Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Рэч Паспалітая'

Артыкулы па тэме ‘Рэч Паспалітая’

Ігар Клімаў. Нямецкая праца па гісторыі царквы і Рэфармацыі ў Беларусі

Снежня 9, 2009 |


Dietrich, Hans-Christian. „Auf dem Weg zur Glaubenseinheit…”: Reformationsgeschichte Weißrusslands. Erlangen: Martin-Luther-Verlag, 2005. 430 S. (Beiträge zur Geschichte der evangelisch-lutherischen Kirche Russlands, 5)

Манаграфія нямецкага лютэранскага тэолага — гісторыка царквы Ганса-Хрысціяна Дытрыха прысвечана даследаванню гісторыі Рэфармацыі на Беларусі. Аднак гэтая праца, з аднаго боку, значна выходзіць за рамкі, акрэсленыя загалоўкам, а з другога — атрымліваецца крыху вузейшая за заяўленую назву. Сваім праблемным полем даследчык фактычна абраў гісторыю царквы на Беларусі ад часоў з’яўлення хрысціянства і да XVI ст. уключна. З гэтай прычыны яго манаграфія засяроджана не толькі на асвятленні рэфармацыйнага руху на Беларусі, але ў немалой ступені і на разглядзе папярэдняй царкоўнай гісторыі краіны, перш за ўсё праваслаўя. Разам з тым аўтар абмежаваў храналогію працы канцом XVI ст., што не дазволіла яму дэталёва прасачыць далейшы лёс беларускай Рэфармацыі, хаця ў асобных экскурсах часам ён выходзіць далёка за межы абранай храналагічнай мяжы.

Праца традыцыйна пачынаецца аглядам літаратуры (20-32). Асноўным бібліяграфічным падмуркам для даследчыка сталі нямецкамоўныя ды рускамоўныя працы, у першую чаргу — нямецкіх і рускіх даследчыкаў, а таксама літоўскіх, беларускіх, польскіх вучоных. Натуральна, даробак нямецкіх аўтараў быў засвоены сп. Дытрыхам у найбольшай ступені (20-25), і тут для беларускіх чытачоў будзе чым узбагаціць свой бібліяграфічны багаж.

Даволі слаба нямецкі аўтар знаёмы з працамі сучасных беларускіх гісторыкаў: паводле спасылак можна заўважыць, што ў яго апынуліся досыць выпадковыя працы, выдадзеныя апошнімі дзесяцігоддзямі ў Мінску. Крыніцай звестак таксама служылі даведнікі ці энцыклапедычныя артыкулы, як, напрыклад, калектыўны даведнік па беларускай гісторыі, выдадзены на нямецкай мове ў 2001 г. Д. Байрау і Р. Лінднэрам. Аднак нярэдка аповед пра Беларусь вядзецца паводле кампіляцыі 1966 г. А. Мартаса і прац 1956 г. Н. Вакара, або нават паводле агляднай брашуры 1943 г. Я. фон Энгельгардта, а часам увогуле прац расійскіх царкоўных гісторыкаў XIX ст. Некаторыя звесткі з беларускай гісторыі цытуюцца даследчыкам паводле зусім выпадковых публікацый або крыніц (кшталту папулярных рэпрынтаў ці кампіляцый для абітурыентаў). Таму ў працу закраліся некаторыя дробныя памылкі, кшталту таго, што першыя цэрквы пачалі будавацца ў Друцку ў 1001 г. (41) — вядомы міф, што цяпер папулярызуецца ў Рэспубліцы Беларусь і ўзыходзіць да невыразнай прыпіскі ў Друцкім евангеллі канца XIV ст. ці пачатку XV ст., якая памылкова чытаецца ў бок удаўнення.

Прычына падобнага падыходу вынікае не ў апошнюю чаргу з неглыбокага ведання нямецкім царкоўным даследчыкам беларускай мовы (ён нават з жалем адзначае (27), што ў апошняе дзесяцігоддзе XX ст. беларускія гісторыкі пачалі пераходзіць на беларускую мову, што не спрыяе навуковай камунікацыі)[1]. Нямецкі даследчык няблага ведае рускую мову, таму асноўнай крыніцай для яго (апрача заходніх прац) служылі рускамоўныя працы, а тэксты на беларускай мове цытуюцца сціпла і прадстаўлены слаба[2].

Адсутнасць грунтоўнай славістычнай падрыхтоўкі нямецкага царкоўнага вучонага адбілася і ў яго бібліяграфіі на іншых славянскіх мовах. Ён амаль не згадвае ўкраінскіх прац (адзначаны толькі англа- і франкамоўныя публікацыі, датычныя пераважна ўнійнай тэматыкі: манаграфіі Б. Гудзяка, О. Галецкага, А. Жабера). Даволі сціпла даследчыкам выкарыстаны здабыткі польскіх аўтараў: у асобных раздзелах часам цытуюцца вядомыя працы Г. Мерчынга, С. Кота, Я. Тазбіра, М. Космана і інш.

Манаграфія Г.-Х. Дытрыха складаецца з кароткіх уводзінаў (13-32) і 8 раздзелаў, падзеленых на дзве часткі: „Сярэднявечча” (33-88) — тут разглядаецца стан царквы на Беларусі з пачаткаў хрысціянізацыі краіны да канца XV ст., і „Рэфармацыя” (89-373) — асноўнай часткі працы (раздзелы 4-8), прысвечанай развіццю Рэфармацыі на Беларусі ў XVI ст. і эвалюцыі найважнейшых рэфармацыйных плыняў, а таксама заключэння (374-391) і дадатку, што залучае спіс літаратуры (асобна лацінкаю і кірыліцай), паказальнікі імёнаў і месцаў і, нарэшце, копій (даволі пасрэдных) розных гістарычных карт Беларусі.

Сваю працу аўтар пачынае з канстатацыі слабога ведання на пачатку XXI ст. у заходнім свеце Беларусі (13) і нават такіх выключных постацяў яе гісторыі, як Францыск Скарына ці Сымон Будны (18)[3]. Ваўводзінахдаследчыкадзначае складанасць даследавання царкоўнай гісторыі Беларусі, што доўгі час была не больш чым геаграфічным або этнаграфічным паняццем і знаходзілася паміж Захадам і Усходам, грэка-праваслаўным і заходнім хрысціянствам (13-16). Сапраўды, на працягу амаль усёй сваёй гісторыі Беларусь фактычна не мела ні царкоўнай, ні палітычнай самастойнасці, што самым адмоўным чынам адбівалася і працягвае адбівацца на лёсе беларускага народа.

У першай частцы, што складаецца з трох неаднолькавых паводле памеру раздзелаў, разглядаецца царкоўна-гістарычны кантэкст Беларусі, што папярэднічаў надыходу Рэфармацыі. У азнаямляльным раздзеле (33-38) аўтар коратка разглядае паходжанне назвы Белая Русь. Хаця згадваецца важная ў гэтым пытанні праца А. Белага, нямецкі даследчык толькі канстатуе з’яўленне тэрміна Белая Русь у XV ст. і прыводзіць у якасці ілюстрацыі выпадковыя звесткі на гэты конт у асноўным нямецкіх крыніц з XV-XVIII ст. Ён таксама адзначае даўнія назвы беларусаў (ліцвіны, русіны), што ўжываліся да XIX ст., калі пачалося складванне беларускай самасвядомасці. Гаворачы ў асобным падраздзеле пра засяленне беларускіх абшараў, аўтар абмяжоўваецца пералікам усходнеславянскіх плямёнаў крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў — нават без чаканай згадкі пра балцкіх папярэднікаў славян на землях Беларусі. Разгляд Кіеўскай эпохі (39-46) абмежаваны некалькімі анекдотамі пра розных полацкіх князёў X-XI ст. і сціплымі звесткамі пра феадальную міжусобіцу ў Кіеве ды татара-мангольскую навалу ў сярэдзіне XIII ст., а таксама азнаямляльнымі экскурсамі пра Ефрасінню Полацкую і Кірылу Тураўскага — першых святых даўняй Беларусі.

Аповед пра лёс Беларусі ў складзе ВКЛ (да канца XV ст.) найбольшы (47-88) ва ўсёй частцы. У 2-й палове XIII ст. на аслабелыя княствы Беларусі пачалі прэтэндаваць розныя палітычныя сілы, што заявілі пра сябе ў рэгіёне: татара-мангольскія заваёўнікі, Нямецкі ордэн і літоўскія плямёны, якія пад ціскам ордэна аб’ядналіся паміж сабой і з беларускімі княствамі ў розныя кааліцыі (48), аднак пра Галіцка-Валынскае княства аўтар згадвае толькі мімаходзь і ў іншым кантэксце. Менавіта са спроб хрысціянізацыі літоўскіх паганцаў, пачынаючы з непаспяховага хрышчэння Міндоўга ў 1250 г. (хаця рэшткі паганства захоўваліся сярод балтаў ВКЛ аж да XVI ст.; 57, 103), заходняе хрысціянства пранікае на традыцыйна грэка-праваслаўныя абшары, што і ўтварыла спецыфіку Беларусі. Вынікам гэтага стала канкурэнцыя і барацьба двух вызнанняў, якая аж да XX ст. адмоўна ўплывала на складванне беларускай самасвядомасці (50). Разглядаючы экспансію ВКЛ на землі былой Кіеўскай Русі, даследчык адзначае, што балцкія эліты пераймалі адміністрацыйную структуру, культуру і мову (пісьмовую і нават гутарковую), але не рэлігію (52). На думку даследчыка, да Крэўскай уніі Ягайлу схіліў пошук хаўруснікаў, на якіх ён мог бы абаперціся ў барацьбе з Нямецкім ордэнам (54-55). Менавіта з Крэўскай уніі 1385 г. пачынаецца пераарыентацыя ВКЛ на Захад, што праявілася ў прыманні з 1387 г. магдэбургскага права беларускімі гарадамі (56, 96) і паездках студэнтаў з Беларусі ў заходнія ўніверсітэты (57-58). Гэтая „вестэрнізацыя” спалучалася таксама з пранікненнем на Беларусь каталіцтва і, на погляд аўтара, таксама з высілкамі вялікіх князёў па ўсталяванні ў ВКЛ уласнай праваслаўнай мітраполіі (76). Іх захадам у гэтым кірунку даследчык прысвячае невялікі экскурс (58-63), заснаваны на кампіляцыі А. Мартаса і працы каталіцкага гісторыка ўсходняй царквы А. Амана.

Больш увагі ў манаграфіі Г.-Х. Дытрыха аддадзена захадам па заключэнні царкоўнай уніі паміж візантыйскай і заходняй цэрквамі ў сярэдзіне XV ст. (63-68), тут выклад вядзецца ў асноўным паводле прац А. Карташова і А. Мартаса. Аўтар прысвячае асобны экскурс унійнаму эпізоду з Кіеўскім мітрапалітам грэкам Ісідорам, што падпісаў Фларэнційскі акт 1439 г. і з’явіўся на Русь, абвясціўшы там пра ўвядзенне уніі (68-75). Лёсу гэтай уніі ў ВКЛ нямецкі даследчык прысвяціў нямала ўвагі. Фларэнційскую унію ў ВКЛ улады напачатку не падтрымлівалі актыўна, паколькі польскае духавенства і вялікі князь літоўскі (з 1447 г. — таксама кароль польскі) Казімір IV стаялі на баку Базельскага сінода і папы Фелікса V, а таму адрынулі унію, заключаную яго праціўнікам папам Яўгенам IV на Ферарска-Фларэнційскім сінодзе (72,77 і Anm. 67). Пазіцыя вялікіх князёў адносна ўвядзення уніі ўвогуле была непаслядоўная і больш залежала ад палітычных дачыненняў з Масковіяй. У перыяд прыязнасці з Масквой улада самачынна і некананічна пастаўленага маскавітамі мітрапаліта Іоны прызнавалася (у 1449 г.) у ВКЛ, у перыяд канфліктуз Масквойуякасці мітрапаліта ў 1459 г. у ВКЛ быў прыняты візантыец Рыгор Балгарын, пастаўлены на гэтую пасаду рымскім папам і ўніяцкім грэчаскім патрыярхам, што жыў у Рыме (77-79). Аднак першынства і ўладу Ісідора ды Рыгора прызналі амаль усе праваслаўныя царкоўнікі ВКЛ — з іх боку не адзначана ні адметнага супрацьдзеяння уніі, ні спрыяння ёй (80). Фларэнційская унія, у цэлым не звязаная 3 нейкімі новаўводзінамі ў набажэнстве, была паслухмяна прынятая і мноствам, калі не большасцю, праваслаўнайшляхты, сцвярджае даследчык (76-77). Але як свецкія магліакрэсліць сваю пазіцыю па тэалагічным пагадненні, заключаным паміж рымскімі ды візантыйскімі царкоўнікамі, якое,удадатак, амаль не праяўлялася ўрытуале? Парафіяне мусілітолькі далучацца да пазіцыі сваіх пастыраў, што ў ВКЛ, як добра вядома, у XV ст. зусім не вызначаліся нейкай тэалагічнайпадрыхтоўкай ці нават адметным інтэлектуальным развіццём (83).

Далейшы лёс Фларэнційскай уніі на абшарах ВКЛ даволі цьмяны. Нямецкі даследчык лічыць, што з гэтага часу „заходнеруская царкоўная правінцыя” была звязаная з Рымам (79). Ён салідарызуецца з пазіцыяй польскага гісторыка О. Галецкага, які рэальнае існаванне Фларэнційскай уніі ў ВКЛ даводзіў да 1503 г., а захаванне яе традыцый сярод заможнай праваслаўнай шляхты прызнаваў нават і для пазнейшых часоў[4]. Гэтак лічаць цяпер і некаторыя польскія ды літоўскія гісторыкі (натуральна, каталіцкія)[5], хаця праваслаўныя гісторыкі царквы звычайна сцвярджаюць, што яшчэ Рыгор Балгарын вярнуўся ў праваслаўе ў 1469 г.[6], або што епіскапат ды мітраполія ВКЛ адмовіліся ад уніяцкага праекта ў 1501 г.[7]. Гэтае пытанне, ускладненае недахопам крыніц, патрабуе далейшага вывучэння, а пазіцыя Галецкага, як і яго сучасных адзінадумцаў, у некаторых істотных момантах даволі катэгарычная і абапертая на сведчанні далёка не ўсіх крыніц. Пазіцыі тагачаснай тэалогіі нават у такіх цэнтрах адукаванасці, як Рым ці Канстанцінопаль, былі даволі хісткія (напрыклад, наступныя папы то згаджаліся з фларэнційскай фармулёўкай, што прызнавалі еўхарыстыю як на кіслым хлебе, так і на праснаку, то адмаўлялі яе) і часта падпарадкоўваліся палітычнай кан’юнктуры. Да таго ж дарэфармацыйнае і датрыдэнцкае хрысціянства магло і не зазнаваць тых вострых ідэалагічных прымхаў і адштурхоўванняў, якія пазней усталяваліся ў XVI ст. Таму епіскапы ВКЛ, намінальна захоўваючы падначаленасць канстанцінопальскаму патрыярху (у 1467 г. ён вызнаў Рыгора мітрапалітам кіеўскім і ўсёй Русі, а сам Рыгор пасля смерці ў 1473 ці 1475 г. у Наваградку быў унесены ў праваслаўныя дыптыхі), маглі ў нейкіх асобных выпадках звяртацца да рымскай курыі, паколькі жылі ў каталіцкай дзяржаве, з каталіцкай манархіяй. Вядомыя два лісты ад руськіх царкоўнікаў ВКЛ да рымскага папы: калектыўны ліст 1476 г. (упершыню апублікаваны Іпаціем Пацеем у 1605 г. на мове арыгінала і ў польскім перакладзе), падпісаны шэрагам магнатаў ды мітрапалітам Місаілам і архімандрытамі Кіева-Пячорскай лаўры і Віленскага Святатроіцкага манастыра, і ліст 1500 г. мітрапаліта Іосіфа Балгарыновіча (цяпер ужо ад свайго імя). У гэтых допісах руськія мітрапаліты ўсхвалялі рымскага папу і прызнавалі Фларэнційскі сінод і filioque, але, па сутнасці, у іх быў выкладзены намер далучыцца да уніі, прычым на пэўных умовах. Ва ўсялякім выпадку, ніякія царкоўныя нарады для абмеркавання магчымага падпарадкавання папу ў Руськай царкве не збіраліся, а сакраманты ды абрады ў ёй у гэты час захоўваліся без якіх-небудзь змен. Незалежна ад дэкларацый руськія мітрапаліты за высвячэннем і пацвярджэннямі з 1467 г. звярталіся да патрыяхаў у Канстанцінопаль, але не да рымскага папы ці залежнага ад яго ўніяцкага канстанцінопальскага патрыярха-кардынала. Напэўна, падобная дваістая пазіцыя руськіх царкоўнікаў была магчымая, пакуль абмяжоўвалася аднымі слоўнымі рэверансамі і выразамі асабістай прыхільнасці да рымскага папы. Грэчаскія патрыяхі, што самі знаходзіліся пад мусульманскай уладай і мусілі лавіраваць у самых неспрыяльных палітычных умовах, відаць, пазіралі на гэта скрозь пальцы. Вядомы ліст 1497 г. патрыярха Ніфанта ІІ да мітрапаліта Іосіфа Балгарыновіча, упершыню апублікаваны ў 1617 г. Львом Крэўзам у польскім перакладзе. У гэтым лісце высокапастаўлены грэк раіць мітрапаліту не надта супраціўляцца каталіцкаму духавенству і дазваляе знаходзіцца з ім у прыязных зносінах — аж да сумесных малітваў (як робяць гэта грэчаскія царкоўнікі ў венецыянскіх уладаннях), каб не страціць прывілеі і льготы, нададзеныя каталіцкай уладай у час абвяшэння уніі ў ВКЛ (83-84). Адзінае, супраць чаго засцерагае Ніфант — не парушаць бацькоўскай веры і звычаяў (рытуалу) — дарэчы, сп. Дытрых якраз гэты момант выпусціў, лічачы, што змест парады — толькі ў захаванні маёмасці і прывілеяў (84). Праўда, гэты ліст вырашальным доказам служыць не можа, паколькі яго грэчаскі арыгінал сёння невядомы, а існуе толькі лацінскі пераклад, які ў некаторых пасажах (дзе Ніфант, што асабіста падпісаўся за скасаванне Фларэнційскага акта, станоўча апавядае пра унію) выглядае сфальсіфікаваным.

У цэлым выклад сп. Дытрыха пра лёс Фларэнційскай уніі на Беларусі XV ст. мог бы быць больш грунтоўны. Можна пашкадаваць, што нямецкамудаследчыку засталася невядомай важная праца яго земляка, адмыслова прысвечаная лёсу Фларэнційскай уніі ў праваслаўнай царкве ўсходніх славян[8]; беларускі чытач па гэтым пытанні можа звярнуцца да некаторых нядаўніх прац украінскіх гісторыкаў[9].

Разглядаючы царкоўнае жыццё Беларусі ў XV ст., даследчык не мог абысці ўвагай і пытанне пра ролю праваслаўя і каталіцтва ў палітычным жыцці дзяржавы і іх юрыдычны статус (75). Паводле Гарадзельскай уніі 1413 г. немагчыма казаць аб роўнасці праваслаўнай шляхты з каталіцкай польскай (76). Праваслаўная царква была таксама абмежавана ў доступе да ўлады: яна не была прадстаўлена ў сенаце (паны-рада), дзе побач з магнатамі маглі засядаць толькі каталіцкія біскупы (83). Дарэчы, вядомая забарона Казіміра IV 1483 г. на ад- ці пабудову праваслаўных цэркваў фактычна азначала прызнанне няўдачы ў ВКЛ Фларэнційскай уніі, якая прадугледжвала захаванне абодвух рытуалаў (81). У шэрагу гэтых мерапрыемстваў каталіцкай улады знаходзіцца запрашэнне ў 1468 г. у ВКЛ каталіцкіх ордэнаў (81) — інтэнсіўны празелетызм сярод праваслаўных, здаецца, быў бы немагчымы ў выпадку існавання Фларэнційскай уніі (136). Аднак нягледзячы наўсе высілкі каталіцкай манархіі, праваслаўныя пабудовы, як і праваслаўнае насельніцтва ў Беларусі пераважалі (82). Праўда, духоўнымі правадырамі праваслаўнага народа ўсё часцей выступалі магнаты, ад якіх залежалі прызначэнні на царкоўныя пасады ў іх уладаннях, вынікам чаго было распаўсюджанне сіманіі (святакупства) і заняцця епіскапскіх пасад свецкімі асобамі (82, 84). Даследчык таксама невысока ацэньвае духоўны ўзровень беларускага клеру і манаства гэтага часу (84), супрацьпастаўляючы яму духоўны ўздым і царкоўны росквіт у Масковіі (85-87). Ён нават знаходзіць храналагічныя рамкі, у межах якіх можна параўноўваць развіццё дзвюх краін: для ВКЛ гэта былі Крэўская унія 1385 г. і смерць караля Аляксандра Казіміравіча ў 1506 г., для Масковіі — Кулікоўская бітва 1380 г. і смерць князя Івана ІІІ у 1505 г. (87-88). Натуральна, для царкоўнай гісторыі ўсёй Русі Фларэнційская унія і падзел былой Кіеўскай мітраполіі з’яўляюцца больш значнымі падзеямі.

Наступная, найбольш важная, частка нямецкай працы прысвечана разгляду праяваў Рэфармацыі ў беларускай царкоўнай гісторыі XVI ст. Частка складаецца з 5 раздзелаў, першы з якіх мае ўводны характар (89-134). У двух яго падраздзелах разглядаюцца перадумовы распаўсюджання Рэфармацыі на Беларусі.

У першым падраздзеле (89-96) апісаны агульны стан ВКЛ пры апошніх Ягелонах. Даследчык дае рознабаковы, хаця і беглы агляд знешне- (дачыненні з Масковіяй і Нямецкім ордэнам) і ўнутрыпалітычнага (сенат /паны-рада/, сойм і соймікі), дэмаграфічнага (суадносіны ўсходнеславянскага і балцкага насельніцтва), сацыяльнага (магнаты, шляхта, сяляне) і эканамічнага (устава на валокі, гарады) становішча Беларусі. Агляд жыцця праваслаўнай царквы Беларусі 1-й паловы XVI ст. вядзецца ў асноўным паводле працы А. Карташова і абмежаваны згадкамі пра брацтвы (96-97) і кіраванне мітрапаліта Іосіфа ІІ Солтана, які спрабаваў упарадкаваць царкоўнае жыццё (97-99). Адзначаны заганы і недахопы тагачаснага праваслаўнага духавенства, сярод якога квітнела сіманія і неадукаванасць (99-101). З гэтым заняпадам кантрастуе адсутнасць сіманіі і гуманістычная адукаванасць літоўскіх каталіцкіх біскупаў, як сцвярджае аўтар (занадта даверліва) услед за літоўскім даследчыкам З. Івінскісам (102, 317, Anm. 1). Аднак стан астатняга каталіцкага клеру ВКЛ быў далёка не бліскучы. Памер каталіцкіх парафій у этнічнай Літве быў вялікі, у выніку чаго пастыры, што звычайна паходзілі з Польшчы і не ведалі літоўскай мовы, маглі слаба клапаціцца пра сваіх вернікаў, якія нярэдка заставаліся непісьменнымі і нават няхрышчанымі, а часам трымаліся паганскіх звычаяў (102-103).

Наступны даволі вялікі падраздзел прысвечаны „беларускаму” першадрукару Францішку Скарыну — чамусьці такое азначэнне выдатнага палачаніна даследчык часта бярэ ў двукоссе (няўжо ён сумняецца ў беларускім паходжанні Скарыны?). Даволі падрабязна разглядаецца біяграфія Скарыны і склад выдадзеных ім біблійных кніг (104-127), амаль выключна паводле капітальнай манаграфіі Я. Неміроўскага[10]. Даследчык дапускае, што Скарына, народжаны ў праваслаўі (магчыма, пад імем Георгі), мог перахрысціцца ў каталіцтва, набыўшы пры гэтым імя Францішак (105, 124, 125). Параўноўваючы Скарыну з Марцінам Лютэрам, нямецкі даследчык знаходзіць паміж імі шмат адрозненняў і адмаўляе якую б то ні было залежнасць першага ад ідэй апошняга (104, 111). Не можа быць і гаворкі пра нейкія „пачаткі беларускай Рэфармацыі” ў выданнях Скарыны, як абвяшчаюць некаторыя аўтары з Беларусі (114,122,126). Разам з тым Г.-Х. Дытрых адзначае ўнёсак Скарыны ў падрыхтоўку Рэфармацыі на Беларусі — праз пашырэнне біблійных тэкстаў на зразумелай мове і заклікі да духоўнай асветы паспалітага жыхарства. Ён ставіць Скарыну ў адзін шэраг з такімі постацямі Перадрэфармацыі, як Джон Вікліф, Ян Гус і нават Эразм Ратэрдамскі (126-127). Зразумелая ўвага нямецкага даследчыка да „нямецкіх” эпізодаў у біяграфіі Скарыны: наведанне ім у 1529-30 г. Усходняй Прусіі і асабліва загадкавы візіт у 1525 г. нейкага„ польскага доктара Францішкуса” ў Вітэнберг да Лютэра і Меланхтана — правадыроў ранняй Рэфармацыі. Дэталёва разгледзеўшы апошні эпізод, нямецкі даследчык рашуча адхіляе яго як міф скарыназнаўства (120-121), створаны славенскім славістам Барталамеем Капітарам у 1839 г., які атаясаміў гэтага невядомага доктара са Скарынам (132-134). Ці варта казаць, што гэты міф усё яшчэ падаецца ў многіх падручніках і даведніках Беларусі на правах факта? Нямецкі даследчык таксама канстатуе памкненне з боку праваслаўных клерыкальных аўтараў паменшыць значэнне дзейнасці Скарыны — з прычыны заходняга (каталіцкага ці пратэстанцкага) духу яго тэкстаў і перакладаў (123-125).

У цэлым аповед пра жыццё і дзейнасць Скарыны, як на погляд беларускага чытача, даволі кампіляцыйны і зацікавіць хіба што нямецкага чытача, слаба знаёмага з гэтай постаццю. Шкада, што нямецкі даследчык не выкарыстаў карысную публікацыю (хаця і згадаўяе, 29, Anm. 44), прысвечаную Скарыну — выданне артыкулаў (у перакладзе на нямецкую мову) беларускіх даследчыкаў з рознабаковым аналізам пражскіх выданняў, спалучанае з публікацыяй тэксту віленскага Апостала 1525 г. і грунтоўным даследаваннем яго тэксту нямецкім славістам Г. Ротэ[11].

