Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Рэцэнзіі'

Артыкулы па тэме ‘Рэцэнзіі’

ŚLESZYŃSKI, WOJCIECH. Historia w służbie polityki. Zmiany polityczne a konstruowanie przekazu historycznego na ziemiach białoruskich w XX i XXI wieku. Białystok, 2018. 468 S.

Жніўня 18, 2009 |


Пытанні, звязаныя з выкарыcтаннем і інтэрпрэтацыяй мінулага ў палітычных кантэкстах, у апошнія гады сталі прадметам асаблівай увагі. Звычайна гэтыя даследаванні знаходзяцца ў межах memory studies і маюць інтэрдысцыплінарны характар. У іх удзельнічаюць прадстаўнікі розных сацыяльных навук – гісторыкі, сацыёлагі, культуролагі, даследчыкі міжнародных адносін, псіхолагі ды інш. Сярод такіх даследаванняў толькі зрэдку сустракаюцца працы, прысвечаныя Беларусі [1], так што кніга польскага гісторыка Войцаха Сляшыньскага стала важным папаўненнем іх нешматлікага шэрагу.

Рэцэнзаванае выданне заслугоўвае спецыяльнай увагі, бо з’яўляецца першым даследаваннем, у якім праблематыка беларускага выпадку memory studies разглядаецца ў дачыненні да ўсяго ХХ і пачатку ХХІ ст. У цэнтры даследчай увагі – выкарыстанне палітычнымі элітамі сканструяванага гісторыкамі пэўнага вобраза мінулага, ролі гістарычнага наратыву ў палітычнай прапагандзе. Фактычна, гаворка ідзе пра лёс гістарычнай памяці беларусаў у яго “культурніцкім” варыянце. Варта нагадаць, што аўтар тэрміна “культурная памяць” нямецкі даследчык Ян Асман разумеў пад ёй асаблівую сімвалічную форму перадачы і актуалізацыі культурных сэнсаў, якая выходзіць за рамкі вопыту асобных людзей і груп, ахоўваецца традыцыяй і прысутнічае ў мемарыяльных знаках рознага тыпу (напр., памятных мясцінах, святочных датах, тэкстах, выяўленчых і манументальных помніках) [2].

Пры гэтым у кнізе выкарыстоўваюцца паняцці “калектыўная памяць” (“pamięć zbiorowa”), “гістарычная свядомасць” (“świadomość historyczna”), “вобраз мінулага” (“obraz przeszłości”), “гістарычная палітыка” (“polityka historyczna”), разуметая як намаганні дзяржавы па канструяванні і пашырэнні пэўнага вобраза мінулага, а таксама “przekaz historyczny”. Апошняе паняцце, якое трэба разумець як афіцыйны гістарычны наратыў, стала ключавым для даследавання. Звычайна гэты наратыў уяўляе сабой сюжэтна аформлены аповед, які прапануе цэльную карціну ланцуга гістарычных падзей, заснаваную на генеалагічным прынцыпе аповеду. Менавіта ён павінен тлумачыць супольнасці, як з калектыўнага мінулага вырастае сучаснасць, і ўказваць на яе найбліжэйшую будучыню.

Войцах Сляшыньскі засяродзіўся на палітычным выкарыстанні гісторыі, якое выходзіць за межы класічнага разумення гістарычнай палітыкі (Geschichtspolityk) і ўключае выпадкі свядомага і наўмыснага выкарыстання гісторыі ў якасці інструмента палітычнай аргументацыі. Важнае месца ў гэтым займала сацыяльная практыка, а менавіта дзеянні, накіраваныя на дасягненне гегемоніі пэўнай інтэрпрэтацыі мінулага, у тым ліку праз выкарыстанне публічных рэсурсаў, прававое рэгуляванне і прымус.

Даследаванне пачынаецца раздзелам “Памяць – гістарычны наратыў – палітыка”, у якім аўтар характарызуе тэарэтычны падмурак працы і тлумачыць вышэйпералічаныя асноўныя паняцці. Пэўны плюралізм паняццяў насцярожвае, бо за кожным з іх стаіць асобны метадалагічны падыход, a яднае іх толькі агульная прыналежнасць да memory studies. Таксама аўтар звяртае ўвагу на існаванне двух асноўных тыпаў даміноўнага вобраза мінулага або афіцыйнага гістарычнага наратыву – радыкальнага, які арыентуецца на адзіную нацыю, адзіны палітычны рэжым і ідэалогію, і плюралістычнага. Апошні адрозніваецца крытычным падыходам да аналізу гістарычнага працэсу, прысутнасцю пэўнага дыялога культур і пазіцыяй адкрытасці да іншых інтэрпрэтацый гістарычных падзеяў.

Аўтар вылучыў сем асноўных этапаў сацыяльнай і палітычнай трансфармацыі Беларусі ў ХХ–ХХІ ст. і паспрабаваў ахарактарызаваць гістарычны наратыў у кожным з іх. Атрымалася дзевяць раздзелаў кнігі:

“Фармаванне беларускага гістарычнага наратыву на рубяжы ХІХ–ХХ ст.”;

“Гісторыя на службе сацыялістычнай ідэі. БССР. 1919– 1939”;

“Гісторыя і польская асіміляцыйная палітыка – беларускія землі ў складзе ІІ Рэчы Паспалітай. 1919–1939”;

“Вобраз мінулага ў перыяд уключэння паўночна-ўсходніх земляў ІІ Рэчы Паспалітай у склад Савецкай Беларусі – БССР. 1939–1941”;

“Паміж нацыяналістычным і камуністычным бачаннем гісторыі – нямецка-савецкая вайна 1941–1944 г.”;

“Гісторыя на шляху да камунізму – БССР. 1944–1991”;

“У пошуках новага (нацыянальнага) гістарычнага аповеду – Рэспубліка Беларусь. 1991–1994”;

“Новая / старая гісторыя – Рэспубліка Беларусь. 1994– 2001”;

“Беларуская дзяржаўная ідэалогія. Рэспубліка Беларусь. 2001–2015”.

Як бачым, перыяду незалежнай Рэспублікі Беларусь прысвечаны тры раздзелы. У гэтым выпадку галоўным крытэрыем падзелу сталі змены ў афіцыйным гістарычным наратыве.

Не буду пераказваць змест гэтых раздзелаў, адзначу толькі, што польскі аўтар прадэманстраваў грунтоўнае веданне беларускай гістарыяграфіі. Толькі працы беларускіх гісторыкаў у агульным спісе выкарыстанай літаратуры займаюць больш як 100 пазіцый, а да таго ж там фігуруюць даследаванні гісторыкаў, палітолагаў, культуролагаў, сацыёлагаў іншых краін. Уражвае таксама пералік гістарычных крыніц, сярод якіх прамовы А. Лукашэнкі, дакументы з архіваў Польшчы, Літвы і Беларусі, падручнікі, даведнікі, альбомы і каталогі.

Безумоўна, у гэтай шырокай гістарычнай панараме палітычнага выкарыстання гісторыі ў “беларускім выпадку” можна адшукаць тое, што выпала з поля зроку даследчыка. У прыватнасці, аўтару варта было аддаць больш увагі дзейнасці Мітрафана Доўнара-Запольскага і яго артыкулу “Белорусское прошлое” (1888) на старонках газеты “Минский листок”. Шкада, што ў гісторыі навукі пасляваеннай БССР адсутнічае такая важная постаць, як Мікалай Улашчык, навуковае жыццё якога паміж Масквой і Мінскам таксама было абумоўлена палітычным выкарыстаннем гісторыі. У пераліку намаганняў па стварэнні альтэрнатыўнага гістарычнага наратыву варта было адзначыць дзейнасць Беларускага гістарычнага таварыства, супрацоўнікаў анлайн-праекта “Беларускі архіў вуснай гісторыі”, які паўстаў у 2011 г. Большай увагі заслугоўвалі публічныя дэбаты на гістарычныя тэмы, як, напрыклад, дыскусія пра месца Кастуся Каліноўскага ў беларускай гісторыі, пра ролю і значэнне БНР і БССР, пра савецкія рэпрэсіі і мемарыялізацыю ўрочышча Курапаты, пра наступствы аб’яднання беларускіх земляў у межах сталінскага СССР ды інш.

Кожны раздзел кнігі пачынаецца з характарыстыкі палітычнага і ідэалагічнага кантэксту, аповеду пра асноўныя сацыяльна-палітычныя падзеі з пэўным ухілам на праблематыку беларускай ідэнтычнасці. Аналізуючы палітычны ўплыў і пашырэнне афіцыйнага гістарычнага наратыву, аўтар звяртае ўвагу на навуковыя выданні, а таксама на дзяржаўныя ўрачыстасці, музеі і мемарыялы, літаратуру, мастацтва, у тым ліку кіно.

Пры гэтым В. Сляшыньскі не абмяжоўваецца рэпрэзентацыяй даміноўнага афіцыйнага вобраза мінулага, а імкнецца падаць альтэрнатыўныя версіі. Так, у кнізе паказаны варыянты камуністычнага гістарычнага наратыву, польскі нацыянальны “przekaz historyczny” і гістарычны міф з публікацый і праграм г. зв. краёўцаў. Таксама даецца характарыстыка “заходнярускай” карціны мінуўшчыны і, нарэшце, асвятляюцца спробы выпрацоўкі беларускага нацыянальнага гістарычнага наратыву. На старонках кнігі паўстае даволі грунтоўная карціна эвалюцыі апошняга, яго стасункі з палітычнай уладай.

Войцах Сляшыньскі звярнуў увагу таксама на праблему фармавання гістарычнай памяці польскай супольнасці ў Беларусі, што значна ўзбагаціла панараму палітычнага выкарыстання гісторыі.

Шмат увагі аўтар аддаў характарыстыцы працэсу саветызацыі ў Беларусі. Яго неад’емным элементам быў якраз камуністычны гістарычны наратыў, паводле якога гісторыя Беларусі пачыналася з абвяшчэння БССР (1919). Даследчык сцвярджае, што “савецкасць” не пашыралася адначасна з нацыянальнай ідэяй, а цалкам падмяняла яе. Аднак насамрэч беларуская ідэя жыла нават у самыя змрочныя часы саветызацыі і русіфікацыі. Яе асновай заставалася беларуская культура, якую, нягледзячы на ўсе намаганні савецкай улады, не атрымалася загнаць у рамкі фальклору. Яна прабівалася ў літаратуры і мастацтве з-пад ціску савецкай ідэалогіі і ўпарта супрацьстаяла дзяржаўнай палітыцы стварэння супольнасці Homo soveticus. Галоўнай захавальніцай уласна беларускага вобраза мінуўшчыны была інтэлігенцыя. Яе ж намаганнямі яшчэ ў перыяд гарбачоўскай “перабудовы” пачалася выпрацоўка новага нацыянальнага гістарычнага наратыву.

Многія сюжэты гэтага “познесавецкага” ды іншых раздзелаў кнігі патрабуюць больш грунтоўнага аналізу. Магчыма, гэтую задачу давядзецца вырашаць ужо беларускім гісторыкам.

Савецкаму вобразу мінулага аўтар аддае шмат увагі таксама ў раздзелах, датычных ужо гісторыі Рэспублікі Беларусь. Непрацяглы перыяд пошукаў новага нацыянальнага наратыву (1991–1994) змяніўся вяртаннем “савецкасці”, якая актыўна спрабавала адаптаваць “заходнярускі” гістарычны наратыў (1994–2001). Можна пагадзіцца з аўтарам, што ў апошні з разгляданых перыядаў (2001–2015) пэўная геапалітычная стабілізацыя беларускай дзяржаўнасці і распрацоўка дзяржаўнай ідэалогіі спрыялі з’яўленню эклектычнага вобраза мінулага, у якім побач з “вечна жывым” Леніным прысутнічалі Міцкевіч і Касцюшка, а дасягненні савецкай улады спалучаліся з выбранымі старонкамі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Яшчэ адной важнай рысай гэтага перыяду, на думку польскага даследчыка, стала трактоўка гісторыі Расіі як часткі агульнабеларускай спадчыны. Аднак апошні тэзіс недастаткова абгрунтаваны. Тэндэнцыя далучэння Расіі да беларускай гістарычнай спадчыны выразна прысутнічала ў выступах прэзідэнта Лукашэнкі ўжо ў першыя гады пасля яго абрання, але яна так і не была рэалізаваная ў афіцыйным гістарычным наратыве.

Кніга В. Сляшыньскага выйшла з друку ў 2018 г. Аўтар прыйшоў да высновы, што сканструяваны гісторыкамі пры актыўным удзеле дзяржаўнай адміністрацыі даміноўны вобраз мінулага паступова набывае форму дзяржаўнай ідэалогіі. У гэтым наратыве Беларусь і яе гісторыя стала каштоўнасцю сама па сабе, аднак яе ядром па-ранейшаму засталася спадчына Савецкага Саюза і прывязка да праваслаўнай канфесіі як падмурак тэзіса пра супольнасць беларуска-расійскай гісторыі. Намаганні асобных беларускіх даследчыкаў працягваць даследаванні на аснове абноўленага нацыянальнага наратыву і пашыраць плюралістычны вобраз мінулага не трапілі ў аўтарскае падсумаванне.

Пішучы гэтую рэцэнзію ўвосень 2020 г. ва ўмовах беларускай “рэвалюцыі годнасці”, сімвалам якой стаў бел-чырвона-белы сцяг, герб “Пагоня” і вокліч “Жыве Беларусь!”, міжволі шкадуеш, што ў даследаванні В. Сляшыньскага не знайшла належнага адлюстравання дзейнасць альтэрнатыўных навуковых асяродкаў, а менавіта Беларускага гістарычнага таварыства, анлайн-праекта “Беларускі архіў вуснай гісторыі”, рэдакцый часопісаў “Спадчына”, “Беларускі Гістарычны Агляд”, “Гістарычны альманах”, а таксама Цэнтра гарадскіх даследаванняў у Гродне, выкладчыкаў Беларускага калегіума і Лятучага ўніверсітэта ды інш.

Кніга В. Сляшыньскага стала значным унёскам у вывучэнне “беларускага выпадку” memory studies. Яна на новым узроўні працягвае згаданае даследаванне Р. Лінднэра і адначасна запрашае беларускіх навукоўцаў да дыскусіі і больш актыўнага вывучэння цікавай і актуальнай праблематыкі памяці.

Гродна

Алесь Смалянчук


[1] Тут варта прыгадаць хоць бы кнігу нямецкага гісторыка Райнэра Лінднэра “Гісторыкі і ўлада. Нацыятворчы працэс і гістарычная палітыка ў Беларусі ХІХ–ХХ ст.” (Мінск, 2003).
[2] 2 Ассман Я. Культурная память: письмо, память о прошлом и политическая идентичность в высоких культурах древности (перевод с немецкого М. М. Сокольской). Москва, 2004.

Наверх

Аляксандр Пагарэлы. Дакладны час на “зламаным гадзінніку”

Жніўня 18, 2009 |


Ці бывае так, што пазітыўная матывацыя, добразычлівасць і спагадлівасць аўтара прыносяць сумнеўныя вынікі, заснаваныя на хібнай метадалогіі? Так, бывае.
У мінулым годзе ўбачыла свет манаграфія Саймана Льюіса “Беларусь – альтэрнатыўныя бачанні. Нацыя, памяць і касмапалітызм”, выпушчаная даволі вядомым выдавецтвам і ў цікавай кніжнай серыі, прысвечанай расійскім і ўсходне-цэнтральнаеўрапейскім даследаванням. Кніга стала вынікам шматгадовых штудый навукоўца, які цяпер працуе ў Інстытуце славяназнаўчых даследаванняў Патсдамскага ўніверсітэта.
Манаграфія складаецца з трох частак, у кожнай з якіх па два раздзелы. Кніга пры ўсіх пытаннях, якія ставіць гэты агляд, не пазбаўлена станоўчых бакоў. Яна напісана вельмі добрай мовай, чытаецца даволі лёгка, нягледзячы на складанасць тэматыкі і разбудаваны тэарэтыка-метадалагічны апарат. Даследчык вельмі карэктна падышоў да пытання транслітарацыі беларускіх імёнаў, геаграфічных назваў, паняццяў і асобных слоў (X–XI), што не заўсёды сустракаецца ў заходніх працах.
Аўтар прапануе на першы погляд дастаткова свежы, цікавы і патэнцыйна плённы падыход да даследавання беларускай ідэнтычнасці. Ён слушна заклікае адмовіцца ад дыхатамічнага погляду на беларускую нацыю і ідэнтычнасць, які замацаваўся ў працах апошніх дзесяцігоддзяў. Паводле такога падыходу Беларусь і беларусы ў памкненнях нацыянальнага будавання падзелены на тых, што арыентуюцца на Расію ці на Захад, на еўразійскі ці на еўрапейскі дыскурсы. Пры тым, што названы падыход небеспадстаўны, ён не дае заўважыць падабенства, на погляд Льюіса, абодвух дыскурсаў у іх таталізацыі і эсэнцыялізацыі папярэднікаў сённяшняй Беларусі і беларускай ідэнтычнасці, рэдукцыі іх поліфанічнасці і разнастайнасці (7).
Замест гэтага Льюіс прапануе транснацыянальны падыход, які асаблівую ўвагу аддае літаратурным рэпрэзентацыям, хоць аналізуюцца ў працы мемарыялы ахвяраў вайны (Хатынь), кінастужкі савецкага і постсавецкага перыяду, культурныя канцэпцыі і рок-музыка. Даследаванне ставіць праблему памяці ў цэнтр манаграфіі. У кнізе абмяркоўваецца, як “акт аднаўлення мінулага служыў мэтам перадачы значэння асоб і месцаў” (2). Паводле аўтара, манаграфія накрэслівае складанае паходжанне беларускай памяці ад ХІХ ст. і да постсавецкай сучаснасці. Яна дэманструе, што ўзаемаадносіны паміж беларускай ідэнтычнасцю і памяццю змяняліся на працягу часу, і гэта было абумоўлена рознымі гістарычнымі падзеямі і паваротамі (7–9). Льюіс далучаецца да меркавання, што для разумення падыходаў да рэпрэзентацый мінулага ва Усходняй Еўропе цэнтральным з’яўляецца агульнае стаўленне да памяці як неабмежаванай, заснаванай на дыялогу, якая знаходзіцца ў стане пастаяннага абнаўлення.
Гэта спалучана ў аўтара з канцэпцыяй “асвоенага касмапалітызму” (rooted cosmopolitanism) ці “касмапалітычнага патрыятызму” Квамэ Энтані Апіа. Для апошняга “карэнны касмапаліт” прывязаны да ўласнага дому з уласнымі культурнымі асаблівасцямі, але атрымлівае задавальненне ад прысутнасці іншага, іншых месцаў, якія выступаюць домам для іншых адрозных ад яго людзей. Гэта вынікае са свабоднага выбару індывідаў і груп. Калі працягнуць гэтае разважанне адносна памяці, то “карэнная касмапалітычная памяць” уяўляе мінулае, што адначасна выпраменьвае нацыянальны гонар і праслаўляе гістарычны ўплыў іншых груп у мінулым (9, 16). Пры гэтым, паводле Льюіса, у Беларусі стала прасочваецца “напружанне” паміж “наратывам калектыўнай ідэнтычнасці” і ўласцівай тэрыторыі Беларусі “транснацыянальнасцю” (9).
У кнізе выкарыстана значная колькасць польскай і польскамоўнай літаратуры (7, 22), што сапраўды трэба адзначыць як адзін з яе плюсоў, бо манаграфія ўводзіць тыя тэмы і кантэксты, якія больш поўна раскрываюць праблематыку, узнятую аўтарам, але парадаксальна служыць таму, што выкрывае яго метадалогію, паказвае яе слабасць і неадэкватнасць (пра гэта крыху ніжэй).
Значная перавага манаграфіі Льюіса, на думку аўтара гэтага агляду, – тое, як ён намагаецца раскрываць тонкія дэталі значэнняў у аналізаваных тэкстах. Яго ўважлівасць да такіх дэталяў вартая павагі, бо яна дазваляе яму ўбачыць схаваныя кантэксты і пазнаёміць з імі англамоўных чытачоў. Ён робіць гэта і ў выпадку назваў мясцін ў “Фантастычных апавяданнях” Яна Баршчэўскага, персанажаў Купалавых “Тутэйшых”, твораў Быкава, месцаў, звязаных з Уладзімірам Караткевічам (38, 40, 44, 64, 87, 89, 130).
Трэба пагадзіцца з аўтарам, калі ён кажа пра дзве ўзаемазвязаныя, але адрозныя стратэгіі маніпуляцыі памяці пра Другую сусветную вайну ў Беларусі. Першая – крэатыўная, яна прадстаўлена міфатворчасцю. Другая ж азначаецца Льюісам як рэдукцыйна “дыскурсіўная чыстка”. Апошняя ўключае не толькі эпістэмалагічны, але і фізічны гвалт, прычым як рэтраспектыўны, так і скіраваны на перспектыву (57).
Аўтар правільна адзначае, што даследаванні, аўтары якіх маюць расійскае паходжанне, але працуюць у заходніх універсітэтах, або ўласна расіяне, могуць ігнараваць імкненне Васіля Быкава апавядаць спецыфічна беларускую гісторыю ў сваіх творах (84). Таксама слушным можна назваць супастаўленне постаці Быкава-празаіка з яго своеасаблівым адпаведнікам у асобе паэта Чэслава Мілаша (85).
Льюіс указвае на тое, што кантэкст высілкаў памяці ў Беларусі не толькі у выпадку Другой сусветнай вайны – гэта аплакванне, памяць пра ахвяр, але таксама метапамяць і постпамяць пра знішчаную памяць і памяць пра памяць (14, 15, 38, 71, 97–98, 103, 120, 190, 197). Ключавую, паводле аўтара, ролю ў канструяванні савецкай беларускай ідэнтычнасці, якая магла ўключаць таксама чужых, небеларускіх паводле паходжання, партызанаў, адыгрывала метанімія (61–62, 64, 106, 146).
Цікавае разважанне аўтара пра інавацыі, якія ўнесла творчасць Уладзіміра Караткевіча ў працэс стварэння і захавання памяці і ідэнтычнасці. Льюіс лічыць, што Караткевіч адмовіўся ад “вузкай” нацыяналізацыі ў змаганні з савецкім наратывам. Наватарствам было і тое, што Караткевіч адкінуў дасавецкую памяць “інтэрналізаванага каланіялізму” (113).
Саму ж савецкую ідэнтычнасць і ўласцівую ёй памяць даследчык характарызуе як такую, што сцвярджае беларускую рэгіянальную спецыфіку, але адначасова спецыфіку адмаўляе (64). Аўтар ацэньвае вяртанне Чырвонай Арміі ў Беларусь у 1944 г., узяўшы слова “вызваленне” ў двукоссе (55). Савецкая памяць пра вайну была інструментам імперыялізму, яна была каланіяльнай паводле характару, таксама як і дасавецкая расійская (54, 72–74, 103, 35–36). Прапагандысцкія высілкі часоў “халоднай вайны” Льюіс апісвае як “прыкрыццё атакі на беларускую ідэнтычнасць” (58). У постсавецкіх умовах, як ён лічыць, троп “партызанскай рэспублікі” з каланізатарскага дыскурсу з функцыямі абмежавання магчымых формаў інтэрпрэтацыі перайшоў у посткаланіяльны з рэканструктыўнымі функцыямі (141).
Аўтар уздымае цікавую тэму паралеляў паміж сталінізмам і нацызмам у творчасці Васіля Быкава і Уладзіміра Караткевіча. Пісьменнікі здолелі абысці цэнзуру там, дзе гэта было магчыма, і пачаць ламаць партыйна-дзяржаўную манаполію на памяць і фактычны абавязак “памятаць” толькі ў акрэсленых рамках (92–93, 97, 103, 125). Гэта набывала яшчэ большае значэнне ў сувязі з татальным замоўчваннем ў савецкі перыяд праблемы Халакосту ў Беларусі як унікальнай з’явы (102, 111).
На прыкладзе творчасці суполкі “Партызанфільм” Льюіс паказвае, што і ў постсавецкай Беларусі ва ўмовах аўтарытарызму савецкія практыкі і аднясенні працягваюць існаваць, бо спроба пабудаваць міф антысавецкага партызанскага супраціву канца 1940 – пачатку 1950-х гадоў адлюстроўвае савецкую героіку. Тут аўтар прыгадвае Франца Фанона і яго заўвагу пра залежнасць каланізаваных ад каланізатараў (149).
Кніга мае хоць і не артыкуляваны яўна, але прысутны пры абмеркаванні тэарэтычных праблем нарматыўны тон, што крыху выбіваецца са, здавалася б, выключна даследчага і аналітычнага кантэксту. Напрыклад, аўтар мякка, але папракае Артура Клінава ў тым, што ён дыскурс постмадэрнізму выкарыстаў на патрэбы “ўтапічнай барацьбы за нацыянальнае адраджэнне”. Таксама на пачатку кнігі аўтар са спасылкай на Томаша Зарыцкага адзначае, што “правыя і кансерватыўныя рэвізіяністы” прысвоілі дыскурс посткаланіяльнасці, які першапачаткова нарадзіўся з марксісцкага, фемінісцкага і постструктуралісцкага тэарэтызавання. Гэта дадае кнізе непатрэбную для такой працы палітызаванасць (147, 11). Таксама і памяць павінна быць дыялагічнай без прысваення мінулага для такой “пазітыўнай ідэалогіі, як нацыяналізм” (189).
Гэта кантрастуе з тым, як аўтар аналізуе і дэканструюе савецкі дыскурс і міфалогію пра Другую сусветную вайну ў Беларусі, паказвае ўнутраныя супярэчнасці і неадпаведнасць рэчаіснасці ўсёй будовы міфа Беларусі як “партызанскай рэспублікі”. Урэшце “партызанскі міф” ва ўмовах пасля 1991 г. вызваліўся з-пад жорсткага партыйна-дзяржаўнага ідэалагічнага нагляду і стаў свабодна інтэрпрэтавацца (139–166). Акадэмічны дыялог і запазычанне тэорый і канцэпцый можа адбывацца свабодна, як і абмен думкамі паміж даследчыкамі. Якраз палітызаваны тон толькі замінае такому працэсу.
Кніга дэманструе сапраўдную пазітыўную матывацыю, што адлюстравана ў падзяках (VIII), але таксама відавочна з тэксту асобных падраздзелаў (36–40). Праўда, гэта сведчыць пра пэўную эмацыйнасць падыходу аўтара. Ён фактычна імкнецца ўпісаць “перыферыйны” беларускі кантэкст у самы “цэнтр” тэарэтыка-метадалагічных дэбатаў у заходняй акадэміі. Аднак ёсць вялікая праблема з паняццямі і канцэпцыямі, якія выкарыстоўвае Льюіс. Апрача хібных канцэпцый яшчэ і недастатковасць інфармацыі і кантэксту выступае як адзін з галоўных недахопаў манаграфіі.
Пачаць трэба з каланіяльнасці і посткаланіялізму, як яны выступаюць у аўтара. Працы, на якія абапіраецца Льюіс, збольшага пабудаваны на тым, што французскі мысляр і пісьменнік, прадстаўнік т. зв. “новых філосафаў” Паскаль Брукнер (1948 г. н.) называе “тыраніяй віны” Захаду [1]. Гэта дастаткова аднабаковы падыход, які зводзіць адносіны заходніх грамадстваў з незаходнімі, а асабліва тымі, якія сталі аб’ектам каланізацыі, выключна да кантэксту ўчыненага зла, прапануецца чорна-белая карціна такога ўзаемадзеяння. Пры гэтым заходнія грамадствы павінны паддавацца абрадам самабічавання і прызнання віны. Складаны характар узаемадзеяння каланізаваных і каланізатараў апускаецца, дыскурс віны набывае рысы эскалацыі. Да таго ж, гэты дыскурс гамагенізуе і спрашчае адносіны ўнутры незаходніх грамадстваў, пазбаўляючы іх адказнасці, індывідуальнасці, суб’ектнасці і культурнай спецыфікі. Гэта якраз тое, што тыя ж дыскурсы посткаланіялізму і арыенталізму прыпісваюць каланіялізму. Эскалацыя такога дыскурсу можа дасягаць нават шчырай нянавісці да еўрапейцаў і паўночных амерыканцаў агулам, і гэта праяўляецца ў тым, што гісторык і пісьменнік, спецыяліст па гісторыі і культуры такіх розных краін, як Кітай, Японія, Нідэрланды і Германія, Іэн Бурума ў суаўтарстве з Авішаі Маргалітам апісалі як “акцыдэнталізм”. Антызаходнія дыскурсы пры гэтым могуць мець свой пачатак у краінах Еўраамерыкі і іх універсітэтах [2].
Не адмаўляючы рэлевантнасць посткаланіяльнасці як тэорыі да беларускага кантэксту, трэба ўсё ж указаць на пэўныя нестыкоўкі ў кнізе Саймана Льюіса. Па-першае, ён пачынае свой аналіз з ХІХ ст. і сцвярджае, што прадстаўнікі “польскіх” вышэйшых саслоўяў былі ў адносінах да сялян фактычна каланізатарамі, і гэта адбівалася ў дыскурсе. Гэта як мінімум перабольшанне, якое мае карані ў савецкіх падыходах. Польскія наратывы пра беларускае мінулае аўтар назваў “самакрыткай” (36), з чым можна пагадзіцца. Але назваўшы аўтараў не столькі польскімі, колькі польскамоўнымі.
Льюіс, канстатуючы сацыяльную і культурную розніцу паміж сялянамі і шляхтай, нічога не піша наконт розніцы ў механізмах і характары памяці гэтых розных груп, нічога не згадвае пра культурны абмен, які, тым не менш, існаваў паміж умоўна “польскімі панамі” і “беларускімі сялянамі”. Гэты кантэкст яму дазволіла б лепей спасцігнуць кніга антраполага Анны Энгелькінг “Калгаснікі” [3], якую ён зусім не выкарыстаў у манаграфіі. А што датычыць розніцы ў механізмах і асаблівасцях памяці розных саслоўных груп, то аўтар можа паглядзець класічную пазіцыю Марыса Хальбвакса [4], а таксама некаторыя антрапалагічныя даследаванні, які могуць прыдацца сёння [5]. Пры гэтым аўтар знаёмы з манаграфіяй і артыкуламі таго ж Рышарда Радзіка, які гэтую праблематыку падымаў. Тым не менш даследчык, магчыма, праігнараваў тыя месцы ў гэтых працах, дзе абмяркоўваецца названая праблема.
Аўтар настолькі пагружаны ў сваю метадалогію, што зрабіў памылку, якая вельмі красамоўна характарызуе яе аднабаковасць і павярхоўнае знаёмства з гістарычнай і этналагічнай літаратурай, а таксама самім кантэкстам развіцця еўрапейскай навукі ў 2-й палове ХVІІІ – ХІХ ст. Захапленне Яна Чачота падабенствам санскрыту і славянскіх гаворак ён расцаніў як праяву… арыенталізацыі (32). Трэба адзначыць, што падобны погляд памылковы, бо як у адзначаны перыяд, так і раней як мінімум з часоў Готфрыда Вільгельма Ляйбніца (1646–1716) параўнанне з санскрытам ніяк не “арыенталізавала” тую ці іншую мову, а наадварот, надавала ёй вышэйшы статус. Параўнанне і сувязі літоўскай мовы з санскрытам адносяцца якраз да ХІХ ст. Нямецкі лінгвіст Франц Боп (1791–1867) выдаў параўнальную граматыку санскрыту і іншых моў уключна са стараславянскай. Агулам жа атрымліваецца, што першы раздзел кнігі ў сваёй “польскай” частцы фактычна выбіваецца са схемы, прапанаванай аўтарам.
Аўтар манаграфіі ўпусціў яшчэ адзін момант. У даследаванні ён звяртаецца да праблемы “генеалогіі” памяці ў кантэксце расійскіх, польскіх і беларускіх наратываў (8). Але ён ніяк не праблематызуе пытання “генеалогіі” каланіяльнасці, калі не часоў Расійскай імперыі, то прынамсі савецкага перыяду. Ён цалкам праігнараваў кнігу Франсін Хёрш “Імперыя нацый”, дзе пытанне каланіяльнасці паднята непасрэдна [6]. Сапраўды, ён прыводзіць манаграфію Алены Маркавай, але гэтага зусім недастаткова менавіта для яго праблематыкі. Ён таксама відавочна праігнараваў тое, як на пытанне каланіялізму ў сувязі з уласным палітычным, эканамічным і сацыяльным становішчам глядзелі беларусы міжваеннай Польшчы [7]. Таксама ў сувязі з праблемай Заходняй Беларусі артыкуляваўся і яшчэ адзін савецкі падыход да каланіялізму і посткаланіялізму [8]. Зноў жа гэта паказвае няўважлівае стаўленне аўтара да кантэксту праблемы, якую ён вывучае.
Калі вяртацца да праблематыкі памяці пра вайну, савецкай міфалогіі і альтэрнатыўных наратываў, то трэба сказаць, што аўтар зноў жа праігнараваў некаторыя важныя публікацыі па гэтай тэме. Робячы так, ён фактычна па змоўчванні пагадзіўся, што жыхары Беларусі былі гэткай tabula rasa, якой быў Мінск пасля 1944 г. для савецкіх архітэктараў і партыйных кіраўнікоў (56). Гэта датычыць перш за ўсё вуснай гісторыі, якая дае хоць бы прыблізную карціну таго, як на самай справе беларускія сяляне ставіліся да вайны і партызанаў. Яны імкнуліся дыстанцыявацца ад іх тады, калі гэта было магчыма [9]. Так што забарона на альтэрнатыўныя сведчанні і перспектывы не азначала, што “непажаданая памяць” жыла толькі ў кнігах беларускіх пісьменнікаў (54, 72).
Пра дыстанцыяванасць сялян да вайны сведчаць таксама некаторыя помнікі, усталяваныя самімі жыхарамі беларускіх вёсак у памяць пра загінулых ад рук гітлераўцаў. Напрыклад, у вёсцы Зінякі Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці, дзе ў час нямецкай карнай акцыі 22 студзеня 1944 г. загінула 419 чалавек [10], пасля вайны ацалелыя жыхары паставілі помнік з імёнамі забітых. На помніку таксама зазначана, што адбылося гэта не пад час “Вялікай Айчыннай вайны” ці нават Другой сусветнай, а менавіта “немецко-русской” (тэкст на помніку – па-руску) [11].
Адсутнасць гістарычнага кантэксту ў працы Льюіса за выключэннем толькі некаторых праблем, якія сапраўды неяк каментуюцца, парадаксальным чынам звужае аўдыторыю працы брытанскага даследчыка да беларускіх навукоўцаў, якія зацікавяцца ёю, і кола тых, хто займаецца посткаланіяльнымі штудыямі, праблематыкай памяці, ідэнтычнасці. Гэтую групу можна назваць свайго роду акадэмічнымі “архісвятарамі” тэарэтыка-метадалагічнай веды. Гэта, безумоўна, добра для веды пра Беларусь, але такое пашырэнне веды будзе досыць невялікім.
Пры тым, што сама канцэпцыя “асвоенага касмапалітызму” ці “касмапалітычнага патрыятызму” аўтару гэтага агляду падаецца досыць цікавай і патэнцыяльна плённай, усё ж прыняць тэарэтыка-метадалагічны падыход аўтара нельга. Ён практычна пазбягае глядзець на той матэрыял, які прадстаўлены ў яго манаграфіі, праз прызму парадыгмы памежжа [12]. Аднак памежжа з’яўляецца ў яго, калі ён аналізуе “Рыбін горад” Наталкі Бабінай (176–181). Праблема ў тым, што памежжа можа прымірыцца з каланіяльнай спадчынай нармалізаваць яе, змірыцца з ёю. Але якраз у літаратурных рэпрэзентацыях дэманструецца, наколькі неспакойна “каланізаваныя” элементы і элементы-“каланізатары” памежжа суіснуюць адно з адным.
Льюіс піша пра “касмапалітычную тэндэнцыю” ў творчасці сучасных беларускіх інтэлектуалаў (2), але гэтыя тэндэнцыі можна абмяжоўваць толькі да пэўнай групы аўтараў, у творчасці якіх даследчык добра арыентуецца і якая добра паддаецца яго метадалагічнаму інструментарыю (168–193). Можна сказаць, што аўтар знаходзіцца ў своеасаблівай “зоне камфорту” і сам досыць па-свойску праводзіць аналіз знаёмых яму тэм.
Недахопы кантэксту абцяжарваюцца некаторымі памылкамі, што падаюцца проста недарэчнымі для даследавання і кнігі, якая мае амбітныя мэты і напісана з эмпатыяй. Напэўна, тут праяўляецца негатыўны бок эмацыйнасці даследчыка да разгляданага матэрыялу. Напрыклад, в’етнамскі лідэр Хо Шы Мін ніколі не быў зрынуты (158). Тут аўтар хіба што паддаўся настрою паэзіі Андрэя Хадановіча, а даследчык павінен захоўваць пэўную дыстанцыю і стрыманасць да даследаванай праблематыкі. У іншым выпадку аўтар памыляецца, што адзінай матывацыяй для Быкава друкаваць свае творы ў маскоўскіх часопісах было простае жаданне мець доступ да максімальна шырокай аўдыторыі (86). Безумоўна, гэта мела месца, але нельга выключаць, што для Быкава ў тых варунках 1960–70-х гадоў было проста лягчэй надрукавацца ў маскоўскім выданні, чым у мінскім. Публікацыя ў Маскве давала магчымасць патрапіць і ў Беларусь, заявіць пра сябе, атрымаць прызнанне на “перыферыі” праз “цэнтр”. Праблема, якая дагэтуль існуе ў Беларусі.
Таксама аўтар ці то сам, ці то цытуючы пераклад твора Быкава на англійскую мову, прыводзіць значэнне слова “особист” (супрацоўнік “особого отдела” ў Чырвонай Арміі) як “індывідуаліст” (110). Тут зноў адсутнасць кантэксту дрэнна ўплывае на аўтара і, як вынік, на яго чытачоў. Можна было паказаць хоць бы варыянт такога перакладу, што аўтар рабіў у іншых месцах.
Таксама адсутнічае кантэкст і ў выпадку праблемы калектывізацыі, якую аўтар толькі згадвае (103–104), пры тым, што існуюць працы, якія паказваюць значэнне гэтай трагедыі для асобных вясковых супольнасцяў БССР [13]. Вядома, трэба прызнаць, што калі б аўтар, які дастаткова добра піша, мае патрэбныя моўныя кампетэнцыі і знаёмы з матэрыяламі па праблеме, якую даследуе, узяўся асвятляць гістарычны кантэкст, то яго кніга вырасла б, напэўна, у 1,5–2 разы. Лаканічнасць і вытрыманасць былі для яго больш прыярытэтнымі разам з адпаведнымі метадамі.
Кніга Саймана Льюіса выйшла год таму, калі палітычныя і культурныя тэндэнцыі ў Беларусі развіваліся зусім інакш, чым пасля падзей жніўня 2020 г. [14], калі пішацца гэты агляд. Істотна тое, што беларускае грамадства вяртае і спрабуе знайсці спосаб усведамлення катастрафічнай памяці пра 1930–50-я гады. Але адначасова адбываецца беспрэцэдэнтная мабілізацыя і пераасэнсаванне пытанняў не толькі палітычнай свабоды, але і вымярэння культурнага, а значыць і пытання памяці.
І тут зноў паўстае пытанне метадалогіі кнігі Льюіса, яе нарматыўных нотак, палітычнага і культурнага кантэксту таго, што прапануецца ў ёй. Аўтар гэтага агляду перакананы, што кніга брытанскага даследчыка напісана не толькі з эмпатыяй, але і з сімпатыяй да Беларусі. Але яе пэўная эмацыйнасць – гэта тое, што прымушае задумацца. Аўтар хоць яўна і не асуджае, але сігналізуе, што пэўныя палітычныя ідэалогіі з’яўляюцца нелегітымнымі ў полі навукі, на яго думку. Гэта прыводзіць да тэмы “палітычнай карэктнасці”, якая аднолькава згубная як для акадэмічнага жыцця, так і для публічных дэбатаў. Яна прыводзіць да спынення дыскусій, ператварае цэлыя праблемы ў табуяваныя, пэўныя групы і пытанні становяцца недатыкальнымі, іх забараняецца крытыкаваць [15]. Гэта можа прыводзіць да эскалацыі таго, што антраполаг Мэры Дуглас называла “чысціня і табу”, а гэта можа пагражаць ужо самазахаванню грамадства. Каб пазбегнуць небяспекі, даводзіцца ісці на парушэнне табу [16].
Праблема з метадалогіяй Льюіса ў тым, што яна якраз дамінуе. Сёння яна ўжо не глыбока наватарская. Так, вядома, яна зможа дапамагчы ў беларускім кантэксце прааналізаваць некаторыя даволі вострыя пытанні. Праблема ў тым, што гэтая метадалогія сама пабудавана на эмоцыях. Калі абмяркоўваць выпадак цытаванага Льюісам Фанона, то ён у значнай ступені пабудаваў свае кнігі на рэсантыменце адносна каланіялізму і каланізатараў. Сама ж яго творчасць магла быць натхнёная вядучым інтэлектуалам камуністычнай партыі Італіі Антоніа Грамшы (1891–1937) і яго “Турэмнымі сшыткамі” [17]. Гэта не папрок у неарыгінальнасці, а толькі ўказанне на тую самую праблему, якую Фанон ставіў і якую артыкуляваў раней за Фанона ў сувязі з культурай пралетарыяту Грамшы. Рэсантымент – даволі моцны матыватар да дзеянняў і, як указвае Паскаль Брукнер, праз “энтрызм” (паступовае пранікненне ва ўстановы і інстытуты) [18] прыхільнікі ідэалагізаванай посткаланіяльнай метадалогіі арыенталізму і іншых постмадэрнісцкіх плыняў атрымалі доступ у акадэмічныя колы. Але яны таксама пачалі актыўна ўцягвацца ў палітыку і палітызаваць (як правіла, у левым ці леваліберальным кірунку) грамадскае жыццё ўніверсітэтаў і навуковыя падыходы. Таму стварэнне даследчых прац у дадзеным рэчышчы ўжо па факце ёсць захаваннем статусу-кво, а не нечым новым. Гэта не мае нічога супольнага з тым, што называюць thinking outside the box – мысленнем па-за рамкамі.
Таму гэтую метадалогію варта разглядаць не як прыкмету наватарства ці развіцця, а наадварот – як знешні сімптом крызісу заходняй акадэміі сёння. Мэта гэтага агляду – не паказ прычын, сімптомаў і наступстваў гэтага крызісу. Тут аўтар агляду абмяжуецца ўказаннем некаторых тэндэнцый, звязаных перш за ўсё з метадалогіяй разгляданай манаграфіі.
На імкненне інтэлектуалаў да ўлады было ўказана не сёння [19], але яны зусім не выйграюць у барацьбе, якая разглядаецца як змаганне з сучасным злом неталерантнасці, расізму і негатыўнай спадчынай каланіялізму. Наадварот, вынікам перамогі ўмоўнага “дабра”, якое ўцелаўляе ідэалогія посткаланіяльнай расавай ці гендарнай “касмічнай справядлівасці” [20], можа быць залішняя бюракратызацыя (а яе вынік – карупцыя), фактычная сегрэгацыя (стварэнне т. зв. “бяспечных прастор”) і палярызацыя, атмасфера нецярпімасці да іншых меркаванняў. Менавіта на такія праблемы, у тым ліку ў сувязі з посткаланіяльнымі тэорыямі, указваюць некаторыя назіранні крызісу вышэйшай адукацыі ў заходніх краінах. У папярэднія гады ў некаторых некалі прэстыжных універсітэтах можна было назіраць сцэны, падобныя да часоў кітайскай “культурнай рэвалюцыі”, дзе студэнты ні больш ні менш выганялі з кампусаў не толькі “непаліткарэктных” гасцей-выступоўцаў, чые меркаванні не ўкладваліся ў радыкальную леваліберальную (а то і проста крайне левую) артадоксію бягучага моманту, але і досыць паважаных і заслужаных у навуцы выкладчыкаў і адміністратараў [21].
Рост гэтай тэндэнцыі працягваецца [22]. Вынікам яе з’яўляецца тое, што, паводле прагнозу прафесара Школы бізнесу Гарвардскага ўніверсітэта Клейтана Крыстэнсена, на працягу бліжэйшых 10–15 гадоў можа зачыніцца ці зліцца з буйнейшымі па памерах да паловы амерыканскіх каледжаў [23]. Эканамічная мадэль, на падставе якой існуе заходняя акадэмія, таксама імкліва становіцца нерэнтабельнай [24]. Таму такая метадалагічная прапанова з’яўляецца прыкметай сістэмы, што перажывае крызіс, ломіцца. Яе можна параўнаць са зламаным гадзіннікам, які яшчэ два разы на дзень паказвае правільны час.
Вяртаючыся да самой кнігі Льюіса пасля гэтай дыгрэсіі, трэба адзначыць, што аўтар адзначае тэндэнцыі “мяккай беларусізацыі” другой паловы 2010-х гадоў, пры гэтым усё ж правільней было ўказаць на грамадскі запыт на гэта, чым на ролю “дазволу” з боку уладаў (194). Таксама аказваецца запатрабаваным нацыянальны наратыў (194– 195). Праўда, аўтар сам сабе супярэчыць, калі спачатку асуджае тэндэнцыю з’яўлення “неліберальных” рэжымаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе (194), а потым пагаджаецца, што прыпісваць нацыяналізм нейкай асабліва негатыўнай якасці гэтаму рэгіёну нельга (198). Урэшце ён прызнае, што супольнасць і нацыянальная ідэнтычнасць важныя. З гэтым нельга не пагадзіцца. Нацыяналізм і нацыянальная ідэнтычнасць застаецца, прынамсі на дадзены момант, хутчэй рэкурэнтным феноменам, які то затухае, то зноў успыхвае і распаўсюджвае свой уплыў. На гэта ў мінулым дзесяцігоддзі ўказваў Чарльз Кінг [25]. Таксама адзін уплывовы сучасны аўтар сцвердзіў крыху пазней, што фактычна як “моцныя”, так і “слабыя” дзяржавы цяпер хутчэй гуляюць самі за сябе, чым выступаюць нейкімі адзінымі блокамі [26]. Пры тым, што з гэтым можна спрачацца, нельга праігнараваць узмацнення ў цяперашні момант ролі дзяржавы і нацыяналізму. Пры тым, што роля навукоўцаў, якія займаюцца мінулым, часта палягае ў “ратаванні гісторыі ад нацыі” [27], гэтыя два феномены надзвычай цяжка адарваць адзін ад другога.


