «Лекции по истории Западной России», «История русского самосознания…» і інш.) з мноствам цытатаў. Гэты пераказ перамяжоўваецца ўласнымі аўтарскімі разважаннямі ў духу «заходнерусізму». Спроба грунтоўнага аналізу навуковых канцэпцый і грамадскіх поглядаў М.Каяловіча ў кантэксце эпохі ў кнізе адсутнічае. Усё гэта, на жаль, не дазваляе зразумець рэальнага месца аднаго з галоўных тэарэтыкаў «заходнерусізму» ў гістарычнай і грамадскай думцы другой паловы ХIХ ст.

Вызначаць гэтае месца ў дадзенай рэцэнзіі — значыць пераказваць змест прац Аляксандра Цвікевіча, Янкі Станкевіча, Уладзіміра Конана, Мікалая Улашчыка, Аляксея Каўкі ды інш. Хацелася б толькі заўважыць, што «заходнерусізм» уяўляе сабой даволі складаны феномен грамадска–палітычнай думкі. Прадстаўнікі кансерватыўнага кірунку «заходнерусізму» (у прыватнасці, К.Гаворскі) лічылі этнічныя асаблівасці беларусаў вынікам «польска–каталіцкай экспансіі» і прапаноўвалі знішчыць іх для аднаўлення «спрадвечна рускага характару краю». Гэты кірунак быў разнавіднасцю вялікадзяржаўнай шавіністычнай ідэалогіі, якая адмаўляла існаванне беларусаў як самабытнага этнасу. Але «заходнерусізм» меў і іншы кірунак — ліберальны, ці «ліберальна–памяркоўны» (П.Церашковіч). Якраз да яго належаў і М.Каяловіч. Прыхільнікі гэтага кірунку прызнавалі рэальнасць існавання Беларусі як этнаграфічнага рэгіёна, але адхілялі ідэі стварэння нацыянальнай культуры і фармавання нацыянальнай супольнасці. Дарэчы, у адным з лістоў, адрасаваных да І.Карнілава, М.Каяловіч, маючы на ўвазе русіфікацыйную дзейнасць расійскіх чыноўнікаў у Беларусі, пісаў: «…первейших из русских негодяев должна бы душить та же верёвка, которая душила измену польскую» (РНБ. Аддзел рукапісаў. Фонд 629. В.Ф.Ратч. №393). Гэты кірунак «заходнерусізму», як здаецца, пры пэўных умовах мог стаць адной з формаў развіцця беларускай этнічнай самасвядомасці ў другой палове ХIХ ст.

Хацелася б звярнуць увагу на разуменне М.Каяловічам (і В.Чарапіцам) сутнасці гістарычнага даследавання і тых задач, якія стаяць перад кожным гісторыкам–даследчыкам.

Пераказваючы асноўныя моманты «Истории русского самосознания…», В.Чарапіца падрабязна спыняецца на разуменні М.Каяловічам сутнасці даследчыцкай працы. М.Каяловіч прыйшоў да высновы, што ў працы кожнага даследчыка непазбежна прысутнічае суб’ектывізм (110). Слушная думка. Гісторыку вельмі цяжка пазбегнуць суб’ектывізму, народжанага ягоным светаўспрыманнем, якое залежыць ад выхавання, адукацыі, асаблівасцяў характару, ад сацыяльных і нацыянальных сімпатый, антыпатый і г.д. Што ж рабіць даследчыку, які разумее гэтую абмежаванасць? М.Каяловіч сцвярджае, што трэба выбраць той суб’ектывізм, які з’яўляецца «найменшым злом», і працаваць на яго карысць (110–111). Аўтар, як здаецца, цалкам падтрымлівае гэтую выснову, а значыць, пагаджаецца з абвешчаным правам даследчыка рабіць з гістарычнай навукі паслухмяную служку свайго суб’ектывізму.

Між тым, многія даследчыкі выбіраюць іншы шлях. Яны настойліва шукаюць магчымасць абмежаваць уласны суб’ектывізм з дапамогай пэўных метадалагічных сродкаў, выпрацаваных сусветнай гістарычнай навукай. Але ж для гэтага трэба, па меншай меры, яе ведаць. Сучаснік М.Каяловіча Сяргей Салаўёў, які ў свае маладыя гады слухаў лекцыі Леапольда Ранке і Карла Рытэра, выкарыстоўваў прынцып максімальнай паўнаты крыніц, якія б адлюстроўвалі самыя розныя погляды на аб’ект гістарычнага даследавання. Безумоўна, гэты прынцып у пэўнай ступені паспрыяў навуковым дасягненням С.Салаўёва. М.Каяловіч, як можна зразумець з тэксту кнігі, з вопытам і метадалогіяй еўрапейскай гістарычнай навукі быў знаёмы досыць слаба. Наўрад ці неадукаванасць можна лічыць моцным бокам даследчыка. Але аўтар кнігі лічыць менавіта так: «Он первым бросил серьезный и глубоко аргументированный вызов тем силам в исторической науке и общественной жизни, кто следовал в изучении прошлого и настоящего белорусского народа не с позиций его собственного многовекового опыта, а жил заемным умом новомодных завоеваний западноевропейской науки…. Он говорил и писал о прошлом, настоящем и будущем Белоруссии, лишь исходя из своей уверенности в той правоте, которая находила подтверждение в исторических документах и реалиях современной ему жизни» (261).

Вядомая ўкраінская даследчыца Наталя Якавенка ў адным з артыкулаў справядліва заўважыла: «Без дыялогу з сусветнай навукай кожная нацыянальная навука ператвараецца ў запаведнік правінцыйных дзівакоў, з якога час ад часу вылазіць чарговы анахранізм, але ніколі не выходзіць адэкватная часу думка». Ігнараванне дасягненняў гістарычнай навукі амаль непазбежна нараджае этнічны, дзяржаўны або канфесійны цэнтрызм, які, у сваю чаргу, прыводзіць да панавання «двайнога стандарту» ў ацэнках, спрыяе актывізацыі пошука «ворагаў» і г.д. Здаецца, усё гэтыя наступствы самаізаляцыі прысутнічаюць у навуковай спадчыне галоўнага героя кнігі. Па меншай меры, пра гэта дазваляе гаварыць тэкст В.Чарапіцы.

У канцэпцыі М.Каяловіча галоўны вораг «белорусского племени» — палякі. Прыхільнікі «заходнерусізму» абвінавачвалі палякаў амаль ва ўсіх бедах эпохі: ад прыгоннага ладу да стварэння беларускага нацыянальнага руху. Пры гэтым чамусьці не заўважалася, што расійскі памешчык быў не меншым прыгоннікам, і што прыгонны лад трымаўся ў ХIХ ст. якраз на расійскім заканадаўстве.

М.Каяловіч сцвярджаў нават, што менавіта палякі («Польский Виленский земельный банк») былі галоўнай перашкодай на шляху набыцця зямлі беларускімі сялянамі (75). І сапраўды, у апошняй трэці ХIХ ст. рынак зямлі ў Беларусі і Літве практычна адсутнічаў. Але віной таму была, галоўным чынам, антыпольская палітыка расійскага ўраду, якая актыўна ажыццяўлялася (праўда, не заўсёды паслядоўна) пасля падаўлення паўстання 1863–1864 г. У межах гэтай палітыкі 10 снежня 1865 г. быў падпісаны Аляксандрам II указ, які забараняў палякам (і каталікам) набываць зямлю ў беларуска–літоўскім краі. І польская грамадскасць рабіла ўсё магчымае, каб яе не страціць. А калі зямля ўсё ж такі ішла на продаж, то ўжо расійскія ўлады клапаціліся пра тое, каб яна трапіла або расійскім дваранам–землеўладальнікам, або расійскім сялянам–перасяленцам[3].

Пратэст выклікае і аўтарская ацэнка беларускага нацыянальнага руху. В.Чарапіца ўпэўнены, што для беларускага руху было „трагедией … что его зачинателями стали выходцы из полонизированной католической шляхты «двойные ренегаты, ренегаты ренегатов»…“ (22). Адзначым, што размова, у прыватнасці, ідзе пра такіх выдатных дзеячаў беларускай культуры, як Людвік Кандратовіч, Арцём Вярыга–Дарэўскі, Вінцэнт Дунін–Марцінкевіч. На думку В.Чарапіцы, яны толькі на словах выступалі за беларускасць. На самой справе іх мэтай было акаталічванне і апалячванне беларусаў, бо яны «не маглі адарвацца ад шляхецка–польскай культуры» (24). У гэтым сцвярджэнні прафесар Гарадзенскага універсітэта таксама ідзе ўслед за М.Каяловічам, які лічыў, што палякі прыдумалі беларускасць, бо адчулі небяспеку сваім пазіцыям у Беларусі з боку расійскага ўраду (43). Галоўны аргумент на карысць тэзіса пра «крывадушша» беларускіх дзеячаў — ужыванне імі польскай мовы. Аўтар быццам не ведае, што рэальнасцю беларускай гісторыі сярэдзіны ХIХ ст. было дамінаванне польскай мовы сярод адукаваных колаў грамадства. Тое, што згаданыя беларускія дзеячы, не баючыся абвінавачванняў у «хлопаманстве», пачалі карыстацца ў сваёй творчасці беларускай мовай, сведчыць якраз пра шчырасць гэтых людзей. На першы план свядомасці гэтых «ліцвінаў» пачало выходзіць усведамленне імі свайго этнічнага паходжання, сваёй сувязі з беларускай зямлёй і беларускім народам. І гэтае пачуццё паступова станавілася мацнейшым, чым адчуванне культурнай сувязі з польскім этнасам. Блізкасць беларускага і польскага рухаў у ХIХ ст. была абумоўлена існаваннем агульнага ворага — расійскага самаўладдзя. Па меры развіцця падзеяў сувязі з шляхецкім кірункам польскага руху былі разарваныя. А вось супрацоўніцтва дэмакратычных сілаў абодвух рухаў працягвалася яшчэ доўгі час. Аднак яно ніколі не азначала несамастойнасці беларускага руху.

Над кнігай лунае дух рэлігійнай абмежаванасці. М.Каяловіч, а разам з ім і В.Чарапіца ўпэўненыя, што канфесійная прыналежнасць з’яўляецца галоўным крытэрыем вызначэння нацыянальнасці. Для беларускай гісторыі гэта азначае, што праваслаўны — значыць «рускі», а католік — «паляк». «Западная Россия» пры гэтым успрымаецца як памежная тэрыторыя, дзе на працягу стагоддзяў адбывалася (і адбываецца?!) змаганне дзвюх варожых цывілізацый — «ўсходняй» і «заходняй». Беларусы як частка «рускага народу» належаць да «руска–праваслаўнай», або «ўсходняй» цывілізацыі. Наступ «заходняй цывілізацыі» («польска–каталіцкая экспансія») пагражае самому існаванню беларускага народа. Прыхільнікі ідэалогіі «заходнерусізму» упэўненыя, што будучыня беларусаў — гэта або вяртанне да сваіх «вытокаў», г.зн. поўнае абрусенне, або акаталічванне і апалячванне. Трэці варыянт — самастойнае існаванне беларускай нацыі ў межах уласнай дзяржавы — для іх не існуе. Адпаведна, беларускі рух ці, як піша В.Чарапіца, «белорусский национал–сепаратизм» (6) і «так называемое „адраджэнне“» (6) — гэта толькі інтрыгі падступнага і зламыснага Захаду.

Можна зразумець прычыны пераканання М.Каяловіча ў няздольнасці беларусаў да самастойнага існавання. У другой палове ХIХ ст. у гэтае існаванне верылі нямногія. Але на чым грунтуецца гэтае пераканне ў В.Чарапіцы? Можа, на выніках майскага рэферэндуму 1995 г.? Можа, на ўласнай апантанасці ідэалогіяй «вялікай і непадзельнай праваслаўнай Расіі»? Калі так, то гэта даволі хісткі падмурак для гісторыка.

Беларуская зямля не з’яўляецца прыдаткам ні да Польшчы, ні да Расіі. Беларусь мае сваю гісторыю, свой уласны гістарычны шлях. Магчыма, якраз «рускі суб’ектывізм» аўтара не дазваляе гэтага зразумець.

На пачатку кнігі аўтар у сувязі з тым, што працы М.Каяловіча доўгі час не перавыдаваліся, ставіць пытанне: чаму гэтыя працы «страшили и страшат новых монополистов в науке истории?» (7). Паспрабую адказаць. Працы М.Каяловіча нікога не палохаюць. «Заходнерусізм» здаўна атрымаў належную ацэнку беларускіх гісторыкаў і беларускага грамадства. А сённяшняе адраджэнне гэтай ідэалогіі ў Беларусі звязана як з ажыўленнем шавіністычных настрояў у пэўных палітычных колах Расіі, так і з тым, што, як трапна заўважыў В.Чарапіца, прэзідэнт Лукашэнка «знает и понимает» беларускі народ дакладна так, як гэта рабіў у свой час доктар багаслоўя М.Каяловіч (43). З навуковага пункту погляду канцэпцыя «заходнерусізму» цікавая толькі ў якасці пэўнага феномену эпохі, а вывучэнне яго дазваляе больш глыбока зразумець умовы, у якіх адбывалася фармаванне беларускай нацыі і шляхі развіцця яе свядомасці.

Беларусы сапраўды і ў ХIХ ст., і сёння пазбаўлены нацыянальнага адзінства. Але, здаецца, адказнасць за гэта нясуць не дзеячы беларускага адраджэння, а тыя, хто прыкладаў усе намаганні, каб не дапусціць пашырэння беларускай нацыянальнай ідэі. Да іх ліку трэба аднесці вучняў і паслядоўнікаў М.Каяловіча. Яны і сёння адмаўляюць існаванне беларускай і ўкраінскай культуры, сцвярджаюць, што беларуская мова — гэта «язык католическо–литвинской культуры (сработанный наскоро топором на задворках у польской)» (263) і г.д. У іх уяўленнях магчымасць «возрождения подлинной белорусской национальной культуры» з’явіцца толькі «на основе такого сущностного признака как общерусскость» (265). (Цікава, які сэнс пры гэтым укладвае прафесар В.Чарапіца ў паняцце «беларуская нацыянальная культура»?)

Наогул, у кнізе выкарыстоўваецца шэраг ненавуковых паняццяў (напрыклад, «белорусский национал–сепаратизм»). Многія паняцці («восточная цивилизация», «западная цивилизация», «русско–православная цивилизация» і г.д.) патрабуюць спецыяльнага тлумачэння. Ужыванне ненавуковай тэрміналогіі непазбежна прыводзіць да некарэктнасці ў высновах. Хоць у публіцыстычных выданнях, а менавіта да такіх трэба аднесці кнігу В.Чарапіцы, гэты недахоп не з’яўляецца парушэннем жанру.

*

Аўтарская ацэнка месца і ролі польскага этнасу ў беларускай гісторыі, разуменне В.Чарапіцам сутнасці даследчыцкай працы прымушае звярнуць увагу на выдадзены гэтым самым аўтарам у 1996 г. зборнік дакументаў «Польское национальное движение в Белоруссии …».

Зборнік складаецца з пяці раздзелаў («Польское национальное движение в Белоруссии после поражения восстания 1863 г.», «Попытки оживления польского национального движения в 1866–1868 г.», «Активизация польского национального движения в Белоруссии в 1870–1871 г.», «Подъём польского общественного движения в Белоруссии в 1875–1878 г.», «Польское национальное движение в Белоруссии в 80–90–е г. ХIХ в.»), у якіх змешчаны 138 дакументаў. Адразу кідаецца ў вочы аднабаковы (дакладней, тэндэнцыйны) характар іх падборкі. 135 дакументаў «нарадзіліся» ў недрах расійскіх дзяржаўных устаноў. Яны характарызуюць польскі рух з пункту гледзішча расійскага чыноўніка. Толькі тры (?!) маюць дэклараванае «польскае» паходжанне. Праўда, змест некаторых з іх (у прыватнасці, пракламацый 1867 г.) выклікае думкі пра звычайную паліцыйную правакацыю.

Такі падыход да падбору дакументаў не дазваляе ўсебакова ахарактарызаваць феномен польскага нацыянальнага руху ў Беларусі. В.Чарапіца цвёрда стаіць на пазіцыі асуджэння ўсіх праяваў польскага руху ў «Заходнім краі Расіі». (Дарэчы, гэты тэрмін у зборніку прыводзіцца без двукосся.) Дарэчы, асуджае ён не толькі дзеячаў польскага руху. Укладальнік палічыў неабходным у прадмове «ахарактарызаваць» і беларускі рух. Працягваючы традыцыі ідэолагаў кансерватыўнай плыні «заходнерусізму», В.Чарапіца фактычна заявіў, што беларускі рух з’яўляецца толькі адной з польскіх інтрыг супраць расійскай нацыі.