Затое вельмі свежа выглядае экскурс Г.-Х. Дытрыха пра гёрліцкі канвалют (127-132) — зборнік шэрагу пражскіх друкаў Скарыны (Пяцікніжжа, кн. Ісуса Навіна, 1-я — 4-я кнігі Царстваў і кнігі Найвышэйшай мудрасці Саламонавай), зведзеных у даўнія часы пад адну вокладку. Менавіта такую форму існавання сваіх друкаў прадугледжваў сам Скарына, калі выпускаў іх у адным фармаце і стылі ды выдаваў агульны тытульны аркуш і прадмову да ўсёй Бівліі рускай. Пра гэты цікавы канвалют беларускай (як і сусветнай) навуцы стала вядома толькі нядаўна[12], хаця сам помнік, што захоўваўся ў Гёрліцы мінімум з XVIII ст. у складзе бібліятэкі гарадской гімназіі, а затым у бібліятэцы Верхнялужыцкага навуковага таварыства, быў здавён вядомы тамтэйшым чытачам. У 1527 г. гэты канвалют знаходзіўся ва ўласнасці аднаго вучонага доктара ў Брэславе (129). Даследчык з рознай падрабязнасцю апісвае склад і змест пражскіх выданняў Скарыны ў гёрліцкім канвалюце.

5-ы раздзел манаграфіі прысвечаны ўласна распаўсюджанню рэфармацыйных ідэй у Беларусі і Літве і складаецца з 4 падраздзелаў. У першым даследуюцца раннія поступы Рэфармацыі, якая спачатку пранікала ў ВКЛ з Прусіі і Польшчы шляхам экспарту ідэй студэнтамі, што выязджалі на вучобу ў Нямеччыну, ці шляхам імпарту адтуль кніг (136-137). Пад ціскам магчымых рэпрэсій прыхільнікі новых ідэй (у якасці прыкладу разглядаюцца лёсы Рапалёніса і Кульвеціса / Кульвы) знаходзілі прытулак у суседняй Прусіі (136-139). Значная роля ў пашырэнні рэфармацыйных ідэй належала маладому вялікаму князю Жыгімонту ІІ Аўгусту, двор якога ў 1544-48 г. знаходзіўся ў Вільні. Гуманістычна выхаваны, ён сімпатызаваў новым рэлігійным ідэям, хаця, зрабіўшыся каралём, трымаўся каталіцызму і выдаваў пастановы супраць пратэстантаў (140-142). Аднак на Беларусі сапраўднымі прамотарамі новай веры, праўда, у яе кальвінісцкай версіі, сталі магнаты, разгляду ролі якіх прысвечаны другі падраздзел. Прычыны іх пераходу ў пратэстантызм аўтар асабліва не даследуе, разглядаючы гэта як моду, якая абумовіла нетрывалае ўтрыманне новай веры ў наступных пакаленнях (154, 205, 210, 327). Пры гэтым сярод магнатаў XVI ст. рэлігійная прыналежнасць адыгрывала ўсё менш дыферэнцыйную ролю, не парушаючы іх класава-станавай еднасці (93). Як асаблівасць ВКЛ даследчык адзначае захаванне прыватна-персанальных зносінаў паміж пратэстантамі і праваслаўнымі: магнаты-пратэстанты бралі шлюб з праваслаўнымі (209-210). Асноўная ўвага даследчыка сканцэнтравана на постацях двух стрыечных братоў — Мікалая Радзівіла Чорнага і Мікалая Радзівіла Руд ога, чые біяграфіі дэталёва разглядаюцца (143-153). Менавіта дзякуючы першаму з гэтых магнатаў у Берасці, старастам якога Мікалай стаў у 1549 г., была заснавана каля 1553 г. першая на тэрыторыі сучаснай Беларусі пратэстанцкая грамада з евангелічным набажэнствам, святаром туды быў запрошаны з Польшчы Сымон Зацыюш, будучы кальвінісцкі суперінтэндант у Вільні (145-146). Да якога вызнання — евангелічнага (лютэранскага) ці рэфармацкага (кальвінісцкага) — належала гэтая грамада — няясна (147,156). Хаця на той час кальвінізм ужо аддзяліўся ад лютэранства, але вострае канфесійнае разыходжанне паміж імі яшчэ не надышло, таму адрозненне паміж гэтымі плынямі на перыферыі Еўропы прыкладна да 1560 г. было яшчэ невыразнае і залежала хутчэй ад таго, у якім універсітэце вучыўся магнат ці казнадзей пры яго двары, або з якім лідарам Рэфармацыі вялося ліставанне ці чые рэфармацыйныя творы больш чыталіся (147-148, 204).

Асаблівую цікавасць уяўляе трэці падраздзел, у якім аўтар даследуе склад і лёс пратэстанцкіх грамад у гарадах (апрача Вільні) і мястэчках Беларусі. Даледчык перш за ўсё праясняе лёс лютэранства ў Беларусі: калі ў Вільні лютэранская грамада з’явілася паміж 1552 і 1555 г., то на тэрыторыі сучаснай Беларусі час іх з’яўлення прыпадае на XVII і пазнейшыя стагоддзі. Даследчык адхіляе як памылковыя звесткі пра тое, што нібыта ўжо ў 1535 г. князь Юрый Алелькавіч даў дазвол на пабудову лютэранскай кірхі ў Слуцку. У гэтым ён грунтуецца на росшуках І. Лукшайтэ, якая, звярнуўшыся непасрэдна да пісьмовай крыніцы, канстатавала, што дадзены дазвол на самай справе тычыцца праваслаўнай царквы (156, 146, Anm. 43)[13]. Асобны экскурс (157-167) нямецкі вучоны прысвячае „пратэстантам з Усходу” — даволі загадкавым постацям праваслаўных манахаў / святароў, што ўцякалі ў ВКЛ з Масковіі ад пераследу за свае рэлігійныя погляды, якія ў многіх рысах нагадвалі рэфармацыйныя. Пра такіх уцекачоў вядома (хаця і даволі мала) з розных крыніц, аднак даследчык абмежаваўся разглядам толькі адной з іх — твора вядомага рэфармацыйнага гісторыка XVII ст. Андрэя Венгерскага. Вучоны асабліва падкрэслівае той факт, што ў 2-й палове XVI ст. у Віцебску і Полацку ўжо існавалі пратэстанцкія грамады, куды ўваходзілі канвертыты з ліку праваслаўных. Ён робіць выснову, што Рэфармацыя паўплывала і на праваслаўнае асяроддзе (167).

У чацвёртым падраздзеле (168-191) сп. Дытрых змяшчае дэталёва каментаваны пералік беларускіх гарадоў, дзе ў даўнія часы існавала пратэстанцкае набажэнства. Свой пералік ён грунтуе на спісе вядомага польскага гісторыка Я. Лукашэвіча (у прыватнасці, на нямецкім перакладзе яго працы)[14], дзе падаюцца звесткі ў асноўным на XVIII і пачатак XIX ст. (у дадатак, назвы некаторых населеных пунктаўз гэтага спіса цяпер лакалізаваць немагчыма). Спіс Лукашэвіча нямецкі вучоны папаўняе звесткамі сучасных літоўскіх даследчыкаў, што вывучалі стан пратэстанцкай царквы ў Літве. У выніку атрымалася: Асташын (пад Наваградкам) — з XVI да XX ст., Ашмяны — XVI-XVII ст., Беліца (Падляшша) — прыблізна з 1560-70-х г., Брэст — з 1553 г. да пач. XVII ст., Варняны (пад Смургонямі) — да канца XVIII ст., Доры (пад Валожынам) – ?, Глыбокае — знікла да канца XVII ст., Галаўчын (пад Оршай) — з XVI да канца XVII ст., Гальшаны (пад Ашмянамі) — 2-я пал. XVI ст., Іўе — з XVI да пач. XVII ст., Жупраны (пад Наваградкам) — XVII-XVIII ст., Івянец — ?, Клецк — з 1555 да пач. 1570-х г., Койданава — прыблізна з 1560-70-х г. да пач. XX ст., Капыль — з канца XVI ст. (?) да XX ст., Копысь — з канца XVI да пач. XX ст., Касценеў (пад Шчучынам) — у XVIII ст., Кухцічы (пад Уздой) — знікла да XVIII ст., Ляхавічы (?, ва ўладанні Хадкевічаў) — 2-я пал. XVI ст. (?), Лебедзева (пад Маладзечнам) — існавала ў 1-й пал. XVIII ст., Любча (пад Наваградкам) — існавала ў 1-й пал. XVIII ст., Лукамль – ?, Мінск — з XVI да пач. XIX ст., Нясвіж — з 1553 да пач. 1570-х г., Наваградак — да пач. XVIII ст., Палачаны (пад Маладзечнам) — XVII ст., Ракаў (пад Мінскам) — да пач. XVIII ст., Семяновічы(?, на Міншчыне) — існавала яшчэ ў сярэдзіне XVIII ст.,Слуцк — кальвінісцкая грамада з 1587 г., лютэранская з1651 г. да XIX ст., Смургоні — з XVII ст. — пасля 1620-х г.,Свіслач (Падляшша) — з пач. XVII да пач. XVIII ст., Тайманава(пад Быхавам) — да пач. XVIII ст., Шацк (пад Мар’інай Горкай) — 1-я пал. XVII ст., Шклоў — з XVI ст. да 1619 г. Да гэтага ліку сп. Дытрых дадае таксама шэраг гарадоў і селішчаў:Ваўкавыск, Віцебск, Гродна, Дзятлава, Загалле (пад Любанню?), Загойск / Разнь (?), Ізабелін (пад Ваўкавыскам), Косава (пад Івацэвічамі), Лоск, Полацк (190). Некаторыя населеныя пункты з пратэстанцкімі грамадамі маюць няяснуююлакалізацыю: Айняровічы (?, у Наваградскай правінцыі)- ?, Дзераўная (?, ва ўласнасці Сапегаў) — да XVIII ст., Зарой(?, у Наваградскай правінцыі) — XVI-XVII ст., Кавальшчызна — у XVII ст., Мачульна (?, у Наваградскай правінцыі) —да пач. XVIII ст., Нялевічы — ?, Несутыча (?, у Наваградскайправінцыі — Нясуцічы?) — ?, Новы Быхаў (каля Быхава?) —да пач. XVIII ст., Орлаў (пад Наваградкам, ва ўласнасціРадзівілаў) — да сяр. XVIII ст., Памуша (?) — XVIII ст., Рагачоўці Рагачаў (?) — ?, Сакольна / Саколін (?) — існавала яшчэў 2-й пал. XVII ст., Сервеч (?, у Беларускай правінцыі) — ?,Смыч (?, у Беларускай правінцыі) — да пач. XVIII ст., Сялюбін(у Наваградскай правінцыі) — XVII ст., Чарніхаў (падМінскам?) — 1-я пал. XVII ст. З гэтага пераліку відаць, штоз’яўленне пратэстанцкіх грамад у большасці населеныхпунктаў (асабліва невялікіх) звязана з канфесійнай прынал ежнасцю іх уладал ьнікаў—заможных паноў. На тэрыторыісучаснай Беларусі (без Віленшчыны) даследчык налічыўкаля 80-90 пратэстанцкіх грамад, з якіх толькі каля дзясятка былі антытрынітарскія, тады як лютэранскіх сяродix амаль не было (190-191). Іншыя даследчыкі налічваюцьна канец XVI ст. каля 190-200 пратэстанцкіх грамад у ВКЛ(322; 191 і Anm. 191), так што атрыманыя Дытрыхам выніківыглядаюць даволі імаверна.

Гэты падраздзел нямецкі вучоны завяршае разглядам надзвычай цікавага пытання: якія мовы ўжываліся ў пратэстанцкіх грамадах Беларусі? (191-193). Адзначыўшы шматэтнічнасць Беларусі і шматмоўнасць яе насельніцтва, ён лічыць, што набажэнства і казанне ў пратэстанцкіх грамадах Беларусі было польскім і напачатку руськім (г. зн. старабеларускім), па меншай меры ва ўсходніх частках краіны, чаму найлепшы доказ дае з’яўленне Нясвіжскага катэхізіса 1562 г. С. Буднага і Евангелля Цяпінскага 1570-х г. (праўда, яны якраз з’явіліся на захадзе Беларусі). Аднак пасля Люблінскай уніі 1569 г. сітуацыя пачала мяняцца на карысць польскай мовы, і „таксама ў рэфармаванай царкве мы назіраем феномен нарастання паланізацыі” (192), так што ў XVII ст. усходнеславянская гаворка больш не гучала ў пратэстанцкім набажэнстве (193). У XIX ст. польская мова паўсюдна ўжывалася ў пратэстанцкіх грамадах Беларусі за выключэннем нямецкіх грамад, якія паслугоўваліся нямецкай, і нават высілкі царскіх уладаў пасля 1863 г. замяніць там польскую мову рускай засталіся, здаецца, марнымі (192-193).

У 6-м раздзеле працы даследуецца пашырэнне кальвінізму на Беларусі. Першы падраздзел прысвечаны разгляду адукацыйна-асветніцкіх дасягненняў кальвіністаў — школам, друкарням і бібліяітэкам. Са школ дакументальна засведчана толькі дзейнасць школы ў Вільні (з 1558 г.) пры двары Мікалая Радзівіла Чорнага, якая толькі ў 1588 г. дасягнула гімназічнага ўзроўню, і школа ў Слуцку (з 1627 г.), што стала гімназіяй у 1630 г., праіснаваўшы да XX ст., маюцца сціплыя згадкі пра ніжэйшыя школы ў Полацку, Брэсце, Жупранах, Койданаве і Нясвіжы (апошняя, аднак, хутка была зроблена каталіцкай), а таксама ў некаторых іншых мясцовасцях (194-197)[15]. З друкарань апрача Нясвіжскай (179-180, 198) аўтар мімаходзь згадвае толькі Брэсцкую і Лоскую, а для XVII ст. таксама друкарні ў Любчы, Ашмянах і нават Слуцку (198-199). Пра бібліятэкі і шпіталі ў аўтара застаюцца зусім лічаныя словы (199-200).

У наступным падраздзеле (200-205) аўтар абмяркоўвае суадносіны на Беларусі кальвінізму і лютэранства, у прыватнасці, спрабуе вытлумачыць перавагу першага над другім. Напачатку ён выказвае сумнеў у тым, што кальвінізм, які імкліва пашыраўся сярод беларуска-літоўскай шляхты ў 2-й палове XVI ст., быў для яе больш прывабны сваёй мадэрнасцю, рэлігійнай радыкальнасцю, свабодалюбнасцю або апеляцыяй да нацыянальных пачуццяў параўнальна з лютэранствам. Ён выказвае іншае меркаванне: у сярэдзіне XVI ст. лютэранства зазнала некаторую стагнацыю (Лютэр памёр, а яго духоўныя пераемнікі паглыбіліся ў дробныя тэалагічныя пытанні) і страціла сваю прывабнасць, тады як менавіта ў 1550-я г. яскрава заззяла зорка швейцарскай Рэфармацыі і асоба Кальвіна, што і забяспечыла трыумф кальвінізму ў Цэнтральнай Еўропе на паўстагоддзя. У дадатак, на думку даследчыка, перавагу кальвінізму ў ВКЛ аддаў і такі чыннік, які варожасць шляхты да мяшчанства, якое ў этнічнай Літве схілялася да лютэранскай веры. Аднак такое меркаванне здаецца перабольшаннем, паколькі антаганізм шляхты і мяшчанства як у Беларусі, так і ў Літве быў амаль не выражаны, а пашырэнне лютэранства ў этнічнай Літве больш абумоўлена хутчэй інтэнсіўным кантактам з літоўцамі Усходняй Прусіі і раннім выкарыстаннем літоўскай мовы ў лютэранскай прапагандзе гэтай нямецкай краіны. Ва ўсялякім выпадку, лютэранства ў XVI ст. у ВКЛ пашыралася толькі ў этнічнай Літве (322). Наадварот, у 2-й палове XVI ст. кальвінізм шырока распаўсюдзіўся ў краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, а лютэранства на гэты час у многім засталося „нямецкай” і „скандынаўскай” верай.

У асобным падраздзеле (205-214) абмяркоўваеццаўплыў, які на Беларусі Рэфармацыя зрабіла на праваслаўе. Напачатку даследчык спрабуе разабрацца ў прычынах масавага пераходу многіх магнацкіх родаў Беларусі, першапачаткова праваслаўных, у пратэстантызм. На яго думку, беларускія магнаты памкнуліся ў новую веру дзеля здабыцця заходняй культуры і адукаванасці, каб быць не горш за сваіх таварышаў па класе з Польшчы і не выглядаць на іх фоне надта правінцыйна (205). Пераход палегчыўі той факт, што ў 1563 г. на сойме ў Вільні каралеўскім дэкрэтам былі скасаваны ўведзеныя актам Гарадзельскай уніі 1413 г. абмежаванні для праваслаўных магнатаў на займанне вышэйшых адміністрацыйных і судовых пасад у ВКЛ; гэтая норма de facto распаўсюджвалася і на пратэстантаў (205-206, 227). У гарадах (з крыніц вядома, па мешай меры, пра Віцебск і Полацк) у пратэстантызм таксама пераходзілі беларусы, у т. л. прадстаўнікі праваслаўнага духавенства (206). Аднак канвертацыя магнатэрыі і часткі мяшчанства ў новую веру не змяніла канфесійнай прыналежнасці большасці беларускага народа, які надалей працягваў трымацца веры сваіх бацькоў (206, 208, 328, 361), хаця асобныя магнаты-пратэстанты спрабавалі ў сваіх уладаннях перашкодзіць праваслаўнаму набажэнству, пра што пісаў у 1563 г. Сымон Будны (207-208). Аднак праваслаўнае духавенства ВКЛ заставалася інертным перад новымі выклікамі эпохі і актыўна не супрацьдзейнічала такім захадам магнатаў і іх канвертацыі ў новую веру (208). Напачатку з праваслаўнага боку толькі маскоўскі эмігрант старац Арцём выступіў з крытыкай новаверчай дагматыкі (208-209, 257). З сярэдзіны XVI ст. у праваслаўным асяроддзі паўстаў цэлы шэраг палемічных твораў супраць пратэстантаў, некаторыя з якіх нямецкі даследчык згадвае на падставе працы М. Дзмітрыева[16] (210-213). Аднак у цэлым пратэстантызм зрабіў даволі сціплы ўплыў на праваслаўную супольнасць Беларусі (214).

У наступным падраздзеле (215-225) разглядаецца структура кальвінісцкай царквы на Беларусі, у прыватнасці, практыка правядзення ёю правінцыйных сінодаў — публічных соймаў, на якіх дэпутаты ад пастыраў, казнадзеяў і вернікаў вырашалі актуальныя пытанні царкоўнага жыцця. Першыя і найбольш важныя сіноды адбываліся ў Польшчы, пераважна ў Малой Польшчы, аднак іх не заўжды наведвалі прадстаўнікі ВКЛ. Здаецца, упершыню гэта адбылося ў 1560 г. на сінодзе ў Ксёнжы, куды прыбылі шляхта і пастыры, дасланыя князем Мікалаем Радзівілам (215). Аднак крыху раней уласныя сіноды пачалі збірацца ў ВКЛ — першы сінод адбыўся ў Вільні ў снежні 1557 г., скліканы пастырам Сымонам Зацыюшам. Наступны сінод прайшоў у Берасці ў 1558 г., і на ім тон задаваў князь Мікалай Радзівіл (216). Са збораў, прысвечаных вольнаму абмеркаванню самых розных пытанняў, сінод ы даволі хутка ператварыліся ўінстытуцыю, праз якую адбывалася самакіраванне кальвінісцкіх грамад ВКЛ [Unitas Lit(h)uania]; для вырашэння найбольш важных пытанняў склікаліся генеральныя сіноды кальвіністаў з абодвух частак Рэчы Паспалітай (217-218). Хутка надышла і далейшая кансалідацыя беларуска-літоўскага рэфармацтва: узніклі рэфармацкая калегія (кшталту сакратарыяту) у Вільні і асобныя правінцыі, у межах якіх адбываліся правінцыйныя сіноды. У XVI ст. існавалі Віленская, Жамойцкая, Завілейская (на поўнач ад Коўна і Вяллі), Наваградская, Берасцейска-Падляшская і „Руськая”, ці Мінская правінцыі, апошняя ў 1627 г. была аб’яднана з Наваградскай, пазней адбываліся і іншыя змены ў гэтай геаграфічнай структуры. На чале правінцыі абіраўся царкоўны кіраўнік — суперінтэндант, побач з якім выступаў нетэалагічны кіраўнік — сеньёр, ці куратар, ім быў магнат, заможны шляхціч (218). Сп. Дытрых падае вялізны ўрывак з адной нямецкай працы сярэдзіны XIX ст., дзе апісваецца структура віленскага рэфармацкага сінода таго часу (219-222)[17], і на гэтай падставе спрабуе рэканструяваць склад збору ў XVI ст. (222-225). Між іншым, даследчык адзначае станавы характар кіраўнічых пасад унутры збору, якія маглі займаць выключна прадстаўнікі шляхты (224-225).

Апошні падраздзел (225-245) прысвечаны вядомай Сандамірскай угодзе 1570 г., заключанай паміж пратэстантамі Польшчы і ВКЛ — кальвіністамі, лютэранамі і чэшскімі братамі, але за поўным выключэннем антытрынітарыяў. Ля вытокаў гэтай угоды ляжала ідэя Яна Ласкага стварыць адзіную нацыянал ьную царкву Рэчы Паспалітай (пратэстанцкую) уключна з лютэранамі Усходняй Прусіі, што намінальна з’яўлялася ленам польскага караля (229,231). Узорам для пратэстантаў, на думку даследчыка, стала Люблінская унія 1569 г., заключаная пад цяжарам зацяжной Полацкай вайны (226-228). Сумесныя сіноды некалькіх пратэстанцкіх вызнанняў (багемскіх братоў, лютэран і/ці кальвіністаў) для абмеркавання дагматычных і арганізацыйных пытанняў ужо праводзіліся ў Польшчы ў 1555-70 г. (226, 229). Сустрэчы ў Сандаміры ў красавіку папярэднічаў сінод у Вільні, скліканы ў сакавіку 1570 г. з кальвіністаў і лютэран ВКЛ (231-234). На генеральным сінодзе ў Сандаміры была дасягнута тэалагічная згода наконт сутнасці еўхарыстыі (за кошт выбару кампраміснай формулы) і дазволена вернікам трох пратэстанцкіх канфесій наведваць набажэнствы адзін аднаго і ўдзельнічаць у іх сакрамантах, было прынята супольнае вызнанне веры „Confessio Sendomiriensis” (234-235). Тэкст гэтай Сандамірскай згоды ў перакладзе на нямецкую мову даследчык падае асобным дадаткам (241-245). Сандамірскае пагадненне засталося важным прэцэдэнтам, да якога заўжды (да самага канца XVIII ст.) звярталіся кальвіністы і лютэране Рэчы Паспалітай пры патрэбе ўзаемных зносінаў і аб’яднання супраць націску Контррэфармацыі (236). Пасля гэтай згоды разнаверчая шляхта Рэчы Паспалітай дамаглася ў 1573 г. акта Варшаўскай канфедэрацыі, што патрабаваў для шляхты свабоды выбару канфесіі, гэтыя патрабаванні былі задаволены Генрыхам Валуа пры абранні яго каралём (237-238). У рэдакцыю 1588 г. Літоўскага Статута быў унесены адпаведны артыкул, што гарантаваў шляхце ВКЛ свабоду выбару любой хрысціянскай канфесіі, але на іншых падданых краіны — залежнае сялянства і чэлядзь — гэтая норма распаўсюджвалася толькі ў той меры, у якой яны вызнавалі рэлігію сваіх гаспадароў (238-240).

У 7-м раздзеле працы Г.-Х. Дытрыха разглядаецца дзейнасць антытрынітарыяў на Беларусі. Гэты радыкальны пратэстанцкі кірунак, што адмаўляў боскую прыроду Хрыста і дагмат Тройцы, з’явіўся ў Польшчы (у асноўным, у яе паўднёвай частцы — Малой Польшчы) пад знешнімі ўплывамі і, падзяліўшыся на некалькі плыняў, знайшоў пэўнае пашырэнне на Беларусі — галоўным чынам, дзякуючы падтрымцы асобных магнатаў (246-249). Аднак колькасць антытрынітарскіх грамад на Беларусі ў іх лепшыя гады наўрад ці была большая за дзясятак (250). Далей даследчык сцісла разглядае асноўныя пытанні антытрынітарнай праблематыкі (250-251) і затым засяроджваецца на постаці Сымона Буднага (252-282), выклад пра якога вядзецца ў асноўным на падставе прац Г. Мерчынга, С. Кота і І. Саверчанкі. Нямецкі вучоны пачынае з рэканструкцыі біяграфічных звестак пра гэтага ідэолага беларускага антытрынітарызму (памылкова вядомы запіс 1544 г. з кнігі Кракаўскага ўніверсітэта „Simon Alberti de Budy dioc. Plocensis” перакладзены як „… з Полацка…” (252), хаця прынята лічыць, што тут маецца на ўвазе каталіцкая Плоцкая дыяцэзія побач з Мазовіяй, адкуль выводзіцца паходжанне Буднага)[18], апавядае пра характар выдадзеных Будным кірылічных кніг, пераважна на падставе іх прадмоў (254-257) і больш дэталёва спыняецца на разглядзе лацінскага ліста Буднага 18.04.1563 г. да вядомага швайцарскага кальвініста Генрыха Булінгера ў Цюрых (257-263, 312-314), які асобным дадаткам публікуецца ў нямецкім перакладзе (285-289)[19]. Таксама даследчыкам паводле рукапісу апублікаваны і дадатак да ліста Булінгеру — трактат „Пра сыходжанне Св. Духа” (лацінскі тэкст і яго нямецкі пераклад), напісаны ў старажытнасці ананімным аўтарам на славянскай мове і толькі перакладзены Будным на лацінскую (290-312). Даследчык упэўнены, што гэты трактат быў напісаны самім Будным (262, Anm. 58)[20]. Далей аўтар, адзначыўшы пераход Буднага пасля смерці Мікалая Радзівіла Чорнага пад патранат магната Яна Кішкі, вядомага пратэктара антытрынітарызму ў ВКЛ (264-265), аналізуе пытанні, што разглядаліся на сінодах антытрынітарыяў у 1560-я г., у прыватнасці, на сінодзе ў Іўі ў студзені 1568 г. (265-268). Коратка спыніўшыся на біблейных перакладах Буднага (269-270), аўтар мімаходзь характарызуе і асобу ды дзейнасць яго паплечніка Васіля Цяпінскага, перакладчыка Евангелля на старабеларускую мову (271)[21]. Сваю ўвагу нямецкі даследчык засяроджвае на „Найгалоўнейшых артыкулах хрысціянскай веры” (Лоск, 1576), вядомым рэлігійным трактаце Буднага, найважнейшыя палажэнні якога сп. Дытрых характарызуе (272, 274-278). Аповед пра С. Буднага заканчваецца кароткім аглядам яго дзейнасці ў апошнія гады жыцця, 1583-93 г. (278-281). Даследчык высока ацэньвае значэнне думкі і дзейнасці С. Буднага для беларуска-літоўскай Рэфармацыі (282-284).