[1] Bruckner P. The Tyranny of Guilt: an Essay on Western Masochism / transl. from the French by S. Rendall. Princeton and Oxford, 2010. Гл. таксама: Ferguson N. Civilization: the West and the Rest. New York, 2011. P. 141–195.
[2] Buruma І., Margalit А. Occidentalism. The West in the Eyes of its Enemies. New York, 2004.
[3] Engelking А. Kolchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku. Toruń, 2012.
[4] Хальбвахс М. Социальные рамки памяти. Москва, 2007.
[5] Pina Cabral J. de. Sons of Adam, Daughters of Eve. The Peasant Worldview of Alto Minho. Oxford, 1986.
[6] Hirsch F. Empire of Nations. Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet Union. Ithaca & London, 2005.
[7] Dobry prykład, ale dla kaho? // Biełaruskaja Krynica. 1929. № 17. 28 krasawika. S. 1; -j-. Ci tolki ŭ Azii i Afrycy? // Biełaruskaja Krynica. 1935. № 14. 24 sakawika. S. 3. Пар. таксама: М-н. Аб прычынах паняволяньня нацый // Золак. 1933. № 3. Сьнежань. С. 6–9; Chałasiński J. Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej w Polsce. T. III. Rola kół młodzieży wiejskiej w społeczno-kulturalnych przeobrażeniach wsi. Warszawa, 1938. S. 44–45.
[8] Кон Ф. Западная Белоруссия – колония панской Польши (К процессу над Белорусской громадой). Москва, 1928; Сталевіч. А (Родзевіч Л. І). Заходняя Беларусь – калонія Польшчы: да 10-годдзя вызвалення БССР ад белапалякаў. Менск, 1930; Лочмель И. Ф. Очерк истории борьбы белорусского народа против польских панов. Москва, 1940. С. 117–126.
[9] Смалянчук А. Вобраз партызана ў памяці жыхароў Слонімшчыны // Гістарычны альманах. 2005. Т. 11. С. 4–16; Шаталава В. Цені вайны: паліцэйскія і партызаны ў памяці насельніцтва беларускай вёскі // Homo Historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Вільня, 2008. С. 384–389.
[10] http://schuchin.gov.by/by/history-by/ Дата доступу: 18 лістапада 2020 г. Паводле інфармацыі афіцыйнай старонкі Шчучынскага райвыканкама, апрача 419 спаленых жыхароў было яшчэ 65 жыхароў іншых вёсак.
[11] Асабістае паведамленне А. Ф. Вашкевіча аўтару, верасень 2018 г. Фотаздымак помніка ў в. Зінякі – з архіва А. Ф. Вашкевіча.
[12] Woolhiser С. Constructing National Identities in Polish-Belarusian Borderlands // “Ab Imperio”. 2003. Vol. 4. N. 1. P. 293–346.
[13] Носевич В. Традиционная белорусская деревня в европейской перспективе. Минск, 2004. С. 307–330.
[14] https://www.telegraph.co.uk/news/2020/08/13/thousands-form-human-chains-minsk-against-police-violence/ Дата доступу: 18 лістапада 2020 г.
[15] Эко У. Картонки Минервы. Москва, 2015. С. 52–55.
[16] Douglas М. Purity and Danger. An Analysis of the Concepts of Pollution and Taboo. London and New York, 2001.
[17] Грамши А. Тюремные тетради. Ч. 1. Москва, 1991.
[18] Bruckner Р. The Tyranny of Guilt. P. 25.
[19] Konrád G., Szelenyi I. Intellectuals on the Road to Class Power. A Sociological Study of the Role of the Intelligentsia in Socialism. New York and London, 1979.
[20] Sowell Т. The Quest for Cosmic Justice. New York, 2001.
[21] Цікавая пазіцыя ў гэтай сувязі – кніга Хізар Мак Дональд «Зман “разнастайнасці”» 2019 г.: Mac Donald Н. The Diversity Delusion: How Race and Gender Pandering Corrupt the University and Undermine Our Culture. New York, 2019.
[22] Ілюстрацыяй тут можа паслужыць Мічыганскі ўніверсітэт, дзе некалькі тыдняў таму абвясцілі пра некалькі новых “антырасісцкіх ініцыятыў”, якія на самай справе надалей будуць разбураць навуковае і грамадскае жыццё ўніверсітэта і звязанай з ім супольнасці. Гл.: https://record.umich.edu/articles/u-m-to-launch-several-new-anti-racism-initiatives/ Дата доступу: 18 лістапада 2020 г.
[23] https://www.christenseninstitute.org/blog/will-half-of-all-colleges-really-close-in-the-next-decade/ Дата доступу: 18 лістапада 2020 г.
[24] Kezar А., dePaola Т. and Scott D. T. Gig Academy. Mapping Labor in the Neoliberal University. Baltimore, 2019.
[25] King С. Extreme Politics. Nationalism, Violence, and the end of Eastern Europe. Oxford, 2010. P. 30.
[26] Bremmer І. Every Nation for itself, Winners and Losers in a G Zero World. New York, 2012.
[27] Duara Р. Rescuing history from the nation: Questioning narratives of modern China. Chicago and London, 1995.

Наверх

Альбіна Семянчук. Новае слова ў вывучэнні летапісання ВКЛ

Жніўня 18, 2009 |


* ЛИЦКЕВИЧ, ОЛЕГ В. “Летописец великих князей литовских” и “Повесть о Подолье”: опыт комплексного критического разбора. С.-Петербург: Дмитрий Буланин, 2019. 928 с., 16 с. [цв. вкл.]
У 2019 г. у санкт-пецярбургскім выдавецтве Дзмітрыя Буланіна выйшла кніга беларускага даследчыка Алега Ліцкевіча «“Летописец великих князей литовских” и “Повесть о Подолье”: опыт комплексного критического разбора». У ёй аўтар упершыню за 35 гадоў [1] звярнуўся да комплекснага вывучэння айчыннага летапісання, а менавіта да вывучэння двух самых старажытных помнікаў гістарыяграфіі Вялікага Княства Літоўскага – “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” і “Аповесці пра Падолле”. Аўтар манаграфіі даказвае, што сёння існуе пяць рэдакцый “Летапісца” і тры рэдакцыі “Аповесці пра Падолле”. “Летапісец” выразна падзяляецца на дзве часткі: 1) ад пераліку сыноў Гедыміна да ўцёкаў Вітаўта з Крэўскага замка; 2) ад уцёкаў Вітаўта ў Прусію да сустрэчы з зяцем, вялікім князем маскоўскім Васілём Дзмітрыевічам, у Смаленску.
Кніга складаецца з уводзінаў, дзвюх частак, разбітых на 7 раздзелаў, трох дадаткаў, заключэння, бібліяграфіі. Ёсць імянны і геаграфічны паказальнікі. Агульны аб’ём кнігі – амаль тысяча старонак. Уводзіны пачынаюцца з грунтоўнага гістарыяграфічнага экскурсу, характарыстыкі аб’екта, прадмета, структуры і метадаў даследавання. Самастойную каштоўнасць уяўляе гістарыяграфічны аналіз, паколькі ў ім разглядаюцца амаль усе найважнейшыя працы па тэме, пачынаючы з першых публікацый Ігната Даніловіча, Станіслава Смолькі, Ісідара Шараневіча, Антонія Прахаскі, Феакціста Сушыцкага, Івана Ціхамірава, Аляксея Шахматава, Вячаслава Чамярыцкага, Мікалая Улашчыка, Мечыславаса Ючаса ды іншых, заканчваючы найноўшымі працамі Юрыя Мікульскага, Сяргея Палехава, Кястуціса Гудмантаса ды інш.
У аснову крыніцазнаўчага аналізу Ліцкевіч паклаў прынцыпы, выкладзеныя ў класічнай працы Ш.-В. Ланглуа і Ш. Сеньабоса “Уводзіны ў вывучэнне гісторыі” (рускае выданне: Масква, 2004) [2]. Трэба адзначыць, што выбар менавіта гэтай працы ў якасці метадалагічнай асновы сведчыць – даследчык свядома выкарыстоўвае навуковы інструментар, даўно прыняты і апрабаваны ў Еўропе. Папулярная калісьці ў Савецкім Саюзе “Тэксталогія” Д. Ліхачова [3], больш прыдатная для рускай літаратуры Х–ХVII ст., фактычна не згадваецца ў манаграфіі Ліцкевіча. У адпаведнасці з метадалогіяй Ланглуа і Сеньабоса Ліцкевіч пачынае з пошуку дакументаў (эўрыстыка), а потым праводзіць іх знешнюю і ўнутраную крытыку. Сінтэтычныя працэсы, у выніку якіх адбываецца групоўка фактаў, стварэнне агульных формул, дазваляюць гаварыць пра верагоднасць крыніц і прыдатнасць іх для гістарычных рэканструкцый.
Аўтар падрабязна апісвае прыёмы сваёй даследчай працы. Спачатку ён знаходзіць найбольш блізкі да пратографа тэкст, а потым займаецца крытыкай паходжання крыніцы і тлумачэннем яе сэнсу, высвятляе верагоднасць і дакладнасць яе звестак. Адпаведна Ліцкевіч падзяліў сваё даследаванне на тры этапы: 1) тэксталагічнае даследаванне (узаемаадносіны паміж спісамі і рэдакцыямі “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” (далей ЛВКЛ) і рэканструкцыя зместу архетыпа [4]); 2) вызначэнне крыніц, прыблізны час стварэння і магчымае аўтарства; 3) падрыхтоўка каментара і ацэнка верагоднасці хронік. Дзеля колькаснай ацэнкі верагоднасці наратыўнай крыніцы аўтарам распрацаваны спецыяльны структурна-аналітычны падыход, у аснове якога ляжыць раздзяленне рэканструяваных архетыпаў хронік на асобныя сэнсавыя элементы і падэлементы. Сэнсавы элемент, паводле даследчыка, – гэта паняцце, якое абазначае не сам па сабе фрагмент крыніцы, а аналітычны канструкт, створаны па правілах логікі зыходзячы з разумення сэнсу гэтага фрагмента. Ліцкевіч прызнае, што “слабым, хоць і непазбежным бокам такой методыкі з’яўляецца некаторы суб’ектывізм пры вызначэнні сэнсавых элементаў і падэлементаў”. Але, на наш погляд, такі падыход аказаўся вельмі прадуктыўным і эфектным.
Важная заслуга Алега Ліцкевіча – публікацыя (з перакладам на рускую мову) і аналіз адной з найстарэйшых наратыўных крыніц па гісторыі Вялікага Княства Літоўскага – “Dis ist Witoldes sache wedir Jagaln vnd Skirgaln” (далей “Witoldes sache” або WS) [5]. Тэкст яе захаваўся толькі ў адным спісе на сярэдневерхненямецкай мове. Мы не знойдзем гэтай крыніцы ні ў 17-м, ні ў 32-м ці 35-м тамах “Полного собрания русских летописей”. Упершыню тэкст “Witoldes sache” быў поўнасцю апублікаваны ў 1863 г. нямецкім вучоным Т. Гіршам, а ў 1939 г. перавыдадзены літоўскім філолагам К. Альмінаўскісам. Арыгінальны тэкст наноў падрыхтаваны да друку аўтарам манаграфіі па фотаздымках рукапісу з “Тайнага дзяржаўнага архіва Прускай культурнай спадчыны ў Берліне”.
Ліцкевіч далучаецца да меркавання тых вучоных, пачынаючы з Ф. Сушыцкага, якія лічылі, што WS – гэта запіс выступу Вітаўта перад найвышэйшымі дыгнітарамі Тэўтонскага ордэна пасля другіх уцёкаў у Ордэн на пачатку 1390 г. Ён мусіў растлумачыць прычыны здрады ў 1384 г. Ліцкевіч мяркуе, што нямецкі пісар запісваў пераклад на слых і потым не рэдагаваў тэкст, таму, напрыклад, Віцебск там фігуруе ў трох варыянтах – Witawis, Witebiske, Witebis. У крыніцы прысутнічаюць некаторыя асаблівасці вуснай мовы. Невядома, на якой мове выступаў сам Вітаўт. Сушыцкі, не прыводзячы аргументаў, меркаваў, што па-літоўску. Але ў тэксце заўважаны славянізмы, і гэта дало некаторым даследчыкам права меркаваць, што Вітаўт прамаўляў на заходнярускай мове або што ў аснове WS ляжаў архетып на заходнярускай мове. Пры параўнанні WS з першай часткай “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” відаць, што «калі з першай часткі “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” і першай часткі WS прыбраць унікальныя элементы і нешматлікія элементы з поўнай сэнсавай неадпаведнасцю, то мы атрымаем практычна ідэнтычныя па структуры тэксты» (113).
Пры нявысветленых абставінах тэкст першай часткі “Летапісца” быў перакладзены на лаціну з заходнярускай мовы. Так узнік лацінамоўны спіс “Origo regis Jagyelo et Witholdi ducum Lithuanie” – пераклад першай часткі ВЛКЛ, выкарыстаны Янам Длугашам для стварэння фрагмента 10-й кнігі “Гісторыі Польшчы” за 1382 г. У той жа час Ліцкевіч прыходзіць да высновы, што слядоў выкарыстання другой часткі “Летапісца” за 1383–1396 г. у Длугаша няма. Ён мяркуе, што лацінскі пераклад быў зроблены прыблізна ў 1466–1470 г. і да гэтага часу пратограф тэксту, якім карыстаўся Длугаш, быў вядомы сярод чытачоў або знаходзіўся ў дзяржаўным архіве асобна ад другой часткі ЛВКЛ і першага зводу. У любым выпадку шырокага распаўсюджання ў Вялікім Княстве Літоўскім у гэты час ён яшчэ не меў.
У другім раздзеле даследуюцца дакументальныя, эпісталярныя і наратыўныя крыніцы “Witoldes sache”, “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” і “Аповесці пра Падолле”. Сярод іх аўтар вылучае пагадненне пра падзел улады і тэрыторый Вялікага Княства Літоўскага паміж Альгердам і Кейстутам, заключанае прыблізна ў 1345 г., пасля звяржэння вялікага князя Яўнута; мірную дамову паміж ВКЛ і Смаленскім княствам, заключаную прыблізна паміж 1377 і 1386 г.; дамовы паміж Ягайлам і Тэўтонскім ордэнам супраць Кейстута ў 1380 г. і інш. Паводле “Witoldes sache”, пасля таго як Кейстут у 1381 г. захапіў Вільню, ён прымусіў Ягайлу выдаць адну ці некалькі грамат аб тым, што ён адмаўляецца ад прэтэнзій на Вільню (трымаючы Віцебскі ўдзел) і будзе падпарадкоўвацца Кейстуту. У “Летапісцы” таксама былі выкарыстаны лісты, што рассылаў Скіргайла ў канцы 1385 – пачатку 1386 г. супраць Вітаўта, і шмат іншых наратыўных крыніц, якія А. Ліцкевічу ўдалася вылучыць з агульнага кантэксту. У цэлым, як адзначае даследчык, першая частка “Летапісца” з пункту гледжання стылістыкі і мовы выглядае аднастайна.
Іншая справа – другая частка, складзеная з розных фрагментаў, многія з якіх напісаны на царкоўнаславянскай мове, г. зн. паходзяць з іншых летапісаў. Разабрацца з летапіснымі крыніцамі ЛВКЛ – складаная задача, якую бліскуча вырашыў А. Ліцкевіч. Часам ён папраўляе сам сябе: «Раней я знаходзіўся пад уплывам ідэі, што асноўная частка першага летапіснага зводу ВКЛ, уключаючы другую частку “Летапісца”, узнікла ў 30-я гг. ХV ст. Але цяпер справа не падаецца мне настолькі відавочнай. Не выключана, што другая частка “Летапісца” – гэта адзін з найбольш позніх па часе стварэння фрагментаў першага летапіснага зводу ВКЛ, які ўзнік ужо пасля 1446 г., г. зн. пасля “Аповесці пра Падолле”» (194).
Важнай даследчай праблемай для Алега Ліцкевіча была праблема аўтарства другой часткі “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх”. Ён прапанаваў гіпотэзу, што ў фрагменце ЛВКЛ пра падзеі 1392–1396 г. выкарыстаны матэрыялы канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, а найбольш верагодным кандыдатам у аўтары ЛВКЛ Ліцкевіч лічыць пісара Якуба (пісар з канца 40 да 70-х гадоў ХV ст.). Пры гэтым ён быў, на думку Ліцкевіча, аўтарам або апошнім рэдактарам “Аповесці пра Падолле”. На жаль, у разважаннях аб аўтарстве А. Ліцкевіч не выкарыстаў такога важнага артыкула, як “Праблема ідэнтыфікацыі постацяў на Русі Літоўскай у другой палове ХV ст.” Генрыка Люлевіча [6]. Аднак з высновамі аўтара манаграфіі адносна аўтарства пісара Якуба ў цэлым можна пагадзіцца.
Разглядаючы асобныя летапісныя сюжэты (напрыклад, пра хрышчэнне Літвы), А. Ліцкевіч прыходзіць да высновы, што «аўтар другой часткі “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” або выкарыстоўваў у якасці крыніцы выбарку агульнарускіх летапісных паведамленняў з першага летапіснага зводу ВКЛ, або сам і з’яўляўся рэдактарам-складальнікам гэтай выбаркі» (195). Аналагічным чынам даследчык разглядае летапісную “Аповесць пра аблогу Мсціслава” канца ХІV – пачатку ХV ст. і прыходзіць да высновы, што ў распараджэнні летапісца была пашыраная рэдакцыя аповесці (201).
Падрабязным чынам разглядаюцца вайна 1386 г., шлюб Соф’і Вітаўтаўны з маскоўскім вялікім князем Васілём Дзмітрыевічам, падзеі 1392–1396 г. Пры гэтым выпраўляюцца памылкі іншых даследчыкаў, удакладняюцца крыніцы і храналогія. З дапамогай структурнага аналізу Ліцкевіч паказвае, што фрагмент ЛВКЛ за перыяд 1392 да 1396 г. мог быць напісаны з выкарыстаннем афіцыйнай крыніцы, створанай у канцылярыі ВКЛ. Ліцкевіч дэманструе, як паведамленні за гэты перыяд (35 адзінак) разбіваюцца на 4 блокі, якія ідуць адзін за адным у храналагічнай паслядоўнасці так, што ўзнікае думка: быў нейкі рэестр, які вёўся ў канцылярыі ВКЛ і ў які ўносіліся звесткі пра велікакняскія наданні, прызначэнні, пасольствы, вайсковыя паходы, паездкі і г. д. «Узяўшы львіную долю сухіх фактаў з гэтай крыніцы, аўтар другой часткі “Летапісца” ўключыў у тканіну апавядання таксама дадзеныя, запазычаныя з афіцыйных дакументаў, а таксама з рускіх летапісаў і вуснай традыцыі (напрыклад, у эпізодзе пра атручэнне Скіргайлы)» (218–219). У такім самым ключы разглядаюцца паведамленні “Аповесці пра Падолле” за 1394–1430 г. Не пакідае па-за ўвагай даследчык вусную традыцыю і ўласныя сведчанні аўтараў ці інфарматараў.
Даследаванне суадносінаў паміж “Witoldes sache” і “Летапісцам вялікіх князёў літоўскіх” дазваляе паказаць навуковы варштат Алега Ліцкевіча. Для гэтага Ліцкевіч вылучае ўмоўна пяць блокаў, якія складаюцца з 78 асобных сэнсавых элементаў. 1-ы блок – падзел земляў і ўлады паміж сынамі Гедыміна. 2-і – змова князёў Альгерда і Кейстута супраць вялікага князя Яўнута. 3-і – пасля смерці вялікага князя Альгерда Кейстут пасадзіў вялікім князем у Вільні зусім яшчэ маладога Ягайлу. 4-ы – князь Кейстут, даведаўшыся, што Ягайла патаемна заключыў перамір’е з Тэўтонскім ордэнам, захапіў Вільню і выслаў Ягайлу ў Віцебскі ўдзел. 5-ы – Ягайла заняў Вільню і, падмануўшы Кейстута і Вітаўта, завабіў і арыштаваў іх у час ваеннага супрацьстаяння. Кейстута забілі ў Крэўскім замку, а Вітаўт вымушаны быў уцякаць у Прусію.
У першай частцы ЛВКЛ ёсць 39 унікальных элементаў (50% агульнай колькасці), якіх няма ў першай частцы “Witoldes sache”. А ў першай частцы “Witoldes sache” ёсць шэсць унікальных сэнсавых элементаў (7,69%), якіх няма ў 1-й частцы ЛВКЛ, і яны істотна дапаўняюць нашы веды пра ўнутрыпалітычную сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім другой паловы ХІV ст.: падтрымка Кейстута ўсім народам пасля звяржэння Яўнута, практычнае выкананне пагаднення аб падзеле валасцей на Русі, намер Ягайлы схапіць і забіць Кейстута і Вітаўта, а потым забраць іх землі, забойства маці Вітаўта людзьмі Ягайлы і Скіргайлы ў 1382 г. Так што змест “Witoldes sache” не цалкам адпавядае “Летапісцу”. Калі ж з першай часткі “Witoldes sache” і ЛВКЛ прыбраць унікальныя элементы, то атрымаем амаль ідэнтычныя па структуры тэксты. Але які з іх узнік раней, а які пазней? Ліцкевіч прыходзіць да высновы, што ў іх быў агульны архетып на заходнярускай мове, у якім апісваліся падзеі да 1382 г. уключна. Мэта яго – абгрунтаванне правоў Кейстута і Вітаўта на вялікае княжанне ў Вільні.
Другая рэдакцыя “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” знаходзіцца ў складзе другога летапіснага зводу, які ўзнік у 20-я гады ХVІ ст. (спісы Красінскага, Рачынскага, Археалагічнага таварыства, Патрыяршы А, Румянцаўскі, Альшэўскі, Яўрэінаўскі). Найбольш ранні – Красінскага – паслужыў пратографам для ўсіх. Для стварэння яго быў выкарыстаны тэкст, блізкі да Слуцкага спіса. Агульная рыса для ўсіх спісаў другой рэдакцыі ЛВКЛ, заўважае А. Ліцкевіч, у тым, што замест мястэчка Вейшышкі, дзе адбылася бітва паміж войскамі Вітаўта, Тэўтонскім ордэнам і Скіргайлам у 1390 г., проста сказана, што бітва адбылася “на реце на Вели у городка”.
Трэцяя рэдакцыя ЛВКЛ знаходзіцца ў “Хроніцы Быхаўца”. Упершыню яе поўнасцю апублікаваў Тэадор Нарбут, якога Ліцкевіч чамусьці называе польскім гісторыкам літоўскага паходжання. Як вядома, Тэадор Нарбут нарадзіўся ў маёнтку Шаўры (сёння Гродзенская вобл.) і пахаваны каля касцёла вёскі Нача Воранаўскага раёна. Як і ўсе гісторыкі таго часу, пісаў па-польску або па-руску. Літоўскай мовы не ведаў, а старую беларускую ведаў цудоўна, што дазваляла яму свабодна карыстацца дакументамі часоў Вялікага Княства Літоўскага і нават некаторыя падрабляць. Можна з задавальненнем адзначыць, што нядаўна ў Нацыянальным Архіве на Вавелі ў Кракаве быў знойдзены новы спіс трэцяга летапіснага зводу [7], які раней быў прадстаўлены адзінай “Хронікай Быхаўца”, апублікаванай Т. Нарбутам. Такім чынам, вырашаецца праблема верагоднасці апошняй і дадаецца яшчэ адна крыніца вывучэння гісторыі ВКЛ.
Каласальная праца, зробленая Алегам Ліцкевічам па ўпарадкаванні спісаў і рэдакцый, а таксама вызначэнні іх архетыпаў, можа падацца занадта спецыфічнай нават для гісторыка. Аўтар не спыняецца на высвятленні крыніц “Witoldes sache”, ЛВКЛ і “Аповесці пра Падолле”. Яго даследаванне мае комплексны характар і па сутнасці ўяўляе сабой некалькі самастойных даследаванняў, аб’яднаных адной тэмай, ці, лепей сказаць, адной шыльдай – “Летапісец вялікіх князёў літоўскіх” і “Аповесць пра Падолле”. Пад адной вокладкай ён змясціў усё, што сёння вядома пра гэтыя два помнікі гістарыяграфіі ХV ст., узняў шмат сумежных тэм і праблем.
Для гісторыка-медыявіста найбольшую цікавасць уяўляюць нават не крыніцазнаўчыя штудыі даследчыка, а высновы, да якіх ён прыходзіць, або канструкцыі, якія ён прапануе сваім калегам. Я маю на ўвазе дадатак 1 “Тэксты”, дзе змешчаны: A) “Dis ist Witoldes sache wedir Jagaln vnd Skirgaln”; B) “Origo regis Jagyelo et Witholdi ducum Lithuanie”; C) спісы першай рэдакцыі “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх”; D) рэканструкцыя зместу архетыпу першай часткі “Летапісца”; E) рэканструкцыя зместу архетыпу другой часткі “Летапісца”; F) тэксты і рэканструкцыя архетыпу “Аповесці пра Падолле”.
У другой частцы манаграфіі, у адпаведнасці з аўтарскай методыкай вызначэння верагоднасці крыніцы, разглядаюцца 179 сэнсавых элементаў. На прыкладзе першага сэнсавага элемента – смерць Гедыміна і пералічэнне яго сыноў – добра відаць метадалогія і метады аўтара. А. Ліцкевіч разглядае максімальную колькасць версій смерці вялікага князя літоўскага, а таксама колькасць і паслядоўнасць народзінаў яго сыноў. Трэба зазначыць, што каласальная эрудыцыя аўтара манаграфіі дазваляе яму разгледзець фактычна ўсе наяўныя сёння падыходы да вывучэння той ці іншай праблемы. Таму гісторыкі-медыявісты ў другой частцы манаграфіі А. Ліцкевіча знойдуць разгорнутыя адказы на многія цьмяныя пытанні, слаба разгледжаныя ў крыніцах і гістарычных даследаваннях. Напрыклад, падобны грунтоўны аналіз наступных сэнсавых элементаў (№ 2–8), якія адносяцца да сыноў Гедыміна, іх месцаў княжання дазволіў аўтару рэцэнзаванай кнігі прыйсці да высновы, што так званага “завяшчання Гедыміна ў форме пісьмовага дакумента ніколі не існавала” (376).
Алег Ліцкевіч правёў верыфікацыю ўсіх сэнсавых элементаў і падэлементаў і выявіў іх верагоднасць. Яго методыка структурнага аналізу зместу хронік дазволіла вызначыць у працэнтных суадносінах долю арыгінальнасці і верагоднасці паведамленняў. У выніку ён прыходзіць да высновы: “Witoldes sache” і першая частка “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” вельмі блізкія паміж сабой па ўсіх паказчыках, і гэта сведчыць пра тое, што стварэнне абодвух твораў звязана з асобай князя Вітаўта (720). Другая частка “Летапісца” і “Аповесць пра Падолле” ствараліся праз некалькі дзесяцігоддзяў пасля падзей, і аўтары не прымалі ў іх удзелу.
Заканчваецца манаграфія А. Ліцкевіча дадаткам № 2 “Дамовы з Ордэнам”, якія згадваюцца ў “Летапісцы вялікіх князёў літоўскіх” і “Witoldes sache” ў арыгінале і ў перакладзе на сучасную рускую мову, а таксама дадаткам № 3 “Некаторыя дакументальныя матэрыялы па гісторыі Падолля з 1351 да 1394 г.”. У “Заключэнні” аўтар манаграфіі падсумоўвае вынікі сваіх даследаванняў і прыходзіць да наступных высноў. Самы стары тэкст – “Witoldes sache” (за перыяд да 1382 г.) – паслужыў пратографам першай часткі “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх” ад смерці Гедыміна (1341) да першага ад’езда Вітаўта ў Прусію (1382). Апошняя рэдакцыя гэтага тэксту адбылася не раней за студзень 1407 г. У 40-я гады ХV ст. да пратографа першай часткі быў дададзены новы матэрыял за перыяд з 1383 да 1396 г. Новы тэкст з дзвюх частак атрымаў назву “Летапісец вялікіх князёў літоўскіх”, які, на думку А. Ліцкевіча, існуе ў 5 рэдакцыях. Пратограф “Аповесці пра Падолле”, якая ўваходзіць у склад першага летапіснага зводу ВКЛ, узнік не раней за 1446 г. як дадатковы матэрыял для перамоваў дэлегацыі ВКЛ з прадстаўнікамі Польскага каралеўства з прычыны вяртання захопленай палякамі Падольскай зямлі.
У цэлым генезіс першага летапіснага зводу ВКЛ, на думку А. Ліцкевіча, выглядае наступным чынам. Спачатку ў Смаленску ўзнікла тая частка зводу, якая ўтрымлівае падборку агульнарускіх летапісных звестак, даведзеных да 1427/1428 г.: “Избрание летописания изложено въкратце”, артыкул пра луцкі з’езд 6939 г., хроніку вайны 30-х гадоў ХV ст., “Пахвалу Вітаўта” і смаленскія летапісныя звесткі з 6940 да 6954 г. Калі вышэй згаданы пісар Якуб атрымаў доступ да архіва ВКЛ, ён падрыхтаваў заключную частку зводу, якую назваў “Летапісец вялікіх князёў літоўскіх”, куды змясціў і “Аповесць пра Падолле”.
Аўтар манаграфіі падкрэслівае, што другая частка “Летапісца” і “Аповесць пра Падолле” ствараліся праз некалькі дзесяцігоддзяў пасля апісаных у іх падзей, аўтары не прымалі ўдзелу ў іх, а карысталіся пісьмовымі і вуснымі крыніцамі, якія ўжо былі тэндэнцыйна апрацаваныя.
Напрыканцы рэцэнзіі хацелася б адзначыць эмацыйную характарыстыку, якую дае сам даследчык разгледжаным помнікам: «“Witoldes sache” и первая часть “Летописца великих князей литовских» выгодно отличаются… живостью, эмоциональностью и откровенностью изложения. Еще более оригинально выглядит первая часть “Летописца” на фоне русских летописей с их короткими и разрозненными погодными записями» (233), «…первая часть “Летописца” отличается сжатостью, стремительностью и деловитостью повествования, светской лексикой и, если так можно выразиться, стилем мышления, абсолютно свободным от влияния церковнославянской книжности» (233).
Спіс крыніц і літаратуры налічвае сотні пазіцый, і ўсё ж некаторыя заўвагі хацелася б зрабіць менавіта па падыходах да падбору літаратуры даследавання. А. Ліцкевіч адзначае, што ў яго кнізе зроблена спроба вызначыць кола дакументальных крыніц, выкарыстаных для стварэння WS, ЛВКЛ і “Аповесці пра Падолле” на падставе метадалагічных напрацовак Б. А. Рыбакова, В. Т. Пашуты, В. Ю. Франчук, А. В. Юрасоўскага, А. А. Купчынскага, Я. Р. Дашкевіча (143). Аднак у гэтым спісе савецкіх і ўкраінскіх гісторыкаў не хапае прозвішчаў сучасных даследчыкаў летапісання, узброеных новымі метадамі даследавання, у тым ліку Ігара Данілеўскага [8], Тацяны Вілкул [9], Аляксея Гіпіуса [10] ды інш.
У цэлым, на нашу думку, усходнееўрапейская гістарыяграфія не ведае прыкладаў настолькі глыбокага комплекснага даследавання гістарычных крыніц ХІV–ХV ст., праведзенага адным даследчыкам, як рэцэнзаваная манаграфія Алега Ліцкевіча. У польскай гістарыяграфіі пачынаючы з ХІХ ст. існуе традыцыя “rozbiorów krytycznych” гістарычных твораў Я. Длугаша, М. Мяхоўскага, М. Кромера, Б. Вапоўскага і інш. Па сутнасці – гэта шырокія навуковыя каментары да ўказаных твораў. Над перакладам і каментарамі “Аналаў” Яна Длугаша працавалі і працягваюць працаваць дзясяткі выдатных польскіх гісторыкаў. Аднак Алег Ліцкевіч самастойна выканаў грандыёзную персанальную (!) працу па зборы ўсіх вядомых крыніц, якія маюць хоць бы аддаленае дачыненне да найстаражытнейшых помнікаў гістарыяграфіі ВКЛ – “Witoldes sache”, “Летапісца вялікіх князёў літоўскіх”, “Аповесці пра Падолле” – правёў іх дэталёвую верыфікацыю, у выніку якой цяпер кожны гісторык можа карыстацца названымі помнікамі як гістарычнымі крыніцамі.
Уражвае неверагодная эрудыцыя і працаздольнасць аўтара. У яго даследаванні праверана літаральна кожнае слова крыніцы і даецца каментар да кожнага факта, які стаіць за ім. Нічога падобнага немагчыма знайсці не толькі ў беларускай гістарыяграфіі, але ў суседніх украінскай і расійскай. Адным даследчыкам зроблены неверагодны прарыў у беларускай медыявістыцы. Калі можна так сказаць, праца Алега Ліцкевіча «“Летописец великих князей литовских” и “Повесть о Подолье”: опыт комплексного критического разбора» – гэта беларускі гістарыяграфічны “Уліс”.