Пачуццё, што мы маем справу з чарговым ненавуковым выданнем, яшчэ больш узмацняецца, калі чытач пачынае знаёміцца з зместам дакументаў. Матэрыялы зборніка адразу нараджаюць пытанне, што разумее ўкладальнік пад гістарычным фактам, пра веліч якога гаворыць у прадмове. Большасць айчынных і замежных даследчыкаў ужо даўно прынялі дзвюхступенную класіфікацыю гістарычнага факта. Яшчэ ў 1969 г. маскоўскі гісторык А. Гурэвіч падкрэсліваў розніцу паміж рэальнасцю мінулага і фактам як прадметам навукі. Апошні, на ягоную думку, гэта не проста кожны дакумент, знойдзены даследчыкам у архіве або бібліятэцы, а вынік пэўных навуковых аперацый. Толькі тады, калі гісторык ацэніць «рэальнасць мінулага» і ўключыць яе ў сістэму заканамерных сувязяў, народзіцца гістарычны факт, які будзе мець навуковую каштоўнасць. Іншы вядомы расійскі даследчык М. Барг вылучаў «факт гісторыі» і «навукова–гістарычны факт», падкрэсліваючы значнасць апошняга. Гэтая класіфікацыя ў вялікай ступені грунтавалася на працах еўрапейскіх гісторыкаў, у прыватнасці, Л.Голдстайна. Англійскі гісторык пераканальна давёў, што гістарычны факт нараджаецца толькі ў выніку навуковага даследавання.

Прыкладам «гісторыі», якую можна напісаць, калі ігнараваць адзначаныя палажэнні метадалогіі навукі, з’яўляецца тэзіс пра падрыхтоўку польскага паўстання ў Беларусі ў другой палове 60–х г. В.Чарапіца на падставе афіцыйных данясенняў сцвярджае, што «идея возможности восстания стала заявлять о своём существовании (? — А.С.) демонстрациями, пением революционных (? — А.С.) гимнов, а также частыми находками при обысках у помещиков шарфов и чемарок, ношением на груди чёрных крестов и других эмблематических изображений» (41). Між тым, добра вядома, што ў другой палове 60–х г. у грамадстве Беларусі, Літвы і Польшчы панавалі настроі расчаравання і апатыі. Толькі ў данясеннях расійскіх жандараў, якім трэба было пацвярджаць неабходнасць сваёй прысутнасці ў краі, магла з’явіцца ідэя падрыхтоўкі паўстання.

Апублікаваныя матэрыялы ствараюць уражанне, што польскі нацыянальны рух — гэта распаўсюджванне чутак, якія ганьбілі праваслаўную веру і імператарскую ўладу, засылка ў Беларусь польскіх эмігранцкіх агентаў, размова па–польску ў публічным месцы, падрыхтоўка чарговага паўстання, нашэнне шпілек з польскім арлом і г.д. Няўжо гэта і ёсць нацыянальны рух? Здаецца, што ўкладальнік і сам не разумее, пра што ідзе гаворка. Ні ў прадмове, ні ў каментарах ён нават не паспрабаваў растлумачыць сэнс паняцця «польскі нацыянальны рух» у дачыненні да Беларусі апошняй трэці ХIХ ст. Між тым, ёсць усе падставы сцвярджаць, што польскі нацыянальны рух у Беларусі і Літве напрыканцы ХХ ст. — гэта грамадска–палітычная, эканамічная і культурна–рэлігійная дзейнасць польскай грамадскасці, накіраваная на барацьбу супраць антыпольскай палітыкі расійскага ўрада. Палякі імкнуліся захаваць і ўмацаваць дамінавальныя пазіцыі ў эканоміцы краю, ягоным грамадскім і культурным жыцці. Якраз гэтыя кірункі дзейнасці польскай грамадскасці і павінны стаць галоўным аб’ектам увагі гісторыка, які спрабуе ахарактарызаваць польскі рух у Беларусі.

Можна было б спадзявацца, што адзначаныя недахопы зборніка будуць кампенсаваныя каментарамі ўкладальніка. Аднак, на жаль, гэтага не адбылося. Каментары часцей або не датычаць тых дакументаў, пасля якіх яны змешчаны (разд. 1 і разд. 5), або з’яўляюцца простым пераказам зместу надрукаваных у раздзеле дакументаў (разд. 2).

Сапраўднае абурэнне выклікае вельмі нізкі ўзровень археаграфічнай апрацоўкі дакументаў. Досыць часта замест дакумента ўкладальнік змяшчае ўласны пераказ некалькіх старонак архіўнай крыніцы (гл. с.5–7, 8–9, 19, 22–23, 24, 25, 30 і г.д.). Сам факт пераказу ніяк не пазначаны. Не пазначаны і скарачэнні. У шэрагу выпадкаў апошні абзац «дакумента» ўяўляе сабой галоўную ідэю некалькіх старонак архіўнага тэксту, сфармуляваную ўкладальнікам. Такім чынам, В.Чарапіца на с.5–7 змясціў дакумент аб’ёмам у 97 старонак, на с.36 — дакумент аб’ёмам у 39 старонак, на с.96–97 — дакумент аб’ёмам у 64 старонкі і г.д.

Археаграфічная неахайнасць, тэрміналагічная блытаніна, цьмянасць некаторых абзацаў каментараў, ігнараванне сучаснай польскай і беларускай гістарыяграфіі па праблеме польскага руху ў Беларусі, навязванне чытачу ідэалогіі «заходнерусізму» не дазваляе карыстацца гэтым зборнікам у навуковых даследаваннях.

Горадня

Алесь Смалянчук


[1] Менавіта так аўтар звычайна называе Беларусь і Літву.
[2] Гл., напр.,: Біч М. «Заходнерусізм» і беларускі нацыянальны рух: гістарыяграфічны аспект// Беларусь паміж Усходам і Захадам. Праблемы міжнацыянальнага, міжрэлігійнага і міжкультурнага ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч.1. Мінск, 1997.
[3] Гл.,напр., «Всеподданейший отчёт…» виленского, гродненского и ковенского генерал-губернатора П.Д.Святополк-Мирского Николаю ІІ // Беларускі гістарычны часопіс.1997. №2.

Наверх

Алесь Смалянчук. “Краёвасць” у беларускай i лiтоўскай гiсторыi. 1905-1940 г.

Снежня 29, 1997 |


Краёвасць як феномен грамадска-палiтычнага жыцця Беларусi i Лiтвы ( Беларусь i Лiтва разглядаюцца ў межах Вiленскай, Вiцебскай, Гродзенскай, Ковенскай, Магiлёўскай i Мiнскай губ.) з’явiлася ў часы рэвалюцыi 1905-1907 г. Сутнасцю яе iдэалогii было сцвярджэнне прыярытэту агульна-краёвых iнтарэсаў перад iнтарэсамi асобных этнасаў i сацыяльных груп. Апошнiя праявы краёвасцi адносяцца да 1939-1940 г.

Першымi зацiкавiлiся тэмай краёўцаў польскiя даследчыкi. Уладзiслаў Вяльгорскi, Юлiуш Бардах, Крыстына Гамулка i iнш. звычайна разглядаюць краёўцаў у рэчышчы дзейнасцi польскай грамадскасцi Беларусi i Лiтвы. Пры гэтым заўсёды падкрэслiваецца своеасаблiвасць iх самасвядомасцi. Ю.Бардах ахарактарызаваў яе наступным чынам: “Яны былi палякамi з пункту погляду культурнай арыентацыi. Аднак, разважаючы над iх нацыянальнасцю, трэба адзначыць, што заўсёды пераважала пачуццё краёвай прыналежнасцi. Яны падпарадкоўвалi польскiя iнтарэсы агульным iнтарэсам краю”[1]. Гiзберт-Студнiцкi прапанаваў нават увесцi для краёўцаў спецыяльны тэрмiн – “лiцвiн-паляк”[2].

Лiтоўскi гiсторык Рымантас Мiкныс лiчыць краёўцаў лiцвiнамi ў гiстарычным (палiтычным) сэнсе i разглядае iх па-за межамi этнiчных рухаў[3].

Беларускi гiсторык i публiцыст Янка Запруднiк у асобах такiх краёўцаў як Раман Скiрмунт, Эдвард Роп, Геранiм Друцкi-Любецкi i iншых дэпутатаў I Дзяржаўнай Думы ад Беларусi i Лiтвы, што ўвайшлi ў т.з. “Тэрытарыяльнае кола”, убачыў беларускае дваранства[4].

Аўтар гэтых радкоў у сваiм дысертацыйным даследаваннi (1995) прыйшоў да высновы, хоць i з пэўнымi агаворкамi, што ў перыяд рэвалюцыi краёўцы з’яўлялiся дамiнуючым кiрункам польскага руху на Беларусi i Лiтве[5]. Даследчая праца апошняга часу ў архiвах i бiблiятэках Польшчы дазволiла прааналiзаваць шэраг раней недаступных крынiц. Сярод iх пераважалi ўспамiны i дзённiкавыя запiсы грамадскiх i культурных дзеячаў Беларусi, Польшчы i Лiтвы пачатку ХХ ст. Выкарыстанне фактычна новай (для аўтара) групы крынiц, больш грунтоўнае азнаямленне з польскай гiстарыяграфiяй прымусiла ўнесцi пэўныя карэктывы ў высновы 1995 г.

Краёвасць як феномен грамадска-палiтычнага жыцця нарадзiлася ў асяроддзi палякаў беларускага i лiтоўскага паходжання. Выпрацоўка асноўных палажэнняў краёвай iдэалогii закончылася ўвесну 1906 г. Галоўную ролю ў гэтым адыгралi Раман Скiрмунт, Баляслаў Ялавецкi, Мiхал Ромэр i Канстанцыя Скiрмунт.

Р.Скiрмунт першым сфармуляваў стрыжнявую iдэю краёвай iдэалогii: усе жыхары беларуска-лiтоўскага краю незалежна ад этнiчнай прыналежнасцi i сацыяльнага паходжання павiнны аб’яднацца ў сумеснай працы на карысць усяго краю i ўсiх яго народаў. Звяртаючыся да мясцовай заможнай шляхты, Р.Скiрмунт пiсаў: “Мы павiнны працаваць для дабра ўсяго краю разам з нашым лiтоўскiм або рускiм* народам, з якiм мы ўтвараем адзiную нацыю”[6].

У канцы 1905 г. у Вiльнi быў надрукаваны “Нацыянальны катэхiзiс Лiтвы”. Яго аўтар Б.Ялавецкi сфармуляваў асновы краёвай iдэалогii ў выглядзе пытанняў i адказаў. Ужо адказ на першае пытанне: “Чым з’яўляецца Лiтва?” звяртаў на сябе ўвагу: ” Лiтва – гэта край, якi спрадвеку насяляюць лiцвiны, палякi i беларусы, а ў Iнфлянтах яшчэ i латышы. Усе яны адной крывi i ўтвараюць адзiную лiтоўскую нацыю”[7].

М.Ромэр вызначыў галоўную мэту дзейнасцi: “Задачай блiжэйшай будучынi з’яўляецца арганiзацыя сумеснага жыцця розных культурна-этнiчных элементаў у краi i ў Вiльнi на падмурку агульнага грамадзянства”[8].

У краёвай iдэалогii тэрмiн “нацыя” выйшаў за межы этнiчнага разумення i набыў палiтычны змест. Галоўнай прыкметай нацыi стала агульнае грамадзянства. Да “нацыi лiцвiнаў” адносiлi палякаў, лiтоўцаў, беларусаў i iнш., т.зв. “карэнныя” этнасы краю. Рускiя ўспрымалiся як народ чужы i варожы. Канстанцыя Скiрмунт да чужых адносiла i яўрэяў[9]. Але такi погляд быў выключэннем. Звычайна яўрэяў уключалi ў склад нацыi.

Iдэалогiя краёвасцi мела грунтоўны гiстарычны падмурак. Краёўцы пастаянна звярталiся да мiнуўшчыны беларуска-лiтоўскага краю, апелявалi да гiстарычнай памяцi i, больш за тое, самi iмкнулiся фармаваць гэтую памяць. У шматлiкiх публiкацыях i выступленнях яны падкрэслiвалi агульнасць гiстарычнага лёсу ўсiх карэнных этнасаў Беларусi i Лiтвы[10].

Гiстарычная свядомасць адыграла адну з галоўных роляў у складваннi краёвай iдэалогii. Палiтыка русiфiкацыi беларуска-лiтоўскага краю пасля разгрому паўстання 1863 г. стрымлiвала развiццё этнiчнай свядомасцi. У гэтых умовах на пярэднi план выйшла гiстарычная памяць[11]. Менавiта яна сталася падмуркам той своеасаблiвай свядомасцi шляхты былога Вялiкага Княства Лiтоўскага, якая вызначалася формулай: “Лiцвiн (або русiн) па паходжанню, паляк па нацыянальнасцi”. У палiтычнай дзейнасцi шляхты з канца XVIII i на працягу ўсяго ХIХ ст. гэтая своеасаблiвасць знаходзiла адбiтак у т.зв. “лiтоў-скiм сепаратызме”, якi прысутнiчаў ва ўсiх паўстаннях гэтага перыяду i вызначаў сутнасць праекту аднаўлення Вялiкага Княства Лiтоўскага (1811). Аўтарам гэтага праекту быў Мiхал Клеафас Агiнскi. Уяўленне прыналежнасцi адначасова да двух цi нават да трох народаў было характэрна для такiх дзеячаў культуры беларуска-лiтоўскага краю ў ХIХ ст., як Адам Мiцкевiч, Ян Чачот, Ян Баршчэўскi, Уладзiслаў Сыракомля, Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч i iнш.

Аднак вытокi краёвасцi не толькi ў гэтым. Шляхта Беларусi i Лiтвы (i не толькi дробная) значную частку свайго жыцця праводзiла ў маёнтках. Яна размаўляла з сялянамi на iх роднай мове, разбiралася ў асаблiвасцях псiхалогii i менталiтэту вёскi i нармальна ўспрымала “тутэйшасць” сялянскай свядомасцi. Магчыма, гэтая сялянская “тутэйшасць” таксама стрымлiвала працэсы этнiчнай iдэнтыфiкацыi сярод вярхоў грамадства.

“Тутэйшасць” часцей трактуецца як нiжэйшая ступень этнiчнай iдэнтыфiкацыi, як прымiтыўнасць. Аднак такi погляд досыць павярхоўны. Можна цалкам пагадзiцца з Ю.Бардахам, якi сцвярджаў: “У вёсцы, перш за ўсё беларускай, там, дзе су-стракалiся розныя мовы, веравызнаннi, уплывы розных культур, “тутэйшасць” азначала форму адмовы ад пэўнага выбару, нежаданне прызнаць сваю прыналежнасць да таго цi iншага народу. Была асцярога, што такi выбар парушыць традыцыйныя формы сумеснага жыцця i прывядзе да канфлiктаў”[12]. Невыпадкова Канстанцыя Скiрмунт абараняла паняцце “тутэйшасцi” ад насмешак: “Тутэйшасць – гэта сувязь з роднай зямлёй, гэта патрыятызм”[13]. У пэўным сэнсе тутэйшасць была краёвасцю “маўклiвай большасцi” (па вызначэнню А.Гурэвiча) грамадства Беларусi i Лiтвы.

Краёвасць вырасла з тутэйшасцi, якая спалучалася з гiстарычнай свядомасцю прыналежнасцi да шляхты былога Вялiкага Княства Лiтоўскага. Да пачатку ХХ ст. яна асаблiва не афiшавалася. З’яўленне краёвасцi ў грамадска-палiтычным жыццi было выклiкана абвастрэннем этнiчных i сацыяльных адносiн. Аднак гэтыя ж самыя працэсы стрымлiвалi яе пашырэнне.

Галоўнай перашкодай было перапляценне сацыяльнага падзелу грамадства Беларусi i Лiтвы з падзелам этнiчным. Па вынiках перапiсу 1897 г. 47,1% патомнага дваранства, 24% асабiстага дваранства, 8,7% мяшчанства, а г.з. значная частка памешчыкаў, чыноўнiкаў сярэдняга i нiжэйшага рангу, iнтэлiгенцыi шасцi беларуска-лiтоўскiх губерняў складалася з мясцовых палякаў, або, дакладней, тых, хто лiчыў сваёй роднай мовай польскую. У той жа час 87,4% сялян краю прызнавалi сваёй роднай мовай беларускую або лiтоўскую. Задачы лiтоўскага i беларускага рухаў былi цесна звязаны з праблемамi i патрабаваннямi вёскi. Гэтыя рухi непазбежна былi накiраваны не толькi супраць панавання расiйскiх чыноўнiкаў, але i супраць польскiх землеўладальнiкаў, якiя валодалi прыблiзна паловай (50-55%) усiх прыватнаўласнiцкiх зямель краю[14].

Пэўную антыпольскую афарбоўку лiтоўскага руху падтрымлiвала i iмкнулася ўмацаваць расiйская адмiнiстрацыя. Патэнцыял антыпольскасцi ўтрымлiваўся i ў дзейнасцi беларускiх арганiзацый. Усё гэта моцна ўплывала на працэс афармлення краёвага руху. Спробы стварэння Краёвай партыi Беларусi i Лiтвы, звязаныя з дзейнасцю Рамана Скiрмунта, Эдварда Ропа, Аляксандра Ляднiцкага, Канстанцыi Скiрмунт закончылiся няўдачай. Перспектыва арганiзацыi нацыянальнага (у палiтычным сэнсе) руху разбiлася аб сацыяльныя супярэчнасцi, якiя набывалi этнiчную афарбоўку i ператваралiся ў этнiчныя канфлiкты. Iх абвастрэнню спрыялi расiйскiя ўлады.