Апошні 8-ы раздзел манаграфіі прысвечаны пачаткам Контррэфармацыі ў ВКЛ. Аўтар падкрэслівае, што Рэфармацыя і Контррэфармацыя ў ВКЛ развіваліся амаль паралельна (321). На яго думку, важную ролю ў працэсе Контррэфармацыі адыгралі кардынал С. Гозій, што запрасіў у Польшчу езуітаў (апрача яго, пазней вызначыліся казнадзей Пётр Скарга і папскі нунцый Антоні Пасевіна, 332), і езуіцкія вучэльні (перш за ўсё акадэмія ў Вільні), якія прыцягвалі таксама пратэстанцкую і праваслаўную моладзь высокім узроўнем навучання (317-320). Гэтым самым езуіты ўзялі пад кантроль выхаванне будучых пакаленняў святароў, шляхты і заможнага мяшчанства (320). Гэта таксама дазволіла ўзняць адукацыйны ўзровень каталіцкага духавенства на новую вышыню, вымаганую посттрыдэнцкай эпохай (324-325). Іншым каналам Контррэфармацыі сталі розныя сродкі агітацыі: публічныя дыспуты паміж езуітамі і іншаверцамі (або езуітамі і іх паплечнікамі, што ігралі ролі іншаверцаў) і казанні (320-321). Аднак неўзабаве каталіцкія ўлады перайшлі да нацкоўвання гарадскога плебсу супраць пратэстантаў і іх інстытуцый, што вылілася ў паленне 2.07.1611 г. кальвінісцкай кірхі ў Вільні разам з бібліятэкай і архівам. Даследчык дапускае, што і на вёсцы маглі адбывацца падобныя „суды Лінча” (329). Толькі нашмат пазней у краіне запанавала прававая неталерантнасць: у 1658 г. былі забароненыя антытрынітарыі, а ў 1668 г. — пераход з каталіцызму ў пратэстантызм (330). Важным полем барацьбы з Рэфармацыяй зрабілася палітыка: прыход да ўлады каталіцкага караля Жыгімонта ІІІ Вазы (1587-1632) і вяртанне да каталіцызму шэрагу ўплывовых магнатаў натхніла на рэканвертацыю і дробную шляхту (322-324, 327-328). Тут на ўсю поўніцу спрацаваў прынцып: вера ўладара прадвызначае веру яго падданых (325, 328). Гэты прынцып прывёў да перамогі Рэфармацыі ў раздробненай Нямеччыне, але меў адваротныя наступствы ў ВКЛ, дзе не было тэрытарыяльных уладароў (суверэнаў), а існавалі толькі ўласнікі зямлі, хаця і вельмі заможныя (326). Таму распаўсюджанне і стабільнасць новай веры ў Рэчы Паспалітай абмяжоўвалася зямлёй і воляй уласніка; калі ён паміраў, лёс пратэстантызму вырашаў новы ўладальнік. У дадатак, ідэя эміграцыі па рэлігійных прычынах, ідэя, што прадвызначыла аблічча заходнееўрапейскага свету, не была папулярная ў ВКЛ (326-327)[22]. Аднак ці не найважнейшую прычыну перамогі Контррэфармацыі ў ВКЛ даследчык бачыць у кансалідоўнай ролі традыцыйнай (каталіцкай) царквы, якая ўмацоўвала падмуркі грамадства, тады як Рэфармацыя пагражала яму пэўным сацыяльным выбухам (325). Немалую ролю адыграла і раз’яднанасць пратэстанцкага лагера (325, 326). Смяротны ўдар пратэстанцкім грамадам Беларусі ў XVII ст. нанесла маскоўская агрэсія 1654-67 г., якая знішчыла многія з іх (330).

Асобны падраздзел прысвечаны крызісу, у якім апынулася праваслаўная царква ВКЛ напрыканцы XVI ст., што прадвызначыла яе шлях да уніі. Паводле вядомых крыніц аўтар падкрэслівае злоўжыванні і невуцтва сярод духавенства Кіеўскай мітраполіі ў XVI ст. (330-331), адзначае рэканверсацыю пратэстанцкай магнатэрыі Беларусі не ў дзедаўскую праваслаўную царкву, а ў каталіцызм (332-333) — відаць, з-за прывілеяў і выгод, што давала ў новых умовах каталіцкае веравызнанне (210). Згадваюцца спробы ўплывовага магната князя Канстанціна Астрожскага і вернікаў-мяшчан, што аб’ядноўваліся ў брацтвы, праз школы і друкарні ўзняць узровень царкоўнага жыцця (333-334). Галоўнымі ініцыятарамі царкоўнай уніі даследчык лічыць тых магнатаў ВКЛ і Украіны, што засталіся ў праваслаўі, але шукалі шляхоў паляпшэння стану царквы. Гэта перш за ўсё князь К. Астрожскі, захадамі якога на епіскапскія пасады былі прызначаны прыхільнікі ідэі уніі — Кірыла Тарлецкі, епіскап луцкі і астрожскі (з 1585 г.) і Іпацій (свецкае імя Адам) Пацей, епіскап уладзімірскі і берасцейскі (з 1593 г.) (335-336, 350). На думку даследчыка, сітуацыя са справай уніі зрабілася больш відавочнай у 1589 г., калі ў Маскве быў усталяваны патрыярхат, а канстанцінопальскі патрыях Ерамія ІІ у сваім шляху з Масквы на Басфор затрымаўся ў ВКЛ і паспрабаваў распачаць некаторыя рэформы ў царкоўным жыцці (выдаленне з пасады мітрапаліта Анісіфора Дзевач(к)і і прызначэнне новага — Міхала Рагозы, наданне львоўскаму і віленскаму брацтвам незалежнасці ад юрысдыкцыі мясцовага епіскапа, наданне Кірылу Цярлецкаму звання патрыяршага экзарха з правам кантролю над пасадай мітрапаліта і інш.). Менавіта гэтыя несістэматычныя і супярэчлівыя меры ўсхвалявалі епіскапаў Беларусі і Украіны, якія вырашылі змяніць юрысдыкцыю, перайшоўшы пад уладу рымскага папы (337-338). Іншай прычынай нямецкі даследчык лічыць уплыў Рэфармацыі, якой унія мусіла супрацьстаяць (349-350). Далей паводле розных крыніц ён выкладае добра вядомыя падзеі 1590-х г., што прывялі да заключэння Берасцейскай уніі (338-347). Між іншым, вучоны лічыць, што руськімі біскупамі, якія хіліліся да уніі, кіравалі менавіта духоўныя запатрабаванні, а не матэрыяльныя інтарэсы і маральныя заганы, як сцвярджалі афіцыйная савецкая навука і ідэолагі маскоўскага праваслаўя (342-343 i Anm. 75). Ён таксама адзначае імкненне сучасных беларускіх гісторыкаў пазбавіцца прамаскоўскіх поглядаў у асвятленні гісторыі уніі (349).

Апошні падраздзел кнігі прысвечаны „кааперацыі паміж пратэстантамі і праваслаўнымі: першаму ўсёахопнаму экуменічнаму дыялогу” (349), што адбыўся ў 1599 г. у Вільні — гэтак даследчык азначае спробу пагаднення паміж праваслаўнымі і пратэстантамі на сінодах у ВКЛ. Ён пачынае з асобы князя К. Астрожскага,якіўбарацьбезуніяй карыстаўся дапамогай некаторых пратэстанцкіх інтэлектуалаў (350-351), а яго прадстаўнік удзельнічаў у працы пратэстанцкіх сінодаў — Торуньскага 1595 г. і Віленскага 1599 г. (353). Разгляду працы гэтых сінодаў прысвечана нямала ўвагі нямецкага даследчыка (351-362), які падае тэкст Віленскай канфедэрацыі ад 30.05.1599 г. у нямецкім перакладзе (363-373). Свой выклад гэтых падзей сп. Дытрых грунтуе на старой працы Я. Лукашэвіча і адной невялікай публікацыі ў нямецкім навуковым перыёдыку; іншыя працы, датычныя тэмы, як старыя[23], так і новыя[24], засталіся яму невядомыя. На гэтых сінодах прымаліся сумесныя заявы пратэстантаў і праваслаўных супраць рэлігійнага ўціску, адрасаваныя розным інстанцыям Рэчы Паспалітай, у т. л. каралю, праўда, без істотнага выніку (353-354). Асаблівае значэнне меў Віленскі сінод 1599 г., у якім удзельнічалі як шляхта, так і царкоўнікі (лютэране з этнічнай Літвы, Усходняй Прусіі і Курляндыі, кальвіністы, чэшскія браты (іх у ВКЛ бадай што не было) і праваслаўныя) і на якім ставіліся пытанні як палітычнай канфедэрацыі, так і рэлігійнай уніі, а таксама практычнага супрацоўніцтва, аж да адкрыцця супольных пратэстанцка-праваслаўных школ, друкарняў і фінансавай узаемадапамогі (354-358). Абаронцамі рэлігійнай свабоды сіноды прызначылі буйных магнатаў: з праваслаўнага боку — князя Канстанціна Астрожскага, з пратэстанцкага — князя Крыштафа Радзівіла (358). У радасці пратэстанцкі бок нават паслаў ліст да канстанцінопальскага і александрыйскага патрыярхаў, на які адтрымаў адказ (359). Аднак подпісы пад дакументам Віленскага сінода паставілі толькі прадстаўнікі пратэстантаў, месца праваслаўных падпісантаў засталося пустым (359). Супрацоўніцтва паміж пратэстантамі і праваслаўнымі ўрэшце не атрымала асаблівага выніку ў царкоўна-дагматычным аспекце, паколькі „экуменічны дыялог” меў неэкуменічны характар: кожны бок імкнуўся да рэалізацыі сваіх інтарэсаў, перш за ўсё палітычных (360-361). Тым не менш, Віленскі сінод 1599 г. даследчыклічыць важным прыкладам і сімвалам дыялогу заходніх цэркваў з праваслаўнай царквой, які змог рэалізавацца толькі ў XX ст. (362).

На заканчэнне нямецкі даследчык падсумоўвае сваю працу, сцісла фармулюючы тэзісы кожнага яе раздзела (374-391).

Праца Г.-Х. Дытрыха шмат у чым піянерская: у ёй упершыню ўзятая спроба на навуковым падмурку асвятліць царкоўную гісторыю Беларусі. Гэтая тэма фактычна яшчэ не атрымала ў навуцы належнага разгляду, хаця так ці інакш закраналася іншымі даследчыкамі. Фактычна, на сёння праца нямецкага вучонага — гэта першае навуковае даследаванне гісторыі царквы на Беларусі ранняй пары. Праўда, у аўтара не заўжды атрымліваецца разглядаць гісторыю царквы на Беларусі як самастойную з’яву — часам пад ціскам крыніц ён не вытрымлівае маштабу (гаворыць пра ВКЛ ці разглядае падзеі, што адносяцца да Польшчы або Літвы). Пра некаторы брак беларускацэнтрычнага погляду ў нямецкага даследчыка сведчыць нават такая неістотная дэталь, як іменаслоў. Мясцовыя імёны і назвы аўтар пры перадачы лацінкай спрабуе падаваць па-рознаму: у рускай, польскай, літоўскай транскрыпцыі, пры магчымасці прыводзячы іх нямецкія адпаведнікі (напрыклад: Mindaugas / Mindowe / Mendaug / Mindovg; 49), але звычайна не ў беларускай ці ўкраінскай. Даволі часта ён абмяжоўваецца толькі рускім і літоўскім або польскім варыянтам (напрыклад: Vytautas / Vitovt; 76), але найчасцей задавальняецца транслітарацыяй аднаго рускага напісання. Таксама беларускія і ўвогуле славянскія спецыялісты знойдуць у працы нямецкага даследчыка нямала пралікаў у бібліяграфіі, як па асобных пытаннях і праблемах даўняй гісторыі Беларусі, так і па гісторыі Руськай царквы — некаторыя, найбольш заўважныя з іх, былі адзначаны вышэй. Гэта тлумачыцца як недахопам славістычнай падрыхтоўкі аўтара, так і піянерскасцю працы самога нямецкага даследчыка. Імкнучыся пазнаёміць нямецкіх чытачоў з гісторыяй Рэфармацыі на перыферыі Еўропы, ён міжволі мусіў знаёміць іх з гісторыяй Беларусі, у т. л. царкоўнай. Таму такая ўвага ў працы аддадзена праваслаўнай царкве, пра якую даследчык раней ужо выпусціў некалькі манаграфій (у асноўным на матэрыяле Маскоўскай царквы). Нягледзячы на свой навуковы характар, праца не пазбаўлена некаторых публіцыстычных элементаў. Аўтар нярэдка выкарыстоўвае рытарычныя пытанні (121, 263 і інш.), часам звяртаецца з маралізацыямі да праваслаўнага духавенства, якое не дбала пра духоўныя запатрабаванні сваіх вернікаў (84), ці кпіць з марксістаў БССР (у асобе С. Падокшына), што лічылі С. Буднага і некаторых іншых антытрынітарыяў амаль атэістамі і ці не папярэднікамі К. Маркса (276-277, 282). Аднак падобныя дробныя недахопы не зніжаюць карысці манаграфіі Г.-Х. Дытрыха, якая будзе цікавай не толькі для заходніх чытачоў, але і для беларускіх даследчыкаў.


1 Падобная лінгвістычная абмежаванасць уласцівая заходнееўрапейскім тэолагам, чыя навуковая камунікацыя вядзецца пераважна на трох мовах — англійскай, нямецкай, французскай; нават італьянская (разам з лацінай) сустракаецца хіба што ў каталіцкіх часопісах. А навуковы досвед лютэранскіх тэолагаў увогуле рэдка выходзіць за межы нямецкай і англійскай моў, а ўжо беларуская мова для іх поўная экзотыка.
2 Праўда, даследчык адзначыў (27 і Anm. 30), што для вычарпальнага знаёмства з бібліяграфіяй, датычнай даўняй Беларусі, патрэбна веданне не толькі беларускай мовы, але і рускай, польскай, літоўскай, лацінскай, стараніжненямецкай моў, ідыша, іўрыта, а таксама даўняй актавай мовы ВКЛ. Да гэтага пераліку варта таксама дадаць (з ліку даўніх моў) веданне царкоўнаславянскай мовы і валоданне ўкраінскай, нямецкай і англійскай мовамі (дзве апошнія, натуральна, нямецкі даследчык проста не згадаў з відавочных прычын). У цяперашнія часы ў свеце (не кажучы ўжо пра Беларусь) знойдзецца вельмі мала вучоных, здольных адпавядаць гэтаму крытэрыю хаця б часткова.
3 У сувязі з гэтым аўтар выказвае пажаданне, каб тэксты Ф. Скарыны і С. Буднага былі перакладзеныя на нямецкую мову (282).
4 Halecki O. From Florence to Brest: (1439-1596) // Sacrum Poloniae Millenium. Rome, 1958. Vol. 5. P. 1-144. Праца была выдадзена ў ЗШАасобна: Halecki O. From Florence to Brest: (1439-1596). Hamden / Conn.,1968. Беларускаму чытачу яна можа быць больш дасяжнай паводленядаўняга польскага перакладу: Halecki O. Od unii Florenckiej do unii Brzeskiej / Pod red. J. Kłoczowskiego. Lublin, 1997. T. 1-2.
5 У сувязі з гэтым можна згадаць таксама нядаўна апублікаваны артыкул у БГА: Кіркене Г. Інтэграцыйныя працэсы ў ВКЛ: Царкоўная унія // Беларускі Гістарычны Агляд. 2005. Т. 12. Сш. 1/2. С. 21-35.
6 Голубинский Е. История русской церкви: в 2 т. Москва, 1900. Т. 1.С. 449; Карташев А. В. Очерки по истории русской церкви. Париж,1959; Москва, 1991. Т. 1. С. 546 і інш.
7 Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. С. 124. У гэтым выпадку невялікая розніца з датай 1503 г.
8 Ziegler A. Die Union des Konzils von Florenz in der russischen Kirche. Würzburg, 1938.
9 Mončak I. Florentine ecumenism in the Kyivan church. Rome, 1987; Кочан Н. Флорентійська унія і Київська митрополія: До характеристики розвитку та втілення ідеї унії церков // Український історичний журнал. 1996. № 1. С. 28-44.
10 Немировский Е. Л. Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя. Минск, 1990.
11 Biblia ruska, vyložena doktorom Franciskom Skorinoju (Prag, 1517-1519): Kommentare; Apostol (Wilna, 1525): Facsimile und Kommentar / Hrsg. H. Rothe, F. Scholz. Paderborn; München; Wien; Zürich, 2002.
12 Дзякуючы паведамленню аднаго нямецкага славіста — ці не на падставе рэцэнзаванай манаграфіі Г.-Х. Дытрыха? У любым выпадку, яму належыць прыярытэт увядзення ў навуковы ўжытак гэтага кодэкса і яго навуковага апісання (129-132).
13 Беларускія гісторыкі яшчэ ў 1980-я г. адзначылі гэтую памылку сучаснай рэфармацыйнай гістарыяграфіі (Голенченко Г. Я. Идейно-культурные связи восточнославянских народов в XVI — середине XVII вв. Минск, 1989. С. 111), якая блукае па розных крыніцах нават і дагэтуль.
14 Łukaszewicz J. Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie. Poznań, 1842-3. T. 1-2.
15 Параўн.: Скіп’ян А. А. Роля пратэстанцкіх школ у сістэме адукацыі Беларусі // Адукацыя і выхаванне. 2000. № 6. С. 62-65.
16 Дмитриев М. В. Православие и Реформация: Реформационные движения в восточнославянских землях Речи Посполитой во второй половине XVI века. Москва, 1990.
17 Dalton H. Geschichte der reformirten Kirche in Rußland: Kirchenhistorische Studie. Gotha, 1865. S. 256-259.
18 Аднак вядома, што ў XV-XVII ст. назва Полацк часам паланізавалася ўформе Плоцк.
19 Лацінскі арыгінал был апублікаваны ў 1908 г. Т. Вочкам.
20 Гэта катэгарычна сцвярджаў яшчэ раней І. Саверчанка (Саверчанка І. B. Сымон Будны: Гуманіст і рэфарматар. Мінск, 1993. С. 27). Аднак яквысветліў яшчэ ў 1980-я г. Г. Галенчанка, гэты трактат (без некаторых дадаткаў) дакладна адпавядае тэксту царкоўнаславянскага твора XIV-XV ст. антылацінскай тэматыкі „Слова адказнае на лаціну: Прасыходжанне Св. Духа” (Голенченко Г. Я. Идейно-культурные связи… C. 116).
21 Вучоны лічыць В. Цяпінскага свецкай асобай (271, 276, 278), аднак ёсць некаторыя падставы бачыць у ім святара ці казнадзея (аргументы на карысць гэтага гл.: Клімаў І. П. Рэлігійнае асветніцтва Васіля Цяпінскага // Беларускае Асветніцтва: Вопыт тысячагоддзя; Матэрыялы ІІ Міжнароднага кангрэса 17-19 мая 2000. Мінск, 2001. Кн.3.Ч.2. С. 118-121).
22 Магчыма, гэта тлумачыцца чыннікамі культурніцкага плана. Аўстрыйскія і заходне- ды паўднёвагерманскія пратэстанты, што апынуліся ў межах каталіцкіх дзяржаў, эмігравалі ў пратэстанцкія дзяржавы, але гэта былі, як правіла, нямецкія дзяржавы, блізкія іх радзіме паводле мовы і культуры (у дадатак, гэта адбывалася ў межах Свяшчэннай Рымскай імперыі, якім бы намінальным утварэннем яна ні была). Тое ж тычылася і французскіх гугенотаў, што перасяляліся ў пратэстанцкія ўладанні Германіі напярэдадні і пасля адмены ў 1685 г. Нанцкага эдыкта (1598), калі французская мова набывала ўсё больш папулярнасці сярод кіроўных эліт Еўропы. Альтэрнатывай для ўсіх ix была эміграцыя за акіян, у Новы Свет (Паўночную Амерыку), дзе існавала магчымасць жыцця ізаляванымі супольнасцямі, са сваёй мовай і традыцыямі. Пратэстанцкая ж шляхта ВКЛ (як і Польшчы) проста не магла знайсці краіны з блізкай мовай і культурай для свайго перасялення.
23 Коялович М. Об отношениях западно-русских православных к литовско-польским протестантам во время унии // Христианское чтение. 1860. № 2. С. 225–256; Розов А. Отношение православных Юго-Западной Руси к протестантству в XVI и первой половине XVII в. Вильно, 1881.
24 Jarmiński L. Bez użycіa sіły: Dzіałalność polіtyczna protestantów w Rzeczypospolіtej u schyłku XVІ wіeku. Warszawa, 1992.

Наверх

Ірына Сынкова. Даследаванне канфесіяналізацыі ў Рэчы Паспалітай

Снежня 8, 2009 |


*Alfons Brüning. Unio non est unitas. Polen-Litauens Weg im konfessionellen Zeitalter (1569-1648). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2008. ІХ, 411 S.

Кніга нямецкага даследчыка Альфонса Брунінга прысвечана асаблівасцям сацыяльна-палітычнага і рэлігійнага развіцця Рэчы Паспалітай у перыяд 1569-1648 г. У аснове кнігі ляжыць дысертацыйнае даследаванне, абарона якога адбылася ў лютым 2005 г. у Свабодным універсітэце (Берлін). Аўтар аналізуе гістарычныя падзеі XVI-XVII ст. праз прызму так званай „канфесіяналізацыйнай парадыгмы” (Konfessionalisierungsparadigma) — канцэпцыі, што разглядае канфесіяналізацыю ўякасці аднаго з найважнейшых элементаў працэсу трансфармацыі грамадства ў перыяд ранняга Новага часу.

Асноўная тэма кнігі: шлях Рэчы Паспалітай у канфесійны перыяд — вызначана ўжо ў назве. Аднак, як заўважае аўтар, сама такая фармулёўка можа быць пастаўленая пад пытанне; з пункту гледжання традыцыйных меркаванняў яна выглядае нават супярэчліва. Бо доўгі час у гістарычных даследаваннях, якія датычыліся ранняга Новага часу, размова шла хутчэй пра „асобны польскі шлях”. З другога боку, „канфесіяналізацыйная парадыгма”, сфармуляваная пераважна на матэрыяле гістарычнага развіцця Заходняй Еўропы, падавалася не вельмі прыдатнай у дачыненні да шляхецкай рэспублікі. І яшчэ некалькі гадоў таму асобныя спробы разважанняў у гэтым кірунку ўспрымаліся скептычна. Лічылася, што паспяховаму выкарыстанню заходнееўрапейскай канцэпцыі супярэчылі факты: спецыфічныя палітычная адносіны і канфесійная сітуацыя, вызначаная Варшаўскай канфедэрацыяй 1573 г.

Аднак навуковая дыскусія ўнесла карэктывы ў „канфесіяналізацыйную парадыгму”, падкрэсліўшы адноснасць менавіта тых элементаў, якія мала падыходзілі для сітуацыі ва Усходняй Еўропе. Акрамя таго і само ўяўленне пра канстытуцыйныя і канфесійныя суадносіны ў шляхецкай рэспубліцы ўсё больш ускладнялася і дыферэнцыявалася. Нарэшце гістарычныя даследаванні прыйшлі да неабходнасці звярнуць увагу на працэс стварэння канфесій і прааналізаваць феномен канфесіяналізацыі ў спецыфічных умовах Цэнтральна-Усходняй Еўропы.

Альфонс Брунінг зрабіў сваёй задачай даследаваць развіццё палітычных і канфесійных стасункаў у Рэчы Паспалітай на метадалагічнай аснове „канфесіяналізацыйнай парадыгмы”. Даследаваны перыяд, акрэслены з аднаго боку Люблінскай уніяй 1569 г., а з другога — пачаткам войн (казацкай і потым шведскай) сярэдзіны XVII ст., разглядаеццаяк пераходны час, на працягу якога дзейнічалі імпульсы з боку Рэфармацыі і Контррэфармацыі, а таксама абмяркоўваліся пытанні канстытуцыйнага характару. Асаблівае значэнне пры гэтым мелі суадносіны паміж палітыкай і рэлігіяй менавіта ў святле пагадненняў Варшаўскай канфедэрацыі, якая зусім нетыпова для ранняга Новага часу, як лічыць аўтар, імкнулася раздзяляць гэтыя абедзве сферы.

Сутнасць самой канцэптуальнай мадэлі („канфесіяналізацыйнай парадыгмы”), распрацаванай Вольфгангам Райнхардам і Хайнцам Шылінгам, Брунінг раскрывае ў першай частцы сваёй кнігі („Konfessionalisierung” und „Toleranz” in der Diskussion). Ён вызначае і асноўныя палажэнні самой канцэпцыі, і галоўныя контраргументы, якія высоўваліся ў ходзе яе абмеркавання, а таксама магчымасць прыстасавання яе ў якасці эўрыстычнага інструмента для даследавання гістарычнага развіцця Рэчы Паспалітай.

Па словах аднаго са стваральнікаў парадыгмы Г. Шылінга, пад канфесіяналізацыяй разумеюць фундаментальны грамадскі працэс, які адбываўся пераважна адначасова з утварэннем дзяржавы і з фармаваннем дысцыплінаванага грамадства падданых у перыяд ранняга Новага часу. Разам з узнікненнем сучаснай капіталістычнай сістэмы гаспадарання ён радыкальна трансфармаваў публічнае і прыватнае жыццё ў Еўропе. Разгледжаная ў доўгатэрміновай перспектыве, канфесіяналізацыя належыць, як лічаць стваральнікі канцэпцыі, да рухальных элементаў таго трансфармацыйнага працэсуранняга Новагачасу,які ператварыўсаслоўны свет старой Еўропы ў сучаснае дэмакратычнае індустрыяльнае грамадства. Пры гэтым царкоўна-рэлігійныя, палітычныя, сацыяльныя і эканамічныя сілы дзейнічалі па тыпе сіндрому, г. зн. у камбінацыі адпаведных першапачатковых фактараў, што, узаемна ўплываючы, супольна вызначалі агульны напрамак змен.

У аснове падзей XVI-XVII ст. (т. зв. „канфесійны перыяд”), як лічыць аўтар, ляжыць працэс, што прывёў ад універсальнай царквы заходнееўрапейскага Сярэднявечча да канфесійнай царквы Новага часу. Пры гэтым звяртаецца ўвага на пашырэнне семантыкі слова „веравызнанне” (Bekenntnis), ад першапачатковага, якое было звязана з літургіяй як акт спавядання, да пазначэння вялікіх сацыяльных груп, звязаных з той ці іншай царквой. Яшчэ больш ускладняецца карціна ў некаторых краінах, як у Рэчы Паспалітай, дзе пад „польскай верай” разумеўся каталіцызм, пад „рускай верай” — праваслаўе ўсходнеславянскага насельніцтва, а пад „нямецкай верай” — лютэранства (аўтар не згадвае, але для Рэчы Паспалітай у гэты шэраг можна было б паставіць яшчэ адну ўніверсальную рэлігію з „нацыянальным тварам” — „татарскую веру”, г. зн. іслам). Падобная з’ява — супадзенне нацыянальнай і канфесійнай ідэнтычнасці — сустракалася ў многіх рэгіёнах Еўропы ў той час.