[1] Калі не лічыць маёй кнігі “Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі” (Гродна, 2000) ды асобных артыкулаў самога аўтара і некаторых іншых даследчыкаў, апошнім грунтоўным комплексным даследаваннем летапісання ВКЛ можна назваць манаграфію М. Улашчыка “Введение в изучение белорусско-литовского летописания” (Масква, 1985).
[2] Ланглуа Ш.-В., Сеньобос Ш. Введение в изучение истории / пер. с франц. А. Серебряковой. 2-е изд.; под ред. и со вступ. статьей Ю. И. Семенова. Москва, 2004.
[3] Лихачев Д. С. Текстология: На материале русской литературы Х–ХVII веков. Москва, 1962. 2-е выд. – 1983 г., 3-е: Лихачев Д. С., Алексеев Л. Л., Бобров А. Г. Текстология. На материале русской литературы Х–ХVII веков. С.-Петербург, 2001.
[4] Архетып – меркаваны тэкст, ад якога пайшлі ўсе астатнія тэксты спісаў дадзенай рэдакцыі (Лихачев Д. С., Алексеев Л. Л., Бобров А. Г. Текстология. На материале русской литературы Х–ХVII веков. С.-Петербург, 2001. С. 143).
[5] Аўтар публікаваў гэты дакумент раней: Ліцкевіч А. У. “Мемарыял Вітаўта” – першая хроніка Вялікага княства Літоўскага // Беларуская думка. 2009. № 2. С. 92–96.
[6] Lulewicz H. Problem identyfikacji postaci na Rusi Litewskiej w drugiej połowie XV wieku // Świat pogranicza. Warszawa, 2003. S. 97–115.
[7] Gudmantas K. Lietuvos metraščio Vavelio nuorašas (fragmentas) // Senoji Lietuvos literatūra. Vilnius, 2012. Kn. 34. P. 121–151; Міхальчук Г. М. Новы спіс агульнадзяржаўнага летапісання Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і яго суадносіны з “Хронікай Быхаўца” // Białoruskie Zeszyty Historyczne. Białystok, 2016. Z. 45. S. 190–225.
[8] У 2004 г. І. Данілеўскі абараніў доктарскую дысертацыю на тэму “Герменевтические основы изучения летописных текстов”. У тым самым годзе выйшла яго кніга “Повесть временных лет: герменевтические основы изучения летописных текстов”. Москва, 2004.
[9] Вилкул Т. Л. О происхождении общего текста Ипатьевской и Лаврентьевской летописи за ХІІ в. (предварительные заметки) // Palaeoslavica. Vol. 13 (Cambridge, Massachusetts, 2005), no. 1. Яе ж: Новгородская первая летопись и Начальный свод // Palaeoslavica. Vol. 11 (Cambridge, Massachusetts, 2003). Яе ж: Новгородцы и русские князья в летописании ХII века // Russia Mediaevalis. T. X. 1 (Munchen, 2001). Апошняя книга Вилкул Т. Л. Летопись и хронограф: Текстология домонгольского киевского летописания. Москва, 2019.
[10] У 2006 г. А. Гіпіус абараніў доктарскую дысертацыю “История и структура древнерусского текста (XI–XIV вв.): Комплексный анализ и реконструкция”.

Наверх

Генадзь Сагановіч. Пра гарвардскую кнігу аб стварэнні беларускай нацыі.

Жніўня 18, 2009 |


Кнізе Мікалая Платонавіча Вакара (1894–1970) “Belorussia. The Making of a Nation”, якая ўбачыла свет больш чым паўстагоддзя назад, выпаў лёс не толькі стаць першым акадэмічным выданнем пра мінулае Беларусі на англійскай мове, але і цягам дзесяцігоддзяў заставацца адзінай працай такога роду [1]. Не дзіўна, што зусім нядаўна (у 2013 і 2014 г.) выдавецтва Гарвардскага ўніверсітэта двойчы перавыдавала яе ў фармаце электроннай кнігі [2] – значыць, быў попыт. Але з гэтага вынікае, што на Захадзе праца Вакара пра Беларусь і ў наш час лічыцца прыдатнай для ўніверсітэцкай аўдыторыі, што быццам і сёння няма лепшых. Хоць пасля свайго выхаду названая кніга адразу выклікала супярэчлівыя водгукі: заходнія славісты віталі яе і не шкадавалі высокіх ацэнак [3], тады як з боку беларускай эміграцыі прагучала нямала сур’ёзнай крытыкі [4]. А ў самой Беларусі з’яўленне гэтай працы быццам не заўважылі – яна да гэтага часу фігуравала, бадай, толькі ў рэдкіх згадках і бібліяграфічных спісах, так і не трапіўшы ў фокус сур’ёзнай увагі. Па гэтай прычыне, а таксама ў сувязі з перавыданнем электроннага фармату названай працы, хоць пасля яе напісання і мінула столькі часу, звярнуцца да славутай кнігі М. Вакара варта і беларускім гісторыкам. У адным з нядаўніх артыкулаў пра названае выданне [5] мне ўжо даводзілася адзначаць недакладнасці фактаграфічнага характару, памылковыя інтэрпрэтацыі і прадузятыя ацэнкі, скрытыкаваныя раней і ў беларускім эміграцыйным друку. Ніжэй паспрабуем звярнуць увагу на некаторыя канцэптуальныя ўстаноўкі і падыходы М. Вакара, з якімі звязаны шэраг навуковых недахопаў гэтай кнігі.

Пачнем з тэрміналогіі. Як відаць ужо з назвы працы, для наймення краіны аўтар увёў азначэнне Belorussia – замест Byelorussia, White Russia і White Ruthenia, якія выкарыстоўваліся ў англамоўным свеце. Не прыводзячы падрабязных абгрунтаванняў, ён адаслаў чытачоў да свайго артыкула, прысвечанага паходжанню назвы Белая Русь [6]. Няма сэнсу разглядаць прапанаваныя там тлумачэнні яе паходжання, асабліва ў святле сённяшніх ведаў на гэтую тэму. Важней практычныя вынікі публікацыі: аўтар пераконваў, што White Russia і White Ruthenia як перакладныя формы могуць толькі заблытваць заходняга чытача і выклікаць непажаданыя асацыяцыі (найперш з “белымі рускімі”, што з’явіліся пасля 1917 г.), а паколькі перакладаць уласныя назвы краін няма патрэбы, то слова Беларусь у англійскай мове найлепш перадаваць формай Belorussia. Фактычна, Вакар прапанаваў тое ж азначэнне, якое было ўведзена ў ААН пасля ІІ сусветнай вайны, толькі ў іншай (па яго словах – “больш адэкватнай”) арфаграфіі.

Супраць тэрміналагічнага новаўвядзення Вакара ў навуковым друку выступаў беларускі эміграцыйны гісторык Вітаўт Тумаш (1910–1998), на той час ужо кіраўнік Беларускага Інстытута Навукі і Мастацтва ў Нью-Ёрку. Яшчэ да выдання названай кнігі ён апублікаваў крытычную рэцэнзію на Вакараў артыкул пра назву Белая Русь [7]. Тумаш справядліва заўважыў, што калі б аўтар кіраваўся матывам навуковай дакладнасці, шукаючы ў англійскай мове такую назву, якая “прэцэзыйна перадавала б назоў Беларусь і якая не давала б прычыны для ніякой блытаніны – ні партыйна-палітычнай, ні нацыянальнай”, то ён мусіў бы спыніцца на іншым варыянце, бо прапанаваны не вырашае праблемы. Больш дакладнай назвай Тумаш лічыў Whiteruthenia – азначэнне, якое ў 1920-я гады, да пачатку сталінскіх рэпрэсій, выкарыстоўвалі дзяржаўныя навуковыя ўстановы ў БССР [8]. Спынілася ж практыка выкарыстання гэтай назвы па распараджэнні з Масквы, якое матывавалася не навуковымі, а палітычнымі меркаваннямі, – адзначаў аўтар. Таму, каб унікнуць блытаніны, мала адмовіцца ад Byelo- (ці Belo-), як гэта прапанаваў Вакар, але яшчэ важней замест Russia выкарыстаць даўні лацінскі эквівалент Ruthenia [9].

І сапраўды, Вакар істотна спрасціў пытанне, калі разглядаў у сваім артыкуле White Russia і White Ruthenia як аднолькава заганныя варыянты. Спаслаўшыся на тое, што ў гандлёвай дамове паміж Рыгай і Смаленскам 1229 г. выкарыстана форма Russinen, ён сцвярджаў, што тэрмін Ruthenen у лацінамоўных крыніцах калі і ўжываўся, то аднолькава да ўсяго ўсходнеславянскага насельніцтва – як для жыхароў ВКЛ, так і для Маскоўскай дзяржавы, і толькі беларускія нацыяналісты, маўляў, пачалі яго ўводзіць, каб пераконваць Захад, “што рутэны і рускія былі дзвюма рознымі расамі” [10] (?! – Г. С.). Але ж часы Кіеўскай Русі, прыклад з якой прывёў аўтар, з аднаго боку, і пазнейшыя стагоддзі існавання яе абшараў у розных дзяржаўных утварэннях, з другога, – гэта розныя эпохі! Пасля ўключэння земляў цяперашняй Беларусі і Украіны ў склад ВКЛ і Польскага Каралеўства ў лацінамоўных крыніцах найбольш пашыраным эквівалентам для слоў Русь, русіны сталі Ruthenia, Ruthenі, хоць і Russia, Reussen ўжываліся. Як “рутэны” ўсходнеславянскае насельніцтва ВКЛ фігуравала, напрыклад, у хроніцы Дусбурга, у прывілеі на магдэбургскае права Берасцю (1390), пазней так іх называлі Гваньіні, Герберштайн ды іншыя аўтары лацінамоўных твораў (Герберштайн нават адмыслова тлумачыў, што Rutheni – гэта назва Русі на лаціне). Так што Вакару не варта было так недаацэньваць традыцыю выкарыстання лацінамоўнай формы азначэння Русі ў Сярэднявеччы і ў ранні Новы час. Магчыма, ён успрыняў тэрмін Ruthenia як вынаходства “беларускіх нацыяналістаў”, таму і адпрэчваў яго. Але традыцыя найменняў – гэта толькі адзін бок праблемы, другі – стратэгія рэпрэзентацыі мінулага гісторыкам.

Зразумела, для больш дакладнага азначэння прадмета свайго апісання даследчыку мінулага часта даводзіцца выбіраць з шэрагу гістарычных тэрмінаў, якія бытавалі ў адну эпоху, або нават уводзіць неалагізмы, калі гэта неабходна для больш выразнага аддзялення аднаго гістарычнага феномена ад другога. У навуковай гістарыяграфіі тэрміналагічная акуратнасць, здаецца, даўно стала агульным патрабаваннем. Таму пасля ІІ сусветнай вайны выкарыстанне агульнай назвы Russia ці Russland для гісторыі і культуры ўсходнеславянскіх народаў у цэлым, што практыкавалася аўтарамі, звычайна недастаткова абазнанымі з рэаліямі ўсходнеславянскага свету, нярэдка выклікала абгрунтаваную крытыку славістаў старой школы [11]. Еўрапейскія славісты імкнуліся выкарыстоўваць больш нейтральныя тэрміны, менш звязаныя з ідэалагічнымі стэрэатыпамі XIX–ХХ ст. і межамі імперый, якія падпарадкавалі Усходнюю Еўропу [12]. Пасля распаду СССР заходнія даследчыкі, кіруючыся тым жа імператывам як мага больш дакладнага апісання гісторыі ўсходнеславянскага свету, прапанавалі ўніфікаваную тэрміналогію, якая акурат і ўлічвала традыцыю раздзялення Русі – Паўночна-Усходняй і той, што з XIV ст. уваходзіла ў склад каталіцкіх дзяржаў. Каб не ўжываць адзін тэрмін для розных гістарычна-культурных з’яў, жыхароў першай паміж 1350 і 1700 г. па-нямецку было прапанавана называць Russen, тады як другой – Ruthenen [13]. Гэтая еўрапейская ўстаноўка на тэрміналагічнае размежаванне дзвюх розных частак раннемадэрнага ўсходнеславянскага свету замацавалася і сярод славістаў Паўночнай Амерыкі, дзе асабліва паслядоўна яе трымаліся ўкраіназнаўчыя цэнтры, што ўтвараліся з ініцыятывы ўкраінскіх навукоўцаў на эміграцыі [14]. Дакладна так вырашаў праблему і швейцарскі гісторык Крыстаф фон Верт, у якога ўсходнія славяне ВКЛ і Польскага Каралеўства выдзелены ў лацінска-праваслаўную пераходную зону і названы Ruthenien i Ruthenen [15]. Словам, можна сказаць, што такое тэрміналагічнае адрозненне стала нормай для заходняй славістыкі. А вось падыход М. Вакара, які прапанаваў для ўсяго ўсходнеславянскага свету выкарыстоўваць агульную назву Russia, наадварот, быў скіраваны на сцвярджэнне адзінства і тоеснасці гэтых частак. У выніку, нават калі аўтар хацеў удакладніць перадачу назвы Беларусі ў замежных мовах, яго ініцыятыва не прывяла да большай тэрміналагічнай акуратнасці, а толькі ўскладніла справу.

Выглядае, што Вакар і не спрабаваў адрозніваць Русь і Россию, Rus’ i Russia як два розныя тэрміны, патрэбныя для азначэння розных дзяржаўных утварэнняў зусім розных эпох. Ягонае атаесамленне Русі і Расіі, выкарыстанне тэрміна Russia як асноўнага абярнулася вялікім спрашчэннем і блытанінай, якая не дазваляе чытачу кнігі аддзяляць Беларусь ад Расіі. З першых старонак працы ўзнікае ўяўленне, што краіна, якой яна прысвечана, – гэта частка Расіі, незалежна ад гістарычнай эпохі [16]. Гаворыцца пра фармаванне адной “рускай нацыі” вакол Масквы і Вільні (45), пра “заходнярускую мову”, “заходнярускую літаратуру”, і нават Францішак Скарына на старонках кнігі фігуруе як Western Russian (53) – “заходні рускі”, а можна чытаць і як “заходні расіянін”. Непадрыхтаванаму чытачу складана зразумець, адкуль наогул узнікла тая Беларусь, якую аўтар апісвае ў раздзелах пра ХІХ і ХХ ст., калі ўжо пераходзіць да ўжывання тэрміна “Belorussia”.

Другая выразная тэндэнцыя, якую лёгка заўважыць па многіх месцах кнігі, – гэта акцэнтаванне архаічнасці, адсталасці, нават забітасці Беларусі і цяжкай долі яе жыхароў, параўнальна з якімі, маўляў, нават расійскія прыгонныя былі ў лепшым становішчы (30). Усё гэта так сугучна з устаноўкай ідэолагаў заходнерусізму, якія пасля падаўлення паўстання 1863–64 г. імкнуліся праз гісторыю даказваць “неоспоримые права России на западные ее окраины”, раней “поглощенные” Польшчай, і пераконваць, што толькі пад расійскай уладай народы тых земляў палепшылі сваё жыццё і атрымалі ўмовы для “самостоятельного развития” [17], а за іх няшчасці адказнасць нясуць палякі! Паколькі ў апісанні мінулага Беларусі ад Люблінскай уніі да апошніх дзесяцігоддзяў ХІХ ст. Вакар абапіраўся пераважна на працы прадстаўнікоў названай гістарыяграфічнай школы – П. Бацюшкава, Г. Кіпрыяновіча, У. Крачкоўскага ды іх ідэйных паплечнікаў, то прысутнасць ідэалагем заходнерусізму ў яго кнізе адразу кідаецца ў вочы.

Каб Вакаравы ацэнкі ўзроўню развіцця гаспадаркі і культуры, а таксама нацыянальнага руху на землях сучаснай Беларусі былі больш карэктныя, іх варта было пацвярджаць дакументальна і падаваць у шырэйшым кантэксце, у параўнаннях. Гэтага ў кнізе, на жаль, не хапае. Напрыклад, гаворачы пра сітуацыю канца ХІХ ст., аўтар падкрэсліў, што беларускія землі працягвалі быць краем з “найвышэйшай доляй непісьменных у еўрапейскай частцы імперыі”, і расійскі адукаваны клас не спрабаваў прывесці масы да высокай культуры (74). Вельмі знаёмы вобраз забітага краю! Але, па-першае, як сведчыў Першы агульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 г. (а Вакар згадвае ў кнізе гэты перапіс), па ўзроўні пісьменнасці жыхары абшараў цяперашняй Беларусі знаходзіліся ўсё ж не на самых нізкіх пазіцыях у еўрапейскай частцы Расіі [18]. Па-другое, на стан іх адукацыі не лепшым чынам уплывала менавіта палітыка расійскіх уладаў, і гэта варта было б адзначаць, калі закранаецца такая праблема. Да праяў падобных стэрэатыпаў можна аднесці і сцверджанні Вакара, што беларусы называлі сябе пераважна тутэйшымі і саромеліся тэрміна беларус. Зноў жа, нават матэрыялы згаданага перапісу 1897 г. даюць іншую карціну. Самаазначэнне тутэйшыя было зусім маргінальным і сустракалася толькі на захадзе краю, тады як этнонім беларус дамінаваў на поўначы і ўсходзе.

Наступная асаблівасць Вакаравага апісання мінулага Беларусі, адчувальная ў кнізе – гэта рэсантымент да беларускага нацыянальнага руху, або да “беларускіх нацыяналістаў”. Кідаецца ў вочы, што ў адносінах да ўсяго, што звязана з беларускім нацыянальным рухам, Вакар выкарыстоўваў тэрміны нацыяналізм, нацыяналісты і да т. п. Як вядома, у заходняй навуковай традыцыі, асабліва ў англасаксонскай, словам nationalism ахапляецца ўсё, што звязана з абуджэннем нацыянальнай свядомасці і здабыццём нацыянальнай незалежнасці, і там ён не мае ніякіх негатыўных канатацый. Але ў мовах Усходняй Еўропы нацыяналізм звязаны з негатыўнымі канатацыямі. Ён звычайна адрозніваецца ад патрыятызму як праяў любові да свайго народа і атаесамляецца з шавінізмам ды нацыянальным эгаізмам [19]. Словам, у чытачоў усходнееўрапейскага паходжання ён выклікае адмоўныя асацыяцыі.

Здаецца, апісанне беларускага нацыянальнага адраджэння ў катэгорыях нацыяналізму і ў самога Вакара не было нейтральным. Бо ў кнізе дзе адкрыта, а дзе больш прыхавана ён ставіць сябе ў апазіцыю да тых, каго найчасцей называе “беларускімі нацыяналістамі”, і толькі зрэдку проста “беларускімі гісторыкамі” або “навукоўцамі”. Гэтую асаблівасць падыходу аўтара трапна адзначыў у сваёй рэцэнзіі Алесь Марговіч, калі напісаў, што для Вакара крытэрыем аўтарытэтнасці гісторыкаў стала не навуковая якасць прац, а іх нацыянальная ці групавая прыналежнасць, і што беларускіх аўтараў ён звычайна называе “нацыяналістамі”, або “нацыяналістычнымі” гісторыкамі, і крытыкуе іх, не згаджаецца, тады як расійскіх гісторыкаў, на якіх часта спасылаецца, так не трактуе, хоць тыя былі не меншымі нацыяналістамі, толькі расійскімі [20].

Сапраўды, у пачатку ХХ ст. беларускі нацыянальны рух быў і пазнейшы, і слабейшы, чым рухі суседніх народаў, але гэты факт можна было падаваць нейтральна – дастаткова паказаць беларускае адраджэнне ў параўнаўчым кантэксце. Аўтар жа, здаецца, не прапускае ніводнай магчымасці не толькі падкрэсліць слабасць беларускага руху, але і пакрытыкаваць яго лідараў, хоць далёка не заўсёды крытыку можна прызнаць справядлівай. Напрыклад, непаразуменнем выглядае сцверджанне, што ў кантэксце рэвалюцыйнай барацьбы ў Расійскай імперыі Беларусь “дэнацыяналізоўвалася яе ж нацыянальнымі лідарамі” (85), або што дзейнасць апошніх у часы Першай сусветнай вайны “выглядала як дробязная і шумная гульня, якая не мела адносін да нацыянальнай трагедыі” (98), таму народ, маўляў, ігнараваў іх праграму.

Гаворачы пра вызначальнасць рэвалюцыі 1917 г. для лёсу краіны, Вакар моцна спрасціў праблему, кажучы, што беларускі нацыяналізм “атрымаў прызнанне і падтрымку <…> як ад савецкага, так і антысавецкага боку” (98), бо, маўляў, бальшавікі паабяцалі прыгнечаным народам Расіі статус суверэнных рэспублік. У прапанаванай ім трактоўцы беларускі нацыянальны рух быў уратаваны ад краху бальшавіцкай рэвалюцыяй. Але на час працы Вакара над кнігай ужо даўно былі даступныя матэрыялы, думаю, добра яму вядомыя, якія паказвалі, што бальшавікі кіраваліся найперш ідэяй пашырэння рэвалюцыі і іх палітыка ў нацыянальным пытанні была вельмі супярэчлівай. У кожным разе ажно да канца 1918 г. бальшавікі ігнаравалі любыя ідэі стварэння беларускай дзяржаўнасці [21]. І разгон І Агульнабеларускага Кангрэсу ў Мінску, дастаткова ўзважана апісаны аўтарам, добра ілюструе іх устаноўкі. Толькі ўскладненне сітуацыі на заходнім фронце і патрэбы супрацьстаяння адроджанай Польшчы прымусілі савецкі ўрад пагадзіцца на ўтварэнне савецкіх нацыянальных рэспублік, але іх суверэнітэт быў, як вядома, чыстай умоўнасцю.

Асабліва навязлівым і недарэчным у кнізе выглядае імкненне падаць справу так, быццам у стварэнне беларускай дзяржаўнасці ў 1918 г. былі заангажаваныя немцы, а беларускія нацыяналісты па-ранейшаму дэманстравалі сваю няздольнасць, таму народ іх зусім не падтрымліваў. Нават галоўную падзею ў гісторыі беларускага руху – прыняцце Акта 25 сакавіка – Вакар падае так, быццам за ўсім стаяла аўстра-нямецкае камандаванне. (І гэта пры тым, што гістарычныя крыніцы сведчаць пра адваротнае – немцы ігнаравалі звароты лідараў беларускага руху, якія прасілі падтрымкі.) Маўляў, калі Рада абвясціла незалежнасць БНР, то гэта адбылося ў супярэчнасці з рашэннямі Агульнабеларускага Кангрэсу, што прывяло да крызісу, але “нямецкае вайсковае камандаванне пацвердзіла” дэкларацыю незалежнасці (103). І далей, нягледзячы на прызнанне безвыніковасці вядомай тэлеграмы кайзеру Вільгельму ІІ, Вакар зноў піша, што дзяржаўнасць беларусы “атрымалі з рук уладаў аўстра-германскай акупацыйнай арміі”. Паказальна, што для аўтара кнігі пра беларускую нацыю само абвяшчэнне дзяржаўнай незалежнасці беларускага народа – “факт, з гістарычнага гледзішча выпадковы і банальны, які перарос у гераічную легенду” (105).