У вынiку краёўцаў аб’ядноўвала толькi iдэалогiя. Адсутнасць арганiзацыйных формаў рабiла краёвы рух ва ўмовах абвастрэння этнiчных адносiн досыць няўстойлiвым аб’яднаннем.

Перыяд рэвалюцыi 1905-1907 г. на Беларусi i Лiтве – гэта час хуткага развiцця лiтоўскага i беларускага рухаў, актывiзацыi Партыi польскiх нацыянальных дэмакратаў, стварэння расiйскiх чарнасоценных арганiзацый, узнiкнення сiянiсцкiх партый i iх фiлiялаў. Побач з афармленнем краёвай iдэалогii ўзмацнялася пачуццё прыналежнасцi да пэўнага этнасу. Сярод мясцовых палякаў пашыралася адчуванне польскасцi. Многiя з iх прымалi краёвую iдэалогiю як iдэалогiю польскага руху, як сродак умацавання польскiх пазiцый у краi. Публiцыст А.Тупальскi шчыра заявiў на старонках друку, што толькi пашырэнне краёвай iдэалогii дазволiць палякам захаваць дамiнуючыя пазiцыi ў культурным i эканамiчным жыццi краю ва ўмовах дэмакратычнай i дэцэнтралiзаванай Расii[15]. Менавiта таму нельга цалкам адрываць краёўцаў ад польскага руху. Пазiцыя iдэолагаў (Р.Скiрмунт, М.Ромэр i iнш.) часта ўспрымалася шырокiмi коламi польскай грамадскасцi iнакш, чым яны самi таго жадалi.

Гiсторыкi звычайна адзначаюць падзел краёўцаў на кансерватыўны i дэмакратычны (або лiберальна-дэмакратычны) кiрункi. Да кансерватараў, якiя не прымалi патрабаванняў радыкальнай аграрнай рэформы, не пагаджалiся з iдэяй усеагульнага выбарчага права i г.д., адносяць Iпалiта Корвiн-Мiлеўскага, Эдварда Вайнiловiча, Аляксандра Мейштовiча, Аляксандра Хамiньскага, Чэслава Янкоўскага, Рамана Скiрмунта, Канстанцыю Скiрмунт i iнш. У перыяд рэвалюцыi iдэйным цэнтрам краёўцаў-кансерватараў быў “Kurier Litewski”, а найбольш уплывовымi арганiзацыямi – дэпутацкiя фракцыi ў I i II Думах i ў Дзяржаўным Савеце.

Сярод дэмакратаў, якiя былi гатовы пайсцi насустрач па-трабаванням беларускага i лiтоўскага сялянства, вылучаюцца постацi Мiхала Ромэра, Людвiка Абрамовiча, Тадэвуша Урублеўскага, Аляксандра Ляднiцкага, Бранiслава Крыжаноўскага i iнш. Такi падзел з пункту погляду палiтычнай арыентацыi, безумоўна, справядлiвы. Хоць не менш важнымi для спробы пэўнай класiфiкацыi краёўцаў застаюцца iх адносiны да этнiчных рухаў. Ужо ў перыяд рэвалюцыi можна заўважыць, што пазiцыя большасцi краёўцаў-кансерватараў эвалюцыянавала ў кiрунку польскасцi. Супрацьстаялi гэтай тэндэнцыi Раман Скiрмунт, Эдвард Вайнiловiч, Баляслаў Ялавецкi, Канстанцыя Скiрмунт i некаторыя iнш. Iх палiтычныя перакананнi ў гэтым выпадку адыходзiлi на другi план. Так, Б.Ялавецкi фiнансаваў выданне ў Пецярбургу лiтоўскай газеты “Lietuviskas lajkrastis”[16]. Р.Скiрмунт, як паведамляюць С.Выслаух i К.Гамулка, фiнансава падтрымлiваў “Нашу Нiву”[17] i г.д. Гэта iх зблiжала з краёўцамi-дэмакратамi, якiя прызнавалi права беларусаў i лiтоўцаў на самастойнае культурнае i палiтычнае жыццё. Красамоўна выглядаюць амаль сяброўскiя адносiны памiж А.Ляднiцкiм, якi адыгрываў прыкметную ролю ў кiраўнiцтве партыi кадэтаў, i Р.Скiрмунтам. Падставай гэтай узаемнай павагi было аднолькавае разуменне нацыянальнай праблемы ў беларуска-лiтоўскiм краi. Краёўцы дэмакратычнага кiрунку падтрымлiвалi сувязi з дзеячамi лiтоўскага i беларускага рухаў, абаранялi беларусаў i лiтоўцаў ад шавiнiстычных выпадаў з боку прадстаўнiкоў Партыi нацыянальных дэмакратаў Р.Дмоўскага. Iх iдэйным i арганiзацыйным цэнтрам у перыяд рэвалюцыi была “Gazeta Wileńska”, якая выдавалася ад студзеня да лiпеня 1906 г.

Трэццечэрвеньскi дзяржаўны пераварот нарадзiў новую палiтычную сiтуацыю. Знiклi надзеi на дэмакратызацыю грамадскага i палiтычнага жыцця, на ўвядзенне мясцовага самакiравання i iнш. Галоўнай задачай станавiлася абарона тых правоў, якiя ўжо былi дасягнуты. Сярод краёўцаў-кансерватараў у гэты час узмацнiлiся пазiцыi тых, хто трактаваў краёвасць толькi як сродак умацавання польскiх пазiцый. Пачуццё Радзiмы ў гэтых людзей звузiлася да межаў уласнага маёнтку.

Гэта засведчыла i чарговая няўдача Р.Скiрмунта з утварэннем Краёвай партыi. Р.Скiрмунт распрацаваў праект свайго роду мiжнацыянальнага партыйнага саюзу, якi павiнен быў складацца з лiтоўскай, беларускай i польскай самастойных партыйных арганiзацый[18]. У стварэннi Краёвай партыi ён па-спрабаваў абаперцiся на вярхi польскай грамадскасцi. Сумесна з Ч.Янкоўскiм яны правялi ў чэрвенi 1907 г. у Вiльнi з’езд землеўладальнiкаў краёвай арыентацыi. На з’езд прыехала ўсяго каля 30 чалавек. Дэлегаты не прынялi iдэi Р.Скiрмунта. Яны ўтварылi Краёвую партыю, але гэта была партыя польскiх землеўладальнiкаў. Галоўнымi пунктамi праграмы было ўвядзенне самакiравання ў краi, роўнасць усiх народаў, пачатковая адукацыя на роднай мове i недатыкальнасць памешчыцкага землеўладання[19]. Апошняе азначала фактычную адмову ад пошукаў узаемаразумення i шляхоў супрацоўнiцтва з дзеячамi лiтоўскага i беларускага рухаў. Прадстаўнiкi Ковенскай i Вiцебскай губ., а разам з iмi i Р.Скiрмунт адмовiлiся ўвахо-дзiць у склад гэтай партыi. Затое яе праграму падпiсалi такiя вядомыя краёўцы, як Э.Вайнiловiч (старшыня партыi), I.Корвiн-Мiлеўскi, Д.Карыбут-Дашкевiч, А.Хамiньскi, С.Ваньковiч, Ч.Янкоўскi i iнш. Усяго 23 чалавекi[20].

Партыя не знайшла шырокай падтрымкi. На пачатку 1908 г. Р.Скiрмунт паспрабаваў правесцi яе рэарганiзацыю ў адпаведнасцi з першапачатковым праектам, але нi палякаў, нi беларусаў, нi лiтоўцаў ягоныя намаганнi не зацiкавiлi.

Перамены ў пазiцыi многiх вiленскiх краёўцаў-кансерватараў адбiлiся i на польскiм вiленскiм друку. “Наша Нiва” ў 1911 г. адзначала: “Kurier Litewski” iдзе тым жа шляхам, што i “Белорусская жизнь”[21].

I зноў жа трэба падкрэслiць, што гэтая эвалюцыя не датычыла ўсiх краёўцаў-кансерватараў. К.Скiрмунт у 1910 г. пiсала: “Лiцвiнкай i толькi лiцвiнкай з ласкi Божай я была, ёсць i да апошняга дыхання буду”[22].

Краёўцы-дэмакраты па-ранейшаму прапагандавалi краёвую iдэю. Яны iмкнулiся знайсцi новых яе прыхiльнiкаў сярод дзеячаў польскага, лiтоўскага, беларускага i яўрэйскага рухаў. I дасягнулi пэўных поспехаў. М.Ромэр з 1906 да 1914 г. дзейнiчаў у кантакце з Ёнасам Вiлейшысам, Мiколасам Слежэвiчусам, Мiколасам Бiржышкам, Казiмiрам Акулiчам, Вацлавам Студнiцкiм, Мечыславам Недзялкоўскiм, Аляксандрам Заштоўтам, Вацлавам Ластоўскiм, Вацлавам Iваноўскiм, Iванам ды Антонам Луцкевiчамi, Ежы Ромам, Шабадам i iнш.[23].

Прыкладам кантактаў можа служыць супрацоўнiцтва М. Ромэра i рэдакцыi “Нашай Нiвы” ў справе вывучэння становiшча сялянаў. Галоўным метадам вывучэння было анкетаванне. З перапiскi М.Ромэра з вядомым археолагам i этнографам Вандалiнам Шукевiчам вiдаць, што ў вераснi 1908 г. анкетаванне адбылося ў Ковенскай, Вiленскай, Менскай, Магiлёўскай i Гарадзенскай губ.[24] Кантактам спрыяла i дзейнасць масонскiх ложаў – “Адзiн-ства” (з 1910 г.), “Лiтва” (з 1911 г.), “Беларусь” (з 1914 г.)[25].

Масонскiя ложы адыгралi прыкметную ролю ў пашырэннi краёвай iдэi. Ва ўмовах “сталыпiнскай” i “постсталыпiнскай” Расii масонскiя арганiзацыi на Беларусi i Лiтве былi формай iснавання нелегальных дэмакратычных таварыстваў краёвага накiрунку. Як адзначаў пазней Мiхал Ромэр, уласна масонскай дзейнасцi фактычна не было. Затое ложы спрыялi ўкараненню ў свядомасцi “братоў” краёвай iдэалогii[26].

Першыя ложы iснавалi пад фармальным патранатам масонскiх арганiзацый Масквы i Пецярбурга, якiя ўзнiклi ў 1906-1907 г. З пачаткам першай сусветнай вайны ложы Беларусi i Лiтвы аб’ядналiся ў “Вялiкi Усход Лiтвы” i ўжо афiцыйна сталi самастойнымi.

Аналiз дзейнасцi масонаў дазваляе заўважыць прыкметна ўклад беларусаў у краёвы рух. Як паказалi даследаваннi Збiгнева Соляка, заснаваныя пераважна на аналiзе дзённiкавых запiсаў М. Ромэра, аднымi з iнiцыятараў утварэння першай масонскай ложы былi браты Луцкевiчы. Узначалiў ложу дзеяч яўрэйскага руху Ежы Ром. Акрамя iх “братамi” ложы былi Iван Краскоўскi, якi ў 1917 г. будзе сябрам Беларускага Нацыянальнага Камiтэту, Зыгмунт Нагродскi, Бранiслаў Крыжаноўскi, Вiтольд Абрамовiч, Iван Прозараў, Мiколас Слежэвiчус, Элiаш Ром, Бромсан i Данатас Малiноўскас. У сакавiку 1911 г. у ложу быў прыняты Мiхал Ромэр. Афiцыйнае запрашэнне да ўступлення ён атрымаў ад Iвана Луцкевiча[27].

Даволi хутка М.Ромэр стаўся адным з кiраўнiкоў масонаў. Ён узначальваў ложу “Лiтва”, якая была ўтворана ў 1911 г. Гэты краёвец разумеў мэты масонскай дзейнасцi: “Нашыя прынцыпы – братэрства, любоў i свабода чалавечага духа. Мы гуманiсты ў самым высакародным i дзейным значэннi гэтага слова. Мы iмкнемся, каб гэтыя прыгожыя словы… сталi рэальнасцю сумлення, дзеянняў i чалавечых адносiн”[28].

У 1912 г. у ложу “Лiтва” ўступiў Вацлаў Ластоўскi[29].

Пасля ўзнiкнення “Адзiнства” i “Лiтвы” многiя пытаннi дзейнасцi краёўцаў абмяркоўвалiся на масонскiх сходах. Магчыма, што менавiта так у 1912 г. вырашалася праблема органа друку краёўцаў.

Тагачасны орган “Przegląd Wileński” (1911-1915), рэдактарам якога быў Людвiк Абрамовiч, выклiкаў незадавальненне. М.Ромэр характарызаваў газету як орган краёвай польскай грамадскасцi i лiчыў пазiцыю рэдактара шавiнiстычнай па сваёй сутнасцi, хаця i апранутай у дэмакратычную вопратку[30]. Было прынята рашэнне арганiзаваць новае краёвае выданне. У 1912 г. выйшаў першы нумар “Kuriera Krajowego”. Актыўную ролю ў рэдкалегii адыгрывалi браты Луцкевiчы i В.Ластоўскi[31]. Р.Мiкныс, якi ў сваiх даследаваннях таксама абапiраецца на Дзённiк М.Ромэра, лiчыць беларусаў фактычнымi кiраўнiкамi польскамоўнага выдання[32].

Выданне “Kuriera” было разлiчана на пашырэнне краёвай iдэi сярод польскай грамадскасцi краю, значная частка якой складалася з нашчадкаў паланiзаваных беларусаў i лiтоўцаў. У рэдакцыйным артыкуле першага нумара газеты (8 лiстапада 1912 г.) галоўнай бядой краю абвяшчаўся шавiнiзм. Газета звярталася да польскай iнтэлiгенцыi як “найбольш культурнай i свядомай часткi грамадства, якая павiнна абараняць не толькi свае правы, але i весцi выхаваўчую працу сярод абуджаючагася шматмiльённага народу.” “Kurier Krajowy” лiтаральна патрабаваў ад польскай iнтэлiгенцыi дапамагаць культурнаму адраджэнню беларусаў i лiтоўцаў[33]. Шмат увагi газета аддавала беларускаму руху, падкрэслiваючы характэрныя для яго дэмакратызм i талеранцыю[34].

Антон Луцкевiч у красавiку 1914 г. ахарактарызаваў пазiцыю кiраўнiкоў беларускага руху як “дэмакратычна-краёвую”. На думку беларускага палiтыка, толькi такая пазiцыя дазволiць зменшыць “нацыянальныя сваркi, каторыя што болей развiваюцца ў нашай старонцы, марнуючы безкарысна падчас найлепшыя сiлы народу”. А.Луцкевiч запрашаў да сумеснай культурна-нацыянальнай працы дзеля iнтарэсаў усяго краю, “дзеля ўмацавання нашага грамадзянства”[35].

Адначасова з “Kurierem Krajowym” браты Луцкевiчы арганiзавалi выданне ў Вiльнi рускамоўнай “Вечерней газеты”. Яна была разлiчана на зрусiфiкаваных беларусаў. Iван ды Антон Луцкевiчы iмкнулiся адарваць iх ад уплываў расiйскага чарнасоценнага друку, якi часта апранаўся ў “беларускую вопратку”, i зрабiць прыхiльнiкамi краёвай iдэi[36].

У кастрычнiку 1914 г. узнiкла ложа “Беларусь”. У яе склад увайшлi А.Луцкевiч, А.Булёта, П.Бугайлiшкiс, М.Бiржышка, I.Краскоўскi, А.Заштоўт i К.Астахевiч[37]. Сходы гэтай ложы праходзiлi разам са сходамi “Лiтвы”. Поўнае арганiзацыйнае афармленне планавалася на восень 1915 г. Аднак вайна ўнесла свае карэктывы. Этнiчныя адносiны ў краi абвастрылiся. Усё часцей гэта адчувалася ў дзейнасцi этнiчна мешаных масонскiх арганiзацый. Урэшце яны спынiлi сваё iснаванне. Аднак краёвая iдэя была яшчэ досыць моцнай. Вельмi актыўна прапагандавалi яе менавiта беларусы.

У снежнi 1915 г. яны былi аднымi з iнiцыятараў утварэння грамадскай арганiзацыi “Канфедэрацыя Вялiкага Княства Лiтоўскага”[38]. Канфедэрацыя аб’яднала кiраўнiкоў польскага, лiтоўскага, беларускага i яўрэйскага рухаў вакол iдэi незалежнай Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы. Яна абвясцiла пра сваё iснаванне Унiверсалам, надрукаваным на чатырох мовах.[39] У лютым 1916 г. была апублiкаваная праграма Канфедэрацыi. Яе галоўным пунктам было ўтварэнне Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы з сеймам у Вiльнi. Сейм фармаваўся на падставе агульных, простых, тайных i роўных выбараў i станавiўся гарантам прававой роўнасцi ўсiх этнасаў краю. Праграма канчалася заклiкам яднання: “Кiньма сваркi i звадкi, ад каторых церпiць весь Край. Падумайма разам ды шчыра аб долi гэтага Краю, бо ж усе мы, апрача жменi прыблуд, сыны нашай зямлi – нашай Лiтвы i Беларусi… Стойма, грамадзяне, моцна, цвёрда i ў згодзе, без рожнiцы станаў, нацый i веры, пры штандары нашай вольнай Бацькаўшчыны – Лiтвы i Беларусi”[40].