Наступны этап узвышэння сацыяльнай значнасці канфесіі звязаны з увядзеннем прысягі ў царкоўным спавяданні для асоб, якія займалі дзяржаўныя пасады. Такім чынам сімвалічна рэпрэзентавалася ўзаемадзеянне дзяржаўных і царкоўных інстытутаў у стварэнні аднастайнай у канфесійным плане палітычнай эліты.

У рамках „канфесіяналізацыйнай парадыгмы” вылучаюцца варыяцыі, якія адпавядаюць розным гістарычным умовам у асобных краінах Еўропы. Канцэпт канфесіяналізацыі ад пачатку звязваўся з фундаментальнымі працэсамі і даміноўнымі тэндэнцыямі. Пры такім разуменні застаецца значная прастора для разнастайных мадыфікацый і ўдакладненняў.

Крытыкі гэтай канцэпцыі звярталі ўвагу на тое, што фундаментальны працэс канфесіяналізацыі шчыльна звязваецца з фармаваннем пэўнага ўзору цэнтралізаванай дзяржавы ранняга Новага часу; пры гэтым бясспрэчна пастулюецца развіццё ў кірунку абсалютызму.

Крытыкуецца таксама ўплецены ў парадыгму тэзіс пра мадэрнізацыю, з якога, паводле меркавання іншых даследчыкаў, выцякае род тэлеалагічна вызначанай папярэдняй ацэнкі асобных рэгіёнаў і іх развіцця. Бо атрымліваецца, што будучыня належыць перш за ўсё тым дзяржавам і рэгіёнам, якія найбольш мэтанакіравана прайшлі шлях мадэрнізацыі, уключаючы канфесіяналізацыю.

Такім чынам, асаблівая ўвага ў „канфесіяналізацыйнай парадыгме” надаецца рэлігійным асновам грамадска-палітычнага жыцця ў перыяд ранняга Новага часу і моцы рэлігійных матываў. А ў навуковай дыскусіі вакол працэсаў канфесіяналізацыі пераважна акцэнтаваўся этатызм парадыгмы, які падкрэсліваў ролю свецкіх і царкоўных уладаў пры фармаванні канфесійных структур. Тым не менш пазнейшыя і больш дэталёвыя даследаванні высветлілі, што такія фактары, як выхаванне і духоўнае настаўленне, больш спрыялі станаўленню канфесійных структур, чым прымус зверху. Напрыканцы такога працэсу фармавання „канфесійнага грамадства” знаходзіцца не аднаканфесійная сацыяльна-палітычная піраміда, сфармаваная зверху царквой і дзяржавай, а модульна сканструяваная структура з канфесійна вызначанымі асобнымі элементамі, якія ўзаемна ўплываюць адзін на аднаго.

У другім раздзеле першай часткі А. Брунінг разглядае ролю палітычнай царкоўнай эліты ў працэсах канфесіяналізацыі. З аднаго боку, яна вырашае агульны курс рэлігійнай палітыкі — у бок канфесійнай рыгіднасці ці, наадварот, у бок талерантнасці. З другога — самі эліты падпадаюць пад канфесійны ўплыў. У сувязі з ваганнямі курсу ў сферы рэлігійнай палітыкі (больш ці менш талерантная) паўстае пытанне пра матывацыю з боку ўладаў: як яны тлумачылі то больш, то менш жорсткі характар дзеянняў у кірунку канфесійнай аднастайнасці? Як суадносілася гэта з „сумленнем князя”?

Умовы вызначалі не толькі „быць” або „не быць” канфесіяналізацыі, а таксама і „як” быць (ступень інтэнсіўнасці і напрамак). У адпаведных момантах палітычная і духоўная эліта вырашала гэтае пытанне на карысць прымусу ці свабоды.

Звычайнае ўяўленне пра канфесіяналізацыю звязвае яе абавязкова з ідэалогіяй рэлігійнай нецярпімасці, вынікам чаго становіцца прымус з боку ўладаў у рэлігійных пытаннях. Аднак у Рэчы Паспалітай гэтаму супрацьстаяла пагадненне, зацверджанае Варшаўскай канфедэрацыяй 1573 г., з адмовай ад усялякага прымусу ў рэлігійных пытаннях. „Прымус да канфесіяналізацыі” (сфармуляваны ўпершыню Вольфгангам Райнхардам) з боку палітычнай эліты дзейнічаў з многімі акалічнасцямі. Выбар канфесіі часта вызначаўся насамрэч пазарэлігійнымі ідэалагічнымі матывамі.

Сярод палітычных тыпаў канфесійнага перыяду (вучэнне пра якія развіваў Вольфганг Берынгер) вызначаюць як крайнасці адной шкалы рэлігійных фанатыкаў (zelantes) і палітычных прагматыкаў (politici). Названыя тыпы адрозніваюцца ідэалогіяй, а не рэлігіяй. Пры гэтым трэба адзначыць, што польска-літоўская шляхта ў большасці належала хутчэй да прагматычнага, палітычнага тыпу. Аднак нягледзячы на ідэалагічныя адрозненні, ніводная групоўка ўсяго палітычнага спектра не аспрэчвала пажаданасць адзінства ў рэлігійнай сферы.

Пагадненні наконт талерантнасці ў палітычных і тэалагічных адносінах заўсёды мелі часовы характар. Для царквы гэта азначала распрацоўку філасофска-тэалагічнай аргументацыі, якая дазваляла мірнае суіснаванне розных рэлігійных вучэнняў, з выразным эсхаталагічным фонам (перанос суда наконт правільнасці рэлігіі на канец свету). А для дзяржавы мела значэнне тое, што рэлігія як аснова грамадства (vinculum societatis) у моцным дзяржаўным утварэнні прынцыпова нідзе не аспрэчвалася.

У Рэчы Паспалітай перад абліччам дзяржаўнай, этнічнай і рэлігійнай разнастайнасці існавала шмат прычын абмяркоўваць праблему адзінства. Спектр яго разумення пры гэтым распасціраўся ад уяўлення поўнай канфесійнай гамагеннасці да талерантнага адзінства ў мностве.

У другой частцы манаграфіі (Abschied von Sonderwegen — Verfassungsgeschichtsschreibungüber Polen-Litauen) А. Брунінг разглядае асаблівасці канстытуцыйна-дзяржаўнага ладу і палітычнага становішча ў Рэчы Паспалітай, а таксама іх разуменне і ацэнку як у гістарычных крыніцах, так і ў творах даследчыкаў.

Пачынаючы з XVI ст. некаторым сучаснікам новае дзяржаўнае аб’яднанне Польшчы і Літвы падавалася часам даволі дзіўным утварэннем. Пазней польская гістарыяграфія працягвала падкрэсліваць менавіта „асаблівыя шляхі” грамадскага развіцця ў Рэчы Паспалітай ранняга Новага часу, скептычна ставілася да яе ўдзелу ў працэсах, характэрных для тагачаснай Заходняй Еўропы (рацыяналізацыі, мадэрнізацыі і канфесіяналізацыі). Больш за ўсё развіццю па заходнім тыпе перашкаджалі, як меркавалі, рознабаковая шляхецкая дэмакратыя з правам шырокага выкарыстання liberum veto, фармаванне магнацкай алігархіі і слабасць каралеўскай улады.

Пад уражаннем своеасаблівага канстытуцыйнага ладу ў польскай гістарыяграфіі склаўся і доўгі час панаваў стэрэатып (які потым перакачаваў і ў заходнееўрапейскую навуку) пра анархію і хаатычныя палітычныя стасункі ў шляхецкай рэспубліцы („Polska nierządem stoi”). Гэтым тлумачылася адсталасць дзяржавы як у палітычных, так і ў гаспадарчых адносінах, а таксама падзелы Рэчы Паспалітай. Асаблівасці палітычнага развіцця Рэчы Паспалітай польская гістарыяграфія XIX ст. бачыла ў наступным: ад анархіі шляхецкай рэспублікі ўзнікла эгаістычная алігархія магнацкіх клік і нарэшце — заняпад старой рэспублікі. Асаблівае становішча шляхты стымулявала з’яўленне ідэалогіі сарматызму.

Аднак дзякуючы дыскусіям апошніх двух дзесяцігоддзяў разуменне палітычнай рэчаіснасці ў Рэчы Паспалітай у перыяд паміж Люблінскай уніяй і сярэдзінай XVII ст. удакладнілася. Хоць асноўныя штрыхі гэтай карціны і не аспрэчваюцца, але пачалі лепей разумецца механізмы, што стаялі па-за фармальнымі інстытутамі. Чым далей, тым больш па-новаму асэнсоўваецца тлумачальны патэнцыял цэнтральных параметраў: у сферы канстытуцыйнай гісторыі комплекс з liberum veto, алігархіі магнатаў і слабой каралеўскай улады хоць і не адкід ваецца прэч, але ў сваім значэнні робіцца ўсё больш другасным. У выніку вызначаецца напрамак, у якім разгортваюцца даследаванні: рухаючыся ад фармальных структур да фактычных працэсаў, ад нормаў і тэорыі да разгляду палітычнай культуры і палітычнай практыкі.

Апроч таго пры параўнанні з іншымі краінамі шляхецкая рэспубліка ў многіх адносінах страчвае сваю непаўторнасць. Такое самае становішча, калі шляхта адыгрывала важную ролю ў палітыцы і кіраванні, можна было назіраць не толькі ўРэчы Паспалітай, але і ваўсёй Цэнтральна-Усходняй Еўропе з рознымі варыяцыямі ў Багеміі, Маравіі і Сяміградзе.

Брунінг прыводзіць меркаванне В. Эберхарда, паводле якога канфесіяналізацыйныя працэсы ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе ўяўляюць сабой альтэрнатыву такога кшталту працэсам у Заходняй Еўропе; „яны працякалі пераважна ў рамках плюралістычнага канфесійнага ландшафту дэцэнтралізавана і рэгіянальна”. Аднак для гістарычнай прасторы Цэнтральна-Усходняй Еўропы, як лічыць А. Брунінг, гэтая альтэрнатыва ў дэталях яшчэ не даследаваная. „Шляхецкае канфесійнае грамадства” дагэтуль яшчэ не тэматызавана і зусім не сістэматызавана. Хоць пачатак ужо зроблены.

I рэлігійная талерантнасць цяпер разглядаецца як часовы і абмежаваны феномен. Яе абаронцы і яе праціўнікі былі часткай адной складанай палітычнай структуры. Справа ў тым, што рэлігійная талерантнасць адпавядала ідэалу рэспублікі, якая падтрымлівалася шляхецкімі вольнасцямі. Але канстытуцыя на момант Люблінскай уніі апісвала яшчэ незавершаныя палітычныя суадносіны. Створаная ў 1569 г. вялікая дзяржаваяшчэ павінна была прыйсці да палітычнага і рэлігійна-канфесійнага адзінства. З моманту заключэння уніі паміж „двума народамі”, дагэтуль звязанымі фармальна толькі слабай персанальнай уніяй правіцеляў, у абедзвюх частках шляхецкай рэспублікі актывізавалася палітычная дыскусія вакол найлепшых канстытуцыйных формаў, якія трэба надаць новай дзяржаве.

3 гэтага Брунінг выводзіць цэнтральную гіпотэзу: рэлігійная свабода, усталяваная з прычыны чыста палітычных меркаваняў, з’яўляецца толькі часткай цэлага. Замацаваны ў гэтым плюралізм рэлігійных поглядаў цярпелі толькі часова. Адваротны бок гэтага медаля — імкненне да адзінства (як да рэлігійнага, так і да дзяржаўнага) менавіта з боку паноўнай эліты. Наступная эпоха, адзначаная клопатамі вакол „unio”, скончылася з пачаткам казацкай і шведскай войнаў, у год Вестфальскага міру. „Польская талерантнасць” пала так, як гэта адбылося на Захадзе.

Аўтар дапускае, што такі інстытут, як liberum veto, пачаў праяўляць свой дэструктыўны патэнцыял таксама толькі ў дадзены момант (г. зн. у сярэдзіне XVII ст.). Алігархія магнатаў таксама стала праблемай тады, калі загінула раўнавага паміж рэгіяналізмам і сепаратызмам. І далей Брунінг ставіць пытанне, ці не адыграла ў гэтым важную ролю менавіта канфесіяналізацыя?

Другі раздзел гэтай часткі прысвечаны развіццю палітычнай культуры. Абмеркаванні і дыскусіі вакол найлепшых канстытуцыйных формаў падвойнай дзяржавы ўключалі непазбежна і пытанне рэлігійнага адзінства. Калі паміж удзельнікамі існаваў кансэнсус, тады салідарнасць унутры дзяржавы больш гарантавалася згодай удзельнікаў, іх лаяльнасцю і здольнасцю да кампрамісу, чым паўнатой канстытуцыйнай сістэмы.

Брунінг высоўвае пытанне, ці было гэта лепей для стану і моцы дзяржавы, каб магла захоўвацца разнастайнасць веравызнанняў, але паменшаная ў сваёй палітычнай значнасці? Ці для моцы свецкай дзяржаўнасці неабходным з’яўлялася ўсеагульнае адзінства ў веравызнанні? На агульнадзяржаўным узроўні апошняе пытанне адразу цягне іншае пытанне — пра сродкі, з дапамогай якіх можна стварыць гэтае адзінства без рызыкі парушыць баланс змешанай манархіі (monarchia mixta). Палітычная дыскусія вакол найлепшых дзяржаўных формаў карэспандавала з дыферэнцыяцыяй шляхты і вызначэннем паўнамоцтваў асобных пасад.

Для палітычных рашэнняў высока трымаецца саслоўны ідэал „адзінства” і „згоды”. У палітычнай сістэме, якая на сойміках і вальных соймах уцягвала ў практыку пошуку рашэння кожнага шляхціча, магла развівацца палітычная культура, абавязковымі элементамі якой былі дэбаты, майстэрства пераканання і кіраванне большасцю. З гэтым была шчыльна знітавана глыбокая павага да адукацыі, што потым паўплывала на ўнутранае развіццё розных рэлігійных груповак.

У трэцяй частцы (Die „polnische Toleranz” und die Konfessionen) А. Брунінг канцэнтруецца на аналізе феномена талерантнасці ў перыяд ад сярэдзіны XVI да сярэдзіны XVII ст. Па-першае, ставіцца пытанне пра ўласнае значэнне Варшаўскага пагаднення 1573 г., якое старэйшая польская гістарыяграфія шанавала як яскравае сведчанне палітычнай мудрасці партый-удзельніц. Аднак Брунінг лічыць анахранізмам спробы бачыць у дакументах XVI ст. тыя самыя матывы грамадскай талерантнасці, тыя самыя прынцыпы аддзялення палітычнага і рэлігійнага, як гэта зрабілася магчымым у еўрапейскай гісторыі толькі значна пазней і пад уплывам секулярызацыі. Варшаўская канфедэрацыя аддзяляла палітыку ад рэлігіі толькі часова. Аднак гэта было пачатковай стадыяй. Згода ў веры павінна была даць гарантыю для далейшага стабільнага існавання шляхецкай рэспублікі.

Адваротны бок палітычнага пагаднення ў Варшаве стваралі разнастайныя разважанні на карысць рэлігійнага адзінства. Розныя тлумачэнні наконт адзінства лічыліся менавіта тым рэлігійным фундаментам, на якім дзяржава і грамадства павінны былі засноўвацца. Усе вялікія канфесійныя групы Рэчы Паспалітай (пратэстанты, каталікі, праваслаўныя) у час паміж сярэдзінай XVI і сярэдзінай XVII ст. імкнуліся да саюзу або адзінства.

У іншых раздзелах трэцяй часткі паслядоўна разглядаюцца асноўныя канфесійныя групы: пратэстанты, каталікі, праваслаўныя і ўніяты.

Разнастайнасць падстаў для спробаў рэлігійнага і палітычнага адзінства адзначыла з самага пачатку шлях польскага пратэстантызму. Канчатковае крушэнне рэфармацыйных ідэй, бадай, немагчыма патлумачыць без крушэння клопатаў наконт адзінства. Паміж Рэфармацыяй і каталіцызмам у Польшчы, магчыма, даўжэй, чым у астатняй Еўропе, шукаўся трэці шлях да прымірэння супрацьлегласцяў. Але гэты „трэці шлях” павінен быўтаксама скласці асновудля рэлігійнага пагаднення ўсёй краіны, уключаючы праваслаўных і каталікоў.

Дзейнасць выдатнага дзеяча рэфармацыйнага руху Яна Ласкага была накіравана на пагадненне паміж рознымі дэнамінацыямі пратэстантызму. Але ён так і не здолеў прадухіліць ні аддзялення радыкальнага крыла антытрынітарыяў, ні адчужанасці астатніх рэфармацыйных лагераў. Пасля смерці Ласкага менавіта шляхецкія правадыры Рэфармацыі спрабавалі фарсіраваць праект узгаднення рэфармацыйнага лагера, што толькі часткова было дасягнута ў Сандамірскай згодзе.

Торуньскі Colloquium Caritativum у 1645 г. толькі яшчэ раз паказаў адсутнасць адзінства паміж евангельскімі лагерамі і непераадольнасць процілегласцяў з каталіцкай царквой. У грамадстве пратэстантызм у гэты час ужо адыходзіў на другі план.

Каталіцкая царква яшчэ да Варшаўскай канфедэрацыі пачала дзейнасць у кірунку адзінства, якое разумелася выключна ў рымска-каталіцкім сэнсе. Гэта таксама азначала, што і шлях да адзінства мог ляжаць толькі ў набліжэнні да каталіцызму. Пасля Трыдэнцкага сабору і ў Польшчы пачалася барацьба з талерантнасцю. Прыняцце трыдэнцкіх пастаноў кардыналам Станіславам Гозіўшам і апостальскім нунцыем на сойме ў Парчэве ў 1564 г. адзначае пачатак гэтых намаганняў. Аднак каталіцкая царква павінна была ўзгадняць свае місіянерскія пачынанні з грамадска-палітычнымі ўмовамі і пераадолець значнае супраціўленне, перадусім з боку шляхты. Такім чынам трыдэнцкія святары ў Польшчы наткнуліся на клас шляхецкіх палітыкаў.

Гэтую задачу ўскладняў яшчэ той факт, што ў шэрагах нават вышэйшага каталіцкага кліра, асабліва сярод біскупаў, знаходзіліся прыхільнікі прымірэння. Выконваючы царкоўныя і палітычныя функцыі, каталіцкія біскупы яшчэ да сярэдзіны XVII ст. адыгрывалі пасярэдніцкую ролю.

3 цягам часу каталіцызм распаўсюдзіўся на значнай тэрыторыі. Гэта было дасягнута, як лічыць Брунінг, менш сродкамі прымусу з боку ўладаў, а пераважна ў сферы педагагічнай, культурнай і публіцыстычнай. Насустрач патрэбе польскай эліты ў адукацыі ішлі шматлікія езуіцкія школы, слава якіх умацавалася ў шляхецкім грамадстве ўжо напрыканцы XVI ст.

У сферы публіцыстыкі, пропаведзі і катэхізісу каталіцкай царкве ўдалося звязаць маральны этас і хрысціянскія дабрачыннасці з мадэллю згуртаванага грамадства, у якой кожны стан мае сваё месца без парушэння сваёй годнасці. Гэта быў каталіцкі ўклад у канстытуцыйную дыскусію, у той час як не існавала адзінага пратэстанцкага праекта, а з праваслаўнага боку нават ніводнага.

З гэтай па-новаму акцэнтаванай саслоўнай годнасцю шляхты звязваўся ўнутры па большай частцы каталіцкі саслоўны этас. Гэта „секулярызацыя аргументацыі” дасягнула нарэшце тых грамадскіх слаёў у шляхце, якія спачатку не давяралі каталіцкім меркаванням. У далейшым да каталіцкай царквы вярнуліся многія шляхецкія роды, якія некалі сімпатызавалі пратэстантызму. Адносна лёгка каталіцкая царква вярнула на свой бок і ніжнія слаі насельніцтва, у тым ліку і ніжнія слаі шляхты.

Каталіцкая вера з цягам часу звязвалася з „сармацкім” шляхецкім этасам і ўяўленнем пра „загараджальную сцяну хрысціянства”. Каталіцызм у Рэчы Паспалітай — прыклад таго, што працэсы канфесіяналізацыі з поспехам могуць адбывацца таксама там, дзе адсутнічае моцная ўлада, могуць выйграць і пераканаць толькі праз педагогіку і пропаведзь.

Асаблівую цікавасць да раўнапраўнага адзінства ў дзяржаве і грамадстве мелі прадстаўнікі праваслаўнай царквы. Брунінг выказвае меркаванне, што янаў стагоддзі праўлення Ягелонаў мела ніжэйшы статус. У XVI ст. праваслаўная царква перажывала крызіс, які датычыўся яе ролі ў дзяржаве, становішча ўнутраных структур і рэлігійнай арыентацыі ўвогуле. Яна была не ў стане даваць адпаведныя адказы на выклікі з боку заходніх канфесій (каталіцызму і пратэстантызму). Але ў перыяд з сярэдзіны XVI ст. да сярэдзіны XVII ст. праваслаўе апынулася ў сітуацыі, якая патрабавала рашучых крокаў. Святарства і цывільнае насельніцтва рабілі гэта кожны на свой лад.

Крокамі рэформы былі абнаўленне і інтэнсіфікацыя ўнутрыцаркоўных структур, паляпшэнне пастырскай дзейнасці, адукацыя святарства. Аднак разнастайныя групы не толькі не супрацоўнічалі на карысць гэтай справы, але часта выступалі супраць адна адной. Ускладнялі сітуацыю і ўмяшальніцтва патрыярхаў грэчаскага Усходу, якія ўзмацнялі разлад паміж рознымі групамі праваслаўнага грамадства.

У той час, калі большая частка праваслаўнай шляхты паказвае сімпатыю ў дачыненні да пратэстанцкага вучэння, праваслаўныя епіскапы набліжаліся да рымска-каталіцкай царквы. Тут яшчэ тлела думка пра унію паміж Заходняй і Усходняй царквой. Аднак абвешчаная ў канцы 1596 г. на сінодзе ў Брэсце унія аказалася яшчэ большым узмацненнем расколу.

Праз некалькі гадоў пасля Брэсцкай уніі князь Астрожскі на чале праваслаўных, што не прынялі унію, дамовіўся з пратэстантамі ў 1599 г. у Вільні пра супрацоўніцтва на падставе рэлігійнай свабоды, гарантаванай Варшаўскай канфедэрацыяй. Але да пагаднення ў тэалагічных пытаннях, якія папярэдне трэба было абмеркаваць, так і не прыйшлі. Відавочна пратэстанцка-праваслаўная унія мела такія ж малыя перспектывы, як і праваслаўна-каталіцкая.

Але палітычна лагер праваслаўных, якому захавала вернасць большая частка ўсходняй шляхты, умацаваўся. У 1620 г. патрыярх Феафан аднавіў праваслаўную ерархію, а новы кароль Уладыслаў IV у 1633 г. прымушаны быў юрыдычна прызнаць праваслаўную ерархію побач з уніяцкай. Тым самым на працягу першых дзесяцігоддзяў XVII ст. Усходняя царква Рэчы Паспалітай падзялілася на два лагеры. Абодва змагаліся за былыя прывілеі, спрачаліся за цэрквы і манастыры, імкнуліся паступова ўмацаваць і пашырыць уласныя пазіцыі. На абодвух баках адбываліся змены, якія ў многіх адносінах паказвалі падобнасць да заходніх канфесій — уніфікацыя і паляпшэнне адукацыі, дагматыкі і літургіі, выкарыстанне кнігадрукавання, узмацненне і цэнтралізацыя ўнутрыцаркоўных структур і клопаты пра паляпшэнне годнасці святарскага саслоўя. Пра „канфесійнае грамадства” на праваслаўным усходзе шляхецкай рэспублікі, як лічыць Брунінг, пакуль можна казаць толькі з істотнымі абмежаваннямі.

Спробы дасягнуць у гэтых умовах пагаднення з уніятамі і рымскай царквой прадпрымаліся не толькі з боку святароў абодвух лагераў, але пераважна з боку шляхты на працягу ўсёй першай паловы XVII ст. Падтрыманыя ў большасці польскімі каралямі, гэтыя спробы пацярпелі крушэнне як з прычыны непадатлівасці рымскай царквы, так і ў выніку пратэсту праваслаўнага насельніцтва (за выключэннем магнатаў і шляхты).

У чацвёртай частцы („Die politischen Eliten — irenisches Bemühen und konfessionelle Entschiedenheut”) аўтар звяртаецца да тэмы амбівалентнасці імкненняў палітычнай эліты — адначасовых намаганняў наконт адзінства і ў кірунку канфесіяналізму.

Што датычыцца каралёў, то тут Брунінг выказвае меркаванне пра больш своеасаблівую і больш паслядоўную лінію ў рэлігійнай палітыцы, чым доўгі час меркавалася. Назіранні даюць права казаць пра каталіцкіх палітыкаў на каралеўскім пасадзе, якія сумяшчалі свядомыя намаганні на карысць каталіцызму з руплівай увагай да талерантнага заканадаўства і таксама, я к шляхта шукал і шляхі да адзінства. Тым не менш, знаходзячыся пад уплывам каталіцызму, каралі безумоўна спрыялі працэсу рэкаталізацыі.

За талерантнасцю і за захаваннем грамадскага міру пільна назіралі шляхта і асабліва магнаты, якія ўсё больш дамінавалі ў шяхецкім стане. Яны паказвалі сябе прыхільнікамі шляхецкіх свабодаў, абвешчаных Варшаўскай канфедэрацыяй, не толькі на агульнадзяржаўнай палітычнай сцэне, але і ва ўласнай сферы ўплыву на сваіх землях.

Аднак у святле найноўшых даследаванняў можна паставіць пытанне, ці стварала Цэнтральна-Усходняя Еўропа наогул на шляхецкім узроўні сапраўдную „канфесіяналізацыю”, а не „мадэрнізаваны патранаж” дваранскіх землеўладальнікаў на карысць свайго веравызнання. Сярод шляхты Рэчы Паспалітай панаваў станавы этас, які ўадносінах да канфесійных адрозненняў значыў хутчэй абавязак да прымірэння. „Прымусу да канфесіяналізацыі” (як у заходнееўрапейскіх краінах) тут не існавала, аднак заўсёды прысутнічала пэўная адказнасць у сферы рэлігійных інтарэсаў. На сваіх землях магнаты праводзілі такі самы курс, як каралі на агульнадзяржаўным узроўні — яны падтрымлівалі, дзе ім здавалася магчымым, пэўныя канфесіі, але пры гэтым ніколі яўна не пераступалі межы, што забяспечвалі грамадскі мір ва ўмовах змешанага насельніцтва, стракатага ў плане веравызнання.