Апісваючы далейшыя лёсы беларускай дзяржавы, няхай сабе “выпадкова” ўзніклай, Вакар сутыкаецца з яшчэ адной тэмай, якая ў яго атаесамлялася, відаць, з алергічным беларускім нацыяналізмам – беларусізацыяй у БССР 1920-х гадоў. Яна паказана ў кнізе проста карыкатурна. Па словах аўтара, яе праводзілі толькі прымусам, і ўсё “рускае” ў БССР апынулася пад пераследам. Маўляў, беларуская мова была абвешчана дзяржаўнай (official), а руская – “забаронена ў школах, судах і ўстановах, нават дома”, піша аўтар і дадае, што “людзям загадалі прывесці іх дыялекты ў адпаведнасць з нацыянальным стандартам”, а тых, хто гаварыў «на мяшанцы, называлі “маскалямі” і пазбаўлялі правоў», і далей сцвярджае, што ў школах Беларусі руская мова выкладалася тады “як замежная – на ўзроўні нямецкай і французскай” (139, 142).

У кантэксце адзначаных антыпатый і стэрэатыпаў, перанятых аўтарам ад заходнерусізму, сапраўды цікавымі маглі б аказацца яго заключныя развагі – агульнае падсумаванне вынікаў так салідна пачатай працы пра фармаванне беларусаў як нацыі. На жаль, М. Вакар адмовіўся ад абагульненага погляду на пачаткі і стан фармавання беларускай нацыі. Апошні раздзел кнігі прысвечаны пасляваеннай Беларусі, і ён аказаўся зусім малазмястоўны, што напэўна было звязана з маладаступнасцю літаратуры з Мінска. Але наўрад ці добрым рашэннем было зноў звярнуцца да “беларускагау нацыяналізму”, цяпер ужо на эміграцыі (219–225), бо тут яшчэ раз адчувальна праявілася нелюбоў Вакара да дзеячоў беларускага нацыянальнага руху.

Перакананы, што ў гісторыка, добра знаёмага з тымі матэрыяламі і беларусазнаўчымі даследаваннямі, якія (улічваем гэта!) выйшлі да пачатку 1950-х гадоў, многія інтэрпрэтацыі і асноўныя тэзісы гэтай працы могуць выклікаць нязгоду або сумненне як неабгрунтаваныя ці недастаткова карэктныя. На жаль, у большасці выпадкаў аўтарскія сцверджанні немагчыма верыфікаваць, і гэта яшчэ адна асаблівасць Вакаравай кнігі. Справа ў тым, што ў прыведзеных спасылках падаецца толькі прозвішча і нумар пазіцыі ў бібліяграфічным даведніку, апублікаваным асобна [22], а зроблена гэта, як сказана ў прадмове да кнігі, “дзеля ашчаджэння месца”(vii), бо ў працы, маўляў, выкарыстаны больш за 2 тыс. пазіцый! Калі навуковая праца існуе як адно выданне, а спіс выкарыстаных крыніц і літаратуры – як іншае, то праверыць спасылкі зусім няпроста. Калі ж у спасылках яшчэ і не падаюцца старонкі названых публікацый (а ў Вакара ў большасці выпадкаў гэта так), то застаецца проста давяраць аўтару. Але ў мяне, напрыклад, пасля азнаямлення з кнігай падстаў для такога даверу паменела.

Пра згаданы томік бібліяграфіі, падрыхтаваны па гранту нью-ёркскага аддзялення фонду Карнегі, варта сказаць асобна. З прадмовы выдання вынікае, што гэта збор літаратуры, якая можа быць карысная для вывучэння Беларусі. Хоць да кожнай публікацыі даецца толькі пераклад назвы на англійскую мову, без анатацыі, і яны не класіфікаваны па рэлевантнасці, а проста размеркаваны па асноўных раздзелах, гэты томік як першае сур’ёзнае выданне бібліяграфіі па Беларусі бясспрэчна стаў падзеяй для беларусазнаўства на Захадзе. Праўда, складана зразумець, чаму Вакар напісаў, што ў яго працы пра стварэнне беларускай нацыі выкарыстана ўся літаратура, уключаная ў даведнік (больш за 2 тыс. пазіцый!). На самой справе гэта далёка не так. Многія пазіцыі ў названым даведніку толькі пры вялікім жаданні можна неяк звязаць з беларусазнаўствам [23], тады як шэраг сапраўды важных для разумення гісторыі Беларусі выданняў у ім адсутнічае [24]. Паказальна, што ў пераліку літаратуры па тэме “Паходжанне і гісторыя”, дзе выданні раздзелены па нацыянальных школах, “беларускі погляд” (Belorussian view) рэпрэзентуюць толькі 8 пазіцый (расійскіх – удвая болей), прычым з сінтэтычных гісторый тут названы нарысы Ігнатоўскага, Пічэты і Шчарбакова, але няма, напрыклад, твораў Ластоўскага і Найдзюка, не кажучы пра акадэмічныя абагульняльныя працы, якія да таго часу ўбачылі свет у БССР. Да таго ж, наяўнасць нават нейкай важнай публікацыі ў бібліяграфічным даведніку зусім не азначала, што яна выкарыстана ў кнізе пра беларускую нацыю. У гэтых адносінах характэрным прыкладам можна лічыць абыходжанне з навуковай спадчынай М. Доўнара-Запольскага. У бібліяграфіі бачым дзясяткі яго прац, у тым ліку найважнейшыя, але ў кнізе згадваюцца і цытуюцца яго папулярызатарскія публікацыі, у выніку гэты сапраўды аўтарытэтны гісторык фігуруе прыкладна ў тым жа вобразе, што і Янка Станкевіч – як беларускі нацыяналіст-рамантык. Наогул, крытыкуючы гістарычныя погляды “беларускіх нацыяналістаў”, Вакар часта прыводзіць у прыклад або іх папулярныя публікацыі, або выданні беларускай эміграцыі, а беларускую акадэмічную гістарыяграфію 20-х гадоў ён ці то не заўважыў, ці прапусціў свядома. Падобна, як праігнараваў і многія рэлевантныя публікацыі беларускіх эміграцыйных гісторыкаў у ЗША, дзе ўжо выходзілі “Запісы” Беларускага Інстытута Навукі і Мастацтва – на той час найбольш сур’ёзны беларусазнаўчы перыёдык на Захадзе [25]. Магчыма, да мінскіх выданняў беларускіх гісторыкаў Вакару не хапала доступу, але адсутнасць амерыканскіх гэтым не патлумачыш. Як бы там ні было, даводзіцца прызнаць, што яго праца на момант выхаду не адлюстроўвала актуальнага стану гістарычных ведаў пра Беларусь.

Паўстае натуральнае пытанне: чаму аўтар гарвардскай кнігі пра Беларусь меў антыпатыю да “беларускага нацыяналізму”, а фактычна – да праяў беларускай нацыянальнай адметнасці ды любога іх артыкулявання, і адкуль наогул магло з’явіцца такое дыстанцыяванне ад прадмета даследаванняў? Звесткі біяграфіі Вакара не даюць наўпроставых падказак. Нарадзіўся ён у Падольскай губерні ў дваранскай сям’і, хоць, калі верыць фамільнай легендзе, даўнія родзічы жылі калісь на Беларусі. Адзін з яго продкаў быў ротмістрам Рэчы Паспалітай і пасля пераходу ў 1789 г. на расійскую службу стаў надворным саветнікам на Магілёўшчыне. Аднак самога Мікалая Вакара ў маладосці нішто не звязвала з Беларуссю. У 1920 г. як удзельнік грамадзянскай вайны і праціўнік савецкай улады ён з рэшткамі арміі генерала Дзянікіна эміграваў у Парыж, адкуль у 1940 г. мусіў перабірацца ў ЗША. Там пасля заканчэння Гарвардскага ўніверсітэта і абароны доктарскай дысертацыі па славянскай філалогіі і застаўся працаваць, выкладаючы пераважна рускую мову і літаратуру. Цікава, што яшчэ ў 1917–1919 гады ў Кіеве будучы славіст належаў да таемнай арганізацыі белых, якая ставіла адной са сваіх задач барацьбу з украінскім рухам (“с украинствующими)”. А на эміграцыі ён трымаў сталыя кантакты з прадстаўнікамі расійскай эліты пераважна манархічных поглядаў і падзяляў многія перакананні “Союза молодой России” – арганізацыі партыйнага тыпу, створанай у 1923 г. расійскімі эмігрантамі патрыятычна-манархічнай арыентацыі (сярод іх лозунгаў быў дэвіз “За Союзную Империю”). Гэта, думаю, хоць у некаторый ступені можа патлумачыць нам паходжанне той оптыкі разгляду Беларусі, якую В. Тумаш назваў поглядамі “расійскага вялікадзяржаўніка”.

Кнігу пра стварэнне беларускай нацыі М. Вакар пісаў у ЗША па гранту Рускага даследчыцкага цэнтра. Магчыма, яе асновай стаў рукапіс працы пра Беларусь, створанай яшчэ ў гады жыцця ў Парыжы [26]. Цікава, што сам аўтар у аўтабіяграфіі ахарактарызаваў гэтую працу як адну са сваіх “некалькіх кніг”, і нічога асаблівага з ёю не звязваў. І на крытыку гэтага выдання з боку беларускай эміграцыі, здаецца, ніяк не рэагаваў. Вакара больш непакоіла крытыка ў друку расійскай эміграцыі яго кнігі пра ўплыў культуры расійскага сялянства на савецкі лад [27]. Так што наўрад ці ёсць падставы называць даследаванне пра Беларусь яго “асноўнай працай” [28]. Наогул, з дзесяткаў навуковых прац, апублікаваных Вакарам за амерыканскі перыяд жыцця, толькі некалькі прысвечана Беларусі.

У апошнія гады гэтая кніга прэзентуецца як пачатак амерыканскага беларусазнаўства. Смаленскі гісторык Яўген Кодзін сцвярджае, напрыклад, што праца Вакара “стала першым навуковым замежным даследаваннем па гісторыі Беларусі, якое паклала пачатак працэсу фармавання амерыканскага беларусазнаўства” [29], і нават аб’яўляе яе “больш гістарычнай у метадалагічным плане” (? – Г. С.), чым кнігі сучаснага амерыканскага даследчыка Тымаці Снайдэра па мадэрнай гісторыі Усходняй Еўропы [30]. Такія сцверджанні ў навуковым выданні не могуць не выклікаць здзіўлення. Каб параўноўваць кнігу Вакара з працамі Снайдэра, аўтару варта было спачатку хоць бы разабрацца, якія выказванні там належаць Вакару, а якія – “беларускім нацыяналістам”, якіх той крытыкуе [31]. Калі ж гаварыць пра пачаткі заходняга беларусазнаўства, то замежныя навуковыя даследаванні Беларусі, як вядома, выходзілі задоўга да Вакаравай кнігі. І на амерыканскім кантыненце навуковыя працы пра гісторыю і культуру Беларусі таксама з’явіліся намнога раней за гэтую кнігу [32]. А вось акадэмічных манаграфій пра Беларусь да 1956 г. не было, гэта праўда.

На свой час “Belorussia: the Making of a Nation” разам з бібліяграфічным даведнікам азначала грандыёзны крок у пашырэнні ведаў пра Беларусь сярод гуманітарыяў Захаду, і гэта было вялізнай заслугай М. Вакара. Але разам з ведамі яго праца несла заходнім чытачам і нямала такіх звестак пра Беларусь, якія былі згенераваны хутчэй суб’ектыўнымі ўстаноўкамі аўтара, чым аб’ектыўным аналізам даступных на той час матэрыялаў, і, мякка кажучы, не пацвярджаліся на ўзроўні фактаў. Таму нядаўняе ўзнаўленне ў электронным фармаце і далейшае пашырэнне той жа працы сярод заходніх навукоўцаў выклікае шкадаванне. Кніга Вакара, хоць у многіх адносінах яна ўсё яшчэ не страчвае сваёй каштоўнасці, – гэта ўсё ж гістарыяграфічны помнік сваёй эпохі. Яе даўно мусілі б замяніць новыя абагульняльныя выданні, якія адлюстроўваюць вынікі сучасных беларусазнаўчых даследаванняў.


[1] Толькі праз паўтара дзесяцігоддзя з’явілася даследаванне Івана Любачкі (Lubachko I. Belorussia Under Soviet Rule, 1917–1957. Lexington, 1972), а кнігі Янкі Запрудніка (Zaprudnik J. Belarus: At a Crossroads in History (1993); idem. Historical Dictionary of Belarus (1998)) выходзілі ўжо пасля распаду Савецкага Саюза.
[2] https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674436640
[3] Па словах брытанскага гісторыка Х’ю Сітана Уотсана, кніга Вакара заслугоўвала “найвышэйшай пахвалы” за тыя “гераічныя намаганні”, якія аўтар прыклаў, каб “трымацца аб’ектыўнасці, развенчваць перабольшванні беларускага, польскага і расійскага нацыяналізму, а таксама савецкай міфалогіі”. Гл.: Seton Watson H., book review // The Slavonic and East European Review. Vol. 35 (1956). P. 312.
[4] Гл.: Марговіч А. Кніга аб Беларусі ў ангельскай мове // Беларускі Зборнік. Кн. 5. Мюнхэн, 1958. С. 178–198; У Беларускім Інстытуце // Беларус. 1958. № 65. С. 7; Пар.: The Journal of Byelorussian Studies. Vol. 2. (1969). Nr. 1. P. 95; Vol 3. (1973). Nr. 1. P. 95. 4
[5] Сагановіч Г. Вяртанне да кнігі М. Вакара пра Беларусь // ЗАПІСЫ. Т. 42. (у друку).
[6] Vakar N. P. The Name White Russia // The American Slavic and East European Review. Vol. 8 (1949). Nr. 3. Р. 201–213.
[7] Р. М. рэц.: Vakar N. P. The Name White Russia (The American Slavic and East European Review, Vol. 8 (1949), nr. 3) // ЗАПІСЫ. Т. ІІІ. Nr. 2. New York, 1954. C. 117–120.
[8] У другой палове 20-х і пачатку 30-х гадоў Інстытут Беларускай Культуры, Беларуская Акадэмія Навук і Беларуская Сельска-Гаспадарчая Акадэмія ў Горках у якасці міжнароднай формы назвы краіны выкарыстоўвалі пераважна нямецкамоўны эквіва-лент Weissruthenien. Пар.: Дунін А. Да пытаньня Whiteruthenia ці Byelorussia // ЗАПІСЫ. Т. ІІІ. Nr. 1. New York, 1954. C. 44–8.
[9] Р. М. рэц.: Vakar N. P. The Name White Russia. C. 120.
[10] Vakar N. P. The Name White Russiа. Р. 211.
[11] Менавіта за выкарыстанне азначэння Rußland у якасці эквівалента для назвы земляў былой Кіеўскай Русі – усяго ўсходнеславянскага абшару – крытыкаваў тады кнігу Рудальфа Бэхтальда знаны нямецкі славіст Готхальд Родэ. Гл.: Gotthold R., rec: Bächtold R. Südwestrußland im Spätmittelalter. Basel, 1951 // Jahrbücher für Geschichte Osteuropas. NF. Bd. 2 (1954). Hf. 2. S. 199.
[12] У прыватнасці, для абшараў Беларусі заходненямецкія славісты ў пасляваенныя дзесяцігоддзі яшчэ часта выкарыстоўвалі назву Weіßruthenien.
[13] Müller L., Schramm G., Vincenz A. d. Vorschläge für eine einheitliche Terminologie des alten Ostslaventums // Russia Mediaevalis. V. VII (1992). Nr. 1. S. 5–8.
[14] Дастаткова згадаць публікацыі Украінскага навуковага інстытута Гарвардскага ўніверсітэта – часопіс “Harvard Ukrainian Studies” і серыі кніжных выданняў.
[15] Werdt Ch. v. Stadt und Gemeindebildung in Ruthenien. Okzidentalisierung der Ukraine und Weißrusslands im Spätmittelalter und in der frühen Neuzeit. Wiesbaden, 2006. Гл. абгрунтаванне на с. 21. Пар.: Litauen und Ruthenien. Studien zu einer transkulturellen Kommunikationsregion (15.–18. Jahrhundert) / hg. von S. Rohdewald, D. Frick, S. Wiederkehr. Wiesbaden, 2007. S. 7–14.
[16] Для ВКЛ аўтар аддаў перавагу тэрміну “Літоўска-руская дзяржава”, уведзенаму ў ХІХ ст. расійскай гістарыяграфіяй, і паўсюль называе яго “the Lithuanian Russian State”, што можна чытаць і як “Літоўска-расійская дзяржава”.
[17] Пар.: Белоруссия и Литва: исторические судьбы Северо-Западного края / изд. П. Н. Батюшков. С.-Петербург, 1890. С. 1–5.
[18] Прыклад узорнай карэктнасці абыходжання з матэрыяламі згаданага перапісу пры вызначэнні ўзроўню пісьменнасці задаў М. Улашчык (гл.: Улащик Н. Н. Письменность в дореволюционной России // История СССР. 1968. № 1. С. 106–116). Праблема не-аднаразова разглядалася і пазней, аднак напрацоўкі сучаснай беларускай гістарыяграфіі па тых пытаннях, якія закранаем, з увагі на гады стварэння кнігі Вакарам тут і далей не прыводзяцца.
[19] Пар.: Walicki A. Philosophy and Romantic Nationalism. The Case of Poland. Notre Dame, Indiana, 1994. P. 5–6.
[20] Марговіч А. Кніга аб Беларусі ў ангельскай мове. С. 179.
[21] Дастаткова ўлічыць выказванні В. Кнорына, які заяўляў, што “беларусы не з’яўляюцца нацыяй” і што задачай бальшавікоў ёсць “не стварэнне новых нацый, а знішчэнне старых нацыянальных рагатак”. Гл.: Кнорин В. Г. Избранные статьи и речи. Москва, 1990. С. 33.
[22] Vakar N. P. A Bibliographical Guide to Belorussia. Cambridge, 1956.
[23] Такімі, напрыклад, можна лічыць наступныя выданні: Antoniewicz W. Archeologia Polski. Warszawa, 1928; Wojciechowski Z. Państwo Polskie w wiekach średnich. Warszawa, 1948; Silnicki T. Prawo elekcji królów w dobie Jagiełłońskiej. Lwów, 1913, і інш.
[24] У прыватнасці, няма працы A. Мартэля “La langue polonaise dans les pays ruthènes: Ukraine et Russie Blanche, 1569-1667” (Lille, 1938), а з беларускіх – У. Ігнатоўскага “1863 год на Беларусі: Нарыс падзей” (Менск, 1930), шэрагу публікацый У. Пічэты, Д. Даўгялы, В. Дружчыца і інш.
[25] У канцы 1951 г. беларуская эміграцыя заснавала ў Нью-Ёрку навукова-даследчую ўстанову – Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва, а з наступнага года пачалі выходзіць “ЗАПІСЫ” – навуковы перыёдык гэтага інстытута. Падрабязней гл.: Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. Хроніка БІНіМу: Гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах. Мінск, 2017.
[26] Кодин Е. В. Н. П. Вакар и начало американского послевоенного белорусоведения // История и историография: объективная реальность и научная интерпретация. Минск, 2018. С. 53–54.
[27] Vakar N. P. The Taproot of Soviet Society: The Impact of Russia’s Peasant Culture upon the Soviet State. New York, 1961, 1962.
[28] Кодин Е. В. Н. П. Вакар и начало американского послевоенного белорусоведения. С. 58.
[29] Тамсама. С. 64. Пар.: Кодин Е. В. Так начиналось американское политическое белорусоведение // Народы и культуры славянского мира Восточной Европы в исторической ретроспективе (Беларусь, Украина, Россия, Польша). Гродно, 2020. С. 290–295.
[30] Кодин Е. В. От Вакара до Снайдера: “старое” и новое в американском белорусоведении // Россия и Беларусь: история и культура в прошлом и настоящем. Вып. 4. Смоленск, 2018. С. 48. Тут аўтар разглядаў тры кнігі Т. Снайдэра: Snyder T. The Road to Unfreedom: Russia, Europe, America. New York, 2018; ён жа. Крывавыя землі. Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным / пер. з англ. С. Петрыкевіча. Мінск, 2013; ён жа. Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569–1999 / пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай. Мінск, 2010.
[31] Блытаны пераказ асноўных тэзісаў кнігі Вакара, дзе яму прыпісана шмат чужых ідэй, гл.: Кодин Е. В. Н. П. Вакар и начало американского послевоенного белорусоведения. С. 58–62.
[32] Дастаткова ўлічыць публікацыі згаданага вышэй Беларускага Інстытута Навукі і Мастацтва. Гл. спас. 25.

Наверх

Homo historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Вільня: ЕГУ, 2008 (Сяргей Грунтоў)

Чэрвеня 12, 2009 |


HOMO HISTORICUS 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі / пад рэд. А. Ф. СМАЛЕНЧУКА з удзелам І. М. ДУБЯНЕЦКАй. Вільня: ЕГУ, 2008. – 520 с.

Напрыканцы 2008 г. беларускія чытачы атрымалі новы гістарычны альманах, які выйшаў з непрывычным для Беларусі лацінскім тытулам Homo historicus і прыемна ўразіў сваім аб’ёмам ды якасцю паліграфіі. Назва з прыхаванымі ў ёй дарвінісцкімі алюзіямі падкрэслівала амбіцыі стваральнікаў на тое, каб выданне стала новай прыступкай у развіцці беларускай гістарычнай навукі. На вокладцы ўдакладнена, што гэта „Гадавік антрапалагічнай гісторыі”. Такое інтрыгоўнае азначэнне, не вельмі пашыранае ў беларускім гуманітарным дыскурсе, выклікала ў першую чаргу цікавасць да прадмовы, бо менавіта яна павінна паказаць, як разумеюць самі стваральнікі свае мэты і месца новага выдання ў гістарыяграфічным ландшафце.

Першыя ж радкі, аднак, паведамлялі, што рэдактару даволі складана даць азначэнне антрапалагічнай гісторыі і што гэты тэрмін ідэнтычны тэрміну „гістарычная антрапалогія” (11). Не меншае здзіўленне выклікала і тое, што гэта, „па сутнасці, новы накірунак гістарычный навукі” (11). У пацвярджэнне ніжэй пададзены кароткі гістарыяграфічны экскурс, дзе сярод заснавальнікаў накірунку прыгадваюцца Марк Блок, Люсьен Феўр і Фернан Брад эль. І нават калі пачаць весці адлік ад заяўленых 1970-х г., калі «у энцыклапедычных выданнях упершыню з’явіўся артыкул „Гістарычная антрапалогія”» (12), то і гэта азначае не менш як 30-гадовы ўзрост сталасці. Звяртаючыся да беларускай традыцыі, аўтар прыходзіць да высновы, што азначаныя перамены яе амаль не закранулі, і вінаватыя ў гэтым „савецкі варыянт неапазітывізму” (12), „палітычны рэжым” і „элементарнае нежаданне вучыцца” (13). Закляйміўшы неапазітывізм і падняўшы штандары эпохі мадэрнізму, аўтар, між тым, бярэ ў рукі зброю постструктуралістаў і ў межах толькі двух (!) абзацаў праводзіць дэканструкцыю метанаратыву класічнай гісторыі. Адзначаная аперацыя парадаксальным чынам завяршаецца тэзісам пра тое, што людзі мінулага былі Іншымі і не з’яўляюцца дакладным падабенствам сучасных жыхароў Беларусі. Так, нібы гэта не ёсць відавочным для любога гісторыка, які займаецца дастаткова аддаленай эпохай: любая спроба аналізу матывацыі дзеянняў гістарычных асобаў непазбежна падштурхоўвае нас да разумення змешчанасці сілавых зонаў тагачаснай аксеалагічнай сістэмы. Змешчанасці, але не поўнай адрознасці, і канструяванне катэгорыі Іншага ў дадзеным выпадку не апраўдана ні факталагічна, ні метадалагічна: праца ў гэтым накірунку прывядзе да стварэння ніяк не меншага „міфалагічнага царства”, чым тое, у арганізацыі якога аўтар вінаваціць класічных гісторыкаў. Значна больш плённым падаецца перспектыва пошукаў падабенства, а не адрозненняў, а таксама тых механізмаў і прычын, якія вызначалі іх і іх змены. Адрознасць людзей, якія жылі ў папярэднія эпохі, вядомая гісторыкам больш-менш з часоў Мантэня, а абвінавачваць іх, што яны не займаліся, напрыклад, гісторыяй ментальнасці — тое ж, што вінаваціць мастака-баталіста, што ён не працуе ў бытавым жанры. Насамрэч класічная і антрапалагічная гісторыі не ўваходзяць у канфлікт ні па аб’ектах, ні па метадах даследавання, яны працуюць на розных плоскасцях, розных глыбінях адной і той жа галіны, і пастаноўка іх у апазіцыю надуманая і штучная. Гэткае стварэнне канфлікту характэрна для шматлікіх пачынанняў мінулых эпох, у ім стваральнікі звычайна шукаюць імпульс для развіцця новага праекта і прастору для яго рэалізацыі, таму мы з паразуменнем можам паставіцца да розных неадэкватнасцяў уводнага тэксту, тым больш, што на апошняй старонцы ён канчаткова набывае рысы маніфеста. Рыторыка разгортваецца вакол паняццяў „чалавек”, „ачалавечванне”, „антрапалагізацыя”, пры гэтым варта заўважыць, што рэдактар настойліва карыстаецца метафарай рамяства ў дачыненні да заняткаў гісторыка, а альманах называе „свайго роду майстэрняй развіцця беларускай антрапалагічнай гісторыі” (14). Заўважаю гэта для таго, каб вярнуцца да яго і растлумачыць пазней.

Звернемся цяпер да структуры альманаха. Ён складаецца з трох вялікіх частак („Гісторыя, антрапалогія, этналогія, філасофія”, „Гістарычная біяграфістыка”, „Гісторыя і памяць”) і дзвюх меншых („Крыніцы, бібліяграфія”, „Дакументы”). Найбольш інтрыгоўным артыкулам альманаха нам падаўся змешчаны ў самым пачатку тэкст Алеся Смаленчука, рэдактара і аўтара ўводзінаў, пад назвай „Радкевіч versus Каліноўскі?” І сапраўды, пасля прынцыпаў, сфармуляваных ва ўступным слове, тэкст чакаўся не менш як узорны, які можа стаць прыкладам абяцанага новага стылю мыслення і „метадалагічнага разняволення” (14). У артыкуле разбіраецца сітуацыя вакол Восіпа Радкевіча, адстаўнога салдата царскай арміі, жонка якога была забіта паўстанцамі ў 1863 г., што і стала адным з эпізодаў больш чым 20-гадовага супрацьстаяння Радкевіча з жыхарамі мястэчка Новы Двор. Аўтар ставіць перад сабою мэту прааналізаваць гэтае здарэнне з пункту гледжання „чалавечага вымярэння гісторыі” з мэтай верыфікацыі стэрэатыпных адзнак з пункту гледжання нацыянальна-дзяржаўнай пазіцыі. З дапамогай архіўных дадзеных аўтар акрэслівае сацыяльна-эканамічнае становішча ў Новым Двары ў перыяд даследавання, дае кароткі агляд тагачаснай сялянскай гаспадаркі па матэрыялах этналагічных крыніц, апісвае нават культуры, якія раслі на сялянскіх палетках, і рынкавыя кошты на сельскагаспадарчую прадукцыю. Вялікі аб’ём артыкула дазваляе стварыць шырокую панараму жыцця навадворцаў. Аднак праблема палягае ў тым, што большасць напісанага тут аніякім чынам не ўключаецца ў далейшы аналіз: пададзеныя факты так і застаюцца пярэстым баластам, які ніяк не дапамагае ў справе асэнсавання прычын забойства Клары Радкевіч у 1863 г. Яшчэ больш дзіўна выглядае падраздзел, прысвечаны Кастусю Каліноўскаму (31-34), дзе выкладаюцца хрэстаматыйныя факты з гісторыі паўстання і біяграфіі яго кіраўніка. Найбольш цікавы апошні раздзел артыкула „Пасля паўстання. Радкевіч versus Новы Двор”. Аўтарам сабраны дакументы, якія раскрываюць працяг канфлікту ў судова-адміністрацыйным полі. Пры гэтым звяртае на сябе ўвагу відавочная агрэсіўнасць Радкевіча, часам неадэкватнасць яго паводзінаў і асабліва фармаванне той сітуацыі, дзе на пэўны момант вясковая супольнасць трапляе ў залежнасць ад аднаго чалавека, які да таго ж быў інвалідам. У сабраным матэрыяле і яго падачы пазнаецца рука прафесійнага гісторыка, але яму бракуе здольнасці да інтэрпрэтацыі матэрыялу ў антрапалагічным разрэзе. Перад намі відавочны прыклад праблемы адносінаў супольнасці і дэвіянтнай асобы, якая не з’яўляецца нечым новым для антрапалогіі: у структуры беларускага традыцыйнага грамадства такія элементы былі арганічнай часткай супольнасці і прысутнічалі ў большасці пасяленняў (у першую чаргу тыя, каго звалі „ведзьмакамі”, але гэта маглі быць млынары, кавалі ды інш.). У гэтым сэнсе Радкевіч па шэрагу прыкмет цалкам адпавядае традыцыйным для іх маркерам: фізічныя адхіленні, тыя, што называліся „крывізною” — ён быў інвалідам, і тапаграфічная маргінальнасць — жыў у крайняй хаце. Прысутнасць маргінала дазваляла супольнасці верыфікаваць „норму”, стварала базавую сітуацыю бінарнай апазіцыі, неабходную для функцыянавання культуры. Нават па словах мясцовага святара Радкевіч быў „чалавекам з неспакойным характарам і п’яніцай” (47); няма сумневу, што да той жа катэгорыі належала і яго жонка — пабранне шлюбам у 30-гадовым узросце было абсалютна ненармальным для беларускага традыцыйнага грамадства, і відавочна, што яе маргінальны статус і перадвызначыў шлюб з інвалідам і чужаком. Дадамо да гэтага адсутнасць дзяцей і тое, што сельская гаспадарка не была падмуркам у іх стратэгіі выжывання. У гэтым сэнсе „прышласць” Радкевічаў усё ж з’яўляецца другасным фактарам: сацыяльная адаптацыя магла адбыцца, аднак не адбылася, і таму на першы план выступаюць прычыны гэтага.

Перад намі звычайны прыклад канфлікту ўнутры вясковай супольнасці і, як базавы сегмент яе існавання, ён не будзе вырашаны ніколі: гэта яе арганічная частка, якая амаль без зменаў захоўваецца да нашых дзён — варта толькі больш пільна разгледзець праблему таго, што сёння называецца „асацыяльнымі элементамі”, і адносінаў да іх грамадства. І гэта яшчэ адзін доказ памылковасці канструявання катэгорыі „чужы” ў дачыненні да людзей з мінулых стагоддзяў: у аналізе сітуацыі нашмат больш карысці дало б высвятленне іх падабенства з нашымі сучаснікамі. Гэты канфлікт быў закрытай сістэмай, што існавала ў цыклічным часе традыцыйнага грамадства; было толькі дзве кропкі яго размыкання ў вонкавае, лінейнае: прыход паўстанцаў і апеляцыі да ўлады. Толькі праз гэтыя судакрананні ён і захаваўся для нас. І, напэўна, найбольш плённым тут было б вывучэнне саміх механізмаў судакранання і іх уплываў. Гэта, па-першае, вывела б нас на праблему трываласці базавай сістэмы — дыспазіцыя, выражаная аўтарам у слове versus, нягледзячы ні на што, захавала свой status quo ад пачатку і да канца. Па-другое, апісаны канфлікт мог бы паслужыць добрым матэрыялам да аналізу гісторыі ментальнасці, асабліва вывучэнне мадэлі, па якой сяляне будуюць свае стасункі з уладамі і Радкевічам — народныя стэрэатыпы, глыбіня і ўнутраная логіка пабудовы доваду. Заўважныя фобіі шмат маглі б патлумачыць і ў прычынах доўгатрываласці канфлікту ды ў яго непаслядоўнасцях і паўтарэннях. Аўтар робіць крок у гэтым накірунку, апісваючы, са словаў этнографаў, хітрасць сялян і іх схільнасць да хлусні, аднак далей гэтая лінія зусім не развіта.

Артыкул не дае ніякай яснасці пра эпізод з забойствам Клары Радкевіч: яго прычыны застаюцца гіпатэтычнымі, удзел Радкевічаў у даносах нявысветлены, таксама як і ўдзел у гісторыі навадворцаў. Незразумела і тое, дзе быў сам Восіп Радкевіч у ноч забойства і як ужо на наступны дзень ён апынуўся ў Ваўкавыску. Таму канец артыкула, яго высновы выглядаюць змазанымі, складзенымі з набору гіпотэз, якія зводзяцца да аднаго факта: падзеі паўстання наклаліся на стары канфлікт навадворцаў. З невядомых прычын аўтар не дапускае думкі пра тое, што два канфлікты маглі лёгка разгортвацца паралельна, а на заканчэнне падсумоўвае: «Гэты артыкул варта было б назваць „Радкевіч versus Новы Двор”….». З гэтым складана не згадзіцца, няясна толькі, чаму аўтар не зрабіў гэтага, пакінуўшы акцэнт на відавочна бесперспектыўнай лініі з каліноўцамі.

Артыкул пры чытанні выявіўся калажам, падобным да таго, што змешчаны на вокладцы (Каліноўскі побач з „Радкевічам”). Гэта пазнаецца і ў яго пабудове, і ў метадалагічным апараце: тут відавочна праяўляе сябе тое, на што мы звярталі ўвагу, аналізуючы ўводзіны — прыхільнасць да „рамесніцкай метафары”. Фундаментальная памылка ў тым, што нельга паставіць побач, як два крэслы, антрапалогію і гісторыю — і атрымаць антрапалагічную гісторыю. Міждысцыплінарнае запазычванне метадалогій — гэта больш, чым механічны працэс, прычым карыстаюцца ў ім не проста чужой факталогіяй („рэпліка этнографа”), але чужым інструментарыем, спалучаючы яго са сваім.

Мы лічым прынцыповым падкрэсліць гэтую мадэль механічнага спалучэння, таму што яна характарызуе структуру не толькі артыкула, але і ўсяго альманаха. Побач пастаўлены артыкулы па гісторыі, антрапалогіі, філасофіі, тэорыі міфалогіі, бібліяграфіі, а таксама біяграфічныя тэксты, якія разам павінны выглядаць як адзін наратыў з галіны антрапалагічнай гісторыі. Больш пераканальна выглядае апошні раздзел, прысвечаны адносінам гісторыі і памяці, асабліва шэраг перакладных артыкулаў, такіх, як тэксты Ірэны Шуцінене пра Другую сусветную вайну ў калектыўнай памяці жыхароў Літвы і Крыстафа Клесмана пра „палітыку гісторыі і калектыўны ўспамін”. Але і гэты раздзел пасля прачытання падаецца досыць разнародным унутрана. Некаторыя тэксты тут выкананы ў вельмі традыцыйным гістарычным ці гісторыка-публіцыстычным разрэзе.