Краёвая Канфэдэрацыя, як i краёвая iдэя наогул, не вытрымала выпрабавання часам. Этнiчныя каштоўнасцi i iдэя ўласнай этнiчнай дзяржавы аказалiся больш прыцягальнымi ў першую чаргу для лiтоўцаў i палякаў. Да распаду Канфедэрацыi прычынiлася i палiтыка германскiх акупантаў, якая вызначалася традыцыйнай для захопнiкаў формулай: “Па-дзяляй i пануй!”.

Па меры адраджэння Польшчы як самастойнай дзяржавы пераважная частка польскай грамадскасцi Беларусi i Лiтвы паступова перайшла на пазiцыi Партыi польскiх нацыянальных дэмакратаў i пачала выступаць за далучэнне беларуска-лiтоўскага краю да Польшчы. Сярод гэтых дзеячаў былi i былыя краёўцы. Ч.Янкоўскi ў сваiм дзённiку 21 снежня 1915 г. зрабiў запiс, што Вiльняй павiнна кiраваць чыста польская арганiзацыя. Ён нават прыдумаў назву – “Нацыянальны польскi сенат для Лiтвы i Беларусi”[41]. Дзеячы беларускага руху пратэставалi. 14 сакавiка 1917 г. А.Луцкевiч напiсаў лiст да Вiльгельма II, у якiм адвяргаў прэтэнзii Часовага польскага ўраду на беларуска-лiтоўскi край. Ён адстойваў iдэю Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы, адзначаючы, што “падаўляючая большасць насельнiцтва Беларусi i Лiтвы здаўна iмкнецца да незалежнасцi”[42].

Краёвая iдэя не знiкла. Беларускiя дзеячы абапiралiся на яе ў сваiх спробах выпрацоўкi ўласнай геапалiтыкi. У 1918 г. урад БНР прапанаваў утварэнне канфедэрацыi Беларусi, Польшчы, прыбалтыйскiх дзяржаў i Украiны. Беларусаў падтрымалi вiленскiя краёўцы-дэмакраты. М.Ромэр у 1919 г. выказаў iдэю ўтварэння “Балтыйскага саюза” як федэрацыi Лiтвы, Беларусi, Польшчы, Латвii i Эстонii.[43]. Ад краёвай iдэалогii не адмовiўся i Р.Скiрмунт, якi адыгрываў прыкметную ролю ў беларускiм палiтычным жыццi 1917-1918 г.

Спадзяваннi краёўцаў былi канчаткова перакрэслены вынiкамi Рыжскiх перамоваў i захопам Вiльнi дывiзiяй генерала Люцыяна Жэлiгоўскага. Эдвард Вайнiловiч ацанiў Рыжскi дагавор як “новы чацвёрты падзел краю, iнiцыяваны самой Польшчай”[44]. Рыжскi трактат пазбавiў Э.Вайнiловiча i многiх iншых краёўцаў не толькi ўласнасцi, яны страцiлi Радзiму, i тым самым згубiлi сэнс усялякай грамадскай дзейнасцi.

Апошнiя гады свайго жыцця Э.Вайнiловiч правёў у правiнцыйнай Быдгашчы. Ён амаль не займаўся грамадска-палiтычнай дзейнасцю. Жыццё Р.Скiрмунта доўгi час было напоўнена пераважна гаспадарчымi клопатамi i… лiтаратурнымi да-следаваннямi. У 1926 г. убачыла свет ягоная кнiга, прысвечаная творчасцi Ю.Славацкага[45]. Да палiтычнай дзейнасцi Р.Скiрмунт вярнуўся ў 1930 г., калi быў выбраны ў склад Сенату. Ён уваходзiў у Беспартыйны блок супрацоўнiцтва з урадам (BBWR). Гэты блок, мiж iншым, выступаў супраць палiтыкi асiмiляцыi этнiчных меншасцяў II Рэчы Паспалiтай.

Трагiчна склаўся лёс А.Ляднiцкага, якi пакончыў жыццё самагубствам. Ягоная трагедыя, на думку аднаго з бiёграфаў, заключалася ў неабходнасцi свядомага змяншэння ўласнага iнтэлектуальнага патэнцыялу[46].

Мiхал Ромэр i Станiслаў Нарутовiч, пратэстуючы супраць захопу польскiмi войскамi Вiльнi i ўтварэння т.з. “Litwy Środkowej”, выехалi ў Коўна i пачалi дзейнiчаць як лiтоўскiя палiтыкi. Праўда, М.Ромэр i пры гэтым заставаўся краёўцам. У лiсце да рэктара Ягелонскага ўнiверсiтэту В. Сэмковiча ад 4 сакавiка 1930 г. ён, закрануўшы польска-лiтоўскi канфлiкт, адзначыў: “Застаючыся настолькi ж лiцвiнам, наколькi i палякам, я асаблiва востра ўспрымаю гэты канфлiкт. Горача кахаючы Лiтву, я не магу ненавiдзець Польшчу. Наадварот, я кахаю i яе. Я, а такiх шмат, з’яўляюся эпiгонам таго тыпу людзей нашага краю, якi цяпер ужо вымiрае. Iдэальным узорам чалавека гэтага тыпу быў Адам Мiцкевiч, якi злучаў дзве нацыянальныя душы. Ён быў столькi ж палякам, колькi i лiцвiнам, але нiколi не быў толькi палякам або толькi лiцвiнам”[47].

Тадэвуш Урублеўскi застаўся ў Вiльнi. Ён займаўся адвакацкай дзейнасцю, працягваў збiраць бiблiятэку, якую потым перадаў гораду Вiльнi. Т.Урублеўскi па-ранейшаму адстойваў краёвыя iдэалы, абараняючы на судовых працэсах дзеячаў беларускага нацыянальна-вызваленчага руху. Да самай смерцi (лiпень 1925 г.) ён лiчыў сябе грамадзянiнам Вялiкага Княства Лiтоўскага. У некралогу адзначалася: “Паляк сёння кахае польскую нацыянальную iдэю, лiцвiн – лiтоўскую, беларус – беларускую. Урублеўскi ж кахаў перш за ўсё наш край з усiмi яго жыхарамi, незалежна ад той мовы, на якой яны размаўлялi. Ён кахаў край з усiм яго багатым мiнулым ад славутых паходаў Вiтаўта да баёў Калiноўскага ў гродзенскiх лясах. … У сучаснай нацыяналiстычнай Польшчы Тадэвуш Урублеўскi не мог знайсцi сабе месца. … Сучаснай Польшчы Урублеўскi не мог зразумець”[48].

У Вiльнi застаўся i Людвiг Абрамовiч. “Przegląd Wileński”, якi ён рэдагаваў, захаваў свае ранейшыя пазiцыi. Затое ягоны брат Вiтольд Абрамовiч адмовiўся ад краёвасцi i стаў нават адным з кiраўнiкоў “Litwy Srodkowej”, якая ўяўляла сабой польскую марыянеткавую дзяржаву. У 1922 г. яна была далучана да Польшчы.

У 20-30-ыя г. краёвасць сустракалася часцей як прыватная справа людзей, якiя насуперак гiстарычным рэалiям не жадалi губляць свой “Край” i адчувалi сябе грамадзянамi былога Вялiкага Княства Лiтоўскага (Тадэвуш Урублеўскi, Мар’ян Здзехоўскi i некаторыя iнш.). Радзей краёвасць выкарыстоўвалася правячымi коламi Польшчы як сродак змяншэння беларускiх пратэстаў супраць палiтыкi асiмiляцыi. Як паказалi даследаваннi К.Гамулкi, якраз так можна тлумачыць iснаванне ў 1920-1921 г. т.з. “Краёвага саюза”, якi ўзначальвалi Павел Аляксюк i Вячаслаў Адамовiч (сын). Даследчыца сцвярджала, што “Саюз” iснаваў толькi дзякуючы фiнансавай падтрымцы польскага ўрада[49].

Апошнiя праявы краёвасцi назiралiся ў 1939-1940 г. Яны былi звязаны з перадачай Вiльнi Лiтоўскай дзяржаве. Зыгмунт Юндзiл, Бранiслаў Крыжаноўскi, Юзаф Мацкевiч i iншыя спрабавалi ўлагодзiць польска-лiтоўскiя адносiны i дасягнуць нацыянальнай згоды на падставе адраджэння традыцый “Гiстарычнай Лiтвы”. Яны iмкнулiся ператварыць Вiльню ў месца паяднання i паразумення ўсiх народаў, якiя насялялi Вiленшчыну. Аднак нацыяналiстычныя настроi былi мацнейшымi. М.Ромэр, якi выдатна арыентаваўся ў палiтычных рэалiях, ацанiў гэтую спробу як “рамантычнае донкiхоцтва”[50].

Дзейнасць краёўцаў – гэта спроба ва ўмовах абвастрэння сацыяльных i этнiчных канфлiктаў распаўсюдзiць i абаранiць iдэю палiтычнай нацыi. Аднак на Беларусi i Лiтве, як i амаль ва ўсёй Цэнтральна-Усходняй Еўропе (ад Прыбалтыкi да Балкан) перамагла iдэя культурнай (этнiчнай) нацыi. Сярод галоў-ных прычын паражэння iдэi палiтычнай нацыi на тэрыторыi Беларусi i Лiтвы трэба адзначыць наступствы палiтыкi русiфiкацыi, кiраўнiкi якой прыкладалi на пачатку ХХ ст. вялiкiя намаганнi па стварэнню ў краi мiжэтнiчнай напружанасцi. Сiтуацыя ўскладнялася i тым, што этнiчны падзел у значнай меры супадаў з падзелам сацыяльным. Да таго ж iдэя палiтычнай нацыi ўжо не ўпiсвалася ў кантэкст еўрапейскай гiсторыi. На пачатку ХХ ст., калi актывiзавалiся культурна-этнiчныя рухi, яна выглядала пэўным анахранiзмам.

Краёвасць як феномен грамадска-палiтычнага жыцця знiкла ў 1920-1921 г. Яна была перакрэслена ўмовамi Рыжскага мiру i ўтварэннем “Litwy Srodkowej”. Большасць краёўцаў ператварылася ў “крэсоўцаў”. Некаторыя далучылiся да лiтоўскага руху. Iншыя адышлi ад грамадскай дзейнасцi. I толькi адзiнкi – М.Ромэр, Л.Абрамовiч, Т.Урублеўскi, М.Здзехоўскi i некаторыя iншыя захавалi вернасць краёвай iдэi.

Краёўцы ўнеслi значны ўклад ва ўлагоджванне этнiчных i сацыяльных канфлiктаў у беларуска-лiтоўскiм краi. Яны закладвалi традыцыi барацьбы супраць iдэалогii этнiчнага шавiнiзму. Сённяшняя досыць прыкметная цiкавасць гiсторыкаў (асаблiва польскiх i лiтоўскiх) да гэтай праблемы сведчыць пра жыццёвасць многiх аспектаў краёвай iдэалогii.

Паражэнне iдэi палiтычнай нацыi на пачатку ХХ ст. было паражэннем не толькi краёўцаў. Гэта было паражэнне народаў Беларусi, Лiтвы i Польшчы. Канфрантацыя памiж iмi аблегчыла панаванне на нашай зямлi iмперыялiстаў розных краiн i розных iдэалогiй.

Аўтар выказвае падзяку прафесару Юлiушу Бардаху i доктару Рымантасу Мiкнысу за прапанаваныя матэрыялы з уласных архiваў. Таксама шчыра ўдзячны кiраўнiцтву Касы iм. Юзафа Мяноўскага (Варшава), якое фiнансава падтрымала працу аўтара ў бiблiятэках i архiвах Польшчы.


[1] Bardach J. O dawniej i niedawniej Litwie.Poznań, 1988. S.217-218
[2] Gizbert-Studnicki W. Mickiewicz i jego kraj.Chicago, 1955. S.7
[3] Miknys R. Stosunki polsko-litewskie w wizji politycznej krajowców. // Zeszyty historyczne. Paryż, 1993, №104. S.123-124
[4] Запруднiк Я. Дваранства i беларуская мова // Беларусiка. Кн.2. Мiнск, 1992. C.33
* Пад “рускiм народам” аўтар разумеў беларусаў. З пачатку 1906 г. Р.Скiрмунт пачаў ужываць больш адпаведную тэрмiналогiю.
[5] Смалянчук А. Польскi нацыянальны рух на Беларусi i Лiтве напярэдаднi i ў перыяд рэвалюцыi 1905-1907 г. Аўтарэферат канд. дысертацыi. Мiнск, 1995.
[6] Romunt. (R.Skirmunt). Głos przeszłosci i potrzeba chwili. Lwów, 1905. S.38
[7] J…i B.Litwa i jej potrzeby. Narodowy katechizm Litwy. Wilno, 1905. S.1
[8] Römer M. Stosunki etnograficzno-kulturalne na Litwie. Kraków, 1906. S.15-16
[9] Futurus (Konstancja Skirmunt). Kartki krajowe. Wilno, 1913. S.84
[10] Смалянчук А. Гiстарычная сьвядомасьць i iдэалёгiя палякаў Беларусi i Лiтвы. БГА. Т.2. Сш.1. C.32-40
[11] Bardach J. Wieloszczeblowa świadomość narodowa na ziemiach litewsko-ruskich Rzeczypospolitej w XVII-XX w. // Pamiętnik XV powszechnego zjazdu historyków polskich. T.1, cz.1. Gdansk-Toruń, 1995. S.31
[12] Bardach J. Polacy litewscy a inne narody Litwy historycznej. Próba analizy systemowej // Belaruś. Lithuania. Poland. Ukraine. Lublin-Rome. 1994. S.366
[13] Kurier Litewski. 1906, №214
[14] Смалянчук А. Польскi нацыянальны рух на Беларусi i Лiтве. C.17
[15] Kurier Litewski. 1906, №189
[16] Нацыянальная бiблiятэка Польшчы. Аддз.рук. Akc.10592/z.5. S.72
[17] Gomułka K. Między Polska a Rosja. Warszawa, 1994. S.14; Wysłouch S. Białorusini na ziemi Wileńskiej. Wilno, 1930. S.3
[18] Jankowski Cz. W ciągu dwoch lat… Warszawa, 1908. S.137
[19] Kurier Litewski. 1907, №135
[20] Тамсама.
[21] Наша Нiва. 1911, №27
[22] Futurus (Skirmunt K.). Kartki krajowe. Wilno, 1913. S.48
[23] Пра гэта паведамляе ў сваiм дзённiку М.Ромэр (т.3, с.62, 66). Дзённiк захоўваецца ў Бiблiятэцы АН Лiтвы. Аўтар выкарыстаў матэрыялы з архiва Р.Мiкныса.
[24] Нацыянальная Бiблiятэка Польшчы. Аддз.рук. rkp.2946, s.46-47.
[25] Дзённiк М.Ромэра. Т.4, с.404 (З арх. Р.Мiкныса); Solak S. Michal Römer i masoneria wileńska (1911-1915) // Lietuvių Atgimimo istorijos studijos. Vilnius, 1996, t.13. P.35-40
[26] З арт.: Solak Z. Michał Römer… s.39
[27] З арт.: Solak S. Odrodzenie masonerii wileńskiej w latach 1910-1915 w Dzienniku Michala Römera. // Niepodległość. 1996, t.28, s.89. У арт. на с.85-94 змешчаны дзённiкавыя запiсы М.Ромэра за 3(16) i 4(17) сакавiка 1915 г.
[28] Solak Z. Odrodzenie… s.86
[29] Тамcама. S.93
[30] Тамсама. S.83-84
[31] Solak Z. Michal Römer…s.39; Jurkiewicz J.Polska mysl polityczna na Litwie i Białorusi w latach 1905-1922. Poznań, 1983. S.76-77
[32] Дзённiк М.Ромэра. Т.1. C.82; т.3. C.174, 323, 329. (З арх.Р.Мiкныса).
[33] Kurier Krajowy. 1913, №98
[34] Тамсама. 1913, №№ 12, 129
[35] А.Навiна (А.Луцкевiч). Краёвае становiшчэ // Спадчына, 1996, №1, с.53
[36] Römer M. Litwa wobec wojny. // Zeszyty historyczne. T.17. Paryż, 1970, s.116
[37] Solak Z. Michal Romer… S.40
[38] Вiтан-Дубейкоўская Ю. Мае ўспамiны. Вiльня, 1994, с. 45
[39] Abramowicz L. Litwa podczas wojny: zbior dokumentów, uchwał, odezw i t.p. Warszawa, 1918
[40] Лiтаратура i мастацтва. 23 лiстапада 1990 г.
[41] Jankowski Cz. Z dnia na dzień. Warszawa. 1914-1915. Wilno, 1923. S.402
[42] Бiблiятэка АН Лiтвы. Аддз.рук. F21-277, s.5
[43] Нацыянальная бiблiятэка Польшчы. Аддз.рук. Akc.IV. 6486/II. S.7
[44] Ro…munt (Skirmunt R.) Blichtr i blask. Z rozmyślań o Słowackim. Wilno, 1926.
[45] Lednicki W. Pamiętniki. T.2.Łondyn, 1967, s.696
[46] Miknys R. Stosunki polsko-litewskie… S.128
[47] Бiблiятэка Ягелонскага ўнiверсiтэту (РП). Аддз.рук. 9538 III, k.38-39 (з асабiстага арх. Ю.Бардаха).
[48] Kurier Wileński. 7 лiпеня 1925 г.
[49] Gomułka K. Białorusini w II Rzeczypospolitej. Gdańsk, 1992
[50] Бiблiятэка АН Лiтвы. Дзённiк М.Ромэра. Т.37. S.219

Наверх

Beavoius, Daniel. Walka o ziemie. Szlachta polska na Ukrainie (Алесь Смалянчук)

Снежня 15, 1997 |


BEAVOIUS, D. WALKA O ZIEMIE. Szlachta polska na Ukrainie prawobrzeznej pomiędzy caratem a ludem ukraińskim. 1863-1914. Sejny, 1996. 290.