Брунінг адзначае (і лічыць гэта тэндэнцыяй пераходнага часу), што на ўзроўні магнацкіх сфер уплыву тым не менш паступова ўзрастае дамінаванне адной канфесіі (пераважна каталіцызму, а ў выпадку Радзівілаў кальвінізму). Гэты кірунак аддаваў перавагу рэлігійна-канфесійнай уніфікацыі перад спробамі знайсці адзінства паміж рознымі рэлігійнымі кірункамі. Вынікам такога „мадэрнізаванага патранажу” было фармаванне асобнага канфесійнага асяроддзя ў пэўнай частцы дзяржавы, якая знаходзілася пад адпаведным пратэктаратам магнацкай сям’і.

Падсумоўваючы, А. Брунінг сцвярджае, што ў пераходны час паміж сярэдзінай XVI і сярэдзінай XVII ст. канфесійная аднастайнасць не перамагла ідэю шматлікага, саслоўна-палітычнага (канфедэратыўнага) „адзінства ў мностве”, якое вызначылася ў якасці мэты шмат раней, чым інтэгратыўны ідэал. Аднак шлях да адзінстваўрэлігіі паступова стаўразглядацца найважнейшымі канфесійнымі партыямі як канверсія да адной канфесіі, а не як дамоўленасць раўнапраўных партый. Гэта павінна было абвастрыць на пэўны час наяўныя супярэчнасці. Рэч Паспалітая набывала рысы „канфесійнага грамадства”, што азначала яе ўдзел у агульным працэсе развіцця.

Такім чынам, манаграфія А. Брунінга ў цэлым уяўляе сабой даследаванне не столькі міжканфесійныхадносін, колькі ўзаемасувязяў паміж рэлігійнымі і грамадска-палітычнымі працэсамі ў Рэчы Паспалітай на першым этапе існавання гэтай дзяржавы да сярэдзіны XVII ст., звяртаючы ўвагу на асобныя аспекты канфесійнай свядомасці і фармавання кафесійнага грамадства. Менавіта з гэтага боку кніга можа зацікавіць даследчыкаў канфесійных стасункаўу ВКЛ і Польшчы, а таксама навукоўцаў у галіне гісторыі дзяржаўных інстытутаў, культуролагаў і рэлігіязнаўцаў. Цікавая тут перш за ўсё менавіта спроба па-новаму перагледзець некаторыя падзеі гістарычнага развіцця Рэчы Паспалітай з пункту гледжання „канфесіяналізацыйнай парадыгмы”. Хоць, трэба прызнаць, не заўсёды гэтая спроба ўдала рэалізаваная. Бо часам падаецца, што аўтар хутчэй вышуквае „патрэбныя” крытэрыі, каб увязаць разгледжаныя факты з вызначанай канцэпцыяй, чым сапраўды адкрывае новае разуменне механізмаў грамадскага развіцця. Таму заяўлены ў першай частцы эўрыстычны патэнцыял парадыгмы, на наш погляд, не атрымаў адпаведнага падмацавання.

Ёсць і яшчэ некаторыя моманты, якія выклікаюць, мякка кажучы, здзіўленне. На многія гістарычныя падзеі нямецкі даследчык глядзіць яўна праз польскую гістарыяграфію і робіць адпаведныя акцэнты. Згадваючы шмат разоў войны Рэчы Паспалітай сярэдзіны XVII ст., ён піша толькі пра казацкую і шведскую, але нічога не кажа пра вайну з Расіяй, якая была менавіта больш актуальнай для ВКЛ, а не для Кароны. Часта А. Брунінг ідзе ўслед за польскімі гісторыкамі нават у тэрміналогіі, калі „польскім” называецца тое, што мае дачыненне да ўсёй Рэчы Паспалітай.

Відавочна, тая самая залежнасць ад поглядаў польскай гістарычнай думкі не дазволіла А. Брунінгу падысці больш грунтоўна да аднаго з ключавых паняццяў працы — талерантнасці. Як у манаграфіі аказалася нявызначанай дакладна роля і месца ВКЛ у структуры аб’яднанай дзяржавы, так не аналізуецца і нават не закранаецца значэнне ВКЛ у стварэнні рэжыму верацярпімасці (невыпадкова, што пры гэтым ужываецца паняцце „польскай талерантнасці”). Аўтар разглядае яе паступовы закат, але не згадвае, хоць бы ў самых агульных рысах, саміх каранёў феномена, якія паходзілі непасрэдна з асаблівасцяў унутрыпалітычнага і культурнага жыцця ВКЛ. Таму дзіўна выглядаюць яго выказванні: „…толькі ўяўнай анархіяй канстытуцыйных адносін гэтую талерантнасць немагчыма патлумачыць. Яна не проста выйшла з патавай сітуацыі паміж палітычнымі сіламі, або адпала як пабочны прадукт хаатычных дзяржаўных адносін, але, наадварот, відавочна адпавядала менавіта перакананням важных палітычных дзеячаў”.

Сустракаецца і шмат дробных недакладнасцяў. Напрыклад, заўвага пра вяртанне да каталіцкай царквы многіх шляхецкіх родаў, якія некалі сімпатызавалі пратэстантызму. Але не ўсе вярталіся, бо некаторыя перайшлі на бок пратэстантызму з праваслаўя. Наіўнымі падаюцца таксама тлумачэнні поспехаў каталіцкай царквы „толькі праз педагогіку і пропаведзь” пры адхіленні ціскуз бокуўладаў.

Характэрна для працы Брунінга і тэрміналагічная недакладнасць: назва Польшча-Літва (Polen-Litauen) і „падвойная дзяржава” (Doppelreich) ужываецца як для Рэчы Паспалітай, так і ў дачыненні да ВКЛ і Польшчы яшчэ да Люблінскай уніі. У працы, дзе разглядаюцца пытанні дзяржаўнага будавання і канстытуцыйнага ладу, выкарыстоўваецца незразумелае азначэнне „падвойная дзяржава”, а не федэрацыя, так што ўзнікае ўражанне, што аўтар не вельмі знаёмы з асаблівасцямі дзяржаўнай структуры Рэчы Паспалітай.

Хоць беларускія (а таксама польскія, украінскія, літоўскія) гісторыкі, якія займаюцца гэтай эпохай, тут, бадай, не знойдуць для сябе навізны ў самім фактычным матэрыяле (зразумела, кніга разлічана ў першую чаргу на замежных навукоўцаў), але ўсё ж такі трэба адзначыць як станоўчы момант наогул з’яўленне такой кнігі, што сведчыць пра пэўную цікавасць да гэтай тэмы з боку нямецкай гістарычнай навукі. Хацелася, каб выходзіла больш грунтоўных і разнастайных прац, у тым ліку і прысвечаных канкрэтна праблемам беларускай гісторыі ранняга Новага часу.

Наверх

Уладзімір Падалінскі. Палітычная эліта Лідскага павета ў апошняй трэці XVI ст.

Чэрвеня 24, 2009 |


Рэформы сярэдзіны 1560-х г. істотна змянілі дзяржаўны лад Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ). Утварэнне паветаў, увядзенне земскіх, гродскіх і падкаморскіх судоў, з’яўленне інстытута павятовых соймікаў, нарэшце, прыняцце Статута ў 1566 г. значна ўзмацняла палітычна-прававое становішча шляхецкага стану ў краіне[1]. Безумоўна, такія маштабныя новаўвядзенні спрыялі актыўнаму ўцягванню ў грамадска-палітычнае жыццё краіны даволі шырокіх колаў сярэдняга і дробнага шляхецтва, эвалюцыі і росту ўплываў рэгіянальных палітычных элітаў. Рэгіянальныя эліты выконвалі важную функцыю трансляцыі патрэбаў і інтарэсаў павятовай шляхты да вышэйшых кіроўных колаў ВКЛ і Рэчы Паспалітай.

Пад павятовай палітычнай элітай мы разумеем групу людзей, якія валодалі рэальнай уладай і аўтарытэтам у павеце, актыўна ўдзельнічалі ў грамадска-палітычным жыцці і ўплывалі на прыняцце рашэнняў, як у межах павета, так і на дзяржаўным узроўні. Адпаведна, да палітычнай эліты павета, на нашу думку, можна аднесці павятовых ураднікаў (старостаў, падстаростаў, павятовых маршалкаў, падкаморыяў, харужых, войскіх, стольнікаў, падстоліяў), членаў земскага і гродскага суда, актыўных удзельнікаў соймікаў, паслоў на вальныя соймы і дэпутатаў Трыбунала ВКЛ, мясцовых зборшчыкаў падаткаў (паборцаў). Мэта артыкула — аналіз на прыкладзе Лідскага павета асабовага складу павятовай эліты, сацыяльнага і маёмаснага статусу, сваяцкіх і кліентальных сувязяў яе прадстаўнікоў, шляхоў уваходжання (каналаў рэкрутацыі) у межы эліты. Звернем увагу на палітычную культуру і ўзровень палітычнай свядомасці вышэйшых колаў лідскай шляхецкай карпарацыі.

Для даследавання палітычнай эліты Лідскага павета існуе шырокая база крыніц. Аналізу яе (эліты) асабовага складу дапамагаюць выдадзеныя спісы мясцовых земскіх і гродскіх ураднікаў і дэпутатаў Трыбунала ВКЛ, а таксама генеалагічныя працы А. Банецкага, К. Нясецкага і інш.[2]. Сацыяльны і маёмасны статус лідскай шляхты прасочваецца па матэрыялах попісаў войска Вялікага Княства 1565 і 1567 г.[3]. Для вывучэння палітычнай свядомасці і культуры шляхты апошняй трэці XVI ст. важнае значэнне маюць матэрыялы працы лідскага павятовага сойміка[4]. Безумоўна, неабходны і падрабязны аналіз розных відаў крыніц у матэрыялах Метрыкі ВКЛ, ухвалаў з’ездаў, вальных соймаў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай і г.д.

У другой палове XVI ст. у Лідскім павеце знаходзіліся ўладанні такіх значных магнацкіх і шляхецкіх родаў ВКЛ, як Гарнастаі, Давойны, Пацы, Радзівілы[5]. Паводле попісу 1567 г. на тэрыторыі павета свае маёнткі мелі валынскі ваявода князь Аляксандр Чартарыйскі, берасцейскі кашталян Ян Гайка, князі Аляксандр Палубенскі і Андрэй Вішнявецкі, прадстаўнікі родаў Солтанаў, Нарбутаў, Скумінаў-Тышкевічаў і інш.[6]. Аднак непасрэдна ў палітычным жыцці Лідскага павета яны фактычна не ўдзельнічалі. За выключэннем, бадай, віленскага ваяводы і канцлера Мікалая Радзівіла Рудога, які быў лідскім старостам больш за трыццаць гадоў: з 1547 да 1579 г.[7]. Хаця і ён уплываў на справы павета хутчэй ускосна, праз сваіх намеснікаў (падстаростаў), ураднікаў і кліентаў з ліку мясцовай шляхты[8]. Наступнікам М. Радзівіла на пасадзе старосты, якая, дарэчы, давала адміністрацыйную і значную судовую ўладу, а значыць і вялікі ўплыў у павеце, у 1579 г. стаў віленскі войскі Ян Абрамовіч[9]. Ён ужо больш актыўна браў удзел у розных палітычных падзеях на тэрыторыі Лідскага павета.

Павятовыя ўрады займалі пераважна прадстаўнікі мясцовай дробнай шляхты[10]. Згодна са звесткамі попісу 1567 г. у войска ВКЛ па адным конніку выстаўлялі лідскі харужы Рыгор Горла і будучы мясцовы гродскі суддзя Ян Даўлюд, па два коннікі ставілі віленскі гродскі суддзя Марцін Юхновіч-Сонгін (у канцы 1570-х г. будзе займаць урад лідскага падстаросты) і лідскі гродскі суддзя Мацей Сцяпанавіч, а таксама будучыя мясцовыя гродскія суддзі Ян Контрым ды Іван Быхавец і гродскі пісар Багдан Перапеча[11]. Лідскі земскі падсудак Мікалай Навіцкі выстаўляў у 1567 г. са сваіх маёнткаў у войска не толькі 2 вершнікаў, але і аднаго драба[12]. Па сваім эканамічным становішчы крыху вылучаліся пісары Лідскага павета земскі Ян Сіруць і гродскі Адам Гімбут, як і Юрага Лябедскі, бацька будучага лідскага войскага Юрыя Юрагі. Кожны з трох у 1567 г. ставіў у войска 4 коннікаў і 2 драбаў[13]. Да беднай і нязнатнай шляхты, на нашу думку, можна аднесці і такіх лідскіх ураднікаў, як гродскі пісар (1577) і харужы (1580-1604) Павел Круневіч, стольнік (1590-1597) і земскі падсудак (1597-1630) Станіслаў Тукала, стольнік (1597-1598) Станіслаў Вайшвіла, гродскі суддзя (1574) Ян Няшыцкі, гродскі суддзя (магчыма, з 1592) Аляксандр Пакаршынскі, гродскі пісар (магчыма, з 1585) Рафаэль Рожчыц[14].

Сярод палітычнай эліты Лідскага павета ў апошняй трэці XVI ст. сустракаюцца таксама і прадстаўнікі знатных, „панскіх” родаў ВКЛ: Валчковічаў, Доўгірдаў, Завішаў, Скіндэраў, Траццякоў, Юндзілаў. Так, у 1568 і 1574 г. як лідскі падстароста згадваецца Станіслаў Юндзіл, павятовым маршалкам з 1566 да 1582 г. быў Ян Валчковіч (Волчак), падкаморыем у 1595-1596 г. — Ян Завіша[15]. Земскімі суддзямі ў 1566-1581 і 1586-1607 г., адпаведна, былі Себасцян Траццяк і Мікалай Скіндэр, з 1588 да 1615 г. урад лідскага земскага пісара трымаў Войцех Скіндэр, гродскім (1571, 1576) і земскім (1576-1588) пісарам быў Андрэй Доўгірд[16]. Прадстаўнік княжацкага роду Лукомскіх, Яраслаў Лукомскі, у канцы XVI – пачатку XVII ст. займаў пасады лідскага падстаросты (1590-1592), земскага падсудка (1592-1597) і лідскага падкаморыя (1597-1602)[17]. Розныя ўрады ў Лідскім павеце трымалі і выхадцы з такіх вядомых у гісторыі ВКЛ родаў, як Аляхновічы і Трызны. Так, лідскім падкаморыем у 1566-1593 г. быў Мікалай Аляхновіч, а Ян Трызна ў 1586 г. быў прызначаны лідскім земскім суддзём, але ўрад па нейкіх прычынах не прыняў[18]. Уплывовыя пазіцыі меў у павеце род Нелюбовічаў: Ян Нелюбовіч у 1589?-1612 г. быў павятовым маршалкам, Вацлаў Нелюбовіч з 1599 г. — мясцовым стольнікам[19]. Тым не менш, нават прадстаўнікі знатных родаў па сваім маёмасным статусе збольшага ўсё роўна належалі да дробнай шляхты. Той жа попіс войска 1567 г. фіксуе, што М. Аляхновіч і С. Траццяк ставілі ў войска 3 коннікаў і аднаго драба кожны, а М. Скіндэр — толькі аднаго конніка[20]. A вось С. Юндзіл са сваіх маёнткаў у Лідскім, Ковенскім паветах і Мсціслаўскім ваяводстве выстаўляў у войска ВКЛ адразу 8 коннікаў і 3 драбаў, таксама 8 коннікаў у 1565 г. у войска выстаўляў і Я. Валчковіч[21]. Іх, на нашу думку, варта лічыць прадстаўнікамі сярэдняга шляхецтва Вялікага Княства. Магчыма, да сярэдняй шляхты можна аднесці і Я. Трызну, сына смаленскага кашталяна Рыгора Трызны, які ў 1567 г. ставіў у войска 22 коннікі і 11 драбаў[22]. У канцы XVI ст. значныя зямельныя ўладанні сканцэнтраваў у сваіх руках Я. Абрамовіч і вывеў свой род у шэрагі заможнай шляхты[23]. Аднак ніхто з іх нават блізка не мог параўнацца па сваім сацыяльна-эканамічным становішчы з М. Радзівілам Рудым. Віленскі ваявода і лідскі староста ў 1567 г. выставіў у войска ВКЛ 400 коннікаў і 200 драбаў[24].

Некаторыя лідскія шляхцічы рабілі даволі паспяховую кар’еру на павятовым узроўні. За апошнюю трэць XVI ст. па два ўрады займалі П. Круневіч (гродскі пісар, харужы), А. Доўгірд (гродскі і земскі пісар), М. Юхновіч-Сонгін (падстароста, земскі падсудак), С. Тукала (стольнік, земскі падсудак), Еранім Абрамовіч (войскі, падстароста), а князь Я. Лукомскі паслядоўна трымаў тры ўрады (падстароста, земскі падсудак і падкаморы)[25]. У сваю чаргу, Я. Сіруць прайшоў у сваёй кар’еры праз усе пасады земскага суда Лідскага павета: ад пісара (1566-1576) і падсудка (1576-1581) да суддзі (1581-1586)[26]. Варта адзначыць, што ў апошняй трэці XVI ст. два прадстаўнікі лідскай шляхты ўвайшлі ў склад сената Рэчы Паспалітай. Лідскі староста і віленскі войскі Я. Абрамовіч у 1593 г. атрымаў намінацыю на ўрад менскага, а ў 1596 г. — смаленскага ваяводы, у тым самым 1596 г. кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Ваза прызначыў лідскага падкаморыя Я. Завішу мсціслаўскім, a ў 1599 г. — віцебскім ваяводам[27].

Каналы рэкрутацыі ў склад павятовай палітычнай эліты і магчымасць далейшага кар’ернага росту вызначаліся некалькімі фактарамі. Па-першае, вялікую ролю адыгрывалі пратэкцыянісцкія адносіны. Ужо попіс войска Вялікага Княства 1567 г. адлюстраваў шырокае распаўсюджанне ў Лідскім павеце стасункаў „патрон – кліент”. Найбольшы ўплыў у павеце меў віленскі ваявода і лідскі староста М. Радзівіл Руды. У попісе згадваюцца 12 кліентаў віленскага ваяводы з ліку мясцовай шляхты[28]. Значна менш, 5 кліентаў, меў гаспадарскі маршалак Ян Шымковіч, а віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Рыгор Хадкевіч і староста жамойцкі, земскі маршалак Ян Хадкевіч — па 4[29]. Таксама кліентаў сярод лідскай шляхты мелі біскупы віленскі Валерыян Пратасевіч і кіеўскі Мікалай Пац, кашталяны віцебскі Павел Пац і берасцейскі Я. Гайка, падканцлер і дворны маршалак ВКЛ Астафей Валовіч, падчашы Мікалай Кішка, лоўчы Рыгор Валовіч, князі Раман Сангушка і А. Вішнявецкі ды інш.[30].

Патроны актыўна дапамагалі сваім кліентам займаць разнастайныя павятовыя ўрады. М. Радзівіл Руды, як мясцовы староста, сам прызначаў падстаростаў і фармаваў склад гродскага суда[31], як правіла, з ліку сваіх кліентаў. Прынамсі, можна сцвярджаць, што падстаросты С. Юндзіл і М. Юхновіч-Сонгін, гродскі суддзя М. Сцяпанавіч, гродскія пісары А. Гімбут і П. Круневіч былі кліентамі менавіта віленскага ваяводы[32]. Кліентальна з М. Радзівілам быў звязаны і яго наступнік на пасадзе лідскага старосты Я. Абрамовіч[33]. У 1580 г. па пратэкцыі М. Радзівіла і А. Валовіча лідскім харужым стаў П. Круневіч[34]. А вось адзін з вышэйшых урадаў у павятовай ерархіі — урад падкаморыя — займаў М. Аляхновіч, кліент іншага буйнога магната ВКЛ — Я. Хадкевіча[35]. Заўважым, што яшчэ два кліенты жамойцкага старосты атрымалі ўрады ў Лідскім павеце толькі пасля смерці ў 1579 г. свайго патрона: Б. Перапеча стаў гродскім пісарам у 1581 г., а М. Скіндэр — земскім суддзём толькі ў 1586 г.[36] Пазней, у 1590-я г., свой уплыў на лідскую шляхту распаўсюдзіў канцлер ВКЛ Леў Сапега. Пры падтрымцы пячатараў Вялікага Княства (канцлер Л. Сапега і падканцлер Габрыэль Война) у 1592 г. урад земскага падсудка атрымаў князь Я. Лукомскі, а ў 1597 г. яго, дзякуючы пратэкцыі менавіта Л. Сапегі, Жыгімонт Ваза прызначыў на пасаду лідскага падкаморыя[37]. З чарэйскай лініяй Сапегаў быў звязаны і Я. Трызна, адзін з апекуноў жонкі (сваёй сястры Аляксандры) і дзяцей памерлага ў 1576 г. Дзмітрыя Сапегі[38]. Блізкія сувязі з Я. Абрамовічам у 1590-я г. меў лідскі гродскі пісар Р. Рожчыц[39].

Вялікае значэнне для таго, каб увайсці ў склад рэгіянальнай палітычнай эліты, мелі сваяцкія сувязі, знатнае паходжанне, аўтарытэт сярод шляхты. Найважнейшыя павятовыя ўрады, як ужо адзначалася, займалі прадстаўнікі знатных родаў ВКЛ: Аляхновічаў, Валчковічаў, Доўгірдаў, Завішаў, Лукомскіх, Радзівілаў, Скіндэраў, Траццякоў, Трызнаў, Юндзілаў. Сваяцкія сувязі таксама дапамагалі рабіць кар’еру. Так, Лаўрын Сонгін, сын земскага падсудка М. Юхновіча-Сонгіна, у 1589 г. быў лідскім падстаростам, а М. Скіндэр, сын трокскага земскага суддзі Мікалая Скіндэра, — земскім суддзём Лідскага павета ў 1586-1607 г.[40]. Брат Я. Абрамовіча Пётр у 1589-1602 г. трымаў урад лідскага падстолія, а іх, верагодна, стрыечны брат Еранім — лідскага войскага (1585-1614) і падстаросты (1592-1605)[41]. Праз шлюбы лідская шляхта раднілася з іншымі шляхецкімі родамі ВКЛ: А. Гімбут быў звязаны з родам Доўгірдаў, Я. Завіша—з родам Трызнаў, а Я. Лукомскі—з чарэйскай лініяй Сапегаў (яго жонкай была пляменніца канцлера Л. Сапегі), Сіруці радніліся з Юндзіламі, а Скіндэры — з Шэметамі[42]. Напэўна, павятовая эліта ў немалой ступені магла дапамагчы сваім дзецям, братам ці сваякам у атрыманні пасадаў[43]. Ды і ўвогуле шляхецкая карпарацыя Лідскага павета ў другой палове XVI ст. не была нейкай замкнёнай групай. Роды тых жа Доўгірдаў, Завішаў, Лукомскіх, Трызнаў і Юндзілаў мелі ўладанні ў іншых паветах і ваяводствах ВКЛ. Былі выпадкі, калі шляхцічы займалі пасады ў розных паветах краіны. Так, лідскі староста Я. Абрамовіч быў таксама віленскім войскім, лідскі маршалак Я. Валчковіч быў віленскім канюшым і падканюшым, лідскі падстароста М. Юхновіч-Сонгін—віленскім гродскім суддзём, а падкаморы М. Аляхновіч — цівуном дырвянскім у Жамойцкім старостве.

Частка шляхцічаў магла заваяваць аўтарытэт і заслужыць палітычны аванс дзякуючы сваім заслугам перад дзяржавай і інтэлектуальным здольнасцям. У1586 г. Стэфан Баторый у намінацыйным прывілеі на ўрад лідскага земскага суддзі для Я. Трызны характарызаваў яго не толькі як чалавека, які добра праявіў сябе ў ваенных дзеяннях, але і „в праве посполитом умеетного”[44]. Безумоўна, і Я. Сіруць, прайшоўшы з 1566 да 1586 г. ад пасады пісара да ўраду суддзі ў лідскім земскім судзе, належаў да „людей добрыхъ, цнотливыхъ, ростропныхъ, в праве умеетныхъ”[45], г.зн. валодаў добрымі ведамі ў галіне права і меў аўтарытэт у шляхецкім асяродку Лідскага павета.

На нашу думку, прыкладам асобы, у кар’еры якога праявіліся ўсе гэтыя фактары — і пратэкцыянісцкія ўплывы, і знатнае паходжанне, і аўтарытэт сярод мясцовай шляхты, — быў лідскі земскі суддзя С. Траццяк. Сын земскага харужага Вялікага Княства, „пан” С. Траццяк карыстаўся падтрымкай віленскага ваяводы і лідскага старосты М. Радзівіла Рудога[46]. А пра яго ўплывовае становішча ў Лідскім павеце сведчыць тое, што паводле попісу войска ВКЛ 1567 г. сярод мясцовай шляхты ён меў як мінімум двух кліентаў: Я. Даўлюда і Мікалая Шмігірыча[47]. Магчыма, дзякуючы падтрымцы С. Траццяка, Я. Даўлюд у 1580-я г. займаў пасаду лідскага гродскага суддзі.

Пры характарыстыцы асабовага складу мясцовай эліты адзначым яшчэ некалькі момантаў. Па-першае, памежнае становішча Лідскага павета між зонамі рассялення балцкага і славянскага этнасаў прывяло да таго, што сярод лідскай шляхты сустракаюцца прадстаўнікі родаў як літоўскага (Аляхновічы, Доўгірды, Завішы, Юндзілы), так і беларускага (Лукомскія, Навіцкія, Нелюбовічы, Траццякі, Трызны) паходжання[48]. Па-другое, павятовыя ўрады ў Лідскім павеце займалі асобы розных хрысціянскіх канфесій: кальвіністы Р. Рожчыц і С. Тукала, праваслаўныя, хутчэй за ўсё, Р. Горла і І. Быхавец, каталік П. Абрамовіч. Такім чынам, можна сцвярджаць, што ў апошняй трэці XVI ст. этнічнае паходжанне і канфесійная прыналежнасць не ўплывалі на магчымасць шляхціча ўвайсці ў склад павятовай палітычнай эліты. На першым месцы стаяла прыналежнасць да адзінага „палітычнага народа” ВКЛ і магчымасць карыстацца адпаведнымі сацыяльна-палітычнымі правамі.

З асяродку павятовай палітычнай эліты ў разгляданы час можна вылучыць шэраг асобаў, якія актыўна прадстаўлялі Лідскі павет у грамадскім жыцці Вялікага Княства Літоўскага і ўсёй Рэчы Паспалітай: выбіраліся соймавымі пасламі і дэпутатамі Трыбунала, прызначаліся паборцамі і гаспадарскімі пасламі на соймікі.