Звяртае на сябе ўвагу таксама тое, што з трыццаці пададзеных у альманаху тэкстаў толькі два прысвечаны часам, ранейшым за ХІХ ст. Гэта здзіўляе, бо агульнавядома, што лепшыя еўрапейскія ўзоры прац у галіне антрапалагічнай гісторыі выкананы менавіта на матэрыялах Сярэднявечча і Новага Часу. Першы артыкул з тых, пра які ідзе гаворка — тэкст Вольгі Бабковай „Свет пачуццяў і свет рэчаў: шляхецкія тэстаменты другой паловы ХVІ ст.”. З усяго зместу альманаха гэтая публікацыя, магчыма, найбольш набліжаецца да таго, што можна назваць антрапалагічнай гісторыяй. Кароткі аналіз зместу беларускіх тэстаментаў паказвае іх як выдатны матэрыял для вывучэння гісторыі ментальнасці і гісторыі штодзённасці. Шкада толькі, што артыкул па форме набліжаны да каментара да прыведзеных у яго межах трох тэстаментаў. Застаецца выказаць шчырае спадзяванне, што ў будучым мы ўбачым большую па аб’ёме працу, дзе сп. Бабкова ў поўнай ступені раскрые патэнцыял заяўленай ёю тэмы.

Другі артыкул напісаны Наталляй Сліж і называецца „Як вярнуць збеглую жонку: Прыгоды з жыцця Ульяны Гарнастаевай з роду Багавіцінавічаў (? – 1575)”. Ён у асноўным выкананы ў накірунку гендэрнай гісторыі, аднак аўтар працуе з матэрыялам хутчэй як класічны гісторык, пазбягаючы зваротаў да антрапалагічных і сацыялагічных тэорый. Перашкаджае правядзенню аналізу і відавочнае напластаванне ў свядомасці аўтара разумення гістарычных рэалій і прагматычнай падаплёкі канфлікту паміж сужэнцамі, з аднаго боку, і гендэрных клішэ ды стэрэатыпаў, што пануюць у наш час, з другога. Гэта адчуваецца ў сказах накшталт „Учынак, варты мужчыны” (83). Азадачвае і прыведзенае побач выказванне пра тое, што „ў сярэдзіне XVI ст. мараль і норавы не мелі ўстойлівага характару” (83). Але заўвагі не зніжаюць вартасці артыкула менавіта як гістарычнага даследавання.

Найбольшай няўдачай першага нумара альманаха—калі дазволіць сабе праводзіць такую градацыю — можна назваць артыкул Уладзіміра Леўшука „Паходжанне езółцкай сістэмы адукацыі” (128-154). Крыху пафасны ўступ метадалагічнага плана, які абяцае нам сістэмны аналіз прычын „вітальнасці” езółцкага калегіума, пераходзіць у пераказ хрэстаматыйных фактаў з біяграфіі Ігнацыя Лаёлы, гісторыі заснавання калегіума і фундаметальных зменаў эпохі Рэфармацыі, што нечым нагадвае стыль такіх часопісаў, як National Geografie. I ўсё гэта для таго, каб па выніках паведаміць, што асноўнай прычынай „вітальнасці” было самааднаўленне сістэмы.

Аб’ём альманаха дастаткова вялікі, і мы ўстрымаемся ад таго, каб каментаваць кожны артыкул. Нягледзячы на тое, што выданне мае ўскоснае дачыненне да антрапалагічнай гісторыі, яго цікава чытаць проста як гуманітарны альманах: у ім дастаткова карысных і змястоўных матэрыялаў па самых розных дысцыплінах. Нашы крытычныя заўвагі выкліканы найперш жаданнем, каб гэты праект калі не адразу, то ў будучым здолеў спраўдзіцца і запоўніць якаснымі тэкстамі лакуну ў абранай галіне даследаванняў, паколькі неабходнасць развіцця накірунку гістарычнай антрапалогіі сапраўды відавочная. Таму мы спадзяемся, што наша крытыка будзе ўспрынята з разуменнем, і наступныя нумары будуць больш адпавядаць прызначэнню новага перыядычнага выдання.

Мінск

Сяргей Грунтоў

Наверх

Kosman, Marceli. Polska w drugim tysiącleciu. Т.1–2. Toruń, 2007 (Людміла Міхайлоўская, Любоў Козік)

Чэрвеня 11, 2009 |


KOSMAN, MARCELI. Polska w drugim tysiącleciu. Toruń: Adam Marszałek, 2007. T. 1. – 348 s.; T. 2. -468 s.

Навуковыя творы Марцэлія Космана, прысвечаныя гісторыі Польшчы, Літвы, палаба-балтыйскіх славян, могуць скласці цэлую бібліятэку, на якой фармавалася не адно пакаленне гісторыкаў. Рэцэнзаваная манаграфія ўяўляе сабой фундаментальную працу ў двух тамах, якая ў пэўным сэнсе падводзіць вынік папярэднім сюжэтным і праблемным даследаванням.

„Polskа w drugim tysąleciu” ахоплівае гісторыю дзяржавы і грамадства на працягу ўсяго існавання і ў розных палітычных формах — ад узнікнення патрыманіяльнай манархіі і да сучаснага становішча Польшчы. Такая шырокая храналагічная прастора дазволіла аўтару вылучыць, прасачыць і ацаніць гістарычныя заканамернасці, формы і цывілізацыйныя асаблівасці развіцця Польшчы.

Асноўны прадмет даследавання — палітычная культура і палітычная ўлада ў Польшчы, якая рэалізуецца ў сярэдневечных палітычных сістэмах і палітычных адносінах, як унутраных, так і міжнародных. Абраны аўтарам пункт бачання для разгляду ўсёй гісторыі Польшчы ўяўляецца выключна важным і правільным, паколькі менавіта трансфармацыя палітычнай структуры ў большай ступені вызначала знешнюю палітыку, нацыянальную ідэалогію (у прыватнасці, „сарматызм”) і культуру польскага грамадства на працягу стагоддзяў.

Храналагічнаму аб’ёму і мэтам даследавання адпавядае структура манаграфіі. Яна адкрываецца ўступам, які мае важнае значэнне ў разуменні зместу і канцэпцыі даследавання. У ім даецца характарыстыка геапалітычнага становішча Польшчы, якое шмат у чым вызначала напрамкі і формы экспансіі, уплывала на „плынныя” межы, відазмяняла суадносіны этнічных і тэрытарыяльных фактараў у развіцці Польшчы як краіны і дзяржавы.

Аўтарская канцэпцыя гісторыі Польшчы адлюстравана ў перыядызацыі, у аснове якой ляжыць эвалюцыя польскай дзяржаўнасці — ад узнікнення патрыманіяльнай манархіі да ліквідацыі Рэчы Паспалітай у выніку падзелаў. Так уся гісторыя Польшчы умоўна падзелена на тры „эпохі”: I — Польшча і Рэч Паспалітая да падзелаў; II — польскія землі ў складзе іншых дзяржаваў; III — адроджаная Польшча (з 1918 г.).

У межах дадзенай перыядызацыі I „эпоха” лагічна і храналагічна падзелена на чатыры часткі: „этнічная” манархія Пястаў, якая трансфармуецца ў „поліэтнічную” манархію Ягелонаў, Польска-літоўская шляхецкая рэспубліка на чале з выбарным каралем у перыяд стабілізацыі (1569-1648) і крызісу (1648-1795).

У адпаведнасці з храналагічнымі межамі і мэтай даследавання падабраны храналагічны матэрыял, які паходзіць з найбольш важных наратыўных крыніц. Адначасова варта адзначыць, што іх аналіз, характарыстыкі, ацэнкі і гістарыяграфічныя каментары складаюць самастойны і выключна цікавы фрагмент выкладання.

Першая частка — „Манархія Пястаў (каля 960-1370)” — прысвечана даследаванню вытокаў польскай дзяржаўнасці і развіцця манархіі Пястаў да спынення дынастыі. Першы перыяд яе гісторыі супадае з праўленнем князёў ад Мешка I да Баляслава Крываўстага. Аўтар аналізуе працэс складвання дзяржавы ў геапалітычнай прасторы Ўсходняй Еўропы. Несумненна, что ён адбываўся ў складаных знешнепалітычных умовах. Межы Старажытнай Польшчы, негледзячы на іх вялікую працягласць, былі лёгка пранікальныя і прыступныя. Таму імкненне польскіх князеў да пашырэння дзяржаўнай тэрыторыі да натуральных межаў (“do morza”) было зразумелым ва ўмовах сталай пагрозы з боку Свяшчэннай рымскай імперыі і барацьбы з ёй за панаванне на Балтыцы, перманентнага суперніцтва з Чэхіяй за першынства ў рэгіёне і перыядычных канфліктаў з кіеўскімі князямі з-за чэрвенскіх гарадоў. Гэтыя знешнепалітычныя вектары былі вызначальнымі на працягу стагоддзяў. Разглядаючы ўнутраную і знешнюю палітыку першых Пястаў, аўтар ацэньвае іх як сапраўдных „будаўнікоў”, якія заклалі магутную крэпасць Польскай дзяржавы. Менавіта на гэтым падмурку адбывалася яе далейшае развіццё. Аднак гэты працэс не быў лінейным. Часамі „імперыя Пястаў” хісталася ў выніку ўнутраных крызісаў, дынастычнай барацьбы і паганскіх паўстанняў. Логіка развіцця патрыманіяльнай манархіі як карпаратыўнай уласнасці кіроўнага роду, кожны з прадстаўнікоў якога меў права на частку ўлады і частку дзяржаўнай тэрыторыі, прывяла да яе распаду.

Разглядаючы асаблівасці ўдзельнай раздробленасці Польшчы, адначасова з агульнымі і стэрэатыпнымі з’явамі (аслабленне цэнтральнай улады, перманентная барацьба за кракаўскі ўдзел, афармленне „можнаўладства” як палітычнай сілы, спусташальныя ўварванні мангола-татараў), аўтар справядліва вылучае несупадзенне прынцыпу сеньярату рэальнай сітуацыі ў атрыманні ў спадчыну трону, а таксама ўзмацненне пазіцый Касцёла. Можна сцвярджаць, што менавіта з гэтага часу святарства набыло значны ўплыў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця і з невялікімі перапынкамі захавала яго да сёння.

Вельмі цікавым сюжэтам раздзела з’яўляецца аналіз неадназначнай ролі знешніх фактараў у актывізацыі працэсу драблення Святой рымскай імперыі і Русі. Пры гэтым, з аднаго боку, раздробленая Польшча адчувала ціск з боку немцаў, якія выкарыстоўвалі канфлікты князёў як падставу для ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы, польскія землі сталі аб’ектам нямецкай экспансіі (актыўная каланізацыя Шлёнска, замацаванне Тэўтонскага ордэна на Балтыцы), з другога — польскія магнаты (малапольская групоўка) ажыццяўлялі ўласную экспансію ў рускія землі (Галічыну), што замацоўвала сепаратысцкія тэндэнцыі.

Завяршаючы гэтую частку, аўтар разглядае першыя спробы аб’яднання і аднаўлення каралеўства. Сярод найбольш важных палітычных фактараў ён вылучае аб’яднальную палітыку сілезскіх Генрыхаў, саюз з Чэхіяй, сарваны намаганнямі Імперыі, і экспансію Ордэна як значны каталізатар цэнтралізацыі. Працэс аб’яднання пачынаўся ў асобных княствах (Сілезія, Куявія), унутры якіх ішло складванне інстытутаў, якія пазней сталі палітычнай асновай Кароны Польскай. Аднаўленне тэрытарыяльна-адміністрацыйнага адзінства і адраджэнне каралеўскай улады аўтар лічыць найважнейшай падставай для развіцця новых дзяржаўна-палітычных структур. Аднак удзельны перыяд пакінуў у гісторыі Польшчы свой след.

Аналізуючы праўленне Ўладзіслава Лакетка і Казіміра Вялікага, аўтар адзначае, што адноўленая дзяржава не была рэанімацыяй манархіі першых Пястаў. Гэта была якасна новая палітычная канфігурацыя, у якой улада перадавалася па прынцыпе прымагенітуры, аднак была вымушана абапірацца на княска-магнацкія групоўкі. Гэтая сістэма, падкрэслівае М. Косман, стала зародкам таго унікальнага палітычнага ладу, які праз некалькі стагоддзяў аформіўся ў Польшчы. Менавіта гэтыя прычыны прывялі да таго, што распачаты ў Польшчы працэс феадальнай цэнтралізацыі празмерна зацягнуўся і па сутнасці ніколі не быў завершаны, пра што сведчыць заканадаўства Казіміра.

Другая частка — „Дзяржава Ягелонаў (1386-1572)” прысвечана аналізу якасна новага перыяду ў гісторыі Польскага каралеўства, звязанага дынастычнай уніяй з ВКЛ. Характарызуючы Крэўскую унію, аўтар прапаноўвае адысці ад аднабаковых ацэнак і дыскусій, у якіх прысутнічае палітычны кампанент, і падкрэслівае, што яна адпавядала нацыянальным інтарэсам народаў Княства і Кароны і мела аб’ектыўнае значэнне як сродак ратавання ад тэўтонскай агрэсіі і захавання дзяржаўнай незалежнасці.

Найважнейшымі палітычнымі тэндэнцыямі праўлення Ягелонаў М. Косман лічыць станаўленне інстытутаў саслоўнай манархіі, кадыфікацыю права; палітычнае аб’яднанне Польскага каралеўства з ВКЛ; узрастанне міжнароднага значэння Польска-літоўскай дзяржавы, якая ў XV ст. стала даміноўнай сілай ва Ўсходняй Еўропе. Важную ролю ва ўмацаванні Польскага каралеўства, як абсалютна справядліва адзначае М. Косман, мела Трынаццацігадовая вайна з Ордэнам, у выніку якой Польшча вярнула Гданьскае Памор’е, што паўплывала на развіццё шырокіх міжнародных сувязяў, выклікала рост знешняга гандлю, перабудову эканомікі і сацыяльных адносінаў.

Пад уладай Ягелонаў у апошняй трэці XV – першай чвэрці XVI ст. знаходзіўся вялікі тэрытарыяльны комплекс, які ўключаў Польскае, Чэшскае, Венгерскае каралеўствы і Вялікае Княства Літоўскае. Аднак утрымацца на гэтых пазіцыях Ягелоны не здолелі. Аналізуючы ролю Польшчы ў еўрапейскіх адносінах, аўтар адзначае поспехі (далучэнне Мазовіі з Варшавай) і няўдачы, выкліканыя ростам асманскай пагрозы, актывізацыяй знешніх акцый Масквы, што прывяло да тэрытарыяльных стратаў (Смаленск), пераходу чэшскага і венгерскага тронаў да Габсбургаў, аб’яднанню Прусіі і Брандэнбурга пад уладай Гагенцолернаў. Несумненнай заслугай палітыкі Ягелонаў, як сцвярджае аўтар, было захаванне ўнутранай стабільнасці ў Княстве і Кароне, падтрыманне пэўнай раўнавагі паміж магнатамі і шляхтай, дыялог паміж каралём і падданымі.

Змест другой часткі завяршае характарыстыка Люблінскай уніі як значнай і пераломнай падзеі ў гісторыі Ўсходняй і Цэнтральнай Еўропы напярэдадні Новага часу. Створаная нанава дуалістычная дзяржава была поліэтнічнай па складзе, а па форме з’яўлялася шляхецкай рэспублікай. Аўтар адзначае абмежаваную колькасць агульнадзяржаўных структур і сцвярджае, што ў перспектыве яе развіццё павінна было прывесці да фармавання адзінага народа-шляхты на аснове агульнай палітычнай арганізацыі, ідэалогіі і культуры. Сродкам фармавання была паланізацыя.

Трэцяя частка манаграфіі „Польска-літоўская Рэч Паспалітая. Час стабілізацыі (1572-1648)” змяшчае глыбокі аналіз прычын палітычнага крызісу і „бескаралеўя” 70-80 г. XVI ст. Стабілізоўная дамінанта прысутнічала ў знешняй палітыцы — перамозе Рэчы Паспалітай у Інфлянцкай вайне і падаўленні Расіі як галоўнага саперніка на ўсходзе Еўропы. Абранне на трон Рэчы Паспалітай Жыгімонта Вазы адлюстроўвала імкненне развіць гэты поспех. Можна пагадзіцца з сумненнямі аўтара ў тым, што абранне прадстаўніка дома Габсбургаў было б меншым злом для Рэчы Паспалітай, бо ў выніку дынастычных дамаганняў Вазаў яна апынулася ўцягнутай у шэраг крывавых войнаў са Швецыяй, якія не адпавядалі яе нацыяльным інтарэсам. У гэтым сэнсе каралі шведскай дынастыі проціпастаўлены Ягайлавічам, якія паспяхова адбівалі „нямецкі ціск” і „ўмелі дамаўляцца з Крымам”.

Вялікі інтарэс у плане сацыяльна-паліталагічнага аналізу ўяўляе другі раздзел дадзенай часткі, дзе ўздымаецца праблема польскага абсалютызму як спецыфічнага інстытута шляхецкай дэмакратыі, які не меў аналагаў, даследуюцца прычыны грамадскіх канфліктаў, грамадзянскіх войнаў і рокашаў, якія сталі, на думку аўтара, „пастаянным палітычным пейзажам”.

Апошні перыяд праўлення Жыгімонта III і праўлення Ўладзіслава IV ахарактарызаваны як „зацішша перад бурай”. Авантурная палітыка на ўсходзе (першая і другая „Дзмітрыяды”, прэтэнзіі на маскоўскі трон) і адмова ад актыўных дзеянняў на захадзе і паўднёвым усходзе прывялі да таго, што на межах Рэчы Паспалітай збіраліся хмары. Масква лічыла справай гонару новай дынастыі вярнуць Смаленск, на поўдні пагражала Турцыя і Крымскае ханства, а на паўночным захадзе — Швецыя.

Унутранаму крызісу Рэчы Паспалітай і знешнепалітычным правалам прысвечана чацвёртая частка манаграфіі. Яна ахоплівае 1648-1795 г. і ў большай ступені, чым астатнія, мае сінтэтычны характар. У ёй змяшчаецца аналіз прычын гаспадарчага крызісу, палітычнай дэзінтэграцыі, падзення міжнароднага прэстыжу і тэрытарыяльных страт Рэчы Паспалітай у другой палове XVII ст. Сярод іх найбольш важнымі аўтар лічыць няздольнасць кіроўнай эліты кантраляваць вялізныя тэрыторыі, параліч заканадаўчай улады, сацыяльныя і канфесійныя канфлікты, усеўладдзе шляхты, якая замкнулася ў „міфалогіі сарматызму” і далучала Рэч Паспалітую да „вольных дзяржаваў” Еўропы — Англіі, Нідэрландаў, Швейцарыі.

Агульны крызіс востра праявіўся пад час Паўночнай вайны, пасля якой Рэч Паспалітая выступіла ў фарватэры знешняй палітыкі Расіі і пад яе пратэктаратам. З гэтага часу лёс Рэчы Паспалітай залежаў ад Расіі, і любыя спробы структурных пераўтварэнняў маглі ажыццяўляцца толькі з санкцыі Пецярбурга, а таму былі асуджаны на правал. Разам з тым, падкрэслівае аўтар, рэформа адукацыі, дзейнасць Адукацыйнай камісіі, Таварыства сяброў навукі, Рыцарскай школы падрыхтавала новае пакаленне рэфарматараў, ад імя якіх звяртаўся да суайчыннікаў С. Сташыц са сваімі „Перасцярогамі” для Польшчы, і якія прынялі першую ў Еўропе канстытуцыю (3 траўня 1791 г.). Яе ацэнка, як лічыць аўтар, будзе слушнай толькі з пазіцыі яе значэння як пачатку будучых рэформаў, а не іх завяршэння. Гэты дакумент спалучаў у сабе ўсе элементы асветніцкага і прагрэсіўнага, гэта быў помнік адлюстравання волі народа, а не толькі шляхты, яго незалежнасці і непрыняцця чужой тыраніі.

Завяршаецца першы том манаграфіі цікавым аглядам крыніц — „Палякі пра сваё мінулае”. Ён з’яўляецца своеасаблівым урокам інтэрпрэтацыі крыніц з глыбокімі даследчыцкімі каментарамі і гістарыяграфічнымі экскурсамі. Раскрываючы прынцыпы і методыку даследавання, аўтар перасцерагае ад спакусы разглядаць гісторыю як палітыку, „закінутую ў мінулае”, што пазбаўляе гісторыю прызвання быць „magistra vitae” і пераўтварае яе ў дадатак ідэалогіі.

Другі том даследавання М. Космана прысвечаны разгляду дзвюх вышэйадзначаных „эпох”—існаванню польскіх зямель у складзе іншых дзяржаваў і самастойнаму развіццю з 1918 г. Храналагічна яны падзелены на чатыры часткі — „Пад раздзеламі (1795-1918)”, „Паміж войнамі (1918-1939)”, „Пад дзвюма акупацыямі (1939-1945)” і „У цяні Ялты”.

У першай частцы аўтар параўноўвае развіццё польскіх земляў у складзе Расіі, Прусіі і Аўстрыі, аналізуе праведзеныя рэформы, ацэньвае іх вынікі і ўплыў на фармаванне нацыянальнай свядомасці палякаў. Косман адзначае, што страта незалежнасці падштурхнула да складвання на пачатку XIX ст. разнароднага па мэтах і сацыяльным складзе патрыятычнага руху, які праявіўся ў стварэнні тайных саюзаў, арганізацыі змоваў і паўстанняў у 1830-1831 і 1863 г., што адыгралі вялікую ролю не толькі ў фармаванні сучаснай польскай, але і чэшскай, славацкай, венгерскай, румынскай і паўднёваславянскіх нацый.

Вялікую ролю ў гісторыі польскага народа адыгралі падзеі Першай сусветнай вайны, якія вымусілі палякаў ваяваць адзін супраць аднаго на карысць розных краін, прывялі да спусташэння зямляў з боку нямецкай, аўстрыйскай і рускай вайсковай і цывільнай адміністрацый. З іншага боку, вайна спрыяла актывізацыі нацыянальна-вызваленчага руху, вывядзенню „польскага пытання” на міжнародны ўзровень і стварэнню незалежнай дзяржавы, першыя гады існавання якой паказаны ў рабоце праз разгляд супярэчнасцяў паміж Начальнікам дзяржавы Ю. Пілсудскім і прадстаўнікамі Польскага нацыянальнага камітэта, складанасцяў па фармаванню межаў рэспублікі, праблемы нацыянальных меньшасцяў.

Прыняцце Канстытуцыі 1921 г. прывяло да ўсталявання ў краіне парламенцкай дэмакратыі (1921-1926). Характарызуючы гэты этап у польскай гісторыі, аўтар называе вядучыя палітычныя партыі і акрэслівае іх праграмы, апісвае складанасці, звязаныя з першымі прэзідэнцкімі выбарамі, паказвае стаўленне палітыкаў і насельніцтва да сітуацыі ў Польшчы і падводзіць да разумення прычын дзяржаўнага перавароту 1926 г.

Аналізуючы перыяд дыктатуры Пілсудскага (1926-1935), М. Косман справядліва адзначае, што першыя змены ў заканадаўчых актах Польскай рэспублікі дазволілі захаваць бачнасць дэмакратычнай дзяржавы, але наступныя палітычныя падзеі (парламенцкія выбары 1928 і 1930 г., чысткі ў арміі і дзяржаўнай адміністрацыі, рэпрэсіі супраць апазіцыйных дзеячаў і прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў, Канстытуцыя 1935 г.) выявілі сапраўднае аблічча рэжыму „санацыі”. Аўтар палемізуе з тымі, хто залічвае да яго станоўчых бакоў эканамічны ўздым другой паловы 1920-х г., даказваючы, што ён стаў вынікам раней праведзеных рэформаў. Галоўная праблема ўлады, па меркаванні даследчыка, заключалася ў неабходнасці пошуку шляхоў выхаду краіны з сусветнага эканамічнага крызісу і вырашэння сацыяльных супярэчнасцяў. Складанасцяў у гэтым дадавалі радыкальна скіраваныя КПП, КПЗБ, КПЗУ, польскія і ўкраінскія нацыяналістычныя групоўкі.

Смерць Ю. Пілсудскага ў 1935 г. прывяла да безвыніковай барацьбы за абсалютную ўладу дзвюх груповак — ваенных на чале з Э. Рыдз-Сміглы і прыхільнікаў прэзідэнта І. Масціцкага, што падрывала палітычную стабільнасць у краіне і вяло да росту ўплыву апазіцыі, якая, як справядліва адзначае М. Косман, не заўсёды выступала з дэмакратычнымі лозунгамі.

У міжваенны перыяд польская дзяржава сутыкнулася не толькі з палітычнымі, але і эканамічнымі праблемамі, якія былі выкліканы пасляваенным заняпадам, а таксама розніцай у развіцці рэгіёнаў, што раней знаходзіліся ў складзе трох дзяржаваў — Расіі, Нямеччыны і Аўстра-Венгрыі. У гэтай сувязі аўтар апісвае мерапрыемствы ўрадаў па інтэграцыі гаспадаркі краіны (у першую чаргу кабінета У. Грабскага), характарызуе наступствы нямецка-польскай мытнай вайны 1925-1930 г. і ацэньвае ўплыў міжнароднай сітуацыі на развіццё нацыянальнай эканомікі. Значная ўвага ў кнізе адводзіцца разгляду становішча ў сельскай гаспадарцы. Косман падрабязна раскрывае працэс падрыхтоўкі да правядзення аграрнай рэформы, называе асноўныя палажэнні закона 1923 г. і асаблівасці яго рэалізацыі. Ён справядліва заўважае, што галоўнай мэтай пераўтварэнняў было павелічэнне польскай уласнасці на нямецкім памежжы і тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, куды прыязджалі палякі з перанаселеных цэнтральных раёнаў краіны. Аўтар не дае адназначных ацэнак працэсу паланізацыі і імкнецца на цікавых, яскравых прыкладах паказаць яго розныя бакі.

Цяжкім выпрабаваннем для польскіх грамадзян сталі трагічныя падзеі Другой сусветнай вайны. Аўтар апісвае ваенныя кампаніі верасня — кастрычніка 1939 г., паказвае асаблівасці тэрытарыяльнага падзелу, падрабязна характарызуе нямецкую акупацыйную палітыку, дзейнасць польскага ўрада ў эміграцыі, рух супраціўлення на польскіх землях і франтах Другой сусветнай вайны, раскрывае закулісныя акалічнасці прыняцця рашэння аб пасляваеннай усходняй мяжы Польшчы і асобнае месца адводзіць „Катынскай справе”.

Гісторыя пасляваеннай Польшчы выклікае найбольш спрэчак сярод даследчыкаў. Адны лічаць, што краіна мела абмежаваную незалежнасць, іншыя — што яна была акупаваная савецкай арміяй. Косман жа вызначае яе як „дзяржаву, залежную ад СССР”, і разглядае праграму Польскай рабочай партыі, паказвае ўмовы стварэння і дзейнасці прасавецкага Польскага камітэта нацыянальнага вызвалення і адзначае, што не толькі СССР, але і заходнія краіны нясуць адказнасць за развіццё Польшчы. Не абыходзіць аўтар увагай і тых, хто, не змірыўшыся з рашэннямі Ялцінскай канферэнцыі, застаўся ў эміграцыі, дзе працягвалі існаванне дзяржаўныя структуры, якія, праўда, страцілі міжнароднае прызнанне. Вобразна апісваючы жыццё палякаў па-за межамі радзімы, Косман прыводзіць шмат малавядомых фактаў, якія могуць зацікавіць не толькі аматараў гісторыі, але і прафесійных гісторыкаў.

У параўнанні з міжваенным перыядам пасляваенная Польшча мела не толькі іншы палітычны лад, але і межы, нацыянальны склад насельніцтва. У адрозненне ад часткі польскіх гісторыкаў, Косман не імкнецца стварыць аднабаковы вобраз гэтай краіны. Ён адзначае станоўчыя перамены ў сацыяльна-эканамічным, культурным развіцці Польшчы і негатыўныя моманты ў функцыянаванні палітычнай сістэмы, якія праявіліся ў сілавым падаўленні апазіцыі, фальсіфікацыі вынікаў рэферэндуму 1946 г. і парламенцкіх выбараў 1947 г., палітычных працэсах канца 1940-х—пачатку 1950-х г., усеўладдзі органаў унутранай бяспекі ў 1949-1954 г.

Значныя перамены ў грамадскім, культурым, палітычным жыцці ПНР адбыліся ў 1956 г. ХХ з’езд КПСС, выкрыццё злачынстваў Сталіна, падаўленне выступлення рабочых у Познані і ўнутрыпалітычная барацьба аказалі вялікі ўплыў на сітуацыю ў войску, каталіцкім асяроддзі, моладзевым руху, навуковых колах, у вышэйшых навучальных установах і на польска-савецкія адносіны ў цэлым. Апісваючы развіццё Польшчы ў 1956-1970 г., аўтар адзначае пераменлівасць поглядаў У. Гамулкі, яго адыход ад лібералізацыі сістэмы, паказвае негатыўнае стаўленне Варшавы да падзей Пражскай вясны, вынікам чаго стала страта грамадскага даверу да кіраўніцтва краіны.

Наступныя два дзесяцігоддзі (за невялікім выключэннем першай паловы 1970-х г.) існавання Польшчы М. Косман характарызуе як грамадска-палітычны і сацыяльна-эканамічны крызіс. Аўтар адзначае, што польскія ўлады не маглі прапанаваць дзейснага выйсця з тагачаснай сітуацыі, а прыслухацца да галасоў тых, хто рэальна ацэньваў становішча ў краіне, не хацелі. У гэтых умовах апазіцыя, якая набыла масавы характар, была лепш падрыхтавана да барацьбы з сістэмай. Ацэньваючы палажэнне ў краіне ў канцы 1970 – пачатку 1980-х г., Косман адзначае вышэйшую ступень дэмаралізацыі не толькі партыйнага апарату, але і ўсяго грамадства, і лічыць, што прызначэнне ў 1981 г. прэм’ер-міністрам В. Ярузэльскага, які меў памяркоўныя погляды і выступаў супраць радыкальных мераў, дазваляла нармалізаваць сітуацыю ў Польшчы. Часткова гэта адбылося ў выніку ўвядзення ў снежні 1981 г. ваеннага становішча. Аналізуючы ўмовы (раскол у палітбюро ЦК ПАРП, магчымая рэакцыя Масквы і мясцовай апазіцыі) і працэс прыняцця такога рашэння, аўтар прыходзіць да высновы, што яно можа быць часткова апраўданым. Дадатковым аргументам ён лічыць і той факт, што ЗША ведалі аб падрыхтоўцы да ўвядзення ваеннага становішча і не паінфармавалі прадстаўнікоў апазіцыі, бо лічылі яго меншым злом у параўнанні з інтэрвенцыяй СССР. Ацэньваючы ў цэлым падзеі 1980-х г., Косман выказвае вялікую павагу да асобы і дзеянняў генерала Ярузэльскага, дзякуючы якому адбыліся перамовы з апазіцый і мірная змена ўлады ў краіне.

Заканчваецца другі том разважаннямі аўтара над стаўленнем палякаў XIX і XX ст. да свайго мінулага, грунтоўным аглядам гістарыяграфіі, календ аром падзей 1990-2006 г. Характарызуючы сучасную краіну, М. Косман з жалем канстатуе спад культуры польскіх палітыкаў і даследчыкаў, выказвае негатыўнае стаўленне да так званай гістарычнай палітыкі і прапануе свой падыход да перыядызацыі (хутчэй нават нумарацыі рэспублік) польскай гісторыі.

Падводзячы высновы, неабходна адзначыць, што кніга М. Космана заслугоўвае самай высокай ацэнкі як па метадзе даследавання, так і па аргументацыі і высновах. Яна напісана цікава і даступна для шырокага кола чытачоў. Праблема генезісу, характару і формаў польскай дзяржаўнасці не страчвае навуковага значэння, паколькі займае цэнтральнае месца ва ўсёй гісторыі польскага народа, фармуе нацыянальную самасвядомасць. Яе аналіз з сучасных пазіцый, вольны ад гістарыяграфічных клішэ, можа служыць каштоўным досведам для палітычных прагнозаў і ацэнак. Несумненным плюсам работы з’яўляецца і той факт, што аўтар не замыкаецца толькі на польскай тэматыцы. Сацыяльныя, культурныя, эканамічныя і палітычныя працэсы ён разглядае на фоне развіцця вядучых заходнееўрапейскіх краін і Расіі (СССР), што дазваляе добра зразумець дух розных эпох, умовы паўсядзённага жыцця і традыцыі польскага народа.

Мінск

Людміла Міхайлоўская,  Любоў Козік

Наверх

Pre­Modern Russia and its World. Essays in Honor of Thomas S. Noonan. Wiеsbaden, 2006 (Ірына Ганецкая)

Чэрвеня 10, 2009 |


Pre-Modern Russia and its World. Essays in Honor of THOMAS S. NOONAN. Ed. by KATHRYN L. REYERSON, THEOFANIS G. STAVROU, and JAMES D. TRACY. Wiеsbaden: Harrasowitz Verlag, 2006. – 180 p.

Зборнік „Расія і яе свет напярэдадні Новага часу” пад рэдакцыяй К. Л. Рэерсон, Т. Г. Стаўрова, Дж. Д. Трэйсі ўключае матэрыялы канферэнцыі з такім жа назовам, арганізаванай 2 лістапада 2002 г. і прысвечанай памяці Томаса Нунана,выдатнага амерыканскага гісторыка, які трыццаць пяцьгадоў працаваў ва універсітэце Мінесоты. Абшары навуковых інтарэсаў Т. Нунана вельмі шырокія, яны тычыліся ўсходнеславянскіх, фінскіх, балцкіх плямёнаў, волжскіх булгараў, хазараў, печанегаў і полаўцаў, якія насялялівелізарныя тэрыторыі, што распасціраліся ад Арктычнагаўзбярэжжа да Чорнага мора, ад Карпатаў да Урала. Длябольш глыбокага разумення працэсаў, што адбывалісятам на працягу ІХ-ХІІІ ст., Томас Нунан закранаў таксама гісторыю вікінгаў, Блізкага Ўсходу і Сярэдняй Азіі. У сваёй працы даследчык выкарыстоўваў пісьмовыя, археалагічныя інумізматычныя крыніцы. Яго даследаванні насілі сінтэтычныі шматузроўневы характар: ад разгляду эканамічнай гісторыі велізарнага рэгіёна ў шырокім сэнсе (гандлёвыя шляхі, аб’ёмы гандлю і інш.) да даволі вузкіх праблем (асобныя рамёствы, перайманне новых тэхналогій, эканоміка качэўнікаў, эвалюцыя рускіх гарадоў і г.д.). Томас Нунан стварыў новае вымярэнне ў падыходзе да вывучэння гэтага складанага рэгіёна, што можа быць узорам сучаснага гістарычнага даследавання.