“Walka o ziemie” – трэцяя кнiга загадчыка кафедры гiсторыi славян Парыжскага унiверсiтэту, якая датычыць гiсторыi палякаў на землях былога Вялiкага Княства Лiтоўскага ў ХIХ – пачатку ХХ ст. Дзве першыя – “Szkolnictwo polskie na ziemiach litewsko-ruskich. 1830-1832.” T.1-2 (Rzym-Lublin); “Polacy na Ukrainie.1831-1863″ (Paryż), якiя ў польскiм перакла-дзе выйшлi адпаведна ў 1991 i 1986 г. – выклiкалi вялiкую зацiкаўленасць асаблiва сярод польскiх гiсторыкаў. Новая праца стала прадметам вострых дыскусiй i яшчэ раз пацвердзiла высокi навуковы ўзровень даследаванняў Данiэля Бавуа. Вядомы польскi гiсторык Стэфан Кеневiч ахарактарызаваў яе як навуковую сенсацыю.

Спробу зразумець гiстарычную ролю польскай грамадскасцi правабярэжнай Украiны (Кiеўская, Валынская i Падольская губ.) французскi даследчык звязаў з аналiзам “аграрнага пытання”. Ён упэўнены, што ўсе эканамiчныя, грамадскiя i этнiчныя праблемы гiсторыi Украiны ХIХ – пачатку ХХ ст. былi звязаны якраз з гэтым пытаннем. Больш таго, французскi навуковец лiчыць, што аграрная праблема знаходзiцца ў цэнтры асэнсавання гiстарычнага лёсу ўсёй Усходняй Еўропы (с.74).

Даследаванне Бавуа заснавана на грунтоўнай базе крынiц. Гэта дакументы расiйскiх дзяржаўных устаноў з архiваў Пецярбурга, Масквы, Кiева i Варшавы, матэрыялы архiваў i бiблiятэк Кракава, Вроцлава i Парыжа. Многiя з iх упершыню ўводзяцца ў навуковы зварот. Французскi гiсторык выкарыстаў матэрыялы расiйскага i польскага перыядычнага друку, успамiны, частка якiх не друкавалася. Спалучэнне такiх розных крынiц, памножанае на даследчыцкi талент i ўменне ясна выказваць свае думкi, дало выдатны вынiк.

Гiсторык ахарактарызаваў i ўласную iдэалагiчную пазiцыю. Не прэтэндуючы на аб’ектыўнасць, Д.Бавуа заявiў, што даваў ацэнку гiстарычных падзей з пункту погляду правоў чалавека (С.128). Не кожны даследчык можа прыняць падобную заяву свайго калегi. І справа нават не ў свядомай адмове ад прэтэнзiй на аб’ектыўнасць. Сёння ўсё больш гiсторыкаў разумеюць, што прэтэнзiя на аб’ектыўнасць – гэта свядомы цi несвядомы падман чытачоў i самога сябе. Кожная гiсторыя – ёсць гiсторыя, напiсаная з пэўных пазiцый. Навуковасць заключаецца не толькi ў жорсткiм выкананнi патрабаванняў метадалогii гiсторыi, але i ў тым, каб растлумачыць чытачу (i самому сабе) сутнасць аўтарскай пазiцыi. У заяве Бавуа выклiкае сумненне iншае. Пазiцыя аўтара непазбежна прымушае яго браць на сябе функцыi суддзi. Навуковец i сапраўды выносiць свой прысуд, але цi не з’яўляецца ён самым слабым месцам працы?

Напачатку першага раздзела (“Расiйска-польскi зямельны антаганiзм”), прысвечанага спробам расiйскай адмiнiстрацыi зменшыць памеры польскага землеўладання, аўтар вызначыў колькасць польскiх памешчыкаў. У 1863 г. колькасць польскiх землеўладальнiкаў, якiя мелi 100 прыгонных i болей, вагалася памiж 5,0 – 5,5 тыс. чалавек.* Сярэднi памер iх маёнткаў складаў 895,6 дз. (С.20). Апроч iх у трох украiнскiх губернях на пачатку 60-х г. пражывала каля 70 тыс. шляхцiчаў. З iх 9/10 не мелi нi зямлi, нi прыгонных. У адрозненне ад сваiх ранейшых прац[1] Д.Бавуа аднёс дробную шляхту, у т.л. i здэкласаваную (г.з. пазбаўленую шляхецкага статусу) да польскай грамадскасцi. Праблему агульнай колькасцi палякаў на правабярэжнай Украiне ў канцы ХIХ – пачатку ХХ ст. французскi гiсторык не разглядаў. Характарызуючы сiтуацыю, якая склалася ў польскай i ўкраiнскай гiстарыяграфii па гэтым пытанні, ён адзначыў: “Толькi ў вынiку экстрапаляцыi, характэрнай для ментальнасцi эндэкаў,** можна было залiчыць 667 581 католiка да палякаў, быццам украiнцы-католiкi проста не iснавалi. Лiнгвiстычны крытэрый таксама выклiкае сумненнi. Безумоўна, на Украiне было больш палякаў, чым тыя 322 954 асобы, якiя прызналi сваёй роднай мовай польскую. Аднак з сацыялагiчнага пункту погляду сапраўдная колькасць палякаў на Украiне здаецца блiжэй да апошняй велiчыні” (с.247).

Антыпольская палiтыка расiйскай адмiнiстрацыi разглядаецца на некалькiх узроўнях. У кнiзе прааналiзаваны заканадаўчыя акты вярхоўнай улады (нават праекты актаў!), раскрыта дзейнасць Заходняга камiтэту, ахарактарызаваны мерапрыемствы кiеўскага генерал-губернатара i зроблена спроба паказаць, як мясцовая адмiнiстрацыя выконвала распара-джэннi вышэйшых уладаў. Атрымалася глабальная карцiна змагання расiйскай адмiнiстрацыi i польскiх землеўладальнiкаў за зямлю.

Даследчык звярнуў увагу на тое, што нават iмператар-скiя указы, у т.л. указ ад 10 снежня 1865 г., якi забараняў палякам i католiкам дзевяцi заходнiх губерняў (тэрыторыя Беларусi, Лiтвы i Украiны) набываць зямлю, не далi чакаемага вынiку. Сярод шматлiкiх спосабаў невыканання расiйскiх законаў французскi гiсторык адзначыў i такую, як хабар. Афiцыйныя дакументы амаль не адлюстроўваюць ступень карупцыi сярод расiйскага чыноўнiцтва. Высновы аўтара заснаваны пераважна на ўспамiнах. З гэтай групай крынiц звязана характэрная рыса даследавання.

Французская гiстарыяграфiя здаўна адрознiваецца падкрэсленай увагай да чалавека. Можна нагадаць вядомае выказванне Марка Блока: “Гiсторык нагадвае казачнага людажэрцу. Дзе пахне чалавекам, там, ён ведае, яго чакае здабыча”. У “пошуках чалавека” ўспамiны аказваюцца звышкаштоўнай крынiцай. Яны даюць магчымасць зразумець светапо-гляд асобных людзей, а праз яго ўжо весцi гаворку пра менталiтэт цэлых грамадскiх груп.

Данiэль Бавуа з дапамогай успамiнаў максiмальна ўзмацнiў “чалавечую прысутнасць” у сваiм даследаваннi. Якiя б праблемы не закранаў аўтар (ад палiтыкi расiйскай адмiнiстрацыi да вытворчасцi цукру i памераў бураковых плантацый), гаворка заўсёды iдзе пра чалавека. Французскi даследчык здолеў злавiць няўлоўнае, адчуць i перадаць пульсуючае жыццё той Украiны, якая даўно знiкла. Трэба адзначыць i адчувальную прысутнасць у тэксце самога аўтара. Д.Бавуа дзелiцца ўласнымi сумненнямi, распавядае пра памылкi, пра крытычныя заўвагi да ягоных прац з боку калег, карацей кажучы, раскрывае эвалюцыю ўласных поглядаў. “Прысутнасць чалавека” ўзба-гачае даследаванне i робiць вельмi цiкавым аўтарскi тэкст.

Характарызуючы ментальнасць польскiх землеўладальнiкаў, гiсторык адзначыў, што “ў палякаў сфармавалася пачуццё абаронцаў з усiх бакоў абложанай крэпасцi. Сярод тых, хто захаваў маёнткi, права валодання зямлёй ператварылася ў своеасаблiвую рэлiгiю”. (С.41). Аналагiчнае пачуццё мелi i польскiя землеўладальнiкi Беларусi i Лiтвы, на што звярнуў увагу яшчэ Аляксандр Цвiкевiч.

Французскi даследчык паказаў крах расiйскiх намаганняў па змяншэнню польскiх ўплываў на правабярэжнай Украiне. Скарачэнне польскай зямельнай маёмасцi (на 30%) адбылося на фоне крызiсу памешчыцкага землеўладання ва ўсёй iмперыi. Па падлiках аўтара, яно скарацiлася з 87,2 млн.дз. у 1862 г. да 41,1 млн. у 1914 г., г.з. на 47% (С.71). Д.Бавуа паказаў, што на пачатку ХХ ст., нягледзячы на маёмасныя страты, назiралася нават умацаванне гаспадарчых пазiцый польскiх землеўладальнiкаў: “Гаспадарчая моц тых “апошнiх магiканаў” нiколi яшчэ не была такой значнай” (С.66). Галоўным аргументам у пацвярджэнне гэтага тэзiсу стаў рост кошту зямлi: у 1858 г. адна дзесяцiна каштавала 13 руб., а ў 1914 г. -163 руб. (с.66). Гэты рост аўтар звязаў з дэмаграфiчным выбухам сярод сялянства, якi распачаўся пасля адмены прыгоннага ладу. З 1860 да 1897 г. прырост сялянскага саслоўя склаў 58% (С.151). Аднак з тэксту незразумела, цi ўлiчыў французскi гiсторык iнфляцыйныя працэсы. Перыяд памiж 1858 i 1914 г. увабраў у сябе вайну памiж Расiяй i Турцыяй (1876-1877), голад 1891 г., расiйска-японскую вайну (1904-1905), рэвалюцыю 1905-1907 г. i шмат iншых падзей, якiя спрыялi росту iнфляцыi.

Заключная аўтарская выснова першага раздзела – “Рускiя i польскiя землеўладальнiкi змагалiся памiж сабой сярод акеану чалавечай галечы” (С.72) – выцякае не столькi з логiкi тэксту, колькi з пазiцыi аўтара. Сваё абгрунтаванне яна атрымала значна пазней.

Наступны раздзел (“Польска-украiнскi зямельны антаганiзм”) Данiэль Бавуа пачаў з аналiзу таго, як расiйская адмiнiстрацыя i польскiя землеўладальнiкi спрабавалi разыграць “украiнскую карту”. Мэтай было выкарыстанне ўкраiнцаў на сваiм баку ў польска-расiйскiм канфлiкце. Адмiнiстрацыя рабiла стаўку на сацыяльна-эканамiчны аспект. Так, ужо iнвентары 1847 г. абмежавалi ўладу землеўладальнiкаў над украiнскiм сялянствам. Але найбольш актыўна “ўкраiнская карта” разыгрывалася ў час паўстання 1863 г. Чыноўнiкi i праваслаўнае духавенства распаўсюджвалi сярод сялян улёткi, якiя абяцалi зямельны надзел за кожнага схопленнага паўстанца. 30 лiпеня 1863 г. на Украiне было лiквiдавана часоваабавязанае становiшча, i сяляне пачалi атрымлiваць зямлю. Гэта дало свае вынiкi. Украiнскiя сяляне нярэдка больш жорстка, чым карныя войскi, распраўлялiся з паўстанцамi. Улёткi трактавалiся як дазвол на забойства (С.76).

Польскi розыгрыш “украiнскай карты” адбываўся пераважна ў культурнай галiне. У час паўстання польскiя дзеячы выказвалiся ў падтрымку развiцця ўкраiнскай культуры, распаўсюджвалi на ўкраiнскай мове творы пра барацьбу казакоў з “маскалямi”. А некаторыя з iх (Т.Рыльскi, У.Антановiч) сталi дзеячамi ўкраiнскага руху. Аднак аўтар лiчыць, што адносiны большасцi польскай грамадскасцi да ўкраiнскай культуры нiчым не рознiлiся ад адносiн расiйскай адмiнiстрацыi. і першыя, i другiя не прызнавалi самабытнасцi ўкраiнскай мовы i культуры. Адныя лiчылi ўкраiнцаў сапсаванымi рускiмi, а другiя – сапсаванымi палякамi (С.77).

Ураўняўшы расiйскую адмiнiстрацыю i польскую грамадскасць у адносiнах да ўкраiнскага сялянства, французскi да-следчык не заўважыў, што ў свядомасцi многiх мясцовых палякаў пачуццё прыналежнасцi да польскай культуры спалучалася з усведамленнем свайго ўкраiнскага паходжання. Яны не разыгрывалi “украiнскую карту”, а сапраўды цiкавiлiся фальклорам i мовай украiнцаў. Сярод расiйскiх чыноўнiкаў такiх дзеячаў не было i не магло быць, бо ўсе яны прадстаўлялi каланiяльную адмiнiстрацыю, i гэта вызначала iх менталiтэт.

Розыгрыш “украiнскай карты” пацярпеў канчатковы крах на пачатку ХХ ст. Рэвалюцыю 1905 г. на Украiне гiсторык назваў “генеральнай рэпетыцыяй канца свету” (С.118). Да-следчык адзначыў, што ў вёсцы нянавiсць да землеўладальнiкаў выразна дамiнавала над этнiчнымi сiмпатыямi або антыпатыямi. У гэтай сiтуацыi польскiя землеўладальнiкi пачалi звяртацца да ўладаў з просьбай аб прысылцы войскаў. Цiкава, што зусiм па-iншаму паводзiлi сябе польскiя землеўладальнiкi Беларусi i Лiтвы. Большасць з iх нават у крытычных сiтуацыях iмкнулася пазбегнуць паслуг расiйскага войска. Сярод польскай грамадскасцi беларуска-лiтоўскага краю ў 1905-1907 г. пашырылася т.з. “краёвая iдэя”. Сацыяльным i этнiчным па-трабаванням супрацьстаяла iдэя палiтычнай нацыi як супольнасцi ўсiх карэнных жыхароў краю. Краёўцы iмкнулiся аб’яднаць грамадства Беларусi i Лiтвы, выстаўляючы на пярэднi план агульнакраёвыя патрабаваннi. У сувязi з гэтым варта адзначыць, што, па меншай меры, ў Беларусi i Лiтве аграрная праблема не вызначала пазiцый усiх колаў грамадства. На Украiне краёвая iдэя не магла распаўсюдзiцца, бо гэтая зямля ўжо зведала ў пэўным сэнсе “польска-украiнскую вайну” часоў гетмана Багдана Хмяльнiцкага i караля Яна Казiмiра. Але асобныя праявы краёвасцi назiралiся i тут. Пра гэта сведчыць прыведзены аўтарам фрагмент успамiнаў С.Стэмпоўскага, якi да 1914 г. лiчыў, што нiхто не можа пазбавiць яго адчування свайго ўкраiнскага грамадзянства i зямлi, на якой жылi, працавалi i памiралi ягоныя продкi (С.120). Д.Бавуа мог бы ўзмацнiць гэты сюжэт, калi б звярнуўся да дзейнасцi польскiх дэпутатаў ад правабярэжнай Украiны ў I i II Дзяржаўных думах. Яны далучылiся да краёўцаў з Беларусi i Лiтвы i ўтварылi адзiную парламенцкую фракцыю. Праўда, разбежнасцi памiж дэпутатамi былi досыць моцныя. Адзiн з “беларускiх” краёўцаў-дэмакратаў Аляксандр Ляднiцкi характарызаваў прадстаўнiкоў правабярэжнай Украiны як сапраўдных феадалаў i абсалютна апалiтычных людзей (Lednicki W. Pamietniki. T.2. Londyn, 1967. S.570).