Нашы звесткі пра лідскіх паслоў на соймы Рэчы Паспалітай, на жаль, даволі абмежаваныя. На Люблінскім сойме 1569 г. Лідскі павет прадстаўлялі Шчасны Губа і Садзібор Доўгірд. Іх подпісы і пячаткі сустракаем пад актам Люблінскай уніі[49]. Таксама акт уніі пацвердзіў і Я. Валчковіч, які, як гаспадарскі маршалак, уваходзіў у склад сената ВКЛ[50]. У працы элекцыйнага сойму 1575 г. браў удзел М. Аляхновіч, які фактычна, як і ўсе прадстаўнікі ВКЛ, пры выбарах новага караля і вялікага князя падтрымаў кандыдатуру эрцгерцага Эрнеста з дынастыі Габсбургаў[51]. На элекцыі ўлетку 1587 г. вядома прысутнасць лідскіх шляхцічаў Л. Сонгіна і Яна Хаецкага, таксама паслом Лідскага павета, напэўна, быў і Андрэй Завіша[52]. У розных з’ездах ВКЛ часоў першых двух бескаралеўяў у Рэчы Паспалітай (1572-1576) удзельнічалі Я. Абрамовіч, Я. Валчковіч, С. Траццяк, В. Нелюбовіч, Я. Даўлюд[53]. Магчыма, пасламі Лідскага павета на вальныя соймы Рэчы Паспалітай былі А. Завіша ў 1589 г. і Я. Абрамовіч ды Абрам Юндзіл у 1593 г.[54]. Дарэчы, віленскі войскі і лідскі староста Я. Абрамовіч удзельнічаў і ў працы вальнага сойму 1585 г., аднак невядома, прадстаўніком якога павета ён у той час быў[55]. У 1597 г. на сойме інтарэсы лідскай шляхты прадстаўлялі віленскі гродскі пісар Шчасны Багуматка і гаспадарскі дваранін Філіп Лімант[56]. Адным з земскіх паслоў ВКЛ на наступны сойм Рэчы Паспалітай, які праходзіў у Варшаве ў 1598 г., быў Я. Трызна. Не выключана, што абраны ён быў на сойміку Лідскага павета. Заўважым, што напярэдадні вальнага сойму, на Галоўным сойміку ВКЛ у Слоніме, Я. Трызна быў выбраны пасольскім маршалкай[57], а гэта яскрава сведчыць пра яго аўтарытэт сярод шляхты, і не толькі лідскай. На апошнім у XVI ст. вальным сойме Рэчы Паспалітай пасламі Лідскага павета былі падстолі лідскі П. Абрамовіч і мазырскі староста Юры Радзівіл[58].

Значна лепей нам вядома прадстаўніцтва Лідскага павета ў Трыбунале ВКЛ. За перыяд 1582-1600 г. як мінімум па адным разе лідская шляхта абірала дэпутатам у Трыбунал Л. Сонгіна (1585, магчыма), М. Аляхновіча (1586), А. Доўгірда (1586), М. Юхновіча-Сонгіна (1589), Каспера Доўгірда (1592), С. Тукалу (1593), Андрэя Монтаўта (1595), С. Вайшвілу (1596), Р. Рожчыца (1597), Яўхіма Лапату (1597), А. Юндзіла (1598)[59]. У 1599 г. на дэпутацкім сойміку ў Лідзе дэпутатам Трыбунала ВКЛ быў абраны сенатар Рэчы Паспалітай — мсціслаўскі ваявода Я. Завіша, былы лідскі падкаморы[60]. Па два разы ў апошняй трэці XVI ст. трыбунальскімі суддзямі абіраліся М. Скіндэр (1582 і 1588), Я. Лукомскі (1592 і 1598), Ф. Лімант (1593 і 1600)[61]. Былі выпадкі, калі шляхта іншых паветаў ВКЛ дэлегавала ў Трыбунал прадстаўнікоў палітычнай эліты Лідскага павета. Так, лідскі харужы П. Круневіч абіраўся дэпутатам у 1598 г. ад Мазырскага, А. Монтаўт — у 1608 г. ад Пінскага, а лідскі гродскі пісар Р. Рожчыц — у 1612 г. ад Віленскага павета[62]. Неаднаразова ў склад Трыбунала ўваходзіў лідскі староста Я. Абрамовіч: у 1583, 1586 (у гэты год быў абраны трыбунальскім маршалкам), 1594, 1598 і 1601 г.[63], але ці прадстаўляў ён хоць раз менавіта лідскую шляхту, нам дакладна не вядома. Сапраўдныя рэкардсмены сярод „трыбуналістаў” Лідскага павета — Я. Нелюбовіч і Я. Трызна. Абодва ў канцы XVI – пачатку XVII ст. па 7 разоў былі дэпутатамі Трыбунала ВКЛ: Я. Нелюбовіч — у 1582, 1583, 1585, 1589, 1595, 1601 і 1604 г., а Я. Трызна —у 1584,1590,1591,1594, 1596, 1600 і 1606 г.[64]. Відавочна, што папулярнасцю і аўтарытэтам яны карысталіся не толькі ў асяродку лідскай шляхты, але і сярод шляхты ўсяго ВКЛ. Пра гэта сведчыць тое, што абодва абіраліся маршалкамі Трыбунала. Калі Я. Нелюбовіч выконваў функцыі маршалка аднойчы, у 1589 г. (маршалак віленскай кадэнцыі), то Я. Трызна — цэлых чатыры (!) разы — у 1584, 1594 (двойчы — маршалак наваградскай кадэнцыі), 1596 і 1606 г.[65].

Функцыі паборцаў у Лідскім павеце ў апошняй трэці XVI ст. выконвалі Астафей Барэйка (пабор, прызначаны на сойме ВКЛ 1566/67), А. Гімбут (паборы 1567 і 1568), Ш. Губа (пабор 1569), С. Траццяк (паборы 1568 і 1577), А. Доўгірд (паборы 1578 і 1580), М. Юхновіч-Сонгін (пабор 1581), Есіф Халецкі (пабор 1589), В. Скіндэр (пабор 1590), Е. Абрамовіч (пабор 1593) і Мацей Браніцкі (пабор 1596)[66]. У пэўнай ступені даручэнне збору падаткаў можа сведчыць пра высокі давер да той ці іншай асобы з боку павятовай шляхецкай супольнасці. Гаспадарскім паслом на павятовы соймік у Лідзе перад вальным соймам 1572 г. быў прызначаны Я. Сіруць, а С. Траццяк выступаў гаспадарскім паслом на лідскім павятовым сойміку цэлых тры разы: перад соймамі Рэчы Паспалітай 1576 і 1578 г., а таксама перад Галоўным соймікам ВКЛ 1577 г.[67]. Лідскі павятовы маршалак Я. Валчковіч быў гаспадарскім паслом на Галоўным сойміку Вялікага Княства ў Ваўкавыску ў студзені 1582 г.[68] Удзел лідскай шляхты ў грамадска-палітычным жыцці быў даволі актыўны, пра што сведчаць захаваныя да нашых дзён матэрыялы працы соймікаў Лідскага павета. Так, на сойміку ў Лідзе 6 верасня 1587 г., што адбыўся пасля элекцыйнага сойму Рэчы Паспалітай, прысутнічала як мінімум 53 чалавекі[69]. Ліст да віленскага ваяводы Крыштафа Радзівіла з лідскага рэляцыйнага сойміка ад 21 красавіка 1597 г. сваімі пячаткамі зацвердзіла 19 шляхцічаў, а 20 траўня 1598 г. пад аналагічным лістом падпісалася 17 прадстаўнікоў шляхты Лідскага павета[70]. Для параўнання, як мінімум 60 шляхцічаў удзельнічала ў працы сойміка Наваградскага павета 12 траўня 1587 г. перад элекцыйным соймам 1587 г.[71]. У снежні 1594 г. ліст да К. Радзівіла з перадсоймавага сойміка Трокскага павета быў зацверджаны 12 пячаткамі, а да лістоў віленскаму ваяводзе з рэляцыйных соймікаў Віленскага і Упіцкага паветаў у траўні 1595 г. свае пячаткі прыклалі 10 і 9 шляхцічаў адпаведна[72]. Інструкцыю паслам Берасцейскага павета на вальны сойм 1597 г. падпісала 19 асобаў[73]. Дарэчы, у 60 чалавек на канец XVI ст. ацэньваў сярэднюю колькасць палітычных актывістаў для кожнага павятовага сойміка ВКЛ беларускі гісторык П. Лойка[74]. Аднак у параўнанні з агульнай колькасцю павятовай шляхты адсотак актыўных удзельнікаў грамадска-палітычнага жыцця быў зусім невялікі. У матэрыялах попісу войска ВКЛ 1567 г. сустракаюцца звесткі пра больш за 700 шляхцічаў, якія мелі свае ўладанні ў Лідскім павеце[75], у той час калі за ўсю апошнюю трэць XVI ст. уласна да лідскай павятовай эліты можна аднесці недзе 60-70 чалавек.

Лідская шляхта актыўна праяўляла сябе не толькі на лакальным узроўні, але і на дзяржаўным. Так, на Галоўны з’езд ВКЛ, скліканы на кастрычнік 1587 г. пасля элекцыйнага сойму Рэчы Паспалітай, Лідскі павет дэлегаваў адразу 19 (!) сваіх прадстаўнікоў[76]. З’езд у кастрычніку скончыўся безвынікова, і ў лістападзе 1587 г. адбыўся новы Галоўны з’езд, на якім прадстаўнікі „палітычнага народа” Вялікага Княства вызначаліся ў сваёй падтрымцы камусьці з двух кандыдатаў на ўладу ў Рэчы Паспалітай[77]. Па выніках галасавання шляхецкіх паслоў за эрцгерцага Максімільяна аддалі свае галасы 15 шляхцічаў Лідскага павета, за шведскага каралевіча (і будучага караля і вялікага князя) Жыгімонта Вазу — ніводнага[78]. Між іншым, Я. Абрамовіч і Я. Трызна былі на з’ездзе ўключаны ў склад пасольства для перамоваў з абодвума прэтэндэнтамі на ўладу. Аднак калі ў снежні 1587 г. палітычная эліта ВКЛ фактычна падтрымала кандыдатуру Жыгімонта Вазы, то ў склад дэлегацыі Вялікага Княства на каранацыйны сойм у Кракаў ні Я. Абрамовіч, ні Я. Трызна не ўвайшлі[79]. Што датычыць Я. Абрамовіча, то ён яшчэ на вальным сойме Рэчы Паспалітай 1585 г. праявіў сябе сапраўдным лідэрам земскіх паслоў ВКЛ[80].

Важнай функцыяй павятовай эліты было ператварэнне інтарэсаў і імкненняў рэгіянальнай шляхецкай супольнасці ў палітычныя рашэнні і дзеянні. Нават фрагментарныя звесткі аб працы соймікаў Лідскага павета ў разгляданы час адлюстроўваюць багаты спектр палітычных пазіцый лідскай шляхты ў сферы грамадскага, эканамічнага і рэлігійнага жыцця, у галіне знешняй палітыкі. Цікавілі яе, натуральна, і мясцовыя праблемы, і дзяржаўныя. На апошнім вальным сойме ВКЛ, які адбыўся ў 1568 г. у Гародні, лідскія паслы прадставілі Жыгімонту Аўгусту тры просьбы, якія тычыліся мясцовых павятовых справаў. Па-першае, шляхта прасіла, каб паседжанні земскага суда адбываліся „не по корчмамъ”, а ў гаспадарскім замку ў Лідзе або ў нейкім іншым спецыяльным месцы. Другая просьба датычыла вызначэння адзінага харужага для ўсяго Лідскага павета. І, нарэшце, лідскія паслы скардзіліся на парушэнне юрысдыкцыі Лідскага павета з боку „вряду Городенского”[81]. У 1587 г. лідская шляхта даручала сваім прадстаўнікам на Галоўным з’ездзе ВКЛ разгледзець пытанне аднаўлення пасля элекцыі дзейнасці ў павеце каптуровага суда[82]. Інструкцыя паслам на вальны сойм 1597 г. утрымлівала шырокае кола пытанняў, якія датычылі як уласна Вялікага Княства, так і ўсёй Рэчы Паспалітай: арганізацыі абароны ад Турцыі, утварэння Хрысціянскай лігі, адносінаў з Маскоўскай дзяржавай, далучэння Эстоніі, выплаты падаткаў, становішча скарбовай сістэмы, працэдуры працы сойму, рэформы Трыбунала ВКЛ, выплаты „ўпамінак” татарам, падаўлення казацкіх бунтаў і інш.[83].

Дакументы канца XVI ст. дазваляюць у пэўнай ступені акрэсліць сістэму каштоўнасцяў, якія былі найважнейшымі для эліты Лідскага павета і непасрэдным чынам уплывалі як на яе стаўленне да палітычнага ладу Рэчы Паспалітай, так і на грамадскую пазіцыю лідскай шляхты. Матэрыялы працы соймікаў Лідскага павета 1587, 1596, 1597 і 1598 г.[84] яскрава сведчаць, што найперш мясцовую шляхецкую супольнасць, як „вольны народ”, хвалявала захаванне і строгае выкананне яе правоў, вольнасцяў і свабодаў. Важную ролю ў свядомасці лідскай палітычнай эліты адыгрывала ўяўленне аб неабходнасці падтрымкі ў краіне міру, згоды і любові. Забеспячэнне справядлівасці і роўнасці ў межах шляхецкага стану таксама трэба залічыць у лік найважнейШЫХ каштоўнасцяў лідскай палітычнай эліты. У цэлым падобная сістэма каштоўнасцяў была характэрна для палітычнай свядомасці шляхты беларускіх зямель канца XVI – пачатку XVII ст.[85]. Адначасова ў свядомасці палітычна актыўных колаў шляхты Лідскага павета асэнсоўваліся і ўяўленні аб найбольш негатыўных з’явах тагачаснага грамадскага жыцця. Найважнейшымі праблемамі лідскі соймік бачыў унутраны грамадскі неспакой (niepokуj) і „разорванье” сярод шляхецтва Рэчы Паспалітай. Таксама надзвычай небяспечным было пашырэнне ў краіне нянавісці, беспарадкаў, сварак, звадак і гвалту. У першую чаргу, гэтыя адмоўныя з’явы паглыбляліся з-за парушэння ў дзяржаве мірнага сółснавання прадстаўнікоў розных хрысціянскіх канфесій[86]. Непасрэдным вынікам такіх працэсаў, на думку лідскай шляхты, маглі быць, ні больш ні менш, заняпад і пагібель Рэчы Паспалітай. Адпаведна была сфармулявана і свайго роду ідэальная матывацыя палітычнай дзейнасці для кожнага шляхціча: „доброго речи посполитое радети“[87]. А наступны сказ з пасольскай інструкцыі на вальны сойм 1597 г. можна разглядаць як уяўленне палітычнай эліты Лідскага павета аб галоўным абавязку караля і вялікага князя адносна яго падданых: „Да міру і згоды прывесці, і тыя беспарадкі супакоіць, пакрыўджаным справядлівасць учыніць і кожны стан у яго вольнасцях і правах Кароль Я[го] М[іласць], згодна са сваёй прысягай, захаваць і пакінуць мае, а адрозным у веры і ўсім ласку сваю Гаспадарскую аднолькавую паказваць”[88].

З пункту гледжання сістэмы каштоўнасцяў адбывалася і ацэнка шляхтай усіх палітычных інстытутаў і падзей у Рэчы Паспалітай. Можна сцвярджаць, што легітымацыя палітычнай сістэмы супольнай дзяржавы з боку лідскай павятовай эліты была безумоўнай. Аднак прынамсі ў 1590-я г. ацэнка інстытутаў вальнага сойму і нават каралеўскай улады была даволі негатыўнай. Рэляцыйны соймік Лідскага павета 21 красавіка 1597 г. адзначаў, што на мінулым сойме „нічога суцяшальнага нам і Айчызне нашай мілай, пажытэчнага, пастаноўлена быць не магло. Правы нашы і вольнасці парушаны і памешаны былі…”[89]. Амаль праз год, 20 траўня 1598 г., на наступным рэляцыйным сойміку, лідская шляхта заяўляла, што соймы адбываюцца „з абразай правоў і вольнасцяў нашых шляхецкіх”[90]. Зразумела, што такія настроі непасрэдна ўплывалі на палітычную пазіцыю лідскай павятовай эліты. Глыбокую незадаволенасць шляхецкай супольнасці Лідскага павета палітычнай сітуацыяй у Рэчы Паспалітай перадаў невядомы аўтар кароткага дыярыуша Галоўнага сойміка ВКЛ 1597 г. у Слоніме, які так занатаваў частку выступлення лідскага соймавага пасла Ф. Ліманта: „O niewoli Litewskiej niepotrzebnie siła mówił”[91].

У канцы XVI ст. актыўная частка шляхты Лідскага павета вельмі часта займала апазіцыйнае становішча ў дачыненні да палітыкі Жыгімонта Вазы. Напрыклад, на 23 лютага 1592 г. Жыгімонт Ваза склікаў Галоўны з’езд ВКЛ, які павінен быў ухваліць падаткі на забеспячэнне ўласных фінансавых патрэбаў караля і вялікага князя, у т.л. і звязаных з яго будучым вяселлем[92]. На павятовым сойміку ў Лідзе, які адбываўся ў пачатку лютага 1592 г. (магчыма, супаў з дэпутацкім соймікам), шляхта даволі эмацыйна выступіла супраць гэтай ініцыятывы. Як паведамляў Л. Сапега трокскаму ваяводу Мікалаю Крыштафу Радзівілу, w Lidzie dudy nadęte były[93]. Лідская шляхта, як і частка іншай шляхты ВКЛ, заяўляла, што з’езд скліканы супраць права[94], не хацела ўхваляць ніякіх падаткаў і ўвогуле высылаць паслоў на з’езд і патрабавала склікання сойму. Толькі пад уплывам прысутнага на сойміку лідскага старосты Я. Абрамовіча мясцовае шляхецтва ледзьве згадзілася абраць паслоў на Галоўны з’езд, але ім было забаронена згаджацца на якія-небудзь падатковыя ўхвалы[95].

Доўгі час лідская шляхта адмаўлялася выплачваць пабор, ухвалены Галоўным з’ездам ВКЛ 1593 г. на паездку Жыгімонта Вазы ў Швецыю. Справа ў тым, што пабор зацвярджаўся з пэўнымі варункамі для караля і вялікага князя, а менавіта з умовай, што віленскім біскупам будзе прызначаны толькі ліцвін[96]. Аднак Жыгімонт Ваза настойваў на намінацыі віленскім біскупам паляка Бернарда Мацяёўскага, што толькі паглыбляла яго канфлікт з палітычнай элітай Вялікага Княства. У сваю чаргу, лідская шляхта паслядоўна прытрымлівалася пастановы Галоўнага з’езда. Калі ў 1596 г., пасля вальнага сойму, частка шляхты ВКЛ ужо схілялася да таго, каб выдаць Жыгімонту Вазу пабор 1593 г., то, паводле паведамлення Я. Абрамовіча К. Радзівілу, „у Ашмянах і Лідзе нават і не думаюць аб гэтым”[97]. Перад вальным соймам Рэчы Паспалітай 1597г. лідскі соймік заявіў: „…пабор [1593 г.], які не на сойме, але з добрай волі быў Я [го] К[аралеўскай] М[іласці] з пэўнымі кандыцыямі абяцаны, што не выканана, і зараз яго даваць не дазваляем”[98]. У 1597 г. шляхта Лідскага павета ўсё ж часткова выплаціла спрэчны пабор. Тым не менш, лідскі паборца Е. Абрамовіч увосень 1597 г. быў выкліканы ў гаспадарскі суд у справе аб нявыплаце ў скарб усіх падатковых грошай. Аднак на разбіральніцтва ў Варшаву ні Я. Абрамовіч, ні яго прадстаўнік нават не з’явіліся[99]. Дарэчы, у канфлікце вакол віленскага біскупства лідская шляхта таксама прынцыпова супрацьстаяла Жыгімонту Вазу. Перадсоймавы соймік Лідскага павета ў снежні 1596 г. зазначаў у інструкцыі сваім паслам: „Віленскае біскупства, паводле права, нікому іншаму, толькі ліцвіну, каб было нададзена”[100]. Аб пэўным недаверы да каралеўскай улады з боку лідскай шляхты можа сведчыць і яе зварот перад соймам 1597 г. да Генрыкавых артыкулаў 1573 г. у справе ўвядзення ў Рэчы Паспалітай інстытута сенатараў-рэзідэнтаў. Так, у інструкцыі паслам даручалася дабівацца, каб „сенатары alternatim пры Каралі паводле канстытуцыі” знаходзіліся[101]. Гэтыя факты вымагаюць больш глыбокага аналізу гіпотэзы аб тым, што ВКЛ у канцы XVI – пачатку XVII ст. было адным з тых рэгіёнаў Рэчы Паспалітай, дзе каралеўская ўлада мела найбольшы аўтарытэт сярод шляхецтва[102]. Напэўна, ступень даверу да палітыкі караля ў розных рэгіёнах Вялікага Княства была неаднолькавай.

Затое можна смела сцвярджаць, што велізарным аўтарытэтам і ўплывам сярод лідскай шляхты ў канцы XVI ст. карыстаўся адзін з буйнейшых магнатаў Рэчы Паспалітай віленскі ваявода К. Радзівіл, сын былога віленскага ваяводы, канцлера і лідскага старосты М. Радзівіла Рудога. Эліта Лідскага павета, расчараваная палітычнымі працэсамі ў краіне і вынікамі працы вальных соймаў, скардзячыся на „няласку Караля Памазанца Божага”, „нежаданне іншых Паноў Сенатараў” і, напэўна, не вельмі верачы ва ўласныя сілы, бачыла адзіным абаронцам сваіх правоў і вольнасцяў менавіта К. Радзівіла[103]. Лідская шляхта на рэляцыйных сойміках 1597 і 1598 г. называла віленскага ваяводу „апекуном” і „айцом Айчыны”, а сябе — не інакш як яго вернымі слугамі[104]. Шляхта таксама звярталася да К. Радзівіла, каб той „аб Айчыне клапаціцца не пераставаў, а мы пры В[ашай] К[няжацкай] М[іласці] …. здароўе і маёмасці нашы ахвяруем, цвёрда стоячы пры В[ашай] М[іласці], нашым м[іласцівым] пане”[105]. Пра шырокае распаўсюджванне пратэкцыянісцкіх уплываў сярод лідскага шляхецтва ўжо згадвалася вышэй. Відавочна, што магнатэрыя і ў апошняй трэці XVI ст. працягвала дамінаваць у сацыяльна-палітычным жыцці ВКЛ[106].

Не была самастойнай лідская павятовая эліта, прынамсі амаль адразу пасля заключэння Люблінскай уніі 1569 г., у такой важнай функцыі, як вызначэнне свайго прадстаўніцтва на вальным сойме Рэчы Паспалітай. Так, перад соймам 1572 г. кандыдатуры паслоў ад Лідскага павета, як і яшчэ 9 паветаў ВКЛ, вызначалі не столькі мясцовая шляхта, колькі  А. Валовіч і М. Радзівіл Руды: П[ан] Траццяк, суддзя, калі В[аша] М[іласць] (М. Радзівіл. — У. П.) захочаш яго ўжываць. А мог бы разам з ім і….. п[ан] Юндзіл, або як В[аша] М[іласць] пажадаеш, бо я (А. Валовіч. — У .П.) з імі размаўляў, не адмаўляюцца”[107]. Уплывы біржанскай лініі Радзівілаў на вызначэнне лідскай соймавай рэпрэзентацыі выразныя і ў пазнейшыя часы. Паслом на сойм 1597 г. быў абраны кліент К. Радзівіла Ш. Багуматка, а на сойм 1600 г. — пляменнік віленскага ваяводы Ю. Радзівіл[108]. Можна меркаваць, што патроны тым ці іншым чынам спрыялі ў выбары залежных ад сябе шляхцічаў і ў дэпутаты Трыбунала ВКЛ[109].

Разам з тым нельга сцвярджаць, што лідская шляхта была толькі пасіўным выканаўцам волі найбуйнейшых магнатаў ВКЛ. Верагодна, менавіта ў Лідскім павеце, побач з Наваградскім, Берасцейскім і Пінскім, у час бескаралеўя пасля смерці Жыгімонта Аўгуста была прынята адна з першых у Вялікім Княстве каптуровых ухвал[110]. Пасольская інструкцыя Лідскага павета на сойм 1597 г. утрымлівае шэраг важных пастулатаў, якія сведчылі пра даволі высокі ўзровень палітычнай свядомасці мясцовай шляхты і не заўсёды адпавядалі інтарэсам магнатэрыі ВКЛ. Напрыклад, для лепшай арганізацыі абароны краіны соймік у Лідзе прапанаваў увесці выплату кварты (¼ даходаў) з гаспадарскіх уладанняў, дзяржаўцамі якіх, як правіла, былі прадстаўнікі магнацкіх родаў. Таксама прапаноўвалася праводзіць у паветах збор шляхецкага апалчэння (okazowanie), якім былі б ахоплены і дзяржаўцы даменіяльных маёнткаў, і сенатары[111].

Яшчэ шэраг пастулатаў паслам Лідскага павета на сойм 1597 г. адлюстроўвае прагматычную пазіцыю і добрыя веды мясцовай эліты наконт актуальных пытанняў грамадска-палітычнага жыцця сваёй краіны. Лідская шляхта замест уступлення Рэчы Паспалітай у склад антытурэцкай Хрысціянскай лігі прапаноўвала заключыць мір з самой Турцыяй, а таксама—вечны мір з Маскоўскай дзяржавай[112]. У справе абароны дзяржавы ад магчымай вайны з Турцыяй відавочнае імкненне шляхты перакласці яе цяжар з сябе перш за ўсё на каралеўскую ўладу. За сродкі караля і вялікага князя меркавалася пабудаваць некалькі замкаў і набыць гарматы, снарады і порах, на абарону магла быць выкарыстана маёмасць памерлай каралевы Ганны, якая, на думку складальнікаў інструкцыі, павінна была перайсці ў скарб Рэчы Паспалітай. Толькі на абарончыя патрэбы павінны былі ісці і сродкі з ухваленых раней пабораў, а вось на новыя падаткі, асабліва на пагалоўны, згаджацца паслам катэгарычна забаранялася[113]. Не збіралася лідская шляхта ўдзельнічаць у выплаце „ўпамінак” татарам, якія пастаянна пагражалі ўкраінскім землям, бо „Валынь, Падляшша, Кіеў, Падолле з нашай Літоўскай еднасці (spółku) узяты”[114]. Клапаціліся ў Лідзе і пра ўнутраныя справы ВКЛ. Паслам даручалася на сойме 1597 г. дамагацца ўтварэння камісіі з сенатараў і паслоў, якая б у Вільні выслухала справаздачу земскага падскарбія аб стане скарбу  Вялікага Княства, пераносу паседжанняў Трыбунала толькі ў адну Вільню, прыняцця канстытуцыі, каб па прыкладзе Польшчы ў кожным павеце ВКЛ былі заснаваны свае павятовыя скарбы[115].