У зборнік увайшлі сем артыкулаў: „Бліжэйшае знаёмства з Візантыйскім светам: Русь у Керчанскім праліве” Дж. Шэпарда; „Абагаўлёная вярхоўная ўлада хазар” П. Б. Голдэна; „Ідэнтыфікацыя суднабудаўнічых цвікоў з квадратным сячэннем эпохі вікінгаў: на прыкладзе сярэдняй Нарвегіі” Г. Сталзбэрг і Б. ле Бо;  „Гандляры сярод лясоў: паўночнаяперыферыя Русі ў сярэднявечнай сістэме гандлёвых сувязяў”Н. Макарава; „Развядзенне сокалаў у сістэме абмену сярэднявечнай Еўразіі” Т. Т. Олсэна; „Развагі пра маскоўскае грамадства другой паловы ХV ст.” Р. Гэлі; „Манеты, гандаль і канцэптуалізацыя Кіеўскай Русі” Дж. Марцін. На першы погляд, публікацыі вельмі адрозныя тэматычна і храналагічна, аднак усе яны натхнёныя навуковымі ідэямі Томаса Нунана. Выданне адкрывае грунтоўны артыкул Дж. Шэпарда „Бліжэйшае знаёмства з Візантыйскім светам: Русь у Керчанскім праліве”, які ўяўляе сабой непасрэдны працяг і далейшае развіццё даследаванняў Т.Нунана. У цэнтры ўвагі гісторыка знаходзіцца паўночнае і паўночна-ўсходняе Прычарнамор’е. У Х-ХІІ ст. у гэтым рэгіёне сутыкнуліся інтарэсы многіх народаў і дзяржаваў. Этнічная, культурная і палітычная карціна яго была надзвычай складанай і далёка не вывучана да канца. Тут прысутнічалі русь, хазары і іншыя плямёны качэўнікаў, Візантыя; скрыжоўваліся мясцовыя (уздоўж паўночнага і ўсходняга ўзбярэжжаў, а таксама праз мора на поўдзень у Малую Азію і Канстанцінопаль) і важнейшыя міжнародныя гандлёвыя шляхі (па сушы ў Арменію і мусульманскія краіны, на поўнач праз стэпы па Дону і Волзе ў лясную зону і да ўзбярэжжа Арктыкі, на ўсход да Каспія і ў Сярэднюю Азію). Гэта непазбежна прыводзіла да актыўнага культурнага, палітычнага і эканамічнага ўзаемадзеяння. Дж. Шэпард у сваім артыкуле закранае наступныя аспекты тэмы: геапалітычная і культурная сітуацыя; стратэгічнае значэнне Керчанскага праліва для Візантыйскай імперыі; дачыненні паміж Візантыяй і Хазарскім каганатам, Візантыяй і рускімі князямі; рускія набегі на ўсходні Каўказ у 1030-х г.; царкоўныя і іншыя кантакты паміж Канстанцінопалем, паўночна-ўсходнім Прычарнамор’ем і Аланіяй у ХІ ст.; дзейнасць Алега Святаслававіча (у Тмутаракані, Чарнігаве, у дачыненнях з Візантыяй); пісьменнасць і летазлічэнне; рускія князі і паўночна-ўсходняе Прычарнамор’е; гандаль і кантакты паміж руссю і грэкамі ў праліве ў ХІ-ХІІ ст. Разгорнуты аналіз пісьмовых сведчанняў з розных краін, культурных і рэлігійных уплываў, дадзеных нумізматыкі і сфрагістыкі дазволілі аўтару зрабіць важныя высновы, якія істотным чынам праліваюць святло на некаторыя аспекты складанай гісторыі такога супярэчлівага рэгіёна, якім было паўночнае і паўночна-ўсходняе Прычарнамор’е ў згаданы перыяд.

У публікацыі П. Б. Голдэна прадстаўлены аналіз прыроды Хазарскага каганата і асаблівасці інстытута вярхоўнага кіраўніка дзяржавы качэўнікаў. Свой погляд на інтэрпрэтацыю цвікоў з суднаў вікінгаў, адрозны ад традыцыйнага, выказваюць у невялікім матэрыяле Г. Сталзбэрг і Б. ле Бо.

Артыкул Н. Макарава „Гандляры сярод лясоў” несумненна будзе цікавым не толькі для гісторыкаў, але найперш для археолагаў. Вынікі дваццацігадовага сістэматычнага даследавання аднаго вясковага паселішча з выкарыстаннем сучасных метадаў, выкладзеныя аўтарам, абвяргаюць шэраг стэрэатыпаў савецкай і постсавецкай археалагічнай навукі. Агульнавядома, што шматлікія пісьмовыя крыніцы ІХ-ХІІІ ст. гавораць пра футра як асноўны прадмет усходнееўрапейскага экспарту. Несумненна, сістэма арганізацыі здабычы і збору футра мела велізарны ўплыў на агульнае эканамічнае развіццё Русі. Аднак пісьмовыя крыніцы толькі канстатуюць факт, кажуць, што футра пераважна атрымлівалі ў выглядзе даніны, але даюць вельмі абмежаваныя звесткі для раскрыцця практычных аспектаў тэмы экспарту футра. Не было акрэслена і значэнне спецыялізаванай здабычы і продажу футра. Натуральна, у такой сітуацыі вучоныя не маглі не выкарыстаць патэнцыял археалогіі і палеазаалогіі.

Археалагічны комплекс Мініна непадалёк ад Волагды ўключае тры неўмацаваныя паселішчы, могільнік і цэнтр па вытворчасці жалеза. Гісторыя помніка налічвае 250-300 гадоў і заканчваецца ў пачатку ХІІІ ст. Вакол Мініна ляжалі вялікія незаселеныя лясныя абшары (на тэрыторыю плошчай 3300 кв.км прыпадае ўсяго 7 паселішчаў такога тыпу). Першапачаткова была пастаўлена задача вывучэння сельскага паселішча з асноўным акцэнтам на эканамічны і экалагічны аспекты яго развіцця. Раскопкі праведзены на двух паселішчах і могільніку. Вёскі былі даволі вялікія — прыкладна 30-35 жытлаў у кожнай. На галоўным з іх знойдзена 1130 вырабаў з каляровых металаў і каля 1330 шкляных пацерак. Атрымліваецца ў сярэднім па 3 такія артэфакты на кожны квадратны метр — прыкладна, як у Бірцы, а таксама ў культурным пласце Ноўгарада і Гнёздава. Геаграфія і асартымент імпартных рэчаў надзвычай шырокія: візантыйскі шкляны посуд, бурштын, керамічны посуд волжскіх булгараў, кіеўскі паліваны посуд, бронзавыя шалі і арнаментаваны металічны пас. Натуральна, не заўсёды можна аддзяліць імпарт ад мясцовых імітацый. Нажы, замкі, ключы, грабеньчыкі паўтараюць заходнія тыпы. Археолагамі зафіксаваны сляды мясцовай вытворчасці металічных упрыгожванняў. Сыравіна паступала з Балтыйскага рэгіёна. Разам з металічнымі ўпрыгожаннямі, характэрнымі для міжрэчча Волгі і Акі, сустракаюцца жаночыя ўпрыгожанні заходніх тыпаў, якія распаўсюджваюцца з ХІ ст. У цэлым жаночы касцюм знаходзіўся пад моцным уплывам балцкіх традыцый. Раскопкі ў Мініна далі 19 заходнееўрапейскіх манет 976-1086 г. (13 з іх паходзяць з паселішчаў). Прынамсі некалькі манет выступалі як сродак грашовага абмену, паколькі на іх адсутнічалі адтуліны для падвешвання.

Задачы, пастаўленыя перад даследаваннем, патрабавалі ўважлівага вывучэння астэалагічнага матэрыялу. 75% агульнай колькасці костак належалі дзікім жывёлам. Доля рэшткаў дзікіх жывёл змяняецца ад перыяду да перыяду: калі ў ХІ – пачатку ХІІ ст. яна складала 76-80%, то з другой паловы ХІІ ст. працэнт костак дзікіх жывёл змяншаецца. Калекцыя дэманструе разнастайныя віды дзічыны, асабліва шмат баброў, вавёрак, куніц. Пэўная дынаміка назіраецца ў аб’ёмах здабычы бабра: 27-56% у розных месцах для Х – пачатку ХІІ ст. і 13-20% — для другой паловы ХІІ-ХІІІ ст. Змяншэнне папуляцыі бабра вяло да павелічэння здабычы вавёркі. Знаходкі спецыяльных жалезных і касцяных наканечнікаў стрэл таксама даюць сведчанні вялікай ролі палявання на пушнога звера.

Здабыча футра на Мініна ішла поруч з іншымі галінамі вытворчасці. Апроч металургіі і металаапрацоўкі жыхары паселішча актыўна займаліся сельскай гаспадаркай: вырошчвалі традыцыйныя зерневыя культуры, разводзілі свойскіх жывёл. Яны самі забяспечвалі сябе прадуктамі харчавання, прыладамі працы, і іх выжыванне не залежала ад знешняга гандлю.

У выніку перад археолагамі паўстала нечаканая карціна. На пушнога звера палявалі і пастаўлялі ў вялкіх аб’ёмах каштоўнае футра на міжнародны рынак жыхары вялікіх вясковых паселішчаў. Пры гэтым не было выяўлена ніякіх паляўнічых станцый ці сезонных стаянак, якія, паводле этнаграфічных крыніц, складалі аснову здабычы футра ў паўночнай Расіі позняга Новага часу. Не выклікае сумнення, што Мініна не было спецыялізаваным паселішчам паляўнічых. Яго эканоміка засноўвалася на розных відах дзейнасці. Насельніцтва тут займалася раслінаводствам, жывёлагадоўляй, рыбалоўствам, вытворчасцю жалеза і апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Інакш кажучы, атрыманы сведчанні шматгаліновай эканомікі, дзе здабыча футра была хутчэй сродкам дасягнення раскошы, а не сродкам існавання. Н. Макараў лічыць, што эканамічная мадэль Мініна была тыповай для велізарных абшараў лясной паласы паўночнай Расіі.

Вынікі даследавання Мініна пацвярджаюць ідэі Нунана, які лічыў таварны абмен у Балтыйскім рэгіёне вельмі важным, і паказваюць, што ўплыў балтыйскага гандлю распасціраўся нашмат далей на ўсход. Пераарыентацыя міжнародных гандлёвых шляхоў ва Ўсходнебалтыйскім рэгіёне ў канцы Х – пачатку ХІ ст., дэталёва даследаваная Нунанам, не толькі стымулявала развіццё Ноўгарада, але і моцна паўплывала на эканамічнае і культурнае становішча велізарных тэрыторый паўночнай Расіі. Асаблівую значнасць вынікі даследавання расійскіх археолагаў набываюць у кантэксце вывучэння працэсу ўзаемадзеяння міжнароднага гандлю і мясцовага эканамічнага развіцця аддаленых раёнаў. Яны пацвярджаюць ідэю, што цыркуляцыя срэбра і іншых тавараў у міжнароднай сістэме гандлю аказвала моцны ўплыў не толькі на гандлёвыя цэнтры, размешчаныя на буйных водных шляхах, але і на аддаленыя раёны, якія самі выраблялі тавары і забяспечвалі гандаль прыроднымі рэсурсамі. Гэтая ідэя, ясна сфармуляваная ў працах Нунана, часта супярэчыць шырока распаўсюджанаму погляду на міжнародны гандаль як дзейнасць, што ажыццяўлялі толькі праз спецыялізаваную інфраструктуру, незалежна ад мясцовых супольнасцяў, якія, як лічылася, на самай справе не былі ўключаны ў таварны абмен. Уважлівы аналіз археалагічных дадзеных паказвае, што ўзровень камерцыялізацыі вясковага насельніцтва і ўзровень іх жыцця былі даволі высокімі. Мясцовыя пасяленцкія структуры ў рэгіёнах, дзе здабывалі футра, былі важнымі элементамі міжнароднай сістэмы абмену і карысталіся выгодамі свайго геаграфічнага становішча гэтаксама, як і гарады.

Аб’ектам увагі артыкула „Развядзенне сокалаў у сістэме абмену сярэднявечнай Еўразіі” сталі паляўнічыя птушкі, навучаныя для сакалінага палявання. Яны разглядаюцца не толькі як з’ява культурнага жыцця асобных народаў, але найперш як тавар, які на працягу стагоддзяў карыстаўся попытам у розных кутках кантынента. Т. Олсэн высвятляе вытокі гэтай паляўнічай традыцыі, вызначае рэгіёны, адкуль пастаўляліся птушкі, краіны і сацыяльныя групы, якія ix спажывалі, прасочвае кірункі руху гэтага жывога тавару ў глабальнай сістэме міжнароднага гандлю. Як паказваюць пісьмовыя крыніцы, у эпохі Сярэднявечча і ранняга Новага часу гандаль паляўнічымі птушкамі насіў глабальны характар і, звязваючы асобныя цывілізацыі Далёкага Ўсходу і Сярэдняй Азіі, Індыі, мусульманскага свету, Усходняй, Цэнтральнай і Заходняй Еўропы, быў адным з фактараў паступовага стварэння адзінай культурнай і эканамічнай еўразійскай прасторы.

Рычард Гэлі ў артыкуле „Развагі пра маскоўскае грамадства другой паловы ХV ст.” прадстаўляе свой погляд на гісторыю Масковіі. Ён лічыць, што другая палова ХV ст. сталася часам найвялікшых сацыяльных змен, супастаўляльных з тымі, што адбываліся паміж 1906 і 1936 г. Яны канчаткова былі сфармуляваны ў Саборным Улажэнні 1649 г. і зрабіліся вырашальнымі на стагоддзі далейшай гісторыі краіны. Аўтар паказвае фактары, сутнасць, механізмы і дынаміку перамен у асобных сегментах грамадскай структуры і грамадскіх адносінаў Масковіі: фармаванне класа служылага дваранства, узмацненне правінцыйных элітаў, працэс запрыгоньвання сялянства, рабства, стварэнне ўмоваў урбанізацыі.

Працэсы, якія адбываліся ва ўсіх азначаных сегментах сацыяльнай структуры, прывялі да ўзмацнення ролі дзяржавы / цара над усімі галоўнымі аспектамі грамадскага жыцця. Дзяржава ўзяла пад поўны кантроль асноўныя эканамічныя чыннікі: зямлю, працу, капітал. У той жа час, адзначае аўтар, дзяржава не абавязкова была ініцыятарам працэсаў, што вялі да рашучых зменаў, хоць амаль усе яны былі санкцыянаваны дзяржавай. Новыя з’явы ў маскоўскім грамадстве другой паловы ХV ст. мелі рознае паходжанне, а найбольш відавочным вынікам іх супольнай чыннасці быў уздым і ўмацаванне Маскоўскай дзяржавы.

Публікацыя Джэнет Марцін „Манеты, гандаль і канцэптуалізацыя Кіеўскай Русі” ў пэўнай ступені тычыцца і сярэднявечнай гісторыі Беларусі. Засноўваючыся на вывучэнні гандлю і гандлёвых шляхоў, даследчыца ўмешваецца ў даўнюю спрэчку нарманістаў і антынарманістаў і прапануе свой погляд на праблему паходжання Кіеўскай Русі. Яе галоўныя аргументы ляжаць у гісторыі гандлю паміж поўначчу Еўропы, з аднаго боку, і Візантыяй і мусульманскімі краінамі, з другога боку. Аўтарка прыходзіць да высновы, што менавіта вікінгі — ваяры, вандроўнікі, гандляры, даследчыкі ўнутраных тэрыторый Усходняй Еўропы — былі галоўным чыннікам фармавання ўсходнеславянскай дзяржавы. Аднак скандынаваў прывёў сюды зусім не заклік насельніцтва Русі, а арабскае срэбра, якое стала даступным пасля замірэння арабаў з хазарамі ў другой палове VІІІ ст., што адкрыла і зрабіла бяспечнымі транскаўказскія гандлёвыя шляхі. Менавіта дзякуючы хазарам, якія падпарадкавалі сабе некаторыя ўсходнеславянскія плямёны, прымусіўшы іх плаціць даніну, срэбра рушыла на поўнач. Гэтая акалічнасць не магла не прыцягнуць увагі варагаў. Такім чынам, паводле Дж. Марцін, падзеі, што адбыліся далёка за межамі земляў Русі, паклалі пачатак працэсам, якія прывялі да выкарыстання скандынавамі новых гандлёвых шляхоў, спрыялі ўзнікненню і росту гарадоў, усталяванню Рурыкавічаў у Кіеве і Ноўгарадзе, і ўрэшце — да фармавання Кіеўскай Русі.

Нягледзячы на тое, што падборка артыкулаў рэцэнзаванага выдання тэматычна не мае непасрэднага дачынення да гісторыі Беларусі, усё ж метады даследчыцкай працы, прадэманстраваныя тут, несумненна, вартыя самай пільнай увагі. Хачу ў сувязі з гэтым падкрэсліць тое, што заходнія гісторыкі не толькі не грэбуюць, але і актыўна займаюцца сур’ёзным (не павярхоўным!) вывучэннем археалагічнага матэрыялу, упэўнена ўплятаючы яго ў тканіну свайго даследавання. Трэба разумець, што інтэрпрэтацыя археалагічнага матэрыялу археолагам непазбежна застаецца спецыфічнай і не заўсёды адпавядае патрэбам гісторыка. Томас Нунан і аўтары зборніка, прысвечанага яго памяці, дэманструюць свежы погляд на археалагічныя крыніцы, даволі глыбока пранікаюць у сутнасць матэрыялу, фактычна ператвараюць яго ў яшчэ адну паўнавартасную гістарычную крыніцу. Гэта дазваляе ім не толькі ўзбагаціць свой навуковы арсенал, але і выводзіць на новы ўзровень аргументацыі і абагульненні, адкрывае магчымасці шырэйшага бачання глабальных праблем, з аднаго боку, і глыбейшага разумення прыватных лакальных праблем, з другога.

Мінск                            

Ірына Ганецкая

Наверх

Per saecula ad tempora nostra. Sborník prací k šedesátým narozeninám prof. Jaroslava Pánka. T. 1–2 Praha, 2007 (Марцэлі Косман)

Чэрвеня 9, 2009 |

Per saecula ad tempora nostra. Sborník prací k šedesátým narozeninám prof. Jaroslava Pánka. Uspořádali JIŘÍ MIKULEC а MILOSLAV POLÍVKA. T. I-II. Praha, 2007. — 989 s.

Напярэдадні 60-годдзя вядомага чэшскага гісторыка прафесара Яраслава Панка на старонках БГΑ ў вялікім артыкуле „Яраслаў Панэк — чэшскі гісторык на пераломе эпох” (Т. 13 2(25) 2006, с. 320-348) Юзэф Валка змясціў грунтоўную характарыстыку яго творчасці і дасягненняў на дыдактычнай і арганізацыйнай ніве. Сам юбіляр быў уганараваны прыгожай двухтомавай памятнай кнігай, выдадзенай яго родным Інстытутам гісторыі Акадэміі Навук Чэшскай Рэспублікі (Historický Ústav Akademie Věd České Republiky). Падрыхтавалі яе Юры Mięулец і Міраслаў Поліўка пры ўдзеле вялікага рэдакцыйнага калектыву (Roman Baron, Jaroslav Boubín, Jiří Friedl, Martin Holý, Václava Horčáková, Eva Irmanová, Dalibor Janiš, Tomáš Sterneck, Emil Voráček, Zlatica Zudová-Lešková).

Tabula gratulatoria, змешчаная ў пачатку 1-га тома, налічвае 144 прозвішчы, з якіх пазней амаль усе выступаюць у якасці аўтараў артыкулаў (130). Сярод іх дамінуюць чэшскія і замежныя аўтары, дзе акрамя гісторыкаў новай і найноўшай гісторыі ёсць даследчыкі дзяржаўнага ладу і права. Амаль палова (60) прэзентуе Прагу, а большасць паходзіць з роднага краю вучонага. Аднак і замежных прозвішчаў амаль такая самая колькасць, прытым рэй у гэтай групе вядзе Польшча, апярэджваючы Нямеччыну (9), Aўстрыю (5), Славенію, Злучаныя Штаты, Японія, Італію, Беларусь і Румынію. Не дзіўна, бо гісторык доўгімі гадамі развіваў супрацоўніцтва з суседнімі з Чэхіяй навуковымі асяроддзямі, што потым рабіў у якасці прарэктара Карлавага універсітэта ў справах міжнароднага супрацоўніцтва, а цяпер працягвае па пасадзе віцэ-прэзідэнта Акадэміі Навук.

У першай частцы працы пачэснае месца займае згаданы артыкул Юзафа Валкі з Брна пра Яраслава Панка як чэшскага гісторыка пераломнай эпохі найноўшай гісторыі. Вяхой тут стаў 1989 год, які дазволіў даследчыку ранняга Новага часу, не адмаўляючыся ад крыніцазнаўчых даследаванняў, узняцца на высокае месца як грамадзяніну, заангажаванаму ў палітыку пераменаў у краіне пасля „аксамітнай рэвалюцыі”. Першы этап ахоплівае 42 гады, ад дзяцінства да навуковай сталасці, другі — 18, праведзеных у вузкім коле вядучых чэшскіх вучоных з высокім міжнародным аўтарытэтам. І памятная кніга пацвярджае гэта.

Сам юбілейны дарунак складаюць пяць раздзелаў: Сярэднявечча (59-180), Ранні Новы час (181-618), Дзевятнаццатае стагоддзе (619-758), Дваццатае стагоддзе (759-861) і Гістарыяграфія (863-967). У першай (16 тэкстаў) дамінуе палітычная і культурная тэматыка, наступны — найаб’ёмнейшы і цесна звязаны з даследчыцкімі інтарэсамі юбіляра (56), утвараюць наступныя часткі: Палітыка—Дзяржава — Рэпрэзентацыя (шмат месца тут займае праблематыка зменаў дзяржаўнага ладу і дыпламатычных адносінаў з суседзямі, сілезскія і польскія справы), Грамадства — змена эліт — веравызнаўчыя пытанні, Культура і яе прадстаўнікі, Свет у вачах сучаснікаў. Трэці раздзел (19), прысвечаны XIX ст., падставоваму для працэсу фармавання сучасных нацый, уключае шэраг развагаў пра шляхі аднаўлення дзяржаўнай незалежнасці і людзей, што асабліва паслужылі гэтай справе. Аўтары артыкулаў пра XX ст. (14) засяроджваюць увагу галоўным чынам на яго першай палове, ці на міжваенным дваццацiгоддзі і ІІ сусветнай вайне; адзін тэкст датычыць 1968 г., іншы — польска-нямецкага дыялогу аналагічных шляхоў да нямецка-чэшскага паразумення, апошні—джыхаду як „святой вайны” ў імя палітычных мэтаў. Гістарыяграфічныя артыкулы (15) спалучаюць макра і мікра, i тое і другое ў роўнай ступені цікавае, бо, з аднаго боку, тычацца рэвізіі састарэлых поглядаў, а з другога — асвятляюць т. зв. „дробныя” справы, якія, аднак, маюць вялікую вагу. Тут я звярнуў бы ўвагу на артыкул старэйшыны пражскіх гуманістаў Францішка Шмагеля (Szmahel) пад назвай X Kongres Nauk Historycznych a dziejopisarstwo czeskie 1955-2005. Aўтар звяртаецца да дасягненняў чэшскай гістарыяграфіі пасля І сусветнай вайны, яе сталых каштоўнасцяў перыяду няпоўнага суверэнітэту і канчатковага адраджэння пасля 1989 г.

Можна падзівіцца, як пры такіх адміністрацыйных і дыдактычных нагрузках, прычым з цалкам эфектыўным іх выкананнем, даследчык мог знайсці час на навуковую працу, эсэістыку і папулярызацыю ведаў. Вучоны не толькі даваў шмат інтэрвію ў сваёй краіне і ў замежжы, але і сам браў іх у даследчыкаў на абодвух паўшар’ях. Гэта не павярхоўная, як часта бывае, размова спецыяліста з журналістам, а навуковая дыскусія, якая вядзецца паміж кампетэнтным партнёрам і прадстаўнікамі сусветнай навукі (Rozmluvy s historiky. Česka historiografie a soudobé dĕjiny očima zahraničních kolegů. Praha 2005). Не дзіўна, што такі гісторык мае вялікі аўтарытэт і за межамі свайго краю.

Калі 17 траўня 2001 г. Яраслаў Панак атрымаў тытул доктара honoris causa Апольскага універсітэта, адзін з рэцэнзентаў прапановы аб наданні яму гэтай годнасці назваў вучонага „гісторыкам сапраўды рэнесансавай працавітасці і шырыні зацікаўленняў, з вельмі сур’ёзным даробкам у навуковых даследаваннях і ў сферы арганізацыі навукі”, які „пачаўшы ад Сярэднявечча, aсабліва ад тагачасных польска-чэшскіх адносінаў ва ўсёй іх шматаблічнасці, сканцэнтраваўся ў апошні час на шырока разуметай Новай гісторыі Чэхіі. З аднаго боку, вывучаў праблематыку дзяржаўнага ладу тых часоў, асабліва барацьбу чэшскіх станаў з манархіяй у другой палове XVI ст.”, але значна выходзіў за рамкі гэтага перыяду даследаваннямі, датычнымі грамадскай праблематыкі, сягаючы „далёка па-за чэшскую нацыю і межы Чэхіі”.

Прамотар апольскай ініцыятывы Ян Серадыка прыгадваў цесныя сувязі новага доктара honoris causa з польскай навукай, пра што сведчылі публікацыі ў часопісах, зборных працах і памятных кнігах. Ён часты госць у нашых акадэмічных асяроддзях і між іншага ўдзельнічае ў працы Кафедры гісторыі парламентарызму Апольскага універсітэта, створанай Янам Серадыкам, а цяпер узначаленай Уладзімежам Качароўскім.

60-годдзе чэшскага гісторыка на яго айчыне было ўшанавана і іншымі памятнымі выданнямі (найперш трэба згадаць „Studia Comeniana Historica” 77-78, XXXVIII, Praha 2007), а сярод узнагарод асаблівае значэнне мела статуэтка „Blanicki Rycer”, уручаная яму лідэрамі рэгіяналістаў, з якім ён звязаны з часоў маладосці. Дасягненні юбіляра ўдала падсумаваў выдатны гісторык старэйшага пакалення Ёзеф Петран (Petrбт) у артыкуле Profesor Jaroslav Pánek z Podblanicko (Sbornik Vlastivědných Pracн z Podblanicka, 48, 2008, s. 355-367).

У Польшчы ў Універсітэце Адама Міцкевіча Аддзел палітычных навук і журналістыкі, з якім Я. Панак шмат гадоў супрацоўнічае ў рамках супольных даследаванняў палітычнай культуры і часта гасцюе, ахвяраваў яму найноўшую (пятую) частку серыйнага выдання „Na obrzeżach polityki”. У сваю чаргу, Апольскі універсітэт патранаваў польскае выданне працы пра Вільгельма з Рожэмберка, няўдалага кандыдата на пасад Рэчы Паспалітай. Плануецца таксама выдаць для нашых чытачоў кнігу пра яго малодшага брата Вока, апошняга прадстаўніка магутнага калісь роду і надзвычай каларытную постаць пералому XVI і XVII ст. Уласна ў Апольскім універсітэце з удзелам рэктара Станіслава Славаміра Ніцея 9 студзеня 2008 г. адбылася „польская” частка святкаванняў у гонар юбілею прафесара Яраслава Панка, які ў Блакітнай зале Collegium Maius адчытаў даклад пра Польшчу ў чэшскіх уяўленнях напярэдадні Новага часу.

Познань                        

Марцэлі Косман

Błaszczyk, Grzegorz. Dzieje stosunków polsko-litewskich. Tom II. Od Krewa do Lublina. Część I. Poznań. Poznan, 2007 (Віталь Галубовіч)

Чэрвеня 8, 2009 |


BŁASZCZYK, GRZEGORZ. Dzieje stosunków polsko-litewskich. Tom II. Od Krewa do Lublina. Część I. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007. 936 s.

Чарговы том даследавання вядомага польскага гісторыка Гжэгажа Блашчыка, прысвечаны ўзаемаадносінам Польшчы і ВКЛ, можна адразу назваць важкім унёскам у навуку. Сам факт з’яўлення серыі такіх выданняў сведчыць пра назапашанне гістарыяграфіяй дастаткова вялікай колькасці як вузкаспецыяльных даследаванняў, так і канцэптуальных падыходаў, падсумаванне ды верыфікацыя якіх робіцца падмуркам для абагульняльных прац. Гэты том даследавання гісторыі польска-літоўскіх дачыненняў пачаткова меркавалася прысвяціць падзеям ад Крэўскай да Люблінскай уніі, але працу, па прызнанні аўтара, не ўдалося вытрымаць у запланаваных памерах: „Паколькі выявілася, што гэты амаль 200-гадовы этап так багаты на падзеі, што іх не ўдалося закрануць цалкам у адным томе” (7). Такім чынам, Г. Блашчык знайшоў мэтазгодным падзяліць увесь перыяд 1385-1569 г. на дзве часткі. Рэцэнзаваны том храналагічна ахоплівае толькі 1385-1492 г.

У структуры працы вылучаецца чатыры раздзелы (першыя два амаль роўныя па аб’ёме — прыблізна па 250 старонак, трэці — амаль 270 і апошні — 130), першы з якіх ахоплівае 1385-1400 г. Тут аўтар вылучае часам неадназначныя па назве пункты: Ці існавала літоўская дзяржава пасля 1385г.?; Крэўскі перыяд у 1385-1400 г.; Войны 1385-1399 г.; Хрост Літвыў 1387 г.; Ядвіга і унія. Напэўна, не з’явілася б гэтая кніга, калі б адмоўным быў адказ на пытанне пра існаванне самастойнасці Літвы пасля Крэва. Г. Блашчык вылучае фармальны і фактычны бакі справы, прычым перавагу аддае другому, што ў палітычным жыцці мае вядомы прыярытэт (31-32). Не зважаючы на два вялікія крызісы ў адносінах, якія мелі месца ў 1389-1392 г. і ў канцы 1390-х г., увесь вылучаны перыяд (1385-1400 г.) аўтар называе часам „згоднага супрацоўніцтва палякаў і ліцвінаў” супраць супольнага ворага — крыжакоў (104-105). Дэталёвы агляд вайсковых канфлікатаў (105-186) дазволіў зрабіць аўтару выснову, што найбольш прынцыповы характар мелі не ўнутраныя супярэчнасці, а войны з крыжакамі (186). Пры ўсім жаданні выглядаць аб’ектыўным Г. Блашчыку не заўсёды гэта ўдаецца, бо чытача не пакідае ўражанне, што паўсюдна галоўныя дзейныя асобы — палякі. Адчуваецца ўзнёсласць аўтара, калі ён апісвае польскую выправу ў 1390 г. на чале з Ягайлам на тэрыторыю Княства Літоўскага. Палякам прыпісваецца ледзь не літоўскі патрыятызм, калі яны ў тым жа 1390 г. баранілі Вільню ад крыжакоў і (не ў прыклад ліцвінам з русінамі, якія падступна здрадзілі і аддалі „крывы” замак Вітаўту) не здалі вылучаную ім для абароны частку ўмацаванняў сталіцы (148). Самі вайсковыя дзеянні 1390-1392 г. называюцца „польска-крыжацкай” вайной, але, па сутнасці, праўда заключалася ў тым, што і палякі, і немцы саўдзельнічалі ў своеасаблівай грамадзянскай вайне ў ВКЛ, пры гэтым невядома, хто больш яе інспіраваў: палякі, літоўцы ці крыжакі. У гэтым жа рэчышчы разгортваецца выкладанне прычынаў і абставінаў хрысціянізацыі Літвы. Заслуга ў ажыццяўленні гэтай місіі канчаткова прыпісваецца палякам, пры саўдзеле чэхаў і немцаў (199, 237). Альтэрнатыўныя версіі літоўскіх гісторыкаў Г. Блашчык лічыць ці „непраўдападобнымі”, ці „арыгінальнымі” і, напэўна, таму непрымальнымі (193-196). Падкрэсліваецца заслужаная роля ордэнаў у справе пашырэння хрысціянства (199-207), толькі аўтара не насцярожвае, што ці не палова місій была заснавана на тэрыторыі пражывання змешанага балцка-славянскага насельніцтва, або, як у Берасці, на зямлі, здаўна хрысціянізаванай русінамі. Адсюль незразумелая пазіцыя Г. Блашчыка ў адносінах да славянаў, якія, напэўна, прымалі каталіцтва пасля 1387 г., але не карысталіся літоўскай мовай. Здаецца, роля мясцовага славянскага элемента як пасярэдніка ў працэсе хрысціянізацыі балтаў мусіла быць немалой. Ролю польскай каралевы Ядвігі ў адносінах з Літвой Г. Блашчык вызначыў наступным чынам: на рэальныя справы княства Ядвіга ўплывала мінімальна, а яе тытул „вялікая княгіня літоўская” быў фікцыяй (241-243); адзінае, у чым відавочны быў яе ўдзел — гэта спрыянне хрысціянізацыі краіны, дзе, дарэчы, сама каралева ніколі і не была (243-247).