Распаўсюджванню краёвай iдэi на Украiне перашкаджала i вастрыня сацыяльна-эканамiчных праблем. Тут моцна адчуваўся “зямельны голад”. У 1897 г. у трох губернях пражывала 9 560 тыс. чалавек, з якiх сяляне складалi 90%. 6 млн. чалавек былi нашчадкамi прыгонных сялян. Яны мелi 4 010 тыс. дз. зямлi. А 7 тыс. буйных*** польскiх i рускiх землеўладальнiкаў валодалi амаль 6 500 тыс. дз. (с.281).

На фоне гэтых разлiкаў аўтар вельмi крытычна ацанiў праекты аграрнай рэформы, якiя прапанавалi польскiя землеўладальнiкi. Гэта адносiцца i да праекту Леона Лiпкоўскага (1904), якi ўтрымлiваў асноўныя палажэннi будучай, т.з. “сталыпiнскай” аграрнай рэформы. Крытычнае стаўленне даследчыка да рэалiзацыi “хутарской iдэi” звязана з працэсам разарэння бяднейшага сялянства. Але цi магчыма правядзенне сацыяльна-эканамiчных рэформаў, якiя б спалучалi сацыяльную справядлiвасць i эканамiчную эфектыўнасць? А вось з ацэнкай менталiтэту землеўладальнiкаў можна пагадзiцца. Д.Бавуа адзначыў, што ў прапанаваных праектах рэформаў адлюстравалася неразуменне сацыяльнай псiхалогii сялян i знявага да мясцовых традыцый. Большасць землеўладальнiкаў была пераканана, што дадатковы зямельны надзел сялянам не патрэбны, што галеча з’яўляецца вынiкам нiзкага культурнага ўзроўню, выкарыстання архаiчных метадаў апрацоўкi зямлi i г.д. Дарэчы, аналагiчна ацэньвалi прычыны аграрнага крызiсу землеўладальнiкi Беларусi i Лiтвы. Яны не разумелi, што iх разважаннi (у пэўнай ступенi справядлiвыя) нiколi не будуць прыняты сялянствам, якое моцна адчувала недахоп зямлi i амаль усе надзеi звязвала з атрыманнем дадатковага надзелу.

Асаблiвую цiкавасць выклiкае трэцi раздзел працы – “Змаганне памiж землеўладальнiкамi i здэкласаванай шляхтай”. Д.Бавуа ўпершыню ў гiстарыяграфii паспрабаваў апiсаць лёс дробнай шляхты на Украiне ў другой палове ХIХ – пачатку ХХ ст. Па ягоных разлiках, на пачатку 60-х г. яна налiчвала (разам з сем’ямi) каля 300 тыс. чалавек (С.281).

Гiсторыкi не звярталi асаблiвай увагi на дробную шляхту, зыходзячы з тэзiсу, што ў вынiку палiтыкi дэкласацыi яна растварылася ў масе ўкраiнскага (або беларускага i лiтоўскага) сялянства.****

Даследаванне французскага гiсторыка паказала, што аднадворцы (такi статус атрымала ў вынiку дэкласацыi большасць дробнай шляхты) засталiся чыншавiкамi. А гэта спрыяла захаванню пачуцця шляхецкасцi. Д.Бавуа даказаў, што чыншавiкi былi найбольш пераследванай групай сярод насельнiцтва Украiны. Яны апынулiся памiж “двух агнёў”. З аднаго боку – палiтыка дэкласацыi, з другога – iмкненне буйных землеўладальнiкаў да перагляду арэндных дагавораў дзеля павялiчэння арэнднай платы i скарачэння тэрмiну арэнды. Прычынай апошняга быў рост кошту зямлi. Значная частка дробнай шляхты карысталася зямлёй буйных землеўладальнiкаў здаўна i за невялiкi чынш. Яны прызвычаiлiся глядзець на гэтую зямлю як на сваю ўласнасць, тым больш, што на ёй жылi iх продкi. Намеры землеўладальнiкаў яны ўспрынялi як парушэнне гiстарычных традыцый i ўласных правоў i аказалi супрацiў. “Старэйшыя браты” па стану звярнулiся да ўладаў. Пачалося прымусовае высяленне чыншавiкоў. Пры гэтым выкарыстоўвалася палiцыя, казакi i… украiнскiя сяляне. На пачатку ХХ ст. дробную шляхту i землеўладальнiкаў ужо падзяляла бездань. Не дзiўна, што ўсе спробы Партыi нацыянальных дэмакратаў у 1905-1907 г. прапагандаваць iдэю польскай шляхецкай салiдарнасцi на Украiне пацярпелi крах.

Характырызуючы лёс украiнскай шляхты, Д.Бавуа досыць часта звяртаецца да становiшча дробнай шляхты на Беларусi i Лiтве. Ён iмкнецца паказаць заканамернасцi i своеасаблiвасцi яе гiстарычнага лёсу.

У апошнiм раздзеле (“Палякi i сацыяльна-эканамiчныя перамены”) прааналiзаваны тыя сродкi, пры дапамозе якiх польскiя землеўладальнiкi ўмацавалi сваё гаспадарчае становiшча. Аўтар паказаў асноўныя накiрункi таго эканамiчнага бума, якi перажывала правабярэжная Украiна ў другой палове ХIХ ст. На ягоную думку, “развiццё польскай гаспадаркi можна зразумець толькi ў святле вялiкiх эканамiчных перамен”. Д.Бавуа звярнуў увагу на з’яўленне новых вiдаў транспарту i сувязi, значны рост экспарту збожжа i лесу, рост вытворчасцi водкi i,асаблiва, цукру. У канцы ХIХ ст. 69% цукру ўсёй iмперыi паходзiла з правабярэжнай Украiны(С.229). Да-следчык даказаў, што “ва ўсiх галiнах прамысловасцi правабярэжнай Украiны палякi адыгрывалi галоўную або вельмi важную ролю. Эксплуатацыя вялiкiх зямельных маёнткаў была цесна звязана з прамысловасцю, што стварала ўмовы для па-стаяннага росту сельскагаспадарчай вытворчасцi”(С.234). На фоне пэўнага заняпаду расiйскага дваранства, якое не магло прыстасавацца да новых (пасля 1861 г.) сацыяльна-эканамiчных умоў, польскiя землеўладальнiкi на Украiне перажывалi нябачны раней росквiт.

Ва ўмовах эканамiчнага росту маёнткi патрабавалi значнай колькасцi рабочых рук i здольных арганiзатараў i кiраўнiкоў вытворчасцi. Мiж тым, барацьба землеўладальнiкаў з дробнай шляхтай, варожасць украiнскага сялянства ў значнай меры iзалявала iх ад мясцовага грамадства. У гэтых умовах сацыяльнай апорай буйнога землеўладання сталi “тэхнiкi i кiраўнiкi вытворчасцi, што паходзiлi з беднай шляхты, якая адстаяла сваю шляхецкасць i дзякуючы ведам i прафесiйным навыкам займала досыць высокую сацыяльную пазiцыю”, “гарадская iнтэлiгенцыя шляхецкага паходжання, сельскагаспадарчыя рабочыя (часта завербаваныя ў цэнтральнай Расii – А.С.), якiя працавалi на цукроўнях i ў iншых галiнах вытворчасцi, замежныя каланiсты (чэхi i немцы – А.С.), што служылi ў польскiх маёнтках, група яўрэяў, неабходных пры вялiкай колькасцi гандлёвых аперацый” (С.235).

У аўтарскай характарыстыцы жыцця польскiх землеўладальнiкаў на Украiне раз-пораз з’яўляюцца аналогii памiж маёнткамi Патоцкiх, Любамiрскiх, Чацвертынскiх i iншых i ся-дзiбамi плантатараў Вiргiнii i Марцiнiкi. Тут зноў адчуваецца аўтарская пазiцыя, заснаваная на лiберальна-дэмакратычнай iдэалогii сучаснай Еўропы. Калi справа даходзiць да высноў, гэтая пазiцыя пачынае дамiнаваць над тэкстам. Выснова Д.Бавуа пра каланiяльны характар польскага землеўладання на Украiне не з’яўляецца бясспрэчнай. Яна не выцякае з логiкi тэксту. Размова хутчэй можа iсцi пра асаблiвасцi сiстэмы эксплуатацыi на правабярэжнай Украiне. Магчыма, толькi больш высокая ступень сацыяльнага i этнiчнага эгаiзму адрознiвае Украiну ад iншых рэгiёнаў той прасторы, якая ляжала на ўсход ад Эльбы.

Аналiз месца розных сацыяльных i этнiчных груп украiнскага грамадства аўтар заканчвае высновай, якая служыць падставай для разумення будучых крывавых падзей украiнскай гiсторыi 1917-1920 г.: “Усе групы насельнiцтва глядзелi адна на адну “ваўкамi” i трактавалi iншых як ворагаў. Ізаляцыя аказалася досыць шчыльнай, цiск узрастаў. Гэты свет павiнен быў узарвацца” (С.274). Стэфан Кеневiч галоўнай заслугай Данiэля Бавуа лiчыў тое, што французскi гiсторык канчаткова развянчаў мiф аб цiхай райскай Украiне.

Кнiга прафесара Сарбоны пра палякаў на Украiне значна паглыбiла разуменне гiсторыi нашага паўднёвага суседа. Гэта можа быць прыдатным i для даследаванняў беларускай гiсторыi, бо становiшча Украiны ХIХ – пачатку ХХ ст. нагадвала становiшча Беларусi.

Даследаванне Д.Бавуа ўказала на магчымасць пашырэння дыяпазона беларускай гiстарыяграфii. Гэта датычыць, у прыватнасцi, праблемы дэкласаванай дробнай шляхты. Французскi гiсторык даказаў, што яе нельга атаясамлiваць нi з сялянствам, нi з буйным дваранствам. Гэта была асобная сацыяльная група з характэрнай толькi для яе ментальнасцю. Яна заслугоўвае большай увагi беларускiх гiсторыкаў.

Зварот да свядомасцi розных сацыяльных i этнiчных груп, аналiз iх ментальнасцi надаў новае гучанне нават такой даўно аблюбаванай беларускiмi гiсторыкамi тэме, як аграрнае пытанне. Кнiга Д.Бавуа яшчэ раз звярнула ўвагу на значэнне гэтай праблемы для разумення гiстарычнага лёсу народаў Усходняй Еўропы.

“Walka o ziemie” – кнiга, якая паказала, што нават спецыяльнае гiстарычнае даследаванне можа быць напiсана цiкава i чытацца з захапленнем.

Горадня

Алесь Смалянчук


* без улiку сем’яў. Гэта датычыць i колькасцi дробнай шляхты.
** маюцца на ўвазе сябры Партыi нацыянальных дэмакратаў Р.Дмоўскага.
*** маюцца на ўвазе тыя, хто меў больш за 100 дз. зямлi.
**** У беларускай гiстарыяграфii пэўную ўвагу на дробную шляхту звярталi Мiкалай Улашчык i Сусана Самбук.
[1] Гл.: Бовуа Д. Пoлiтичне вiдродження полякiв на правобережнiй Українi в 1905-1907 р.// Польско-україньскi студiї. 1. Київ, 1993

Наверх

Sikorska-Kulesza, Iolanta. Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi (Алесь Смалянчук)

Снежня 14, 1997 |


SIKORSKA-KULESZA, IOLANTA. Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX w. Warszawa, 1995. 114.

Гэта першае ў гiстарыяграфii даследаванне, цалкам пры-свечанае т.з. “разбору”, або працэсу выключэння дробнай шляхты з пануючага стану. Сярод беларускiх гiсторыкаў праблему дэкласацыi закраналi Мiкалай Улашчык i Сусана Самбук.

Праца польскай даследчыцы заснавана пераважна на матэрыялах заканадаўства i афiцыйнай статыстыкi. Архiўныя матэрыялы амаль не выкарыстоўвалiся. I.Сiкорска-Кулеша ахарактарызавала сваю працу як нарыс дэкласацыi дробнай шляхты, якi патрабуе верыфiкацii i дапрацоўкi на падставе архiўных даследаванняў (с.102).

Прычыны афiцыйнага курсу “разбору” шляхты аўтар звязаў выключна з палiтычнай пазiцыяй апошняй. Гiсторык адзначыла, што пасля паўстання 1830-31 г. расiйскiя ўлады бычылi ў дробнай шляхце “небяспечнага ворага Расii, асяродак бясконцага бунту, войска, гатовае пайсцi ў бой на першы заклiк землеўладальнiкаў. Выключэнне яе са шляхецкага са-слоўя, растварэнне ў масе плябейскага i няпольскага насельнiцтва павiнна было ўсмiрыць “бунт” i аслабiць польскiя ўплывы на крэсах” (С.5) Гэта справядлiвая заўвага, але шкада, што аўтар праiгнараваў эканамiчныя аспекты палiтыкi дэкласацыi.

Вылучыўшы асобна чыноўнiкаў, памешчыкаў i ўладальнiкаў фальваркаў, польская даследчыца аднесла да дробнай шляхты ўсiх застаўшыхся прадстаўнiкоў саслоўя. Атрымалася, што ў канцы ХVIII ст. на беларуска-лiтоўскiх землях пражывала 115 640 шляхцiчаў (без улiку сем’яў) (С.10).

Аўтар адназначна лiчыць дробную шляхту “польскай”. Нават прызнанне мясцовага паходжання часткi дробнай шляхты не прымусiла польскую даследчыцу быць больш асцярожнай пры выкарыстаннi тэрмiна, якi характарызуе этнiчную свядомасць гэтай сацыяльнай групы. Для аўтара таксама характэрна ўжыванне ў дачыненнi да беларуска-лiтоўскiх зямель такой тэрмiналогii, як “усходнiя крэсы”, “польская правiнцыя” i “польскiя губернi”. Пасля знаёмства з паняцiйным апаратам манаграфii прысутнасць тэрмiнаў “Лiтва” i “Беларусь” у назве здзiўляе. Праўда, тэрмiн “Лiтва” сустракаецца i ў тэксце, але ён успрымаецца як назва аднаго з рэгiёнаў Польшчы. Да-следчыца быццам адраджае не лепшыя традыцыi польскай гiстарыяграфii ХIХ i першай трэцi ХХ ст.

Пачатак дэкласацыi дробнай шляхты I.Сiкорска-Кулеша адносiць да 1816 г. У гэтым годзе Сенат адхiлiў 33 958 прашэнняў аб пацвярджэннi шляхоцтва. Усяго было пададзена 95 011 прашэнняў (С.17) Падставай для адхiлення была адсутнасць усiх неабходных дакументаў. У 20-я г. справа праверкi дакументаў, якiя пацвярджалi шляхоцтва, апынулася ў руках мясцовага шляхоцкага самакiравання, што фактычна прыпынiла “разбор”. На думку польскай даследчыцы, становiшча дробнай шляхты ў першай трэцi ХIХ ст. прынцыпова не змянiлася: “Свабода ад падушнага падатку i абавязковай ваеннай службы па-ранейшаму заставалася прывiлеем усёй шляхты, незалежна ад стану маёмасцi i дакументаў, якiя пацвярджалi шляхоцтва” (С.25)

Рашучы паварот да палiтыкi дэкласацыi адбыўся толькi ў час паўстання 1830-31г. Па падлiках I.Сiкорскай-Кулешы, у паўстаннi ўдзельнiчала да паловы дробнай шляхты беларуска-лiтоўскiх зямель. 19 кастрычнiка 1831 г. з’явiўся указ Мiкалая I, якi вызначаў тэмпы i сродкi “разбору” дробнай шляхты.