Напрыканцы звернем увагу яшчэ на адну акалічнасць, а менавіта на працэс апалячвання лідскай шляхты. Можна сцвярджаць, што ў апошняй трэці XVI ст. гэты працэс праходзіў даволі хутка і ахапіў шырокія колы мясцовага шляхецтва. Так, калі ўхвала Лідскага павета 1587 г. была напісана на старабеларускай мове, то ўжо ўсе вядомыя нам матэрыялы лідскага сойміка 1596-1598 г. створаны на польскай мове. Лідскі маршалак Я. Нелюбовіч падпісваў акты Трыбунала ВКЛ у 1589 г. па-старабеларуску, а вось пад лістамі з рэляцыйных соймікаў Лідскага павета 1597 і 1598 г. падпісваўся ўжо толькі па-польску[116]. Красамоўны факт: з 17 чалавек, што паставілі свае подпісы пад лістом да К. Радзівіла з рэляцыйнага сойміка 1598 г., толькі адзін — П. Навіцкі — падпісаўся па-старабеларуску[117].

Такім чынам, палітычная эліта Лідскага павета ў апошняй трэці XVI ст. складалася збольшага з мясцовай дробнай і, у значна меншай ступені, сярэдняй шляхты. Сярод павятовай эліты шырока былі прадстаўлены знатныя роды ВКЛ (Аляхновічы, Валчковічы, Доўгірды, Завішы, Лукомскія, Радзівілы, Скіндэры, Траццякі, Трызны, Юндзілы). Частка лідскай эліты ўдзельнічала ў палітычным жыцці перадусім на дзяржаўным узроўні (Я. Трызна, М. Аляхновіч, Ф. Лімант, з пэўнымі агаворкамі Я. Абрамовіч), другая частка канцэнтравала сваю дзейнасць на лакальным узроўні (Я. Сіруць, С. Траццяк), а трэцяя — спалучала абодва гэтыя ўзроўні (Я. Нелюбовіч, А. Доўгірд, Я. Лукомскі, Е. Абрамовіч, М. Юхновіч-Сонгін, П. Круневіч). У 1590-я г. на авансцэну выйшла новае пакаленне, якое прадстаўляла Лідскі павет у грамадскім жыцці краіны пачатку XVII ст.: С. Тукала, В. Скіндэр, Р. Рожчыц, А. Пакаршынскі.

Шляхі ўваходжання ў склад рэгіянальнай эліты вызначаліся паходжаннем, сваяцкімі сувязямі, асабістымі здольнасцямі, ваеннымі заслугамі і ў значнай ступені пратэкцыянісцкімі ўплывамі. Лідская шляхта знаходзілася пад вялікім уплывам магнатэрыі Вялікага Княства, перадусім, біржанскіх Радзівілаў. Гэта было абумоўлена як велізарнай перавагай магнатаў над шляхтай у сацыяльна-эканамічным плане, так і пэўным расчараваннем мясцовага шляхецтва ў каралеўскай палітыцы і інстытуце вальнага сойму. Тым не менш палітычная культура і свядомасць лідскай павятовай эліты знаходзілася ў дынаміцы і пастаянна расла. На гэты працэс уплывалі рэформы ў ВКЛ сярэдзіны 1560-х г., утварэнне Рэчы Паспалітай і супольных парламенцкіх структур, што давала магчымасць непасрэдна пазнаёміцца з вопытам палітычнай барацьбы польскай шляхты, а таксама палітычны досвед перыядаў бескаралеўяў. А вось этнічнае паходжанне або канфесійная прыналежнасць не ўплывалі на магчымасць шляхціча ўвайсці ў склад павятовай палітычнай эліты.

Безумоўна, палітычная эліта Лідскага павета, яе асабовы склад, палітычна-прававая культура і свядомасць патрабуюць свайго далейшага даследавання. У першую чаргу, гэта можа быць аналіз колькасных і якасных зменаў у эліце пад час яе эвалюцыі ў часе, унутраных сувязяў і ўзаемадзеяння з іншымі павятовымі элітамі, параўнанне з аналагічнымі групамі як у Вялікім Княстве Літоўскім, так і ўсёй Рэчы Паспалітай, вывучэнне грамадскай думкі і палітычнай практыкі лідскай шляхты.


[1] Rachuba A. Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569-1763. Warszawa, 2002. S. 45-62.
[2] Boniecki A. Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku. Warszawa, 1887; Ciechanowiecki A., Rachuba A.Rys genealogiczny rodziny Abramowiczów na Wornianach // Przegląd Wschodni. T. II, z. 3 (7). 1992/93. S. 595-609; Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (1582—1696):spis / pod red. A. Rachuby; oprac. H. Lulewicz i A. Rachuba; Instytut historii Polskiej Akademii Nauk. Warszawa, 2007; Niesiecki K. Herbarz Polski / Wyd. J.N. Bobrowicz. T. 1-10. Lipsk,1839-1840; Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy.T. 1: Województwo Wileńskie XIV-XVIII wiek / Pod red. A. Rachuby. Warszawa, 2004.
[3] Русская историческая библиотека (РИБ): в 39 т. / Акад. наук.Археогр. комиссия. Т. 33: Литовская Метрика. Отдел третий. Ч. 3: Книги публичных дел. Переписи Литовского войска /Ред. С.Л. Пташицкий. Петроград, 1915.
[4] Archiwum Główne Aktów Dawnych w Warszawie (AGAD). Archiwum Radziwiłłów (AR). Dz. II. Nr. 192, 354, 361, 383; Dyaryusze sejmowe roku 1597. W dodatkach: akta sejmikowe i inneodnoszące się do tego sejmu / Wyd. E. Barwiński. Kraków, 1907. S. 411–415.
[5] Грицкевич А.П. Распределение магнатских и шляхетских владений в Белоруссии по их величине и этнической принадлежности владельцев (XVI в.) // Вопросы истории. Вып. 5. Минск, 1978. С. 95; Starożytna Polska pod wzgłędem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana / Przez M. Bałińskiego i T. Lipińskiego. T. III. Wielkie Księstwo Litewskie opisane przez M. Bałińskiego. Warszawa, 1846. S. 252-264.
[6] РИБ. Т. 33. Стб. 437, 440, 469, 474, 498, 502, 503, 531.
[7] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 386.
[8] Так, у падрабязным itinerarium М. Радзівіла, складзенымлітоўскай даследчыцай Р. Рагаўскене, яго прысутнасць уЛідзе зафіксавана толькі адзін раз — 24 кастрычніка 1549 г.:Ragauskienė R. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kanclerisMikalojus Radvila Rudasis (Apie 1515-1584 m.). Vilnius, 2002.P. 407-418.
[9] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 386.
[10] Крытэрыі падзелу шляхты на катэгорыі ў адпаведнасці з колькасцю коннікаў, выстаўленых у войска, прапаноўвалі А. Грыцкевіч і М. Спірыдонаў: Грицкевич А.П. Распределение магнатских… С. 96-97; Спірыдонаў М. Паны і прыгонныя // Памяць: Гістор.-дакум. хроніка Навагруд. р-на. Мінск, 1996. С. 95. На нашу думку, да дробнай шляхты больш лагічна адносіць тых, хто валодаў менш як 50 сялянскімі „службамі”, г.зн. выстаўляў у войска ад 1 да 4 коннікаў, да сярэдняй шляхты варта адносіць тых, хто валодаў ад 50 да 249 „службаў” (ад 5 да 24 коннікаў), да заможнай, буйной шляхты — уладальнікаў мінімум 250 „службаў” (25-99 коннікаў) і да найбуйнейшай шляхты, магнатаў — уладальнікаў больш як 1000 сялянскіх „службаў” (больш як 100 коннікаў).
[11] РИБ. Т. 33. Стб. 747, 749, 754, 755, 757, 759, 784; Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 316, 346, 362, 368.
[12] РИБ. Т. 33. Стб. 749. Гл. таксама: Vilimas D. LDK pavietų žemės teismų pareigūnai (1566-1588 m.): Pirmoji pavietų bajoriškųjų juristų karta // Lituanistica. 2002. Nr. 4. P. 7.
[13] РИБ. Т. 33. Стб. 509, 510, 783; Urzędnicy Wielkiego Księstwa…T. 1. S. 346, 349, 397.
[14] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 316, 346, 360, 368, 389.
[15] РИБ. Т. 33. Стб. 245-252, 487-506; Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 337, 358, 362.
[16] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 346, 349, 372; Vilimas D.LDK pavietų žemės… P. 16.
[17] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 358, 360, 362.
[18] Ibidem. S. 358, 372; Vilimas D. LDK pavietų žemės… P. 16.Верагодна, пазней Я. Трызна стаў гаспадарскім маршалкам. Прынамсі, у верасні 1591 г. ён фігуруе менавіта як „маршалокъ его королевской милости”: Акты, издаваемые Виленской археографической комиссией (АВАК): в 39 т. Т. 30: Акты трокского подкоморского суда. Вильна, 1904. С. 85.
[19] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 337-338, 389.
[20] РИБ. Т. 33. Стб. 532, 778, 788.
[21] РИБ. Т. 33. Стб. 239, 756.
[22] Тамсама. Стб. 436-437. Гл. таксама: Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика / Liet. istorijos inst. Kn.51: 1566-1574. Vilnius, 2000. P. 304-306.
[23] Ciechanowiecki A., Rachuba A. Rys genealogiczny… S. 600.
[24] Лаппо И.И. Великое княжество Литовское во второй половинеXVI столетия. Литовско-русский повет и его сеймик. Юрьев,1911. С. 580.
[25] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 316, 346, 349, 358, 360,362, 389.
[26] Vilimas D. LDK pavietų žemės… P. 16.
[27] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 4: Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie XIV-XVIII wiek / pod red. A. Rachuby. Warszawa, 2003. S. 216; Wolff J. Senatorowie i dygnitarze WielkiegoKsięstwa Litewskiego (1386-1795). Kraków, 1885. S. 25, 30.
[28] РИБ. Т. 33. Стб. 496, 534-535, 750, 752-756, 759, 766; Гл.таксама: Ragauskienė R. Lietuvos Didžiosios… P. 372—376 (неўлічаны Ян Няшыйка (Няшыцкі?) і Войцех Баран).
[29] РИБ. Т. 33. Стб. 492, 754-755, 775, 778-780, 786, 791-792.
[30] РИБ. Т. 33. Стб. 446, 748, 753, 755, 771, 775-776, 784-785, 790.
[31] Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 года / Т. І. Доўнар, У. М. Сатолін, Я. А. Юхо; Рэдкал.: Т. І. Доўнар і інш. Мінск, 2003. С. 109.
[32] РИБ. Т. 33. Стб. 756, 759; Lietuvos Metrika. Kn. 51. P. 66-67; Ragauskienė R. Lietuvos Didžiosios… P. 332, 335, 359, 373. Да 1579 г., калі ўрад лідскага старосты атрымаў Я. Абрамовіч, гродскімі суддзямі былі таксама Я. Контрым, Я. Няшыцкі і І. Быхавец, а гродскім пісарам — А. Доўгірд: Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 346, 368.
[33] Lietuvos Metrika. Kn. 51. P. 277.
[34] Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Мінску (НГАБ).КМФ-18. Воп. 1. Спр. 66. Арк. 158-159; Спр. 212. Арк. 117адв. (Інфармацыя А. Радамана.)
[35] РИБ. Т. 33. Стб. 778.
[36] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 346, 372. Падобную сітуацыю назіраем і з кліентам Р. Хадкевіча (памёр у 1573 г.) І. Быхаўцом, які стаў лідскім гродскім суддзём толькі ў 1577 г.:ibidem. S. 368.
[37] НГАБ. КМФ-18. Воп. 1. Спр. 76. Арк. 382-282адв.; Спр. 77. Арк.313-313адв.; Спр. 78. Арк. 141адв.-142; Спр. 83. Арк. 261адв.-262; Спр. 283. Арк. 127-127адв. (Інфармацыя А. Радамана.)
[38] Sapiehowie. Materjaіy historyczno-genealogiczne i majątkowe:W 3t. T. 1. Petersburg, 1890. S. 111, 323-330. Дарэчы, бацькаЯ. Трызны, Р. Трызна, за ваенныя заслугі ў Інфлянцкай вайнекарыстаўся заступніцтвам М. Радзівіла Рудога і Я. Хадкевіча:Ragauskienė R. Lietuvos Didžiosios… P. 325.
[39] НГАБ. КМФ-18. Воп. 1. Спр. 285. Арк. 393адв.; AGAD. AR. Dz.V. Nr. 16. S. 67.
[40] Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 362, 372.
[41] Ciechanowiecki A., Rachuba A. Rys genealogiczny… S. 597, 599,608-609; Urzędnicy Wielkiego Księstwa… T. 1. S. 362, 365, 397.
[42] Вилимас Д. К вопросу о конфессиональных ориентацияхурядников земских судов ВКЛ в конце XVI века (пробапервичного анализа) // Канструкцыя і дэканструкцыя Вялікага княства Літоўскага: матэрыялы міжнар. навук. канф., Гродна, 23-25 красавіка 2004 г. /пад рэд. Н.У. Сліж. Мінск, 2007. С. 49;РИБ. Т. 33. Стб. 776, 783; Sapiehowie. S. 189-190; UrzędnicyWielkiego Księstwa… T. 1. S. 358.
[43] Пра ўтварэнне сістэмы ўзаемадапамогі паміж земскімі ўраднікамі і іх сваякамі ды стварэнне своеасаблівых дынастый„юрыстаў” у павятовых земскіх судах ВКЛ у канцы XVI ст. гл.:Вилимас Д. К вопросу о конфессиональных… С. 46-50.
[44] НГАБ. КМФ-18. Воп. 1. Спр. 72. Арк. 36адв. У тым жа прывілеі, дарэчы, таксама дадавалася, што прызначаецца Я. Трызна земскім суддзём па пратэкцыі „некаторых паноў-рад”.
[45] Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 года. С. 96.
[46] Ragauskienė R. Lietuvos Didžiosios… P. 315.
[47] РИБ. Т. 33. Стб. 747, 779. Напрыклад, па два кліенты сярод лідскай шляхты мелі таксама А. Валовіч і Я. Гайка: Тамсама. Стб. 748, 753, 776, 784.
[48] У беларускай гістарыяграфіі ўжо звярталася ўвага на гэтуюз’яву: Грицкевич А.П. Распределение магнатских… С. 102-104.
[49] Akta unii Polski z Litwą 1385-1791 / Wyd. S. Kutrzeba i W. Semkowicz. Kraków, 1932. S. 351, 354, 356. Ш. Губа ў 1561-1563 г.быў ротмістрам пешай роты, дыслакаванай у Інфлянтах, а ў1567 г. ставіў у войска ВКЛ двух коннікаў: РИБ. Т. 33. Стб.757; Янушкевіч А.М. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкаявайна 1558-1570 гг. Мінск, 2007. С. 163, 165.
[50] Akta unii… S. 349, 353, 355. Па ўмовах Люблінскай уніі 1569 г. гаспадарскія і павятовыя маршалкі ВКЛ апынуліся па-за сенатам Рэчы Паспалітай: Rachuba A. Wielkie Księstwo… S.169.
[51] Lulewicz H. Gniewów o unię ciąg dalszy (Stosunki polsko-litewskiew latach 1569-1588). Warszawa, 2002. S. 228-229.
[52] Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 1: Okresy bezkrólewi / Oprac. H. Lulewicz. Warszawa, 2006. S. 247, 261,266. Л. Сонгін і Я. Хаецкі ў Варшаве занялі нейтральную пазіцыю, а вось А. Завіша, верагодна, падтрымаў кандыдатуру шведскага каралевіча Жыгімонта Вазы. У прыватнасці, у дыярыушы элекцыйнага сойму 1587 г. адзначана, што за Жыгімонта Вазу аддалі свае галасы „двое Завішаў”, дарэчы,як і „князь Лукоўскі (Лукомскі?) з Літвы”: Dyjaryjusze sejmower. 1587: sejmy konwokacyjny i elekcyjny / Wyd. A. Sokołowski.Kraków, 1887. S. 120, 127.
[53] Akta zjazdów… S. 86, 101.
[54] Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae.Vilnae, 1758. T. 1. P. 238; Filipczak-Kocur A. Pośmiertne proble my podskarbich litewskich Ławryna Wojny i Jana Hlebowicza // Litwa w epoce Wazów. Prace ofiarowane Henrykowi Wisnerowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / Pod red. W. Kriegseisena i A Rachuby. Warszawa, 2006. S. 82-83.
[55] Akta Metryki Koronnej. Co ważniejsze z czasów Stefana Batorego. 1576-1586 / Wyd. A. Pawiński. Warszawa, 1882. S. 266; Dyaryusze sejmowe roku 1585. W dodatkach: Ułamki dyaryusza sejmowego roku 1582, akta sejmikowe i inne akta odnoszące się dosejmu 1585 r. / Wyd. A. Czyczyński. Kraków, 1901. S. 267, 286.
[56] Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 411. У 1598 г. Ш. Багуматка быў соймавым паслом ад Віленскага павета: AGAD. AR. Dz.II. Nr. 370. S. 1.
[57] Rachuba A. Wielkie Księstwo… S. 156.
[58] Radaman A., Ferenc M. Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 II—21 III 1600 r. // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pracy Historyczne. 2004, z. 131. S.89-107. Пасля заканчэння сойму Ю. Радзівіл быў прызначанытрокскім кашталянам: Wolff J. Senatorowie i dygnitarze… S. 65.
[59] Deputaci Trybunału Głównego… S. 68, 70, 77, 85, 88, 95, 98,101,104. З іх яшчэ С. Тукала і Р. Рожчыц прадстаўлялі лідскуюшляхту ў Трыбунале ў пачатку XVII ст. — у 1602 і 1606 г.адпаведна: Ibidem. S. 116, 128.
[60] Цалкам верагодна, што разам з Я. Завішам у Лідзе дэпутатам быў абраны і мазырскі староста Ю. Радзівіл, які потым стаў маршалкам віленскай кадэнцыі Трыбунала: Ibidem. S. 107—110.Дарэчы, у 1591 г. Я. Завіша ўжо абіраўся ў Трыбунал ВКЛ, але невядома ад якога павета: Ibidem. S. 85.
[61] Deputaci Trybunału Głównego… S. 61, 74, 85, 88, 104, 110.Акрамя таго, Я. Лукомскі засядаў у Трыбунале ад Лідскагапаветаў 1601 г., а Ф. Лімант — у 1605г.: Ibidem. S. 113,125.УXVII ст. суддзямі Трыбунала ВКЛ абіраліся: лідскія земскі пісар В. Скіндэр у 1602 і 1613 г., гродскі суддзя А. Пакаршынскі ў 1604і 1612 г., войскі Е. Абрамовіч у 1614 г., а таксама Ш. Багуматкаў 1608 г.: Ibidem. S. 116, 122, 134, 145, 148, 151.
[62] Ibudem. S. 106, 135, 145.
[63] Ibidem. S. 63, 70, 72, 94, 106, 115.
[64] Ibidem. S. 61, 63, 65, 68, 76-77, 79, 82, 91-92, 95, 97-98, 110,113, 122, 128.
[65] Ibidem. S. 65, 76, 91, 97, 128.
[66] АВАК: в 39 т. Т. 3: Акты брестского гродского суда. Вильна, 1870.С. 274; НГАБ. КМФ-18. Воп. 1. Спр. 285. Арк. 275адв.-276; РИБ.Т. 30: Литовская Метрика. Отдел первый—второй. Ч. 3: Книги публичных дел / Ред. И.И. Лаппо. Юрьев, 1914. С. 417, 451; Lietuvos Metrika. Kn. 532:1569-1571. Vilnius, 2001. P. 79; Volumina Constitutionum. T. II (1550-1609), vol. 1 (1550-1585). Warszawa, 2005. S. 428, 438, 461; Volumina Legum. Przedruk źbiorupraw staraniem XX. Pijarów w Warszawie od roku 1732 do roku 1782 wydanego: W 8t. Petersburg, 1859-1860. T. 2.1859. S. 303,325, 364. У падатковым універсале 1596 г., магчыма, памылка,і пад М. Браніцкім маецца на ўвазе Мацей Бральніцкі, які ў 1603 г. прадстаўляў Лідскі павет у Трыбунале ВКЛ: Deputaci Trybunału Głównego… S. 119.
[67] Лаппо И.И. Великое княжество Литовское во второй половинеXVI столетия. Приложения. С. 54, 71, 118; Российская национальная библиотека в Санкт-Петербурге (РНБ). Ф. 293.Западно-русские акты. № 252. Л. 1.
[68] АВАК: в 39 т. Т. 7: Акты гродненского гродского суда. Вильна, 1874. С. 179.
[69] Ухвала лідскага сойміка была зацверджана 53 пячаткамі:AGAD. AR. Dz. II. Nr. 192. S. 2.
[70] Ibidem. Nr. 361. S. 1-2; nr. 383. S. 1-2. Зразумела, колькасцьшляхты на гэтых сойміках магла быць і большай: Rachuba A.Wielkie Księstwo… S. 97. На абодвух сойміках прысутнічалі Я. Нелюбовіч (верагодна, ён, як павятовы маршалак, і кіраваў соймікавымі пасяджэннямі), С. Тукала, Е. Абрамовічі некаторыя іншыя.
[71] Радаман А. Інструкцыя Новагародскага сойміка паслам наэлекцыйны сойм 1587 г. // Беларускі Гістарычны Агляд. Т. 10,сш. 1-2 (18-19). 2003. С. 163.
[72] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 287. S. 2; nr. 302. S. 3; nr. 300. S. 3.
[73] АВАК. Т. 2: Акты брестского земского суда. Вильна, 1867.С. 154.
[74] Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель у грамадска-палітычным жыцці Рэчы Паспалітай другой паловы XVI — першай трэці XVII ст. Мінск, 2002. С. 36-37.З іншага боку, польскі даследчык А. Рахуба не згаджаецца з разлікамі, якія выводзяць сярэднюю колькасць удзельнікаў соймікаў ВКЛ у 50 чалавек: Rachuba A.Wielkie Księstwo… S. 98.
[75] РИБ. Т. 33. Стб. 431-1378.
[76] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 192. S. 1. Імі былі: лідскі староста і віленскі войскі Я. Абрамовіч, Андрэй і Ян Завішы, Я. Трызна, падкаморы М. Аляхновіч, харужы П. Круневіч, земскі суддзя М. Скіндэр, земскі падсудак М. Юхновіч-Сонгін, войскі Е. Абрамовіч, Яні Вацлаў Нелюбовічы, Ян і Андрэй Скіндэры, Ян Багуматка, Войцех Александровіч, Іван Бака, Мацей Міцковіч, Пётр Навіцкі, Аляксандр Сіруць.
[77] Пра гэтыя два Галоўныя з’езды ВКЛ гл.: Lulewicz H. Gniewówо unię… S. 395-405.
[78] Лідскімі пасламі, што прагаласавалі за Максімільяна,былі: Я. Абрамовіч, Я. Трызна, П. Круневіч, М. Юхновіч-Сонгін, Е. Абрамовіч, Ян (або Вацлаў) Нелюбовіч, П. Навіцкі, падстароста Матыс Саковіч Камароўскі, Я. Даўлюд, Р. Рожчыц, П. Абрамовіч, Л. Сонгін, Б. Перапеча, Якуб Гаўрыловіч і Цімафей Бокей: Akta zjazdów… S. 277-280.
[79] Ibidem. S. 287-298, 308-311; Lulewicz H. Gniewów o unię…S. 407—409. Хутчэй за ўсё, гэта было звязана з іх палітычнайпазіцыяй.
[80] Dyaryusze sejmowe roku 1585. S. 267, 286.
[81] РИБ. Т. 30. Стб. 505-506.
[82] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 192. S. 1. Гл. таксама: Akta zjazdów…S. 242-243.
[83] Соймік адбываўся ў лідскім замку 30-31 снежня 1596 г. Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 411—415. Гл. таксама: Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель… С. 48, 54, 57—58, 136.
[84] AGAD. AR. Dz. II. NrNr. 192, 354, 361, 383; Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 411—415. Гл. таксама: Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель… С. 42, 92.
[85] Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель… С. 86-93.
[86] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 383. S. 1; Dyaryusze sejmowe roku 1597.S. 412.
[87] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 192. S. 1.
[88] Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 412.
[89] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 361. S. 1.
[90] Ibidem. Nr. 383. S. 1. Мела лідская шляхта і цалкам канкрэтныя прэтэнзіі: зацягвання тэрміну працы сойму больш чым 6 тыдняў, позняе і недакладнае выданне соймавых канстытуцый.Узнімалася і пытанне аплаты „стравы” паслам на сойм, хаця яно ўжо было вырашана Статутам ВКЛ: Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Давед. Камент. Мінск, 1989.С. 116-117; Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 414.
[91] Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 421.
[92] Rachuba A. Wielkie Księstwo… S. 253.
[93] Archiwum Domu Radziwiłłów (ADR). Listy ks. M.K. Radziwiłła Sierotki — Jana Zamoyskiego — Lwa Sapiehy. Kraków, 1885.S. 212.
[94] Падаткі можна было ўхваляць толькі на вальным сойме: Volumina Constitutionum. S. 329, 358.
[95] Такое ж рашэнне прыняў віленскі соймік (супраць з’езда выступаў і віленскі ваявода К. Радзівіл), на сойміку ў Менску ўвогуле не абралі паслоў, а вось трокскі соймік падтрымаў Жыгімонта Вазу: ADR. S. 212-213. Галоўны з’езд ВКЛ 1592 г.так і не прыняў аніякіх пастановаў: Rachuba A. WielkieKsięstwo… S. 253.
[96] АВАК. Т. 8: Акты виленского гродского суда. Вильна, 1874.С. 323—330. Гл. таксама: Лаппо И.И. Люблинская уния и третий Литовский статут // Журнал Министерства народного просвещения. 1917. № 5. С. 89—150; Rzońca J. Rzeczpospolita Polska w latach 1596—1599. Wybrane zagadnienia polityki wewnętrznej i zagranicznej. Opole, 1990. S. 67—82.
[97] AGAD. AR. Dz. V. Nr. 16. S. 46.
[98] Разам з тым, у пастанове сойміка адзначалася, што калі ўсё ж на сойме ўсе сенатары і паслы пагодзяцца на выдачу гэтага пабору, то атрыманыя сродкі павінны быць выкарыстаны толькі для абароны ад Турцыі і на наём жаўнераў: Dyaryuszesejmowe roku 1597. S. 413-414.
[99] З Лідскага павета было сабрана 1648 злотых 20 грошаў, а суму нявыплачанага пабору скарб ацэньваў у 629 злотых польскіх:НГАБ. КМФ-18. Спр. 285. Арк. 275адв.-276, 409.
[100] Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 412.
[101] Ibidem. S. 414; Volumina Constitutionum. S. 327-328, 368.Прынамсі ў Польшчы шляхта бачыла ў сенатарах-рэзідэнтах магчымасць кантролю за палітыкай караля: Czapliński W.Walka pierwszych Wazów polskich ze stanami // Acta Universitatis Wratislaviensis. Nr. 504. Historia XXXIV. Studia z dziejów Rzeczypospolitej szlacheckiej. Wrocław, 1981. S. 7—30.
[102] Opaliński E. Postawa szlachty Polskiej wobec osoby królewskiej jako instytucji w latach 1587—1648. Próba postawienia problematyki //Kwartalnik Historyczny. 1983. R. 90, № 4. S. 807.
[103] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 361. S. 1; nr. 383. S. 1.
[104] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 361. S. 1; nr. 383. S. 1. Гл. таксама: Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель… С. 98. Гэтыя лісты з рэляцыйных соймікаў Лідскага павета нагадваюць хутчэй панегірык на адрас К. Радзівіла.
[105] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 361. S. 1.
[106] Zakrzewski A. Odrębności systemu parlamentarnego Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI—XVIII wieku // Rzeczpospolita w XVI—XVIII wieku. Państwo czy wspólnota? / Zbiór studiów pod red. B. Dybasia, P. Hanczewskiego, T. Kempy. Toruń, 2007.S. 126-127.
[107] Lulewicz H. Sejmiki litewskie przed sejmem 1572 roku. Projekt obsady funkcji poselskich // Litwa w epoce Wazów. S. 126—127.Невядома, ці былі абраны С. Траццяк і С. Юндзіл пасламі натой сойм. Затое вядома, што пад час сойму 1572 г. у Варшавезнаходзіўся Я. Трызна: Lietuvos Metrika. Kn. 51. P. 304—306.
[108] Гл. спасылкі 56 і 58.
[109] У канцы XVI ст. падобная практыка была распаўсюджана ў Польшчы. Аднак і ў ВКЛ чуліся незадаволеныя галасы шляхты, у прыватнасці наваградскай, каб у Трыбунал „нічыіх юргельтнікаў дэпутатамі не абіралі”: Sokołowski W. Politycy schyłku złotego wieku. Małopolscy przywódcy szlachty i parlamentarzyści w latach 1574-1605. Warszawa, 1997. S. 50-56, 79.
[110] Радаман А. Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага паветаі праблема ўзнікнення каптуровых судоў у Вялікім КняствеЛітоўскім, Рускім і Жамойцкім у час бескаралеўяў другой паловы XVI ст. // Вестник Академии МВД Республики Беларусь.2004. № 1(7). С. 133-134.
[111] Dyaryusze sejmowe roku 1597. S. 413.
[112] Ibidem. S. 412-413.
[113] Ibidem. S. 413—414. У выпадку заключэння вечнага міру з Маскоўскай дзяржавай на абарону ад Турцыі маглі быць перакінуты жаўнеры і артылерыя з маскоўскага памежжа.
[114] Ibidem. S. 414.
[115] Ibidem. У павятовы скарб павінен быў ісці падатак як са свецкіх маёнткаў, у т.л. сенатарскіх, так і духоўных.
[116] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 361. S. 2; nr. 383. S. 1; Raudeliūnas V.,Wisner H. Z dziejów Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego.1581-1648 // Kwartalnik Historyczny. 1968. R. 93, № 4. S. 966.
[117] AGAD. AR. Dz. II. Nr. 383. S. 1.