Наступны раздзел кнігі атрымаў назву „Перыяд стабілізацыі і супрацоўніцтва 1401-1428 г. (пад знакам Вялікай вайны)”. Вылучаныя для асвятлення пункты маюць традыцыйны змест: Віленска-радамская унія 1401 г., Вайна з крыжакаміў 1401-1404 г., Вялікая вайна ў 1409-1411 г., Гарадзельская унія 1413 г., Войны з крыжакамі ў 1414-1427 г., Замежная палітыкасупрацоўніцтва бакоў, Чэшскі эпізод 1422-1427 г., Працяг войнаў наўсходзеў 1404-1428 г. Дэталёвая характарыстыка прычыны і зместу польска-літоўскага пагаднення 1401 г. прывяла Г. Блашчыка да кампраміснага пункту гледжання на сутнасць Віленска-Радамскай уніі. Прычынамі апошняй названа аслабленне пазіцыі Вітаўта ў выніку паразы на Ворскле ў 1399 г., смерць каралевы Ядвігі і нестабільнасць улады Вітаўта ў сувязі з прэтэнзіямі на вялікакняскую пасаду з боку Свідрыгайлы (250-258). Аўтар схіляецца да думкі літоўскага гісторыка Я. Адамуса, паводле якой унія была „не рэвалюцыяй, а эвалюцыяй” (279), бо не належала да найважнейшых падзей у адносінах двух народаў, але разам з тым вызначыла накірунак іх будучага развіцця (282-283). Вайна з крыжакамі ў 1401-1404 г., на думку Г. Блашчыка, не адыграла важнай ролі ў польска-літоўскіх адносінах (295). А вось самі вынікі вайны, замацаваныя ў мірным пагадненні 1404 г., былі „досыць карыснымі “для Польшчы, у той час як для Літвы — адмоўнымі (297). Асаблівую значнасць для польска-літоўскіх адносінаў мела Вялікая вайна 1409-1411 г., да якой імкнуліся ўсе зацікаўленыя бакі канфлікту. Непасрэднай прычынай вайны стала жамойцкае пытанне і паўстанне на Жамойці, а яе інспіратарам быў Ягайла (367). У гэтым пункце найбольш цікавыя агляд і крытыка гістарыяграфіі па спрэчных пытаннях гісторыі Грунвальдскай бітвы: велічыня армій праціўнікаў, якасць узбраення, кіраўніцтва, хада бітвы (317-349). Галоўны акцэнт Г. Блашчык зрабіў на пытанні пра так званы „манеўр” арміі Вітаўта і яго інтэрпрэтацыі польскімі, літоўскімі, беларускімі гісторыкамі (326-347). Польскі гісторык схіляецца да версіі аб уцёках літоўскай арміі з поля бітвы, адмаўляючы рацыі літоўскай гістарыяграфіі, якая салідарна даказвае наяўнасць плана ўяўнага адступлення арміі Вітаўта (345). Перамогу польскі гісторык лічыць агульным здабыткам палякаў, літоўцаў, русінаў, настойваючы менавіта на такім парадку падзелу лаўраў (368). Найважнейшай з уній паміж „Крэвам і Люблінам” — Гарадзельскай — прысвечана ў рэцэнзаваным выданні амаль 60 старонак (368-426). Прычынамі уніі Г. Блашчык называе крыжацкую пагрозу, дэманстрацыю крыжакам адзінства Польшчы і Літвы, прыналежнасць апошняй да хрысціянскай цывілізацыі, а літоўскага баярства да еўрапейскага рыцарства, імкненне да збліжэння Польшчы і Літвы; узмацненне пазіцый Вітаўта ў Літве (374-375). Персанальная ж адказнасць за ініцыяванне уніі ўскладаецца асабіста на Ягайлу: „…. Гарадзельская унія з’яўляецца, у першую чаргу, справай польскага караля” (376). На падставе аналізу гарадзельскіх пастановаў Г. Блашчык звяртае ўвагу на супярэчнасці паміж формулай аб інкарпарацыі Літвы ў склад Польшчы і іншымі запісамі, якія, наадварот, спрыялі ўзмацненню літоўскай дзяржаўнасці (426). Тлумачыцца гэта неабходнасцю выступаць фармальна адзіным фронтам перад знешняй пагрозай. Пастановы 1413 г. сталі грунтоўным падмуркам для будучага вайскова-палітычнага супрацоўніцтва, якое рэалізавалася ў наступныя гады. Войны з крыжакамі 1414, 1419 і 1422 г. пачаліся з ініцыятывы Польшчы і Літвы, але мелі розныя вынікі для хаўруснікаў. Мельненскі мір 1422 г. амаль цалкам рэалізаваў мэты княства ў вайне, у той час як для палякаў ён не быў істотным (438-439). У кнізе шмат месца аддаецца характарыстыцы замежнай палітыкі Польшчы і ВКЛ (442-490). Супрацоўніцтва на міжнароднай арэне было важным фактам у адносінах і набывала самыя розныя формы: ад дыпламатычнай дапамогі да супольнай знешняй палітыкі (489). Аб’ядноўваць намаганні Польшча і Літва пачалі з часоў Крэўскай уніі, але датычылася гэта пераважна адносінаў з крыжакамі. Паводле Г. Блашчыка, прыкладам супрацоўніцтва і адзінства пазіцый Ягайлы і Вітаўта была палітыка адносна Чэхіі (490-494). У апошнім пункце другога раздзела дадзена характарыстыка ўсходняй палітыкі Вітаўта і памеры ўдзелу польскага кантынгенту ў яго вайсковых экспедыцыях (494-502). Сумарныя вынікі намаганняў вялікага князя ў першай трэці XV ст. вызначаюцца як нетрывалыя і ілюзорныя.

Найбольшы раздзел кнігі — трэці. Атрымаў ён і неардынарную назву Sturm und Drangperiode 1429-1440 г. (Эпоха штурму і ціску)”. У раздзеле вылучаюцца наступныя пункты: Каранацыйная завіруха; Вітаўт і унія; Луцкая вайна ў 1431 г.; Вайна з крыжакамі ў 1431-1435 г.; Грамадзянская вайна ў Літве ў 1432-1438 г.; Гарадзенская унія 1432 г.; Базельскі сабор 1433-1435 г.; Герой ці здраднік? Слова пра Ўладзіслава Ягайлу; Свідрыгайла ды Польшча і палякі; Жыгімонт Кейстутавіч і план антыпольскай кааліцыіў 1437-1440 г. Г. Блашчык цалкам слушна называе „найбольш драматычным этапам” польска-літоўскія адносіны ў 1429—1440 г. (505). Пачатак дзесяцігоддзя канфліктаў распачынае славутая справа з каранацыйнымі прэтэнзіямі Вітаўта. Хаця ідэя аб каранацыі „нарадзілася ў галаве” Жыгімонта Люксембургскага ў 1428 г., Вітаўт палічыў яе сваёй і паслядоўна імкнуўся рэалізаваць. Каранацыйная эпапея была толькі праявай супярэчнасцяў у бачанні перспектываў Гарадзельскай уніі: палякам залежала на захаванні існуючага з 1413 г. становішча, а літоўцам на рэвізіі пастановаў у накірунку ўраўнання статусу Польшчы і Літвы ў межах саюза (580). У сваіх сінтэзах Г. Блашчык вельмі ўдала спалучае праблемна-храналагічнае выкладанне матэрыялу з характарыстыкай асобных дзеячаў. У гэтым выпадку аўтар падаў крытычны агляд гістарыяграфіі і ўласныя развагі, прысвечаныя постаці Вітаўта, па шэрагу праблемаў: стаўленне да уніі з Польшчай; „сепаратызм” і „макіявелізм” вялікага князя; палякі ў атачэнні Вітаўта і яго прыхільнікі ў Польшчы (584—615). Важнай нам здаецца наступная выснова польскага гісторыка: „У пазнейшы перыяд гісторыі Вітаўта (пасля атрымання спадчыны Кейстута) так склалася, што яго асабістыя планы найчасцей супадалі з нацыянальным інтарэсам Літвы, хаця і не без выключэнняў. Адсюль яго заслуга перад літоўскай дзяржавай і народам” (590). Тры наступныя пункты прысвечаны тром войнам 1431—1438 г. Сярод гэтых канфліктаў, бадай, найбольшы інтарэс у кантэксце тематыкі даследавання выклікае вайна 1431 г. як „выключны эпізод у гісторыі польска-літоўскіх адносінаў” (649). У сваю чаргу, грамадзянскую вайну 1432—1438 г. польскі даследчык называе „тыповай феадальнай вайной за ўладу ў ВКЛ за пасаду ў Вільні”, але адначасова „праявай суперніцтва русінаў і ліцвінаў за ўраўнанне абедзвюх груп з прававога і веравызнаўчага пункту гледжання” (692). У ацэнцы Гарадзенскай уніі 1432 г. Г. Блашчык схіляецца да погляду У. Пічэты, які сцвярджаў, што ў параўнанні з Гарадзельскай уніяй Гарадзенская была менш карыснай для літоўскага баярства, паколькі пытанне пра самастойнасць Літвы было вырашана толькі на час (да смерці Жыгімонта Кейстутавіча) (702). Акрамя вышэйпамянёнай характарыстыкі Вітаўта, у трэці раздзел кнігі ўвайшлі яшчэ два персанальныя падраздзелы, прысвечаныя Ягайлу і Свідрыгайлу (709—733). Роля першага ў гісторыі Літвы польскім гісторыкам ацэньваецца станоўча: «Калі маем выбіраць з двух скрайніх азначэнняў „герой ці здраднік”, то Ўладзіслава Ягайлу можна назваць толькі „героем”» (718). Цікава было б таксама даведацца ад аўтара, ці можна назваць „героем” князя Свідрыгайлу з не вельмі ўдалым лёсам. Нарэшце, апошні пункт раздзела прысвечаны польска-літоўскім адносінам у час умацавання ўлады Жыгімонта Кейстутавіча і асабліва яго планам стварэння антыпольскай кааліцыі. На думку Г. Блашчыка, ініцыятарам кааліцыі быў сам літоўскі князь, мэтай дзейнасці якога быў зрыў уніі з Польшчай (774). Прычынамі забойства Жыгімонта Кейстутавіча ў 1440 г. называюцца „яго пагрозы адпомсціць за супраціў антыпольскай і антыунійнай палітыцы вялікага князя” (774). Апошні раздзел кнігі атрымаўся і найменшым (775-906). Называецца ён „Зрыў і аднаўленне уніі 1440-1492 і складаецца з пяціпраблемныхблокаў: Зрыў унііў 1440-1447г.; Спрэчкі пра землі, правы і прывілеі ў 1447-1453 г.; Літва і 13-гадовая вайна;Іўсёжзбліжэнне… (польска-літоўскія адносіны ў час Казіміра Ягелончыка). Пастановы Гарадзенскай уніі былі сарваныя праз абранне Казіміра Ягайлавіча 29 чэрвеня 1440 г. (779). Толькі на пачатку 1442 г. новы ўладар стабілізаваў сваё становішча ў краіне (784). Вялікае Княства Літоўскае да 1444 г. жыло незалежным ад Польшчы жыццём, і толькі пасля смерці польскага караля Ўладзіслава ІІІ пачаўся складаны працэс збліжэння пазіцый, у выніку якога паўстала „персанальная унія дзвюх дзяржаваў: Польшчы і Літвы пад кіраваннем Казіміра Ягайлавіча” (812). Г. Блашчык адзначае, што 1447-1453 гады прайшлі пад знакам „спрэчак за зямлю, правы і прывілеі”. З’езды 1448, 1451, 1453 г. не прынеслі вырашэння тэрытарыяльных прэтэнзій бакоў, хаця і прывялі да ўсведамлення патрэбы ў кампрамісе, які б абапіраўся на тагачасныя рэаліі (844). У 1453 г. скончыліся непаразуменні юрыдычнага характару, якія працягваліся шэсць гадоў. Казімір Ягайлавіч 30 чэрвеня пацвердзіў правы і прывілеі Польскага Каралеўства, якія не ўтрымлівалі палажэнняў „пра польскія правы на Літву і Валынь” (845-846). Такім чынам, знікла падстава да супярэчнасцяў паміж Казімірам і палякамі. Больш за тое, перамог не толькі ён асабіста, але і літоўцы (849). Крытычна паставіўся польскі гісторык да пазіцыі ВКЛ у 13-гадовай вайне. Нейтральнасць Літвы ў вайне Польшчы з крыжакамі была абумоўлена тэрытарыяльнымі і палітычнымі спрэчкамі з палякамі, а таксама сяброўствам з ордэнам, які разглядаўся як супрацьвага Польшчы. Такая палітыка сталася памылковай: княства нічога не атрымала, акрамя ўзмацнення пазіцый заходняга суседа на Балтыцы (877). Поруч з фактамі супрацоўніцтва ў гады вайны некаторыя дзеянні Літвы кваліфікуюцца як агрэсія: інспіраванне татарскіх наездаў на Падолле (878). У адзнацы польска-літоўскіх адносінаў у 1447-1492 г. Г. Блашчык не схільны, услед за Ф. Папэ, ацэньваць іх вельмі аптымістычна (905). Разам з тым, дыялог двух народаў працягваўся, і асаблівую ролю ў ім адыгрывалі каралеўскі двор, польска-літоўскія шлюбы, каталіцкі касцёл і Кракаўская акадэмія, а таксама асабіста манарх, які ўмела лагодзіў супярэчнасці (906).

Маштаб кнігі Г. Блашчыка выглядае выразней асабліва на тле дасягненняў айчыннай гістарыяграфіі. Мноства датаў, падзей і дробных, але істотных нюансаў, датычных не толькі польска-літоўскіх адносінаў, але і іншых аспектаў гісторыі ВКЛ, змешчаных у працы польскага гісторыка, застаюцца незаўважанымі нават у абагульняльных працах беларускіх гісторыкаў. Сціпласць даробку беларусаў нескладана заўважыць і па спісе літаратуры. Напрыканцы хочацца толькі пажадаць хутчэйшага з’яўлення працягу аўтарскай версіі гісторыі дачыненняў палякаў і літоўцаў, можа, з большым удзелам беларусаў і ўкраінцаў.

Горадня

Віталь Галубовіч

Наверх

Bömelburg, Hans-­Jürgen. Frühneuzeitliche Nationen im ostlichen Europa. Wiesbaden, 2006 (Ірына Сынкова)

Чэрвеня 7, 2009 |


HANS-JÜRGEN BÖMELBURG. Frühneuzeitliche Nationen im östlichen Europa. Das polnische Geschichtsdenken und die Reichweite einer humanistischen Nationalgeschichte (1500-1700). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006. – 559 S.

Калі толькі бярэш у рукі гэты важкі том, бегла праглядаеш змест і навуковы апарат, адразу адчуваеш — гэта сур’ёзная грунтоўная праца. Першае ўражанне пры больш уважлівым знаёмстве з кнігай Ганса-Юргена Бёмельбурга толькі пацвярджаецца. Яна, безумоўна, прыцягвае сваёй сістэмнасцю выкладання, яснасцю і дакладнасцю тэзаў, абгрунтаванасцю аргументацыі. Структура кнігі досыць празрыстая і адпавядае паступоваму раскрыццю вызначанай у тытуле тэмы ў сінхранічным і дыяхранічным вымярэнні.

Асноўная тэма даследавання вызначаецца ў першым раздзеле: развіццё польскай гістарычнай думкі ранняга Новага часу, яе месца і значэнне ў палітычнай культуры названага перыяду. У гэтым кантэксце вылучаюцца галоўныя пытанні: якім чынам у творах польскіх гуманістаў асэнсоўвалася мінулае свайго народа (у тым ліку праблема яго паходжання) і як на гэта паўплываў працэс станаўлення нацыі Новага часу. Пад пільную ўвагу трапляе сувязь паміж палітычнай камунікацыяй і нацыянальна-гістарычнай канструкцыяй у польскай дзяржаве XVI-XVII ст. Разгляд перыяду ахопам больш за два стагоддзі (у дадатак да пазначанага ў тытуле часавага прамежку аўтар закранае таксама і гістарычныя творы XV ст. — Вінцэнта Кадлубка, Яна Длугаша, якія складаюць своеасаблівы пралог да творчасці гісторыкаў-гуманістаў) дазваляе аўтару паказаць дынаміку змен.

У першым раздзеле кнігі змяшчаецца таксама кароткі крытычны агляд даследчых парадыгмаў і канцэпцый у польскай гістарыяграфіі ХХ ст., ад характарыстыкі школы Станіслава Кота і да навуковых падыходаў у апошнія дзесяцігоддзі на мяжы ХХ-ХХІ ст. Аўтар супастаўляе тэндэнцыі ў замежнай гістарычнай навуцы з дамінантнымі кірункамі польскай. Так пад уплывам звонку ў польскай гістарыяграфіі схема gens - natioз 80-х г. паступова выцясняецца канцэптам „гістарычнай” або „нацыянальнай свядомасці”, звязаным з гісторыяй ментальнасцяў.

Метадалогію свайго даследавання Г.-Ю.Бёмельбург пазначае як камбінаваную, у якой важнае месца займае параўнальны аналіз польскай і замежнай гуманістычнай гістарыяграфіі, а таксама найноўшыя еўрапейскія распрацоўкі ў галіне „новай духоўнай гісторыі” (або гісторыі камунікацыі сярэдняга ўзроўню) і ў даследаваннях гістарычнай памяці.

Раздзелы з другога да шостага паступова разгортваюць шырокую панараму эвалюцыі гістарычнай думкі ў Польшчы ад канца XV ст. да канца XVII ст. Гістарычная карціна, што паўстае ў творах гуманістаў, уяўляе сабой важную частку сацыякультурнага працэсу, яна актыўна ўзаемадзейнічае з сістэмай палітычнай камунікацыі.

Стаўленне польскіх пісьменнікаў-гуманістаў і наогул адукаванай часткі грамадства да сярэднявечнай гістарычнай карціны паказана ў другім раздзеле. Аўтар заўважае, што „польская гістарычная думка ранняга Новага часу не ведала сучаснага падзелу гісторыі на тры эпохі і не мела ўяўлення пра medium aevum”. Аднак характэрнае для гуманізму выразнае вылучэнне антычнасці прыводзіла да ўмацавання ў свядомасці гістарычнай перспектывы і імкнення вызначыць у ёй сваё месцазнаходжанне. Змена мовы, стылю мыслення, карціны свету і ўспрымання гісторыі, якая адбылася пад уплывам гуманізму, прывяла да выцяснення сярэднявечнай традыцыі. У XVI ст. не было надрукавана ніводнага сярэднявечнага гістарычнага твора, і сувязь з папярэдняй эпохай падтрымлівалася толькі праз чытанне рукапісаў, што, безумоўна, абмяжоўвала ўздзеянне сярэднявечнай гістарычнай карціны на грамадства. Апроч таго, гэтая сувязь селектыўная—выбіраюцца толькі некалькі аўтараў, перадусім „Польская хроніка” Вінцэнта Кадлубка і „Аналы” Яна Длугаша. Першая, напрыклад, адыграла ролю для фармавання канцэпту „непераможнай Польшчы” ў гуманістычнай гістарыяграфіі. Што да другой, то яна захоўвала сваю значнасць у якасці першакрыніцы для ўсіх польскіх гісторыкаў ранняга Новага часу.

Паварот да гуманістычнай гістарыяграфіі стымулявалі прадстаўнікі палітычнай эліты, бо гістарычная карціна, пададзеная ў больш сучаснай форме, мела важнае значэнне і для знешнепалітычных мэтаў (стварэння вобраза дзяржавы), і для ўнутраных (аргументацыя ў палітычных дыскусіях).

Бёмельбург вылучае некалькі этапаў рэканструявання мінулага ў перыяд ранняга Новага часу: першая палова XVI ст. (раздзел 3), другая палова XVI ст. да канца 80-х г. (раздзел 4), 1587-1667 г. (раздзел 5), апошняя трэць XVII ст. (раздзел 6). Гістарычная карціна на кожным з іх акцэнтавала новы змест і звярталася да асобнай часткі грамадства. Для гістарычных твораў гэтага перыяду аўтар падкрэслівае дзве характэрныя рысы: 1) адзінства антычнай і сучаснай геаграфіі і гісторыі; 2) цыцэраніянства, якое ў Польшчы захавалася даўжэй, чым у Заходняй Еўропе.

Значныя штуршкі для ўласнага развіцця польская гістарычная літаратура атрымала з боку італьянскай і нямецкай гістарычнай думкі. З аднаго боку, былі пазычаны некаторыя формы і прыёмы замежнай гістарыяграфіі, з другога — польскія пісьменнікі палемізавалі з заходнімі аўтарамі і тым самым актывізавалася ўласная гістарычная думка. Так, напрыклад, створанае Энеем Сільвіем урывачнае і часткова негатыўнае ўяўленне пра Польшчу было ўспрынята ўсёй Еўропай і дзейнічала доўгі час. І ў асяроддзі польскай палітычнай эліты выспела ідэя стварэння новага гістарычнага твора, які паказваў бы палітыку польскіх каралёў у выгадным асвятленні. Супраць нямецкай гуманістычнай канцэпцыі „вялікай Германіі” (К. Цэльтыс, А. Кранц і інш.) польскія гісторыкі высоўваюць канцэпцыю „сарматызму”, пры гэтым абедзве ідэі грунтаваліся на гістарычных і геаграфічных уяўленнях антычнасці. Першыя гуманістычныя польскія канцэпцыі (М. Мяхоўскага, Дэцыя) былі досыць блізкімі да нямецкіх гуманістычных узораў першай трэці XVI ст.

Для гісторыкаў-гуманістаў, якія арыентаваліся на антычныя ўзоры, было вельмі важным знайсці пункты судакранання ўласнага мінулага з грэка-рымскай старажытнасцю. Але польская гісторыя не мела непасрэднай сувязі з антычнай гісторыяй (у адрозненне ад італьянскай, французскай, іспанскай і нямецкай). Выхадам з гэтага было прыстасоўванне гоцкай, сармацкай ці вандальскай ранняй гісторыі; гэтыя версіі канкуравалі ў першай палове XVI ст. Пакуль (не без уплыву Длугаша) не перамагла сармацкая канцэпцыя.

Паступова ў польскіх гуманістычных творах размяжоўваюцца паняцці Скіфіі і Сарматыі, якія першапачаткова ўжываліся як сінонімы. Абазначэнне „Скіфія” пачало ўжывацца толькі для ўсходніх суседзяў — Масковіі і тэрыторый, заселеных татарамі, а Польшча і Літва заставаліся адзінымі спадкаемцамі „славутых сарматаў”.

У развіцці паняцця Сарматыі прыкметнае змяшэнне вучонага і палітычнага дыскурсу, што тлумачыцца шчыльным кантактам паміж рознымі сацыяльнымі слаямі Кракава, звязанымі з універсітэтам, капітулам, гарадской элітай, каралеўскім дваром.

Сармацкая канцэпцыя мела не толькі знешне-, але таксама і ўнутрыпалітычнае значэнне: „Сарматыя” і „сарматы” выступалі як свядома створаныя шырокія паняцці для пазначэння ўсёй тэрыторыі і насельніцтва, падуладных Ягелонаўскай дынастыі. З дапамогай гэтых паняццяў стваралася інтэграваная канцэпцыя гісторыі, актуальная для ўсяго ягелонаўскага дзяржаўнага саюзу, якая да таго ж надавала дынастыі дадатковую легітымнасць.

Аднак у самой Малой Польшчы з гэтай канцэпцыяй канкуравала прапястаўская гістарыяграфія. У Мазовіі, Прусіі, Літве, на Русі паўставалі свае ўласныя гістарычныя канцэпты, звязаныя з іншымі лініямі традыцыі.

Унутрыпалітычная і рэфармацыйная барацьба ў XVI ст. спрыяла развіццю грамадскай думкі. На працягу аднаго пакалення, паміж 1530 і 1570 г., канстытуявалася грамадскасць, якая рознымі шляхамі (праз друкаваную публіцыстыку альбо праз распаўсюджаныя ў спісах творы) стварала асновы агульнадзяржаўнай камунікацыі ўнутры Кароны, дзейнічала як афіцыйна (у сойме і трыбунале), так і ў неафіцыйных арбітражных утварэннях.

Узрастанне нацыянальнай самасвядомасці і ролі польскай мовы прывяло да сółснавання параў канкурэнтных паняццяў на лацінскай і польскай мовах: Polonia Polska для польскага каралеўства, Sarmatia Sarmacja як геаграфічна-палітычнага абазначэння для кантынуума польска-славянскай гісторыі, Respublica Rzeczpospolita „як абазначэнне для польскай дзяржаўнасці і формы праўлення” (97).

Станаўленне нацыянальна-гістарычнага канона звязваецца з дзейнасцю Марціна Бельскага і Марціна Кромера. Пры гэтым польскамоўная хроніка першага ўздзейнічала пераважна на польскую і таксама на ўсходнеславянскую грамадскасць, а лацінамоўныя творы другога выконвалі рэпрэзентацыйную задачу ў Еўропе.

У другой палове XVI ст. сармацкая канцэпцыя атрымала далейшае развіццё ў творах С. Сарніцкага, Э. Глічнера, К. Варшэвіцкага, В. Дэмбалецкага, М. Стрыйкоўскага, А. Гваньяіні, што прывяло да стварэння аддаленай ранняй гісторыі і інтэграванага сармацка-літоўска-польскага апавядання.

Польская гістарычная думка адлюстравала таксама складанае перапляценне манархічных уяўленняў, якія дамінавалі на працягу XVI-XVII ст., з ідэямі рэспубліканізму. У глыбіні ранняй гісторыі вышукваліся аргументы для падтрымкі тэзіса аб „спрадвечнай польскай свабодзе”.

Наступны этап звязаны з праўленнем каралёў з дынастыі Вазаў (1587-1667). За гэты час у прыдворнай гістарыяграфіі ўсталяваўся культ Ягелонаў, сваяцтва з якімі павінна было служыць легітымацыі новай дынастыі. Падкрэсліванне прамой пераемнасці паміж дынастыямі выразна вылучае папулярныя ў першай палове XVII ст. творы А. Збылітоўскага, К. Мяскоўскага, С. Грахоўскага.

Каталіцкія традыцыі дынастыі Вазаў спрыялі таксама ўзмацненню ў гэты перыяд канфесійнай нагрузкі гістарычных твораў. Распаўсюджванне ў Польшчы твораў Юстуса Ліпсіуса паскорыла рэцэпцыю макіявелізму і неастаіцызму (у гістарыяграфіі — у форме „тацытызму”). У контррэфармацыйным рэчышчы адбылося таксама пранікненне асобнага жанру — хрысціянскія настаўленні князям („княжацкія люстэркі”), якія часта складаліся езółтамі, як твор Р. Беларміна De officio principis, прысвечаны каралевічу Ўладзіславу.

Гістарычная памяць польскай шляхты абапіралася на спецыяльныя тэхнікі запамінання, характэрныя і для эліты іншых краін, аднак з некаторымі асаблівасцямі. Завучванне на памяць паслядоўнасці правіцеляў, пачынаючы з Леха, суправаджалася падкрэсліваннем, што здаўна існавала практыка выбрання валадара і традыцыя „мяккага кіравання”. Такая тэхніка служыла на карысць не толькі дынастычнай памяці, але таксама дзяржаўнай і нацыянальнай. Асобнае значэнне мела шчыльная сувязь паміж прыватнай (сямейна-генеалагічнай) і публічнай (грамадскай, дзяржаўна-нацыянальнай) гістарычнай памяццю, што, на думку Бёмельбурга, было яскравай асаблівасцю грамадскага жыцця ў Польшчы ў адрозненне ад іншых еўрапейскіх краін.

У адукацыйнай сістэме таксама зацвердзіліся прыёмы запамінання, калі з дапамогай панегірычных, рытарычных і драматычных практыкаванняў глыбока ўкаранялася дынастычна-нацыянальная гістарычная памяць.

Пасля 1660 г. галоўны кірунак польскай гістарычнай думкі трывала захоўваў пафас дыскурсу свабоды і сувязь з нацыянальна-каталіцкай канцэпцыяй выбранасці, што, на думку аўтара, паказвала асаблівы шлях развіцця, які не меў паралеляў з іншымі нацыянальнымі гістарыяграфіямі. Аднак разам з гэтым у Польшчу пранікалі таксама некаторыя новыя заходнееўрапейскія плыні (напр., канцэпцыі ў духу правідэнцыялізму Басюэ).

Вельмі цікавым падаецца сёмы раздзел, які вызначае ступень распаўсюджанасці польскай гістарычнай думкі ў розных супольнасцях польска-літоўскага дзяржаўнага аб’яднання. У папярэдніх раздзелах развіццё польскай гістарыяграфіі было паказана ў кантэксце палітычных працэсаў пераважна на фоне каралеўскага двара, цэнтральных дзяржаўных установаў, сталічнага шляхецкага асяроддзя. Таму аўтар падымае пытанне пра тое, наколькі глыбока магла пранікнуць гуманістычная гістарычная карціна, якая адпавядала поглядам польскай эліты, у розныя слаі насельніцтва, улічваючы шматканфесійнасць, рознаэтнічнасць і падзеленнасць грамадства на саслоўі. Пры гэтым разглядаюцца не ўсе, а толькі асобныя саслоўі, канфесіі і рэгіёны.

На прыкладзе некалькіх твораў „гарадской гістарыяграфіі” (Ю. Б. Зімаровіца з Львова, Я. Юркоўскага і М. Галінскага з Кракава) Бёмельбург паказвае моцны ўплыў на іх „шляхецкай” (і адначасова агульнадзяржаўнай) гістарыяграфіі. Прычыны гэтага ён бачыць у пранікальнасці міжстанавых бар’ераў і ў існаванні асяроддзя, прасякнутага адначасова „бюргерскай” і „шляхецкай” ідэнтычнасцю.

Што да розных канфесійных падыходаў, тут Бёмельбург абмяжоўваецца параўнаннем пратэстанцкай і каталіцкай гістарычнай думкі. Ён звяртае ўвагу на аднолькавы ўдзел гісторыкаў гэтых двух хрысціянскіх кірункаў у стварэнні польскай агульнадзяржаўнай гістарыяграфіі. У галоўных пазіцыях гістарычнай карціны і канцэпцыі паходжання іх погляды супадаюць.

Пранікненне ідэй польскай гістарыяграфіі, звязанай з палітычным цэнтрам дзяржавы, у іншыя рэгіёны мела розныя вынікі. У Мазовіі канкурэнцыя агульнадзяржаўнай і мясцовай гістарычных канцэпцый прывяла да загасання ўласнай традыцыі. У Літве пад уплывам польскай гістарычнай думкі ўзніклі змешаныя („гібрыдныя”) канцэпцыі (М. Стрыйкоўскі, А. Гваньіні). Яны адлюстроўвалі інтэграцыйныя настроі часткі шляхты гэтых зямель, зацікаўленай у дзяржаўным аб’яднанні з Польшчай. На землях Русі (украінскіх і беларускіх) з праваслаўным і уніяцкім насельніцтвам доўгі час захоўвалася старая гістарычная традыцыя ад часоў Кіеўскай Русі. Аднак і тут таксама паступова распаўсюджваліся сінкрэтычныя польска-рускія канцэпцыі. Асобны выпадак — Прусія, дзе яшчэ да пранікнення польскіх гістарычных твораў існавала ўласная гуманістычная гістарыяграфія.

У апошнім раздзеле, які адначасова з’яўляецца і своеасаблівым заключэннем, аўтар разглядае асноўныя этапы эвалюцыі польскай гістарыяграфіі XVI-XVII ст. у кантэксце агульнаеўрапейскіх працэсаў, супастаўляючы асноўныя канцэпты нацыянальнай гістарычнай думкі Польшчы і іншых краін Заходняй Еўропы. У цэлым, падсумоўвае Бёмельбург, польская гістарыяграфія паміж 1500 і 1650 г. y сваім развіцці, канцэптах і спосабах тлумачэння рухалася ў кірунку агульнаеўрапейскіх тэндэнцый, а часам нават ішла наперадзе. Славутая канструкцыя сармацкага паходжання заняла месца ў адным шэрагу з падобнымі гуманістычнымі канцэпцыямі этрускаў-італьянцаў, германцаў-немцаў, галаў-французаў, брытаў-англічан, готаў-шведаў, гельветаў-швейцарцаў, батаваў-нідэрландцаў.

Створаная польскімі пісьменнікамі гуманістычная гістарычная карціна спаборнічала з гістарычнымі канструкцыямі гуманістаў іншых краін (перадусім нямецкіх гісторыкаў). Ядром нацыянальнай гісторыі розных еўрапейскіх народаў станавіліся матывы аўтахтоннасці і прынцыповай аўтаномнасці гістарычнага развіцця. Уяўленне пра універсальную манархію і культурны трансфер мінімізуецца альбо пераносіцца ў аддаленую і палітычна не актуальную эпоху (напрыклад, пазычанне сарматамі культурных дасягненняў старажытных грэкаў).

Узнікненне нацыянальна-гістарычнай міфалогіі часта ішло побач са стварэннем нацыянальных стэрэатыпаў іншых народаў. Так, у польскай гістарычнай карціне ранняга Новага часу не было месца для „нямецкай свабоды”. Паводле П. Пясецкага, немцам уласцівае імкненне да „тыранічнай” абсалютнай улады, у той час як палякі ўжо пры Пястах імкнуліся да „мяккага праўлення” і захавання „польскіх свабодаў”. Палеміка паміж гісторыкамі часта засланяла прынцыповае падабенства многіх цэнтральных канцэптаў розных гістарычных карцін.

Польская гістарычная карціна ранняга Новага часу была глыбока ўцягнута ў палітычную камунікацыю, і гістарычная аргументацыя шырока ўжывалася рознымі групоўкамі польска-літоўскага дзяржаўнага аб’яднання, у адрозненне ад нямецкай гістарычнай карціны, якая заставалася ў межах вузкага кола адукаванай грамадскасці.

Паводле Бёмельбурга, гістарычная памяць для польскай эліты не звязвалася ні з выключным кроўным прынцыпам, ні з саслоўнымі і нацыянальнымі межамі, што рабіла яе адкрытай для ўлівання з боку іншых саслоўяў і іншаэтнічнай шляхты. Менавіта ў камунікатыўнай значнасці гістарычнай думкі і ў яе геаграфічным (а не дынастычным, моўным ці этнічным) абгрунтаванні польскія эліты разглядаюцца як раннія сучасныя „супольнасці памяці” грамадзянска-дзяржаўнага ўзору.