Польская даследчыца падрабязна ахарактарызавала прававое становiшча ўсiх катэгорый аднадворцаў i грамадзян (“граждан”). Яна i тут здолела знайсцi статыстычныя звесткi. Праўда, у дачыненнi да грамадзян яны носяць фрагментарны характaр. У 1869 г. грамадзяне складалi 3,4% насельнiцтва г.Вiльнi, а ганаровых грамадзян на ўсю Вiленскую губерню налiчвалася толькi 76 чалавек, а на Гродзенскую – 42 (С.47) Статыстыка па аднадворцах больш поўная. У 1842 г. у шасцi беларуска-лiтоўскiх губернях пражывала 32 785 аднадворцаў (без улiку сямей). З iх 20 869 арэндавалi дзяржаўныя або прыватныя землi (былыя “чыншавiкi”) (С.59) У 1857 г. аднадворцы складалi 5,1% ад усiх сялян Менскай губ. (С.46)

Нягледзячы на “разбор” у 50-ыя г. ХIХ ст., беларуска-лiтоўскiя губ. па колькасцi шляхты выразна дамiнавалi сярод iншых расiйскiх губерняў. Першае месца займала Ковенская губ. (9,16 – на 100 жыхароў), потым iшлi Вiленская (6,04) i Менская (6,03), пятае месца займала Гродзенская губ. (4,65), сёмае i восьмае – Магiлёўская (4,19) i Вiцебская (3,80). (с.84)

Значнае месца I.Сiкорска-Кулеша адвяла крытыцы тэзiса французскага гiсторыка Данiэля Бавуа, якi ў кнiзе “Walka o ziemie” досыць аргументавана паказаў, што польскiя земле-ўладальнiкi на Украiне фактычна падтрымалi ўрадавую палiтыку дэкласацыi. Яны iмкнулiся павялiчыць уласныя прыбыткi за кошт зруйнавання гаспадарак чыншавiкоў. Д.Бавуа лiчыць, што ў ХIХ ст. i на Украiне, i на Беларусi i Лiтве ўжо не iснавала нiякай саслоўнай салiдарнасцi памiж дробнай i заможнай шляхтай. Польская даследчыца не пагаджаецца з гэтым тэзiсам. На яе думку, памiж дробнай шляхтай i буйнымi землеўладальнiкамi ўсё ж iснавалi моцныя саслоўныя сувязi: “Адныя з iх насiлi iндывiдуальны характар, iншыя былi звязаны з прысутнасцю дробнай шляхты ў мясцовай адмiнiстрацыi i органах самакiравання i нават з пачуццём прыналежнасцi да адной нацыi i адной традыцыi” (С.89). Аднак гэтая заява не выглядае аргументаванай. Польская даследчыца яўна перабольшвае ролю саслоўных i тым больш этнiчных сувязяў памiж дробнай шляхтай i землеўладальнiкамi. Яна зусiм не ўлiчвае той дух прадпрымальнiцтва, якi захапiў польскiх землеўладальнiкаў Украiны (а таксама Беларусi i Лiтвы) з канца 60-х – па 90-ыя г. Дабрачыннасць землеўладальнiкаў на карысць польскамоўнай дробнай шляхты была з’явай вельмi рэдкай. Вядома, што пад час выбараў у II Дзяржаўную думу прадстаўнiкi дробнай шляхты Беларусi i Лiтвы даволi часта папракалi землеўладальнiкаў у сацыяльным эгаiзме.

Апошнi этап дэкласацыi дробнай шляхты распачаўся пасля разгрому паўстання 1863 г. У гэты час барацьба супраць польскасцi набыла форму татальнай русiфiкацыi. У 1864 г. выйшаў iмператарскi указ, у адпаведнасцi з якiм усе шляхцiчы, якiя не здолелi даказаць сваю прыналежнасць да прывiлеяванага саслоўя, з 1 студзеня 1865 г. станавiлiся сялянамi. Аднак пэўныя магчымасцi даказаць сваю шляхецкасць захавалiся.

Якiмi ж былi вынiкi палiтыкi дэкласацыi? I.Сiкорска-Кулеша прасачыла дынамiку змяненняў колькасцi дробнай шляхты: 1857 – 145 972 шляхцiча, 1863 – 163 875, 1867 – 90 447, 1870 – 89 024, 1897 – 145 547 (С.99). Рост колькасцi дробнай шляхты ў канцы ХIХ ст. даследчыца тлумачыць пераважна ўдакладненнем рэестравых спiсаў i прыростам насельнiцтва. На жаль, лiчбы не адлюстроўваюць змяненняў працентнай вагi шляхты сярод усяго насельнiцтва Беларусi i Лiтвы. Па падлiках I.Сiкорскай-Кулешы, за ўсё ХIХ ст. было пазбаўлена шляхецтва да 200 тыс. чалавек. Аднак, робiць выснову аўтар, расiйскiя ўлады не дасягнулi поўнага поспеху. На пачатку ХIХ ст. яны былi вымушаны выкарыстоўваць дробную шляхту ў сiстэме мясцовага кiравання, а ў другой палове стагоддзя сказалася няздольнасць расiйскай бюракратычнай машыны i карупцыя сярод чыноўнiкаў. Але галоўнай прычынай “перамогi Давiда над Галiафам” аўтар лiчыць польскi патрыятызм дробнай шляхты: “Варты асобнага даследавання феномен захавання дробнай шляхтай, нягледзячы на ўсе трагiчныя падзеi, нацыянальнай свядомасцi, вернасцi польскай традыцыi, мове i культуры” (С.104).

Кнiга I.Сiкорскай-Кулешы кладзе пачатак спецыяльным даследаванням, прысвечаным дробнай шляхце Беларусi i Лiтвы часоў расiйскага панавання. Асаблiвую цiкавасць выклiкаюць статыстычныя звесткi, аналiз расiйскага заканадаўства i характарыстыка прававога становiшча аднадворцаў, грама-дзян i iнш. Добры навуковы ўзровень даследавання не сапсавала нават пэўная iдэалагiчная абмежаванасць аўтара. Гэтая абмежаванасць адлюстравалася ў неразуменнi ўсёй складанасцi вызначэння этнiчнай свядомасцi дробнай шляхты Беларусi i Лiтвы, а таксама ў аўтарскiм перакананнi, што беларуска-лiтоўскiя землi – гэта “польская правiнцыя”.

Праца польскай даследчыцы запрашае да дыскусii беларускiх i лiтоўскiх гiсторыкаў.

Горадня

Алесь Смалянчук

Наверх

Буховец, Олег Г. Социальные конфликты и крестьянская ментальность в Российской империи (Вячаслаў Насевiч)

Снежня 13, 1997 |


БУХОВЕЦ, ОЛЕГ Г. Социальные конфликты и крестьянская ментальность в Российской империи начала ХХ века. Новые материалы, методы, результаты. Москва: Мосгорархив. 1996. 400.

Спрэчкi аб тым, як трэба пiсаць гiсторыю, цягнуцца не першае дзесяцiгоддзе. У апошнi час яны набылi такую вастрыню, што паўстае пытанне пра “крызiс гiстарычнага пазнання”. Менавiта з гэтай тэмы пачынае сваю кнiгу супрацоўнiк Iнстытута гiсторыi Нацыянальнай Акадэмii навук Беларусi Алег Бухавец, хоць у асноўным яго праца прысвечана канкрэтнаму i параўнальна лакальнаму пытанню: даследаванню сялянскiх выступленняў у асобных рэгiёнах Расii з 1905 па 1914 г. i тых калектыўных уяўленняў, што стаялi за iмi. Пачынаючы першую з трох частак сваёй працы аналiзам сучасных тэорый, падыходаў i метадаў гiстарычнага даследавання ў кантэксце пераадолення крызiсу, аўтар тым самым бярэ на сябе абавязак у дзвюх астатнiх частках даць канкрэтны прыклад найбольш адпаведнага, з яго пункту гледжання, падыходу. Гэта, безумоў-на, выводзiць значэнне кнiгi далёка за рамкi тэмы, вынесенай у яе загаловак, i заслугоўвае ўвагi ўсiх, каго цiкавяць агульныя праблемы гiстарычнай навукi.

Цiкaвасць да гэтай працы тым больш павышаецца, што яна прайшла вельмi сур’ёзную апрабацыю: за яе ў лiстападзе 1997 г. рада па абароне дысертацый Маскоўскага дзяржаўнага унiверсiтэта прысудзiла аўтару навуковую ступень доктара гiстарычных навук, з чым мы яго, карыстаючыся выпадкам, шчыра вiншуем. Такiм чынам, прапанаваныя А.Бухаўцом iдэi i падыходы ўжо атрымалi прызнанне з боку яго калег.

Адразу трэба адзначыць, што Алег Бухавец належыць да кагорты прыхiльнiкаў колькасных (квантытатыўных) вымярэнняў гiстарычных працэсаў – тых, каго часам напаўжартам называюць “квантыфiкатарамi” або “клiаметрыстамi”. Больш за тое, сярод беларускiх гiсторыкаў ён з’яўляецца пiянерам такога падыходу, а яго навуковым кiраўнiком доўгi час быў акадэмiк I.Дз.Кавальчанка – адзiн з тых першых савецкiх гiсторыкаў, хто пачынаў распрацоўваць колькасныя метады i выкарыстоўваць кампутар у гiстарычных даследаваннях. Менавiта яго памяцi прысвяцiў сваю кнiгу А.Бухавец.

У чым жа бачыць аўтар сiмптомы крызiсу гiстарычнага даследавання? На яго думку, гэты крызiс для заходнiх i по-ст-савецкiх гiсторыкаў мае розны характар. На Захадзе ён праяў-ляецца ў з’яўленнi вялiкай колькасцi новых падыходаў i накiрункаў, кожны з якiх прэтэндуе на стварэнне “сапраўднай” гiсторыi i вельмi ваяўнiча ставiцца да традыцыйных школаў i iх здабыткаў. Бухавец вызначае, у прыватнасцi, фемiнiсцкi падыход, якi мае на мэце разбурэнне традыцыйных канцэпцый, створаных з пазiцый “мужчынскага шавiнiзму”, i замены iх новымi, у якiх “справядлiвае” (а на справе – выключнае) месца павiнна заняць роля жанчын як сапраўдных стваральнiц гiсторыi. Другiм небяспечным накiрункам ён лiчыць мiкрагiсторыю, якая звяртае ўвагу на адзiнкавыя, выключныя факты, адмаўляючы вартасць шырокiх абагульненняў i пошукаў гiстарычных заканамернасцяў. Увогуле ж для накiрункаў “новай хвалi”, якiя А.Бухавец называе “маргiналiсцкiмi плынямi” i “паранавукамi”, характэрны, на яго думку, адвольны суб’ектывiзм ды iнуiтывiзм, прынцыповае адмаўленне ад строга рацыянальнай, статыстычна абгрунтаванай аргументацыi.

Што тычыцца “постсавецкай версii крызiсу”, то яна характарызуецца не столькi адмовай ад назапашанага багажу эмпiрычных фактаў i зробленых на iх падставе рацыянальных абагульненняў, колькi адсутнасцю самога гэтага багажу. За выняткам асобных накiрункаў (да якiх аўтар адносiць гiстарычную iнфарматыку, аграрную i эканамiчную гiсторыю), савецкiя гiсторыкi ў свой час так i не ўспрынялi заходнiя крытэрыi навуковай доказнасцi i абгрунтаванасцi высноў. Для iх была характэрна iлюстрацыйнасць, пры якой улiчвалася не ўся сукупнасць фактаў, а толькi тыя з iх, якiя найлепш адпавядалi аўтарскай думцы або пануючай iдэалагiчнай догме. Пасля знiкнення таталiтарнага iдэйнага дыктату многiя гiсторыкi, на думку А.Бухаўца, проста замянiлi старыя марксiсцкiя догмы новымi, падмацоўваючы iх iншымi, гэтак жа адвольна выхапленымi з агульнай сукупнасцi фактамi.

Шляхi пераадолення крызiсу, такiм чынам, на Захадзе i ў нас мусяць быць розныя. У першым выпадку аўтар бачыць iх у рашучым супрацiўленнi наступу “паранавук”, захаваннi чысцiнi рацыянальнага, матэматычна доказнага падыходу, у другiм – у як мага хутчэйшым распаўсюджваннi азначанага падыходу на постсавецкай навуковай прасторы. А паколькi на Захадзе для той гiстарычнай плынi, якую Бухавец лiчыць най-больш перспектыўнай, характэрна паглыбленае вывучэнне сацыяльнай i эканамiчнай гiсторыi (на с. 35 ён iлюструе гэта адпаведнай дыяграмай), то i ў нас, атрымлiваецца, дасягненне сусветнага ўзроўню мусiць iсцi праз грунтоўную распрацоўку аналагiчнай тэматыкi.

Асноўная частка кнiгi, заснаваная менавiта на такiм падыходзе, набывае ў такiм кантэксце характар узору, на прыкладзе якога дэманструюцца яго магчымасцi i ўзровень высноў, да якiх можна прыйсцi. Планка, як бачым, узнята вельмi высока. Гэта адразу выклiкае два пытаннi. Па-першае, цi сапраўды падыход, выкарыстаны аўтарам кнiгi, адпавядае мiжнародным крытэрыям строгага, матэматычна доказнага аналiзу гiстарычных працэсаў? А калi гэта так, то цi дазваляюць высновы, дасягнутыя з дапамогай такога аналiзу, аддаваць яму абсалютную перавагу ў параўнаннi з iншымi падыходамi?

На першае пытанне можна смела даць станоўчы адказ. У цэлым кнiга, якую мы разглядаем, з’яўляецца прыкладам дакладнага выкарыстання статыстычных метадаў у гiсторыi. Больш за тое, гэта зроблена ў даследаваннi такога складанага аб’екта, як калектыўная свядомасць, i – небеспаспяхова.

У другой частцы кнiгi аўтар спрабуе высветлiць калектыў-ныя ўяўленнi, якiя панавалi ў свядомасцi расiйскага сялянства пад час рэвалюцыi 1905-07 г. Крынiцамi для аналiзу абраны прыгаворы i наказы, якiя прымалi на сходах сяляне Варонежскай i Самарскай губерняў. Вывучэнне прыгаворнага руху i тых патрабаванняў, якiя былi сфармуляваны яго ўдзельнiкамi, пачалося яшчэ ў 1906 г. i мае, такiм чынам, шматгадовую традыцыю. Выбар дзвюх азначаных губерняў абумоўлены тым, што iх асноўная сукупнасць крынiцаў у свой час была сiстэматызавана i апублiкавана, прычым гэтыя публiкацыi з’яўляюцца, на думку аўтара, “найбольш фундаментальнымi i поўнымi ў дачыненнi да Еўрапейскай Расii” (С.54).

У параўнаннi са сваiмi шматлiкiмi папярэднiкамi, А.Бухавец правёў сапраўды ўсебаковую статыстычную апрацоўку сялянскiх прыгавораў. Увогуле iм выкарыстаны 200 дакументаў. У iх на падставе кантэнт-аналiзу вызначаны 177 вiдаў патрабаванняў i пажаданняў, прычым кожнае з iх паўтаралася ў розных петыцыях ад 1 да 105 разоў. Аўтар рознымi спосабамi спрабуе прасачыць частату, з якой яны сустракаюцца ў розных рэгiёнах абедзвюх губерняў, i высветлiць залежнасць ад эканамiчнай структуры сялянскiх гаспадарак гэтых рэгiёнаў, а таксама карэляцыю з частатой iншых вiдаў сялянскiх выступленняў.

Да значэння тых высноваў, да якiх прывялi гэтыя спробы статыстычна-параўнальнага аналiзу, мы вернемся крыху пазней, а пакуль што разгледзiм iншыя, больш вытанчаныя падыходы, выкарыстаныя ў кнiзе. Каб уявiць сабе агульную структуру сялянскай свядомасцi, аўтар згрупаваў азначаныя 177 прыкметаў у 79 больш абагульненых катэгорый, а затым вылiчыў каэфiцыенты ўзаемнага спалучэння памiж 60 больш-менш часта спатыканымi. Такая методыка дазволiла выявiць шэраг групаў, унутры якiх асобныя патрабаваннi былi даволi шчыльна звязаны памiж сабой (часам даволi нечаканым чынам). Усе гэтыя групы утварылi дзве падсiстэмы, узаемасувязь памiж якiмi амаль адсутнiчала. Першая падсiстэма характарызавалася традыцыйнымi, кансерватыўнымi ўяўленнямi, другая – пераважна новымi, палiтычнымi па сваiм характары.

Але самымi цiкавымi з’яўляюцца тыя старонкi (219-224), дзе аўтар раскласiфiкаваў 177 прызнакаў у залежнасцi ад аб’ектыўнай накiраванасцi (частка патрабаванняў насiла праграмна-рэвалюцыйны характар, iншыя адлюстроўвалi думскiя, манархiчныя або рэфармiсцкiя сiмпатыi сялян) i прасачыў, наколькi часта разнатыпныя памкненнi суiснавалi ў адных i тых жа петыцыях. Высветлiлася, што з 89 дакументаў, якiя змяшчалi найбольш радыкальныя патрабаваннi аграрнага i палiтычнага характару, 23 (адна чвэрць!) утрымлiвалi адначасова рэфармiсцкiя або манархiчныя фармулёўкi. Увогуле ж “чыста” рэвалюцыйных, “чыста” думскiх цi “чыста” манархiчных петыцый аўтар налiчыў 54, або 27 % ад агульных 200. Астатнiя насiлi змешаны характар. Гэтыя падлiкi дазволiлi аўтару сцвярджаць, што традыцыяналiсцкая i рэвалюцыйная накiраванасць суiснавалi ў свядомасцi адных i тых жа сялян.

Трэцюю частку кнiгi А.Бухавец прысвяцiў аналiзу дынамiкi сялянскiх выступленняў пад час “мiрнага” перыяду з 1907 па 1914 г. На гэты раз матэрыялам для даследавання сталi звест-кi аб выступленнях у беларускiх губернях, выяўленыя ў асноў-ным самым аўтарам у вынiку карпатлiвых архiўных пошукаў, а асноўнымi метадычнымi прыёмамi – аналiз храналагiчных радоў i параўнальны аналiз па рэгiёнах. Выступленнi раскласiфiкаваны па вiдах (разгромы маёнткаў, захопы зямлi, патравы i iнш.), па накiраванасцi (антыдзяржаўныя, антыпамешчыцкiя, антыкулацкiя), па ступенi жорсткасцi (колькасць пацярпелых з абодвух бакоў).

У прыватнасцi, аўтар высветлiў, што са 133 сутыкненняў з уладамi 25 былi накiраваны супраць сельскай адмiнiстрацыi, у той час як у 17 выпадках сельскiя службовыя асобы самi ўзна-чальвалi такiя выступленнi (С.301-302). Гэта сведчыць, што адрыў сельскай элiты ад асноўнай масы сялянства быў далёка не такi значны, як уяўлялася некаторым даследчыкам.

Iншым цiкавым момантам з’яўляецца параўнанне колькасцi выступленняў з колькасцю зафiксаваных выпадкаў рэвалюцыйнай агiтацыi з боку палiтычных партый. Высветлiлася, што з 940 паселiшчаў, у якiх адбылiся выступленнi, толькi ў 14 мела месца папярэдняя агiтацыя, у той час як у 117 выпадках такая агiтацыя не прывяла да выступленняў (С.315). На падставе гэтага А.Бухавец робiць выснову, што ступень эфектыўнасцi агiтацыi ў папярэдняй гiстарыяграфii была значна перабольшана. Аднак тут мы маем адзiн з нешматлiкiх выпадкаў, калi выкарыстаная аўтарам методыка выклiкае пэўныя пярэчаннi. Справа ў тым, што такiя параўнаннi характарызуюць толькi масштаб агiтацыi (якi ў гады рэакцыi сапраўды быў зусiм нязначны), але нiяк не яе эфектыўнасць. Калi ж улiчыць, што 940 ахопленых выступленнямi паселiшчаў утвараюць крыху больш за 2% ад прыблiзна 40 тысяч iснаваўшых на той час у Беларусi, а 14 “распрапагандаваных” – звыш 10% ад тых 131, у якiх праводзiлася прапаганда, выснова можа быць зусiм процiлеглай.

Але наспеў час звярнуцца да другога пытання: цi даказаў аўтар сваёй працай, што колькасны падыход – самая моцная зброя ў арсенале гiстарычнай навукi? Тут адказ далёка не вiдавочны. У кнiзе зроблены шэраг арыгiнальных, па-сапраўднаму каштоўных высноў, якiя разбураюць старыя стэрэатыпы i ўзбагачаюць нашы веды. Аднак якраз найбольш цiкавыя высновы атрыманы зусiм не на падставе складаных статыстычных методык. I наадварот, вынiкi выкарыстання такiх методык найбольш безабаронныя перад сакраментальным пытаннем: Ну i што?

Сапраўды, аўтар высветлiў, напрыклад, што ў Варонежскай губернi вёскi з сярэдняй велiчынёй надзелу да 15 дзесяцiн на двор бралi ўдзел у прыгаворным руху амаль прапарцыянальна iх колькасцi, а доля вёсак з сярэднiмi надзеламi больш за 15 дзесяцiн значна панiжалася (С.379). Факт, канешне, цiкавы, але цi ён вельмi ўзбагачае нашы ўяўленнi пра мiнулае? (Дарэчы, не выключана, што лiчбы былi б крыху iншымi, калi б улiчвалася колькасць зямлi не на двор, а на душу насельнiцтва, чаго аўтар чамусцi не зрабiў.) У iншым месцы А.Бухавец, як ужо адзначалася, праз каэфiцыенты спалучэння даказаў наяўнасць традыцыйнай i рэвалюцыйнай падсiстэм у калектыўнай свядомасцi. Аднак i гэтую выснову наўрад цi можна лiчыць нечаканай. Для доказу ж таго сапраўды наватарскага тэзiсу, што гэтыя падсiстэмы суiснавалi ў свядомасцi адных i тых жа лю-дзей, хапiла падлiкаў на ўзроўнi школьнай арыфметыкi.

Карацей кажучы, вартасць высноў залежыць не столькi ад выкарыстаных методык, колькi ад здольнасцi даследчыка ўбачыць, iнтуiтыўна выхапiць з мора фактаў цiкавую заканамернасць, iстотную сувязь. Гэтым вызначаецца, якое пытанне потым будзе зададзена крынiцам, бо ў пытаннi, як вядома, ужо знаходзiцца палова адказу. i тут варта вярнуцца да тых ацэнак, якiя шаноўны А.Бухавец раздае “маргiналiсцкiм паранавукам” i iх ролi ў крызiсе гiстарычнага пазнання. Яго шчыра здзiўляе, што сур’ёзныя гiсторыкi цярпiма сустракаюць нетрадыцыйныя накiрункi i не адмаўляюць у iх нейкае рацыянальнае зерне. Пры поўнай згодзе з яго характарыстыкай “постсавецкай версii крызiсу”, даводзiцца прызнаць, што характар “заходняй версii” Бухавец вызначае занадта спрошчана.

Заходнiя гiсторыкi кiнулiся ў новыя накiрункi невыпадкова. Даказаўшы з дапамогай лiчбаў i графiкаў значную долю таго, што i можна было з iх дапамогай давесцi (нам да гэтага сапраўды яшчэ далёка), яны сталi адчуваць, што для прарыву на новы ўзровень разумення гэтага недастаткова. Яна ўбачылi, што самыя iстотныя рэчы часам не тое што лiчбамi вымераць, але нават i словамi выказаць немагчыма. Iдзе актыўны пошук новых сродкаў выяўлення, новай мовы i новых пытанняў, якiя можна гэтай мовай задаць крынiцам. Канешне, некаторыя словы новай мовы “няўцямна мовячых гуру” (паводле прыведзенага аўтарам на с.19 выказвання Л.Стоўна) гучаць пакуль што дзiўна, а тэрмiны накшталт фемiнiсцкай “фалакратыi” i ўвогуле рэжуць вуха, але ж хiба не стаiць за тым самым “мужчынскiм шавiнiзмам” рэальная аднабаковасць традыцыйнай гiсторыi, якую фемiнiсткi дапамаглi ўбачыць тым, хто жадае бачыць?

А.Бухавец крытыкуе мiкрагiстарычны падыход за iмкненне раздрабнiць гiстарычны працэс на мноства iндывiдуальных гiсторый, з якiх “прынцыпова немагчыма скласцi цалкам “калектыўную” гiсторыю” (С.48). Уяўленне пра тое, што ў кроплi расы адлюстроўваецца сусвет, яму яўна незразумелае. Але справа нават не ў гэтым. Памiж сукупнасцю мiкрагiсторый i агульнай гiсторыяй рознiца такая ж, як памiж сукупнасцю цаглiн i храмам, пабудаваным з iх. Адных цаглiн сапраўды мала, трэба iх яшчэ пэўным чынам скласцi ў адпаведнасцi з агульнай iдэяй. Аднак каб мець храм, а не пячору, трэба для пачатку нарабiць тых самых цаглiн. Каб стварыць сапраўдную гiсторыю чалавецтва, трэба разумець не толькi сярэднестатыстычныя заканамернасцi (хаця i iх трэба разумець), але i ўсе iндывiдуальныя выключэннi, з якiх, па сутнасцi, i складаецца гiстарычны працэс.

Пры такiм разуменнi крызiсу глухая абарона зарэкамендаваўшых сябе ў мiнулым “класiчных” падыходаў азначае застой i, ў канечным выпадку, смерць гiстарычнай навукi. Але А.Бухавец безумоўна мае рацыю ў тым, што постсавецкай навуцы да “заходняй версii” крызiсу трэба яшчэ дарасцi. Шлях да гэтага ляжыць праз усведамленне неабходнасцi разглядаць у кожным выпадку не iлюстрацыйную выбарку, а ўсю сукупнасць фактаў, якая мае дачыненне да тэмы даследавання. Статыстычная апрацоўка пры гэтым – не панацэя i не самамэта, а жорсткая неабходнасць, бо яна дае адзiную магчымасць адпавядаць такому патрабаванню. Дарэчы, i ўсе каштоўныя высновы, якiх дасягнуў А.Бухавец на фоне сваiх папярэднiкаў, тлумачацца не столькi эфектыўнасцю выкарыстаных iм метадаў матэматычнай статыстыкi, колькi яго рашучым iмкненнем разглядаць усю сукупнасць фактаў i ўсю сiстэму iх характарыстык. У гэтым сэнсе разгляданая кнiга сапраўды можа служыць узорам, вартым пераймання.

Менск

Вячаслаў Насевiч

Наверх

Weeks, Theodore R. Nation and State in Late Imperial Russia (Андрэй Кiштымаў)

Снежня 12, 1997 |


WEEKS, THEODORE R. Nation and State in Late Imperial Russia: Nationalism and Russification on the Western Frontier, 1863-1914, Northern Illinois University Press 1996. 297.

Няма сумненняў, што гэтая манаграфiя, падрыхтаваная прафесарам гiсторыi унiверсiтэту Паўночнага Iлiнойса Тэадорам Ўiксам, яшчэ неаднаразова будзе аналiзавацца гiсторыкамi. Таму, адзначу адразу, дадзеная рэцэнзiя не прэтэндуе на канчатковы дыягназ. Сёння грунтоўная праца Т.Ўiкса гучыць вельмi актуальна. Распад СССР i нацыянальны рух, якi, вызвалiўшыся з-пад прэсу савецкага таталiтарызму, зноў зрабiўся гiстарычным фактарам не менш уплывовым, чым, напрыклад, эканамiчныя праблемы, вiдавочна стымулююць цiкавасць да пытання дзяржаўна-нацыянальных адносiнаў на мяжы сённяшняга i мiнулага стагоддзяў. Тым больш гэта датычыць па-дзей на той геапалiтычнай мяжы, якая ўжо шмат стагоддзяў аддзяляе Расiю ад заходнееўрапейскай цывiлiзацыi.

Гiсторыя шматнацыянальных дзяржаваў – надзвычай складаны аб’ект даследавання. Звычайна гiсторыкi спрашчаюць сабе задачу, iдучы альбо ад асобнага народа да дзяржавы (класiчны прыклад – шматлiкiя працы на тэму “Яўрэi ў Расii”), альбо гледзячы на праблему зверху, па формуле “Палiтыка самадзяржаўя па нацыянальным пытаннi”. Т.Ўiкс у сваёй манаграфii спалучае абодва гэтыя падыходы. Пры гэтым даследчык, не пазбегнуўшы складанасцяў абодвух падыходаў разам, сустракаецца з новымi – комплекс адносiнаў памiж тымi, хто не з’яўляўся “тытульнай нацыяй”. Усе гэтыя праблемы, якiя ўтвараюць шматпланавую дынамiчную сiстэму са сваёй скаданай ерархiяй у кантэксце адпаведных палiтычных, эканамiчных i культурных межаў, i сталi галоўнай тэмай даследавання Т.Ўiкса.

Аўтар паслядоўна разглядае змест паняццяў народ, дзяржава i нацыяналiзм у iмперыi Раманавых, погляды расiйскага грамадства ў яго асноўных палiтычных плынях на нацыянальнае пытанне (сацыялiсты, лiбералы, нацыянал-лiбералы, правыя нацыяналiсты), становiшча i палiтычныя рухi народаў на захадзе Расiйскай iмперыi (палякаў, яўрэяў, лiтоўцаў, украiнцаў, беларусаў, рускiх, i, больш сцiпла – немцаў, чэхаў i татараў), дзяржаўную палiтыку (пытанне аб увядзеннi земстваў у Заходнiх губернях, грамадскiя рэформы ў Царстве Польскiм, пытанне аб Холмскай губернi).

Даследчык даволi грунтоўна працаваў у архiвах Расii – Дзяржаўным архiве Расiйскай Федэрацыi (былым Цэнтральным дзяржаўным архiве Кастрычнiцкай рэвалюцыi) i Расiйскiм дзяржаўным гiстарычным архiве (былым Цэнтральным дзяржаўным гiстарычным архiве СССР). Наконт апошняга трэба адзначыць, што па-за ўвагай Т.Ўiкса чамусьцi засталiся такiя фонды вышэйшых камiтэтаў, як фонд “Заходняга камiтэта” (ф.1267) i фонд “Яўрэйскага камiтэта” (ф.1269). Няма ў спiсе выкарыстаных фондаў i фонда 1334 з матэрыяламi аб рэвiзii 1910 г. сенатара Б.Н.Нэйдгарта ў Прывiслянскiм краi i Варшаўскай вайсковай акрузе, але гэты недахоп кампенсуецца знаёмствам з дзвюма друкаванымi справаздачамi па вынiках гэтай рэвiзii.

Архiвы Беларусi, Лiтвы, Украiны сярод тых, якiмi карыстаўся аўтар, не пазначаны.

Як недарэчнасць, адзначым наяўнасць ажно двух Бела-стокаў на карце, змешчанай на с.155.

У рэцэнзаванай манаграфii аўтар дае не толькi шырокае гiстарычнае палатно, але i асобныя гiстарычныя партрэты. Такi прыём вельмi дарэчны там, дзе размова iдзе пра вялiкiя гiстарычныя структуры -дзяржаву i народы. Гiстарычны парадокс: нацыянальная палiтыка з’яўляецца самай “масавай” палiтыкай. Яна закранае тысячы i мiльёны людзей незалежна ад iх эканамiчнага, сацыяльнага, культурнага i рэлiгiйнага статуса. У той жа час, гэтая палiтыка i выпрацоўваецца, i мае свае наступствы менавiта на асабовым, iндывiдуальным узроўнi. На наш погляд, несумненны iнтарэс уяўляюць прыведзенныя ў кнiзе палiтычныя характарыстыкi В.I.Гурко i П.Д.Святаполк-Мiрскага.

Вядома, што рэцэнзента ў першую чаргу цiкавiла асвятленне Т.Ўiксам “беларускага пытання”. Трэба адзначыць, што Беларусь i беларусы сустракаюцца на старонках манаграфii не вельмi часта, значна саступаючы падрабязнаму i дэталёваму аналiзу польскага i яўрэйскага пытанняў. Так, тут няма iмёнаў братоў Луцкевiчаў i Iваноўскiх, В.Ластоўскага, наогул не згадваецца нiводнага прозвiшча дзеячоў беларускага руху, як няма i згадкi пра iншых, без каго сёння не прамiне нiводны беларускi гiсторык, рызыкнуўшы ўзяцца за тэму палiтычнай гiсторыi Беларусi на мяжы апошняга i сённяшняга стагоддзяў. Няма “Нашай Нiвы”, як i iншых беларускiх выданняў. Не знойдзем i iмя Калiноўскага – iмя амаль што знакавага для беларускага гiстарычнага мiфа. У прынцыпе, гэта лагiчна, паказальна i зразумела, улiчваючы як геаграфiчныя рамкi, зададзеныя аўтарам, так i той гiстарычны рэзананс, у тым лiку i рэакцыю царызму, якi выклiкала кожнае нацыянальнае пытанне паасобку. Таму беларускае пытанне неяк i згубiлася сярод iншых.

Дададзiм i наступнае. Кожны даследчык, а замежны – асаблiва, якi падступае да тэмы, пачынае з вывучэння ўжо на-друкаванага, з гiстарыяграфii. I калi яна бедная, то наўрад цi можна чакаць ад яго паглыбленага разгляду тэмы лакальнай у дачыненнi да планаванай сiнтэтычнай працы. Вось ён, вынiк аднабаковасцi айчыннай гiстарыяграфii – дарэмна спадзявацца, што нехта iншы будзе лепш ведаць тое, у даследаваннi чаго мы самi робiм першыя крокi. На жаль, у беларускай свядомасцi пакуль што не вельмi добра замацавалася простая выснова – у чужых вачах наша гiсторыя выглядае па-iншаму.

У назве i змесце манаграфii Т.Ўiкса ў якасцi вызначальных прысутнiчаюць словы русiфiкацыя i нацыяналiзм. Менавiта вакол гэтых паняццяў сканцэнтраваны гiстарычныя разважаннi аўтара. Але, калi ў адносiнах да беларусаў i, магчыма, украiнцаў выкарыстанне тэрмiна “русiфiкацыя” i будзе гiстарычна карэктным, то ў дачыненнi да палякаў сiтуацыя была прынцыпова iншай. На наш погляд, тут адбывалася не русiфiкацыя, а сутыкненне двух нацыяналiзмаў – вялiкадзяржаўнага рускага i польскага. Апошнi, у сваю чаргу, не менш напружана ставiўся да яўрэйства. Старонкi, прысвечаныя гэтай праблеме, – адно з найбольш цiкавых месцаў манаграфii Т.Ўiкса.

Менавiта ў аблiччы нацыяналiзму палiтычная сiстэма самаўладдзя атрымала першы гiстарычны выклiк, якi iшоў знутры. Толькi пазней, ды i то не заўсёды, гэты выклiк нацыяналiзму быў дапоўнены выклiкам чыста палiтычным, выклiкам новай сiстэмы еўрапейскай дэмакратыi. Тады крызiс вырашыла першая сусветная вайна, пасля якой на палiтычнай карце Еўропы з’явiлiся новыя нацыянальныя дзяржавы. Т.Ўiкс падкрэслiвае ў “Заключэннi”, што i цяпер “нацыянальнае пытанне” на тэрыторыi былой Расiйскай iмперыi застаецца “адкрытым”. Таму “магчыма, прыклад познеiмперскай Расii засцерагальны” для сучасных палiтыкаў.

Менск

Андрэй Кiштымаў

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Расійская імперыя'