Кніга нямецкага гісторыка, багатая на канкрэтны матэрыял, таксама стварае своеасаблівую гістарычную карціну — выяву польскай гістарыяграфіі на розных этапах двухстагоддзевай эпохі. Думаецца, што яна можа зацікавіць з розных аспектаў, перадусім з пункту гледжання крыніцазнаўства, гістарыяграфіі, сучасных падыходаў у гістарычнай навуцы. Хоць трэба адзначыць, што творы большасці польскіх гісторыкаў, згаданых у кнізе Бёмельбурга, досыць добра вядомыя беларускім навукоўцам. У такіх выпадках можа зацікавіць, бадай, толькі сам падыход нямецкага даследчыка да іх разгляду — вычытванне ў гістарычных творах культурна-палітычнага кода, звязанага з працэсам афармлення нацыянальнай самасвядомасці. Як падаецца, больш новых магчымасцяў для выкарыстання ў беларускай гістарыяграфіі дае знаёмства з заходнееўрапейскімі аўтарамі XV-XVII ст. Большасць з іх (за выключэннем Энея Сільвія Пікаломіні) пакуль застаецца па-за межамі навуковай літаратуры па беларускай гісторыі пры іх сур’ёзным крыніцазнаўчым патэнцыяле.

Праца Г.-Ю. Бёмельбурга—прыклад грунтоўнага, дбайнага даследавання. Аднак звяртаюць на сябе ўвагу некаторыя асаблівасці выкладання, якія можна было б разглядаць як недахопы канцэпцыі, калі б за гэтым не стаяла традыцыя нямецкай (ці наогул заходнееўрапейскай) гістарыяграфіі. Так, напрыклад, тэрміналагічна не адлюстроўваецца істотная розніца паміж дзвюма палітычнымі структурамі: 1) саюзнымі адносінамі паміж Польскім каралеўствам і ВКЛ да 1569 г., 2) федэратыўнай дзяржавай Рэччу Паспалітай. У абодвух выпадках ужываецца паняцце „Польшча-Літва” (Polen -Litauen) або „польска-літоўскае дзяржаўнае аб’яднанне” („polnisch-litauischer Staatsverband”).

Часам узнікае ўражанне, што згадванне „літоўскага” кампанента адбываецца механічна і не напаўняецца канкрэтным зместам. Нічога не змяніла і асобная частка, прысвечаная „рэгіёнам”. Калі і вызначаюцца нейкія ўплывы і ўзаемадзеянні, то яны датычацца толькі аднаго боку: размова ідзе пераважна толькі пра ўплывы польскай гістарычнай думкі на астатнія нацыянальныя традыцыі (як „маргінальныя” адносна гэтай „цэнтральнай”). Аднак культуралагічныя даследаванні падказваюць, што міжкультурныя сувязі звычайна прыводзяць да ўзаемнага ўздзеяння.

Такую пазіцыю нямецкага даследчыка можна патлумачыць уплывам польскай гістарыяграфіі (як гуманістычнай, так і сучаснай), якую ён доўгі час вывучаў. Адсюль, відавочна, і з’явіўся гэты кірунак назірання: погляд з Захаду на Польшчу, за якой „штосьці” яшчэ невыразна мітусіцца. Нават у нарысе, прысвечаным „Літве”, ніяк не паказваецца спецыфіка гэтай дзяржавы, яе асаблівы палітычны і культурны склад. Тут трэба таксама дадаць, што не былі прыцягнуты ў патрэбнай ступені напрацоўкі сучасных гісторыкаў Беларусі, Украіны, Літвы (краін — спадкаемцаў Вялікага Княства Літоўскага).

Не зусім апраўданым падаецца выкарыстанне толькі геаграфічна-палітычнай тэрміналогіі XVI-XVII ст. і адмаўленне ад сучаснай ідэнтыфікацыі. Так, напрыклад, словы Беларусь (Weißrussland), „беларускі” (Weißrussisch) амаль не ўжываюцца (за выключэннем некалькіх выпадкаў у першым і сёмым раздзелах). Калі кніга разлічана на нямецкамоўнага чытача, то для яго, відавочна, так і застанецца нявызначанай сувязь паміж сучаснай Беларуссю і гістарычнай „Літвой”.

Аднак ва ўзнікненні такой сітуацыі, безумоўна, ёсць доля віны і з боку беларускай гістарыяграфіі, якая дагэтуль не стварыла выразнай гістарычнай карціны свайго аддаленага мінулага ў вонкавым („экспартным”) варыянце. І дасягненні нашых даследчыкаў пакуль маюць пераважна ўнутранае „спажыванне”. Відавочным застаецца да сёння і недахоп у нашай гістарычнай навуцы твораў, прысвечаных беларуска-еўрапейскім культурным сувязям у перыяд Сярэднявечча і ранняга Новага часу, а таксама даследаванняў вобраза Беларусі ў заходнееўрапейскіх крыніцах. У гэтым кірунку перад нашымі гісторыкамі яшчэ ляжыць велізарнае поле плённых пошукаў, на якім зроблены толькі некалькі крокаў. І знаёмства з кнігай Г.-Ю. Бёмельбурга магло б таксама падштурхнуць для такіх штудыяў.

Мінск

Ірына Сынкова

Наверх

Ilgiewicz, Henryka. Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX w. Toruń, 2005; Societas Academicae Vilnenses. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907–1939) I jego poprzednicy. Warszawa, 2008 (Марцэлі Косман).

Чэрвеня 6, 2009 |


ILGIEWICZ, HENRYKA. Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX wieku. Toruń: Adam Marszałek, 2005. – 480 s.; eadem, Societas Academicae Vilnenses. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy. Warszawa: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2008. – 668 s.

Першае з названых тут даследаванняў Генрыкі Ільгевіч, прысвечаных віленскім навуковым таварыствам, што існавалі пасля падзелаў і ў міжваенны перыяд (XIX ст. -1939 г.), стала вынікам дзесяцігадовай працы, якая грунтуецца найперш на скрупулёзных пошуках у віленскіх зборах (Бібліятэка Літоўскай АН, Аддзел рукапісаў у былым будынку бібліятэкі Ўрублеўскіх, Біб ліятэка Віленскага універсітэта, Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы). На падставе іх матэрыялаў аўтарка пашырыла і неаднакроць верыфікавала ранейшыя веды па тэме, асабліва сягаючы да друкаваных польскіх і расійскіх крыніц, а таксама да часопісаў XIX ст., выдаваных не толькі ў Вільні. Багаты таксама спіс літаратуры прадмета, які апрача даўніх пазіцый утрымлівае мноства найноўшых публікацый; калі першыя звачайна выкарыстоўваюцца як матэрыял, то большасць апошніх у дачыненні да тэмы маюць агульны характар і даводзяць патрэбу яе грунтоўнага даследавання. Уласна гэта і ажыццявіла аўтарка рэцэнзаванай працы.

XIX стагоддзе — асаблівы час для Вільні, якая стала правінцыйнай цвярдыняй польскай культуры на ўсходзе, арэнай сутыкнення паміж ранейшым характарам былой сталіцы Вялікага Княства Літоўскага і аднаго з найслаўнейшых цэнтраў першай Рэчы Паспалітай, ды русіфікатарскімі намерамі захопніка, асабліва відавочнымі пасля абодвух вялікіх паўстанняў — 1831 і 1864 г., лістападаўскага і студзеньскага. У свой час перыяд паміж першым з іх пасля ліквідацыі ў 1832 г. Імператарскага публічнага універсітэта я назваў „Перарыў, але не пустка” (M. Kosman, Uniwersytet Wileński 1579-1979. Kraków 1981, s. 52). Тых, хто прыязджаў сюды з Польшчы, з Кракава ці Познані, пад канец XIX ст. перапаўняла павага да абаронцаў справы даўніх вякоў у горадзе, які ўжо жыў духам Міцкевіча і рамантызму, пра што пісалі ў успамінах пасля вяртання з па-над Вяллі. Да багатай бібліяграфіі тут дадаў бы, між іншага, нататкі падарожжа славутага галіцыйскага гісторыка Станіслава Смолькі, а таксама Aнтонія Карпіньскага з Вялікапольшчы.

Праца пра віленскія таварыствы і навуковыя інстытуты XIX ст. ахоплівае час, які вызначаецца для гэтага стагоддзя ў польскай гісторыі, г. зн. 1795-1915 г., ад канца Рэчы Паспалітай да выгнання расіян з Вільні немцамі на другі год вялікай еўрапейскай вайны, названай потым сусветнай. Гэтыя арганізацыі запаўнялі пустку, што ўзнікла пасля закрыцця універсітэта, якому было два з паловай стагоддзя. Kлімат эпохі з літоўскага пункту гледжання падаюць ковенскія даследчыкі Э. Александравічус і А. Кулакаўскас (аўтарка ўказвае на іх сінтэзу ў літоўскай версіі, апублікаванай у 1996, і ў перакладзе на польскую мову, выдадзеным у Кракаве ў 2003 г.), што вельмі істотна для верыфікацыі замацаваных у Польшчы стэрэатыпаў.

Да гэтага часу не хапала агульнай ацэнкі зробленага таварыствамі і навуковымі камісіямі, што дзейнічалі ў Вільні пад расійскім панаваннем, хоць ёсць шэраг публікацый пра асобныя інстытуцыі, пераважна матэрыяльнага характару. Генрыка Ільгевіч падрыхтавала аналітычную сінтэзу, у першым жа сказе нагадваючы пра 200-годдзе заснавання Віленскага лекарскага таварыства, якое выпала на год выхаду яе кнігі. У паасобных раздзелах улічваецца палітычны фон дзейнасці, асабліва стаўленне ўлады да польскіх і расійскіх арганізацый з вылучэннем часоў узрасталага ўціску або пэўнага лібералізму, а таксама сувязі з іншымі асяроддзямі ў краіне (па ўсіх падзелах) і па-за межамі імперыі. Пачатковую дату вызначае заснаванне Навуковага лекарскага таварыства. Aўтарка звярнула ўвагу на генезіс паасобных інстытутаў, асабліва на іх заснавальнікаў, крыніцы фінансавання, навуковыя даследаванні, выдавецкую дзейнасць. Важнае месца займаюць асабовыя справы, а менавіта здзяйсненні паасобных дзеячоў ці арганізатараў культурнага жыцця ў бібліятэках і чытальнях, праз імпрэзы і публікацыі.

Першы з васьмі раздзелаў (Warunki rozwoju wileńskich instytucji naukowych w XIX i na początku XX wieku, s. 13-51) утрымлівае агульную характарыстыку культурнага жыцця з падзелам на тры перыяды: першую трэць XIX ст., калі яно заставалася ў цяні універсітэта, затым часу паміж паўстаннямі і, нарэшце, трэці перыяд да 1915 (калі расійская акупацыя змянілася нямецкай). Як самы творчы аўтарка вызначае першы этап, калі галоўная роля належала універсітэту, які ўплываў, зрэшты, не толькі на амаль 50-тысячны горад, але таксама праз Віленскую навучальную акругу на ўсе заходнія губерні Расійскай імперыі. У ёй функцыянавалі шматлікія кнігарні, друкарні і разнастайныя таварыствы.

Другі этап — пасля падаўлення паўстання — азначаў жорсткую атаку расійскай улады на нацыянальную культуру і яўную вайну з яе шматвяковымі дасягненнямі. Славуты універсітэт знік, яго зборы былі вывезены, але засталіся будынкі і памяць пра іх мінулае. Часова былі створаны сурагаты вышэйшай школы — Медыцынска-хірургічная і Духоўная акадэміі. З іншага боку, пачынанні расійскай улады сутыкнуліся з супрацівам грамадства, які пасля паразы ўзброенай барацьбы меў перадусім пазітывістычны характар, што выявілася найперш у трэцім этапе гісторыі „Паўночна-Заходняга краю”.

Раздзел II (Cesarskie Towarzystwo Lekarskie w Wilnie 1805-1915, s. 52-104) утрымлівае першае мінідаследаванне заслужанай установы, якое амаль цалкам грунтуецца на рукапісных і друкаваных крыніцах. Такім чынам, працы канца ХІХ ст. пяра Юзафа Бяліньскага і Ўладыслава Захорскага на гэтую ж тэму, якія функцыянавалі ў навуковым звароце да гэтага часу, цяпер набываюць чыста гістарыяграфічную вартасць.

Музей старажытнасцяў і Археаграфічная камісія ў Вільні, 1855-1865 (разгляданыя ў раздзеле III) завяршылі дзейнасць, не перажыўшы дэкады пасля ўдушэння студзеньскага паўстання. Хоць гэтыя інстытуцыі былі арганізаваны зямянствам, якое захоўвала лаяльнасць да трона, апошняга не хапіла для таго, каб яны захаваліся. Іх дырэктыўна замяніла заснаваная ў 1864 г. Віленская археаграфічная камісія (раздзел IV), якая служыла — як бы цяпер сказалі — ідэі „гістарычнай палітыкі” і характарызавалася тэндэнцыйнасцю, а яе 39 тамоў крыніц не пазбаўлены ўласцівай для эпохі эдытарскіх недахопаў. Тым не менш яны да гэтага часу выкарыстоўваюцца ў даследаваннях, асабліва тады, калі аснова публікацыі потым згубілася. Aўтарка аб’ектыўна паказала мінусы і плюсы гэтай установы, якая раптоўна скончыла сваю паўвекавую дзейнасць пасля захопу Вільні немцамі.

Дзве чарговыя інстытуцыі былі філіяламі агульнарасійскіх таварыстваў, a менавіта Імператарскага Расійскага геаграфічнага таварыства ў 1867-1915 г. (раздзел V) і Таварыства прыхільнікаў рускай гістарычнай асветы (раздзел VI), аддзел якога, арганізаваны ў Вільні ў 1899 г., ахопліваў сваёй дзейнасцю галоўным чынам расійскае насельніцтва. У працы Музея Мураўёва, які меў падобны характар, Г. Ільгевіч вылучае два этапы: 1901-1907 i 1908-1915 г. Высвятляюцца матывы, што кіравалі яго арганізатарамі, якія імкнуліся сабраць помнікі і сведчанні дзейнасці генерал-губернатара.

Апошні VIII раздзел (Centralne Archiwum Wileńskie 1852-1915) — гэта чарговая мініманаграфія ўстановы, створанай паводле імператарскага ўказу з мэтай узяць пад кантроль найперш дакументацыю зямельных уладанняў. У першым дзесяцігоддзі асноўнай задачай архіва быў збор і ўпарадкаванне матэрыялаў, тады як публікатарская дзейнасць распачалася толькі праз 15 гадоў пасля выпуску першага каталога, які з часам дапаўняўся наступнымі — ажно да 10-томнага вопісу дакументаў. Яго зборы ад пачатку сталі варштатам даследчыцкай працы. Mеліся служыць пацвярджэнню права расійскай улады на былое Вялікае Княства Літоўскае, якое называлася „літоўска-рускім”. Аднак, як падкрэслівае Г. Ільгевіч у заканчэнні, настойлівая прапаганда выклікала адваротны эфект, асабліва калі ўлада прымалі такія захады, як узвядзенне помніка Мураўёву. Затое стварэнне яго музея дазволіла зрабіць тое, на што не спадзяваліся — захаваць багатыя матэрыялы па гіс торыі антырасійскага паўстання на землях Літвы і Беларусі.

Варта высока ацаніць працу Генрыкі Ільгевіч (амаль 40% выдання, якое налічвае каля 500 старонак, складаюць анексы, табліцы, бібліяграфія ды рэзюмэ на англійскай і літоўскай мовах, а тэкст забяспечаны індэксам, ілюстрацыямі звязаных са зместам архітэктурных помнікаў, некаторых з якіх ужо няма), а таксама публікацыю кнігі торуньскім выдавецтвам, што так шмат зрабіла для польскай літуаністыкі. Гэтая кніга зойме важнае месца ў даследаваннях не толькі гісторыі Польшчы і Рэчы Паспалітай пасля падзелаў, але павінна быць з удзячнасцю прынятая найперш віленскім навуковым асяроддзем і таксама беларускай ды расійскай навукай.

Не прайшло і трох гадоў пасля выхаду рэцэнзаванай кнігі, як з’явілася чарговая праца Генрыкі Ільгевіч — „Societas Academicae Vilnenses”. Гэта сапраўдны opus vitae, выдадзены ў прыгожым графічным афармленні пад патранатам Дэпартамента польскай культурнай спадчыны за межамі пры Міністэрстве культуры і нацыянальнай спадчыны ў Варшаве. Разам з папярэдняй пазіцыяй яна ўтварае адно цэлае. Як і вызначана ў назве, паставіўшы за мэту даследаваць зробленае ў міжваенныя гады, калі Вільня ўваходзіла ў склад адроджанай Польскай Рэчы Паспалітай, першыя тры раздзелы (19-221) аўтарка прысвяціла агульным пытанням і найперш падала сінтэтычную характарыстыку гістарычнага кантэксту. Пасля гэтага яна занялася Таварыствам аматараў старажытнасцяў і народаазнаўства (Towarzystwo Miłośników Starożytnictwa i Ludoznawstwa) (1899-1907), a затым Таварыствам Музея навукі і мастацтва ў Вільні (Towarzystwo Muzeum Nauki i Sztuki w Wilnie) (1907-1914).

Чарговыя шэсць раздзелаў (223-454) прысвечаны галоўнай тэме — Таварыству аматараў Вільні (Towarzystwo Miłośników Wilna) (1919-1933) і найперш Таварыства прыяцеляў навук (Towarzystwo Przyjaciół Nauk). Паказаўшы, як гэтая інстытуцыя паўстала, аўтарка падала гісторыю яе кароткай, але вельмі плённай дзейнасці ў 1907-1914 г., пад час І сусветнай вайны і пасля яе заканчэння, а таксама ў 1922-1939 г. У апошнім раздзеле разглядаюцца лёсы сяброў Таварыства прыяцеляў навук у гады ІІ сусветнай вайны, а таксама яго збораў.

Кніга ўражвае як дасягненнямі інстытуцыі, якой прысвечана, так і працай самой Г. Ільгевіч, якая падсумоўвае вынікі даследавання ў заканчэнні (455-468) і дакументуе ў больш чым 50-старонкавай бібліяграфіі (aрхіваліі, друкаваныя крыніцы, літаратура з вылучэннем — што ёсць, зрэшты, справай дыскусійнай — часопісаў і прэсы). Выданне завяршаецца літоўскім і англійскім рэзюмэ, індэксам асобаў і спісам шматлікіх, выдатна надрукаваных ілюстрацый. Абодва тамы — важны ўнёсак у гісторыю культуры Вільні XIX – сярэдзіны XX ст. як інтэлектуальнага цэнтра паўночна-заходніх правінцый Рэчы Паспалітай. Імі несумненна зацікавяцца найперш навука польская, літоўская і беларуская.

Познань

Марцэлі Косман

Наверх

Staliunas, Darius. Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863. Amsterdam – New York, 2007 (Павел Церашковіч).

Чэрвеня 5, 2009 |

STALIUNAS, DARIUS. Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863. Amsterdam – New York, NY, 2007, 465 p., ill.

Шчыра кажучы, рэцэнзаваць новую кнігу Дарыюса Сталюнаса няпроста. І не толькі таму, што яна выдадзена па-ангельску. Цяжка, па-першае, адэкватна перадаць лаканічную, вельмі трапную, зробленую ў постмадэрнісцкім стылі назву. Сапраўды, як перакласці гэтыя два ангельскія словы „Making Russians”? Другая частка назвы „Meaning and practice of russification in Lithuanian and Belarus after 1863″ перакладаецца без якіх-небудзь цяжкасцяў — „Сэнс і практыка русіфікацыі ў Літве і Беларусі пасля 1863 г.”, а вось „Making Russians”—„вырабляючы рускіх”, „робячы рускімі”? Гучыць не вельмі добра, таму ў сваёй рэцэнзіі вырашыў карыстацца ангельскамоўнай абрэвіятурай „MR”, да якой чытачы вольныя падабраць уласны адпаведнік.

Другая цяжкасць — абраная аўтарам тэма адносіцца да ліку ўлюбёных гісторыкамі сюжэтаў. Не толькі таму, што раны, нанесеныя паўтара стагоддзя таму, баляць да гэтага часу. Дзевятнаццатае стагоддзе, увогуле, улюбёная эпоха для гісторыкаў (добра забяспечана крыніцамі і ўжо сапраўды гісторыя), а тым больш — палітыка ўлады (ці не 90% архіўных сховішчаў таго часу складае яе папяровая прадукцыя). Варта нагадаць адносна нядаўнія публікацыі Вітольда Радкевіча, Алеся Смаленчука, Сяргея Токця, з даўніх — Сусаны Самбук. Ды і аўтар гэтых радкоў таксама закранаў некаторыя сюжэты пазначаных дзяржаўных намаганняў. Што ж новага дае „MR”? Гэта праблема і для аўтара, і для рэцэнзента „MR”.

Што ж, „MR” Дарыюса Сталюнаса — усёабдымны (лепш было б па-ангельску сказаць comprehensive) наратыў пра ўладу і яе ахвяраў, пра тое, што гэтая ўлада хацела зрабіць, чаму і чаго дамаглася. Наратыў скрупулёзны, сістэматычны, грунтоўны. Зусім невыпадкова, што адзін з рэцэнзентаў рукапісу Джон Кліер характарызуе яго як „змястоўнае чытанне для ўсіх, хто вывучае Імперскую Расію”. Сапраўды, часам тэкст нагадвае падручнік, што і здымае пытанне аб навізне. Але і не толькі гэта. Кніга Дарыюса Сталюнаса разлічана на аўдыторыю ангельскамоўную, для якой, за выключэннем лічаных адзінак прафесійных спецыялістаў па гісторыі Цэнтральна-Ўсходняй Еўропы, што б ні было напісана па-ангельску пра Літву і Беларусь — усё будзе новае. Хоць, па вялікім рахунку, і крыўдна, што з гістарычна ўласцівым літоўскаму этнасу экспансіянізмам літоўская гістарыяграфія ў асобе Дарыюса Сталюнаса „ўварвалася” ў „беларускі акадэмічны агарод”, але, па яшчэ большым рахунку, мы павінны быць яму за гэта ўдзячны. На жаль, трэба канстатаваць, беларускім гісторыкам пры думках аб магчымасці падобнага выдання па-ангельску хаця б на беларускім матэрыяле (ужо не кажучы пра „літоўскі агарод”) застаецца толькі сумна ўздыхаць.

Да гэтага трэба дадаць, што пры вонкавым падабенстве на падручнік кніга па жанры—усё ж навуковая манаграфія з усімі неабходнымі атрыбутамі (напрыклад, грунтоўны аналіз гістарыяграфіі, апора на шматлікія архіўныя крыніцы). Гэта відавочна, які б „вывучаны-перавывучаны” сюжэт не закранаў аўтар — ці славутая „walka o zieme”, старанна апісаная і аплаканая польскай гістарыяграфіяй, ці спроба кірылізацыі літоўскага пісьменства, з не меншай апантанасцю адрэфлексаваная гістарыяграфіяй літоўскай. У кожным выпадку аўтару ёсць што дадаць, удакладніць ці зрабіць новае адценне.

Сярод такіх дадаткаў — малавядомы сюжэт, ад звароту да якога я не магу ўстрымацца. Гаворка пра праект далучэння каталіцкай царквы да праваслаўнай (уніі), які ўзнік у сярэдзіне 60-х г. ХІХ ст. (180-188). Аўтары яго разлічвалі за дваццаць гадоў не пакінуць аніводнага касцёла і аніводнага ксяндза (выключэнне рабілася толькі для Царства Польскага). Цікавай была і прапанаваная тэхналогія дасягнення высакароднай мэты: прапаганда праз прыватную ці паўафіцыйную газету, збор подпісаў (як найменей паўмільёна), прашэнне на адрас імператара і, нарэшце, выданне маніфеста. Адмыслова, вытанчана. Сённяшнія нашчадкі тых паліттэхнолагаў эстэтычнымі меркаваннямі не абцяжараны. Не менш цікавы і актыўны ўдзел у стварэнні праекта мясцовай каталіцкай арыстакратыі (Яўстафій Прушынскі) і інтэлектуальнай эліты (Адам Кіркор).

Іншымі словамі, вось пераканальны прыклад таго, што чытаць „MR” варта. І каб пашырыць аўдыторыю, трэба было б падумаць пра пераклад.

Мінск

Павел Церашковіч

Унучак, Андрэй. „Наша ніва“ і беларускі нацыянальны рух (1906–1915) (Сяргей Дубавец).

Чэрвеня 4, 2009 |

УНУЧАК, АНДРЭЙ. „Наша ніва” і беларускі нацыянальны рух (1906-1915 гг.). Мінск: Беларуская навука, 2008. — 186 с., іл.

Манаграфію Андрэя Ўнучка нельга назваць прарывам або этапам у асэнсаванні абранае тэмы. Яна — яшчэ адзін крок да лепшага разумення ролі „Нашае Нівы” ў беларускай гісторыі.

Тэма „НН”, беларускага руху і станаўлення нацыянальнай ідэі прадстаўленая ў літаратуры нагэтулькі шырока, што ахапіць усе крыніцы ў адной агляднай працы немагчыма. У такіх выпадках даследчык дасягае найбольшага плёну, калі абірае з усяго багацця тэкстаў тое, што дапамагае яму вырашаць канцэптуальныя задачы. Калі ж даследчык спакушаецца ідэяй „ахапіць неахопнае”, ён непазбежна губляецца ў нагрувашчванні матэрыялу, страчвае нітку аналізу й падважвае пераканаўчасць уласных высноваў. На шчасце, Андрэй Унучак збольшага пазбегнуў гэтай спакусы, хоць трэба прызнаць, што падбор крыніц мог быць менш грувасткім і больш сістэмным, тады пэўныя важныя сведчанні не выпалі б з поля зроку аўтара (напрыклад, аўтар амаль не карыстаецца літаратурай апошняга дзесяцігоддзя).

Станоўчы бок працы — тое, што яна напісана ў рэчышчы традыцый беларускае гістарыяграфіі, якія й былі запачаткаваныя ў нашаніўскім асяроддзі. Аўтар выразна ўсведамляе тыя арыенціры, у якіх ён развівае свой пошук і аналіз праблем. Важна, што ён не толькі кампілюе вядомыя й невядомыя факты, а аналізуе іх, і на ягоных развагах адбіваецца ягоны час.

Да прыкладу, у параўнанні з ранейшымі часамі, калі даследчыкі адчувалі на сабе ўплыў вайны ці змагарны ўздым, тут дачыненні нашаніўцаў з іх ідэйнымі праціўнікамі разглядаюцца не як канфрантацыйныя, а як спаборныя, што, верагодна, адпавядае характару гэтых дачыненняў, якімі яны былі ў рэальнасці ў нашаніўскі перыяд.

„Такім чынам, можна сцвярджаць, што выдаўцы тыднёвіка выканалі сваю галоўную задачу: па-першае, наладзілі рэгулярнасць выхаду „Нашай нівы”, а па-другое, падрыхтавалі сабе змену. Гэтага, напрыклад, не здолелі зрабіць „заходнярускія” выданні, якія ідэйна супрацьстаялі тыднёвіку. Прычыны поспеху нам бачацца ў паслядоўнасці ідэйнай лініі газеты і ў вялікай ахвярнасці і мэтанакіраванасці першага складу рэдакцыі. Таксама нельга забывацца на наяўнасць аб’ектыўнай патрэбы ў беларускім друку і на тое, што выдаўцы „Нашай нівы” заўсёды разлічвалі толькі на ўласныя сілы, не спадзеючыся на дапамогу звонку”(43).

У прыведзенай цытаце ўжо відаць як станоўчыя рысы ўсёй манаграфіі (канцэптуальную цэльнасць і вынікласць з прац папярэднікаў), так і яе недахопы. Да недахопаў трэба аднесці асобныя праявы публіцыстычнага стылю, шматслоўнасці й адвольнага цытавання („беларусаў і летувісаў”, с. 69 — у арыгінале: „беларусоў и литвиноў”).

Манаграфія ў цэлым дае дастатковае ўяўленне пра „Нашу Ніву”, беларускі рух і нацыянальную ідэю і можа служыць добрай пляцоўкай для далейшых спробаў зразумець спецыфіку фармавання беларусаў як нацыі і Беларусі як дзяржавы.

У неразгаданасці гэтай спецыфікі хаваецца прыцягальнасць нашаніўства. На маю думку, прычына ў тым, што яе нельга апісаць як катэгорыямі канфрантацыі (чаго А.Унучак удала пазбягае), так і складнікамі выключна знешніх праяваў тагачаснай рэчаіснасці (што А.Унучку пакуль зрабіць не ўдаецца).

Асноўную ўвагу аўтар аддае сацыяльным, палітычным, эканамічным устаноўкам беларускага нацыянальнага руху і ролі гэтых чыннікаў у фармаванні нацыянальнай ідэі. Але па-за ўвагай застаецца этычны чыннік—тое, што ініцыятары паходзілі са шляхецкага стану, збяднелай арыстакратыі краю і разглядалі беларускую ідэю як ідэю лепшага чалавека.

Маральны аспект падаецца аўтарам як адна з многіх тэмаў публікацый на старонках „НН” (112, 113), але не як аснова нацыянальнай ідэалогіі, яе кантэкст. Між тым, этычнай устаноўкай тлумачацца многія з’явы ў асяродку „НН” і пазіцыя газэты, якія без уліку гэтай устаноўкі выглядаюць толькі як „прыемная нечаканасць”. Напрыклад, тое, што „Наша Ніва” ў ідэйным спаборніцтве ніколі „не зрывалася на абразы і хлусню” і „была больш ідэйным выданнем, чым многія з яе апанентаў” (139).

Сапраўды, перад выданнямі, якія праводзілі палітыку русіфікацыі і паланізацыі, не стаяла задачы раскрыць у чалавеку яго найлепшыя якасці. А менавіта ў такой ідэі была выйгрышная перспектыва „Нашай Нівы” перад тымі, што займаліся вырашэннем задач бягучай палітыкі з яе цынічнымі мэтамі і вяршэнствам інтарэсаў дзяржавы, чынавенства ды ідэалогіі над інтарэсамі асобы.

Па-свойму падсумаваў гэтую сутнасць нашаніўства Ігнат Абдзіраловіч (1921), звяртаючыся ад імя носьбітаў беларускай ідэі да ідэйных супернікаў: „Яны ня ўцямлялі, што разам з беларушчынай мы трацім і лепшую частку чалавечнасці”[1].

Андрэй Унучак перачытвае верш Янкі Купалы „Хто ты гэткі?” і бачыць у ім заклік паэта да нацыянальнае самаідэнтыфікацыі, але ўсё ж на першае месца ставіць „базіс” — сацыяльны аспект: „Радок „ня быць скотам” паказвае, што толькі сацыяльная свабода можа прынесці рост нацыянальнай свядомасці” (105). Такое сцверджанне характэрнае для „канфрантацыйнай” гістарыяграфіі або прапаганды. Але досвед усяго мінулага стагоддзя паказаў, што толькі ўсвядомлены чалавек можа захацець сацыяльнае свабоды, бо каб адказаць на пытанне „чаго мне трэба?”, я мушу ведаць найперш „хто я” або, па-купалаўску — „хто ты гэткі?”

Яшчэ ў нашаніўскія часы пачалі з’яўляцца аналітычныя публікацыі, якія сцвярджалі гэткі погляд на сутнасць беларускага адраджэння. Вось як сфармуляваў сваю думку на старонках „Тыгодніка Ілюстраванага” Войцех Бараноўскі[2]:

„Mamy przed sobą zjawisko, jak widzimy, niesłychanie ciekawe: przerodzenie się ruchu rewolucyjno-społecznego w ruch narodowy. I transformacya ta dokonywa się niezależnie prawie od woli jej inicyatorów. Agitator socyalistyczny szedі „w lud” budzić nienawiść do pana i protest przeciwko ustrojowi państwowemu… Siał nienawiść do innych, a wzeszła z niej miłość bardziej ś wiadoma do swoich”[3].

3 маральнага характару нацыянальнай ідэі вынікаюць і пошукі нашаніўцаў у сферы этычных рытуалаў. Андрэй Унучак двойчы згадвае, што браты Луцкевічы былі масонамі, але распрацоўку гэтай тэмы пакідае за рамкамі свае працы. Натуральнае пытанне: навошта ім тое было трэба? Ці толькі для пашырэння беларускай ідэі і беларускай прысутнасці сярод віленскіх краёўцаў? Ці дзеля таго ўсё ж, што галоўная ідэя масонства — удасканаленне свету праз удасканаленне сябе — была сутнасцю нашаніўства?

Тое, што нашаніўцы разам з усёй беларускай нацыяй апынуліся на раздарожжы паміж каталіцтвам і праваслаўем, змушала іх да рэлігійных пошукаў і вяло да канфесійнай разнастайнасці ў іх асяроддзі. На жаль, за рамкамі манаграфіі засталіся пратэстанцкія плыні, дачыненні нашаніўцаў з ісламам, юдаізмам, будызмам, што, зрэшты, можа быць тэмай асобнага даследавання.

Характэрным чынам апісвае рэлігійныя пошукі Антона Луцкевіча Алег Латышонак. Хрышчаны ў каталіцтва „Луцкевіч у той час быў ужо пратэстантам. Праўду кажучы, ён перайшоў у кальвінізм з фармальных прычынаў (развод і другі шлюб) і насамрэч быў атэістам… Расчараваўшыся ў вуніі, Антон Луцкевіч перанёс на пратэстантызм свае спадзяваньні на стварэньне беларускай нацыянальнай царквы”[4].

Падкрэслім, што Андрэй Унучак абраў для манаграфіі шырокую тэму. І спалучыць у адной аўтарскай працы задачы агляднага і канцэптуальнага характару было немагчыма. У нашым кароткім водгуку мы закранулі толькі адзін этычны аспект, які аўтар не разгледзеў у дастатковай ступені. Аднак у цэлым новая манаграфія — гэта станоўчы крок у патрэбным накірунку навуковага даследавання.

Вільня

Сяргей Дубавец


[1] 1 Абдзіраловіч І. Адвечным шляхам: Дасьледзіны беларускага сьветагляду. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. С. 16.
[2] 2 Псеўданім W. B. са спасылкай на Яўхіма Карскага раскрыты ў кн.: Саламевіч Я. Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI-XX стст.). Мінск: Мастацкая літаратура, 1983. С. 161.
[3] 3 W. B. Ruch białoruski. Tygodnik Illustrowany. 1912. Nr 37. 14września.
[4] 4 Пратэстанцкая царква і беларускі нацыянальны рух на пачатку XX стагодзьдзя: артыкулы і ўспаміны. Мінск: Кнігазбор, 2006. Цыт. паводле: http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pratestanty/0 1 .htm

Галоўная » Запісы па тэме 'Рэцэнзіі'