Наверх

Марцэлі Косман. Ян Серадыка (1928–2008), гісторык старапольскага парламентарызму і ВКЛ

Чэрвеня 15, 2009 |


16 жніўня 2008 г. пасля доўгай і цяжкай хваробы ў сваёй кватэры ў Аполі памёр прафесар Ян Серадыка, былы рэктар Вышэйшай педагагічнай школы—постаць выключная ў тамтэйшым навуковым асяроддзі і між польскіх гісторыкаў, пра каго ў некралогу, падпісаным рэктарам, Вышэйшай вучонай радай і ўсёй акадэмічнай супольнасцю, сказана: „Пайшоў з жыцця выбітны навуковец, Чалавек вельмі справядлівы, далікатны і сардэчны”[1]. Гэтую вестку я атрымаў па тэлефоне, калі знаходзіўся ў паўднёвай Англіі, за дзень перад вяртаннем дадому, так што змог удзельнічаць у апошнім развітанні са шматгадовым сябрам, знакамітым даследчыкам і чалавекам з характарам, які рэдка сустракаецца. Трапна адзначылі гэта аўтары працытаванага некралога.

Хаця ўжо на працягу некалькіх месяцаў і асабліва апошніх тыдняў можна было чакаць найгоршага (з пэўнага часу пасярэдніцай у тэлефонных размовах была яго жонка Эва), аднак мы шчыра верылі, і сам ён, пэўна, таксама не губляў надзеі, што 8 кастрычніка мы з ім сустрэнемся на ўрачыстым святкаванні ягонага 80-годдзя і паўвекавога стажу навуковай працы і тады ўручым яму памятную кнігу, падрыхтаваную з гэтай нагоды. Кніга—чарговая за апошнія 20 гадоў[2] — з’явілася, але ўжо прысвечаная памяці гісторыка[3]. У ёй змешчана поўная бібліяграфія ягоных публікацый (129 пазіцый) і некалькі астатніх тэкстаў, здадзеных аўтарам у друк.

У здабытку Яна Серадыкі пераважаюць манаграфіі, прысвечаныя соймам (прычым датычныя ўсёй Рэчы Паспалітай), асаблівае ж месца займае кніга пра канфлікт паміж вялікім маршалкам літоўскім Крыштафам Дарагастайскім і ягонай другой жонкай, Соф’яй з Радзівілаў, выкліканы яе пазашлюбным раманам. Гэтая праца грунтуецца на шматгадовых карпатлівых пошуках першакрыніц, увесь сюжэт разгортваецца на беларускім абшары Вялікага Княства Літоўскага. Пад знакам Пагоні застаецца таксама бадай большая частка спадчыны апольскага даследчыка, звязаная з унутранымі справамі і палітычнымі стасункамі (у тым ліку спрэчкамі на парламенцкай глебе пасля заключэння Люблінскай уніі) паміж абедзвюма складовымі часткамі Рэчы Паспалітай. Аддадзім ёй асаблівую ўвагу ў наступнай частцы гэтага нарыса.

***

Літуаністыка ў Польшчы мае даўнія традыцыі як у галіне гістарычных даследаванняў, так і літаратура- і мовазнаўчых[4]. Гэта зразумела, калі мець на ўвазе дзяржаўнае і культурнае адзінства Рэчы Паспалітай на працягу некалькіх стагоддзяў — несумненны феномен на фоне еўрапейскай новай гісторыі[5]. Развітая яшчэ пад уладай захопнікаў, літуаністыка выдатна развівалася далей у міжваеннае дваццацігоддзе, калі яе цэнтрам зрабілася Вільня, але акрамя яе значнае месца займалі таксама іншыя акадэмічныя асяродкі ІІ Рэчы Паспалітай. Урон ёй нанесла Другая сусветная вайна, асабліва яе палітычныя вынікі, якія сталі прычынай сыходу ўцалелых пасля ліхалецця людзей навукі ў падполле, аднак каб з гэтага анямелага стану выйсці на свет — самім або праз уласных вучняў, — ледзь толькі з’явіліся адпаведныя ўмовы[6]. Плён тут прынесла пазітывісцкая пазіцыя, відавочная ў дзеяннях постацяў такога маштабу, як Станіслаў Лоранц (Нацыянальны музей у Варшаве зрабіў цэнтрам для збораў і сустрэч выгнаннікаў з Віленшчыны)[7], аўтар фундаментальнай працы пра пачаткі Літвы Генрык Лаўмяньскі — у Познані (сам перайшоў да вывучэння старажытнага славянства, затое згуртаваў вакол сябе нешматлікае, але адборнае кола вучняў)[8], а ў сталіцы ягоны малодшы калега з-па-над Віліі, Юліюш Бардах, які напярэдадні 1939 г. пачынаў асістэнтам Універсітэта Стэфана Баторыя, з часам прыняў у яго эстафету як даследчык і апякун наступнага пакалення[9]. Навейшыя часы знайшлі знаўцу ў Пётры Ласоўскім, якога з карэннай Польшчы ў вайну лёс закінуў у край над Віліяй, што дало яму магчымасць вывучыць мову і захапіцца даследаваннямі ХХ ст.[10]. Гэта толькі некалькі прозвішчаў з такога шматлікага сёння кола гісторыкаў-літуаністаў у Польшчы, на чыёй карце яны адзначаны не толькі ў Варшаве, Познані ці Кракаве, але амаль ва ўсіх акадэмічных асяродках, што квітнеюць у Торуні, Беластоку, Уроцлаве, Аполі, Гданьску ці Ольштыне. Варта падкрэсліць супрацоўніцтва з сучаснымі Літвой і Беларуссю, якое паглыбляецца і прыносіць двухбаковы плён, традыцыі сувязяў у гэтай галіне з пасляваеннай Масквой, згладжванне недаверу і варожасці, з польскага боку — пераадольванне шкоднага патэрналізму і падкрэслівання „цывілізацыйнай вышэйшасці”[11], узаемныя пераклады кніг — прыгадаю тут біяграфію даволі супярэчлівай постаці гетмана Януша Радзівіла, што выйшла з-пад пяра Генрыка Віснера[12], нарысы па гісторыі Літвы даследчыкаў з Вільні і Коўна[13], нарэшце, эксклюзіўна выдадзеную працу пра культуру Вялікага Княства[14]. Gutta cavat lapidem — кропля камень точыць… А з іншага боку, не бракуе прыдуманых „адкрыццяў”, такіх, як звязанае з імем дзеяча эміграцыі ў Злучаных Штатах, аматара Ёнаса Даінаўскаса, які ў другой палове ХХ ст. падвергнуў сумненню існаванне… дакумента пагаднення ў Крэве 1385 г., назваўшы яго фальсіфікацыяй[15]. Cui bono? На шчасце, такіх надуманых і пазбаўленых навуковай вартасці высноваў, таксама і на тэму іншых аспектаў польска-літоўскай уніі на яе пачатковым этапе, не ўспрымаюць усур’ёз прафесійныя гісторыкі, прычым польскія даследчыкі палічылі мэтазгодным даць ім слушны адпор[16].

У таксама шматлікай сёння ў Польшчы плеядзе літуаністаў, асабліва даследчыкаў Вялікага Княства, пачэснае месца, якое ён замацаваў сваімі дасягненнямі на працягу мінулага паўвеку, займае Ян Серадыка, чые даследаванні парламентарызму Рэчы Паспалітай напярэдадні падзелаў не могуць замыкацца ў межах цяперашняй этнічнай Польшчы, Літвы, Украіны або Беларусі, як гэта калісьці спрабавалі рабіць, але складаюць адзінае цэлае, злучанае інстытутамі сойму і сената. Пры гэтым стымулююць падняцце шэрагу дэталёвых тэм, лакалізаваных ужо тэрытарыяльна ў паасобных мясцовасцях або рэгіёнах, датычных асобаў ці сямействаў, найчасцей магнацкіх.

Не забракавала Яну Серадыку таксама асабістага матыву, звязанага з тым фрагментам біяграфіі, калі семнаццацігадовым пасля заканчэння Другой сусветнай вайны на хвалі міграцый народаў трапіў назаўсёды ў Аполе. Нарадзіўся ў Граеве, на Беласточчыне, а гэта ж паблізу даўняй мяжы паміж Каронай і Вялікім Княствам. У 1939 г. знаходзіўся разам з сям’ёй у Пінску — сэрцы Палесся, і там хлопцам-падлеткам перажыў ваенны час і абедзве акупацыі, працуючы фізічна на мясцовай рачной суднаверфі. Там пад канец вайны страціў старэйшага брата, які быў застрэлены і спачывае на адным з мясцовых пагостаў. Ягоную магілу прафесар здалёк атачаў асаблівым клопатам, а Пінск змог наведаць праз шмат гадоў. Той візіт у 2005 г. у мясціну свайго юнацтва, да якога доўга рыхтаваўся, перажыў і ўспамінаў у размовах з вялікім хваляваннем. Зрэшты, горача намаўляў мяне паўдзельнічаць у гэтай выключнай экскурсіі па Палессі, што ў той час, на жаль, па розных прычынах не было для мяне магчымым. Аднак я пабываў там на дзесяць з нечым гадоў раней, успамінаючы ўласныя даследаванні валочнай памеры ў другой палове XVI ст. Такім чынам, пасля ягонага вяртання мы маглі параўнаць свае ўражанні, а адным з апошніх артыкулаў Яна Серадыкі быў „Пінск Альбрыхта Станіслава Радзівіла”[17]. Даклад пад гэтай назвай, заснаваны на грунтоўных даследаваннях і поўны яркіх апісанняў, ён прачытаў пад час канферэнцыі ва Ўніверсітэце Адама Міцкевіча на пачатку студзеня 2006 г. Тады ў апошні раз наведаў Познань.

***

А цяпер — згадка маёй асабістай рэфлексіі, якую я змясціў у канцы нарыса пра шляхі польскай літуаністычнай гістарыяграфіі ў другой палове мінулага стагоддзя:

„Калі позняй восенню 1972 г. я знаходзіўся ў Вільні і амаль не пакідаў гмаху Бібліятэкі Ўрублеўскіх (цяпер Цэнтральная бібліятэка Літоўскай Акадэміі Навук) над Віліяй, які змяшчае багаты кнігазбор, аддзелы старадрукаў і рукапісаў, у кавярні-сталоўцы на цокальным паверсе ў першы раз сустрэў — на той час таксама дацэнта — Яна Серадыку. Наша знаёмства, а з часам і сяброўства пачалося там пад час доўгіх вячэрніх размоваў, якія мы вялі па меры магчымасці ў вандроўках па старажытнай сталіцы Ягелонаў. Для нядаўняга рэктара Almae Matris Opoliensis гэта быў другі, даўжэйшы выезд у бібліятэкі Ленінграда, Вільні ды іншых асяродкаў, дзе змяшчаюцца архівы XVII ст. Пасля першага выезду—заўсёды рады падзяліцца інфармацыяй, што не надта часта сустракаецца — напісаў інструктыўны даведнік па разведаных зборах, каб аблегчыць працу пазнейшым даследчыкам. А пасля другога, калі мы пазнаёміліся, — з’явілася, між іншым, даследаванне на тэму спрэчак пра касцёл у Кейданах паміж Крыштафам Радзівілам і ксяндзом Матэушам Кабыляньскім <…> Пра гэтую навуковую працу і яе аўтара я думаў праз 21 год, калі мне ўдалося ажыццявіць план наведвання цвярдыні літоўскага кальвінізму[18], калі я паглядаў на касцёл св. Юрыя і ў крыпце збора — на труну, якая хавае астанкі князя Януша…”[19]. Таго самага, увекавечанага ў „Патопе” Генрыка Сянкевіча.

Да крэсаў, але паўднёва-ўсходніх, скіравала Яна Серадыку ўжо ў 1958 г. магістарская праца („Польска-ўкраінскія стасункі ў 1648-1651 гг.”), апублікаваная часткова ў друку, а з гадамі — у першым фрагменце — адноўленая ў томе навуковых прац, заяўленых на 75-годдзе аўтара[20]. З абароненай у 1963 г. доктарскай дысертацыяй („Сойм у Торуні 1626 г.”) трывала ўвайшоў у элітарнае кола найвыбітнейшых знаўцаў парламентарызму, а пры гэтым — і ўнутранай гісторыі старажытнай Літвы, што даказвае шэраг спадарожных гэтай кнізе навуковых прац і дадатковых матэрыялаў. З таго часу аналітычныя падыходы ішлі ў яго поруч з сінтэзам. Варта адзначыць таксама працы дакументальныя і крыніцазнаўчыя. Да найвыбітнейшых дасягненняў Яна Серадыкі трэба залічыць даспелую працу аб схіле панавання Жыгімонта ІІІ Вазы[21], што трактуе тэму ў шырокім кантэксце (яна паслужыла падставай габілітацыйнага звання), якая пры неабходнасці мусіць кампенсаваць пакінутую, на жаль, у праекце манаграфію пра гэтага супярэчлівага ўладара.

Сярод ягоных пяці наступных кніг асаблівае значэнне мае манаграфія сойму 1627 г., які аўтар ужо ў загалоўку назваў соймам, што не спраўдзіў чаканні. Завяршэннем галоўнага этапу даследаванняў, якія ахапілі другую палову панавання Жыгімонта ІІІ, стала манаграфія сойму 1618 г., а таксама заяўленая амаль адначасова кніга пра парламентарыяў гэтага перыяду[22].

Сярод трох галоўных задач прафесара універсітэта Ян Серадыка заўсёды добрасумленна пачынаў з дыдактыкі, на першае месца заўжды ставіў даследаванні першакрыніц. Тым часам пражыванне ў Аполі патрабавала цяжкіх паездак па краіне і замежных, шмат высілкаў было накіравана на пошукі ў архівах і на ўзбагачэнне ўласнага кнігазбору. На месцы не знаходзіў архіваў, датычных старапольскага парламентарызму, бібліятэчныя кнігазборы таксама вымушалі накіроўвацца ў іншагароднія бібліятэкі. На шчасце, паблізу знаходзіўся Ўроцлаў, узбагачоны часткай збораў львоўскага Асалінеума. Тыя пастаянныя больш далёкія экспедыцыі, асабліва ў Варшаву, патрабавалі немалой самаахвярнасці і выездаў глыбокай ноччу, каб адразу прыбыўшы сядаць за працу над рукапісамі ў старадаўнім палацы Рачыньскіх на вуліцы Доўгай альбо ў гмаху на плошчы Красіньскіх. Затое, аддаючы належнае неабходнасці ўдзелу ў арганізацыйным жыцці, навуковец з пачуцця абавязку браў на сябе адказныя функцыі (на чале з пасадай рэктара Almae Matris Opoliensis, якую мусіў заняць пры асабліва складаных акалічнасцях), аднак з найбольшай ахвотай вызваляўся ад іх пасля вызначанага тэрміну, як толькі дазвалялі абставіны. Так было з удзелам у працы Галоўнай рады вышэйшай адукацыі, з тройчы займанай пасадай дырэктара Інстытута гісторыі. Дзякуючы гэтаму — насуперак частым клопатам аб здароўі — Ян Серадыка заявіў пра сябе такім багатым апублікаваным здабыткам[23].

У апісанні падарожжаў гісторыка можна вылучыць два шляхі. Адзін вёў даследчай лініяй, другі звязваўся з турыстычнымі захапленнямі, і на ім абазначыліся перадусім выезды шмат гадоў запар ва ўлюбёную Шчаўніцу і вандроўкі па Пенінах. У апошнія гады, хоць яшчэ не адразу пасля першага сур’ёзнага пагаршэння здароўя ў сярэдзіне 1991 г. — калі здароўе гэтага не дазваляла, яны былі заменены шпацырамі па не менш прывабным сілезскім курорце Кудове побач з чэшскай граніцай. Затое сляды першага шляху знаходзім у дакументацыі ягоных прац у выпісках з архіваў і бібліятэк Кракава, Варшавы (некалькі гадоў быў пастаянным карыстальнікам Галоўнага архіва старадаўніх актаў з найбагацейшым Архівам Радзівілаў у першую чаргу і спецыяльных збораў Нацыянальнай бібліятэкі), Уроцлава, Гданьска, Познані з блізкім Курнікам[24]. Але на гэтым шляху асаблівае месца занялі замежныя навуковыя паездкі — найперш чатырохмесячная, ад снежня 1969 да сакавіка 1970 г., у Савецкі Саюз (яна стала сапраўднай аддушынай сярод будняў бязмерна напружанага рэктарскага тэрміну) і наступная — паўтарамесячная — у апошнім квартале 1972 г., адразу ж пасля таго, як ён пакінуў гэтую пасаду, калі засталіся ўспаміны пра яе цяжар і асабліва—пра справу выбуху ў актавай зале тагачаснай Вышэйшай педагагічнай школы на вуліцы Алескай у Аполі.

Першая вялікая паездка Яна Серадыкі на ўсход ахапіла Маскву, Ленінград, Кіеў, Львоў, Мінск і Вільню. У апошнюю (а таксама ў горад над Нявой) ён вярнуўся пад час другой „пілігрымкі” (гэта тады мне надарылася магчымасць пазнаёміцца з апольскім даследчыкам і пачуць не адну „справаздачу” з навуковых вандровак, прысвечаных першай палове XVII ст., а таксама — галоўным чынам — з нялёгкага досведу ягонага толькі што завершанага рэктарства). У Маскве вывучаў зборы Цэнтральнага дзяржаўнага архіва старадаўніх актаў, а таксама аддзел рукапісаў нацыянальнай кніжнай скарбніцы (Бібліятэкі імя Леніна), у Ленінградзе — такі ж самы аддзел у Бібліятэцы імя Салтыкова-Шчадрына (гэта там знаходзіліся разрабаваныя пасля падзелаў польскія рукапісы і старадрукі, а сярод міжвольных дабрадзеяў прысутнічалі — што мне шматразова прыгадваў з характэрным тонкім гумарам пад час спатканняў — партрэты двух братоў-біскупаў, стваральнікаў Бібліятэкі Залускіх у Варшаве ў XVIII ст.), у Кіеве — Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Украінскай ССР, у Львове—ягоны тамтэйшы філіял, а таксама аддзел рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук УССР імя Стэфаніка (пад гэтай назвай у гістарычным гмаху пад купалам раней хаваўся старадаўні Асалінеум), у Мінску і Вільні — рэспубліканскія Цэнтральныя гістарычныя архівы, больш за тое — а можа, перадусім — у горадзе Гедыміна Універсітэцкую бібліятэку (здолеў дабрацца да яе пад час другога прабывання, таксама як і да збораў Інстытута гісторыі Акадэміі навук у Ленінградзе) і Бібліятэку Акадэміі навук.

Асобныя справаздачы змяшчаюць як спісы даследаваных калекцый разам з сігнатурамі, так і трапныя характарыстыкі ix зместу. Прыезджы з Польшчы канцэнтраваў увагу на крыніцах, датычных перадусім унутрыпалітычных падзей у Рэчы Паспалітай у апошнія (да 1629 г.) тры гады панавання Жыгімонта ІІІ, для сваёй рыхтаванай манаграфіі, якая мусіла ўбачыць свет пасля дзесяці гадоў працы, у 1978 г.[25], аднак, з іншага боку, не забываў пра вялікую прыгоду, якой з’яўляецца для даследчыка архіўная праца, калі ён зусім выпадкова можа натрапіць на сляды найцікавейшых справаў, што пазней схіліць яго да распрацоўкі цалкам новых тэм. Заўважыў жа і „на палях” асноўнага архіўнага даследавання не прамінуў занатоўваць справы, якія на той момант менш яго займалі, напрыклад, з разраду прыватных маёмасных справаў і судовых спрэчак. Гэта мусіла прынесці плён ужо ў недалёкай будучыні ў выглядзе справаў пра „незвичайную гісторыю” роду Максімовічаў-Ломскіх, а таксама пра магнацкія спрэчкі аб Капыскіх уладаннях.

Раней за вышэйзгаданыя крыніцазнаўчыя інструктыўныя справаздачы з навуковых падарожжаў па бібліятэках і архівах на тэрыторыі Расіі і старадаўняй Рэчы Паспалітай[26] з’явіліся першыя артыкулы Яна Серадыкі пра падзеі з гісторыі Вялікага Княства, напрыклад, пра соймавыя дэбаты паміж караняжамі і бацвіннікамі ў 1627 г. або пра спробу байкатавання імі Торуньскага сойму[27], які праходзіў годам раней.

Тыя аналітычныя артыкулы не толькі адкрывалі новыя карціны невядомых фрагментаў гісторыі, але і прыводзілі да цікавых канстатацый, такіх, як, напрыклад, гэтае фінальнае разважанне пра спрэчкі за Копысь паміж біржанскімі Радзівіламі і Львом Сапегам: „Такім чынам, у цэлым, ніколькі не адкідаючы іншых фактараў, здаецца, што тая крыніца пастаяннай палітычнай размежаванасці нашай магнатэрыі, якая выражалася ў слабасці і нетрываласці алігархічных груповак, каранілася перадусім у яе глыбокіх эканамічных антаганізмах, якія гэткім чынам рабілі немагчымым фарміраванне ў тагачаснай Рэчы Паспалітай адзінай улады магнацкай алігархіі”[28]. Аўтар таксама звяртае ўвагу на негатыўныя наступствы несупынных і зацятых маёмасных спрэчак, часта паміж пародненымі магнатамі, якія аслаблялі іх энергію і перашкаджалі пазітыўнай дзейнасці на грамадскай ніве, „але адначасова не давалі магчымасці рэальна стварыць адпаведна моцную магнацкую групоўку. Групоўку, якая здолела б маналітна і на працягу доўгага адрэзка часу выступаць перад каралём ці шляхтай з канкрэтнай палітычнай праграмай…”.

Героі публікацыі—не толькі асобы з галоўнай палітычнай арэны, але і зусім незнаёмыя постаці, як, напрыклад, нейкі Максімовіч, які з’яўляецца на першай старонцы цытаванага доследу. Ян Серадыка, карэктуючы датуль выпадковыя згадкі, змешчаныя ў літаратуры па прадмеце, і скрупулёзна ўзнаўляючы гісторыю роду Максімовічаў-Ломскіх, звыкла трактаваных як адасобленае сямейства, у асобным артыкуле падае тэму як цікавы матэрыял да пытання прасоўвання па сацыяльнай лесвіцы, пранікнення мяшчан на Літве ў шляхецкі стан ды нават у шэрагі магнатэрыі. Памянёныя тут Максімовічы-Ломскія знаходзіліся ў другой чвэрці XVII ст. на прамым шляху да апошняй перамогі, аднак пераацанілі свае магчымасці і нават страцілі пазіцыю, якую напрацавалі сабе сярод мяшчанскай эліты Магілёва, хутка развіталіся з „падманлівым бляскам шляхецкага клейнота <…> і сышлі ўсяго за дзесяць з нечым гадоў у шэрагі арандатараў і нават шляхецкай беднаты, каб неўзабаве знікнуць з гістарычнай арэны”. І далей — трапная заўвага наконт абедзвюх частак Рэчы Паспалітай: „Здаецца, што наколькі лягчэй было здабыць шляхецтва, нават не зусім легальным шляхам, на Літве, настолькі цяжэй было тут, чым у Кароне, увайсці ў магнацкую праслойку. Была яна ў Вялікім Княстве неяк больш замкнёнай і кансерватыўнай, значна пільней ахоўвала сваю каставасць, чым каронная”[29].

Надта высока нацэльваліся Максімовічы-Ломскія, прычым не хапіла ім часу і праславутай крыхі шчасця. У 1606-1641 г. сабралі велізарныя Капыскія ўладанні, пасля чаго пайшло атрыманне павятовых пасадаў (смаленскіх, аршанскіх), сваяцтва са старымі (аднак хутчэй заняпалымі) княжацкімі родамі, стварэнне ўласнай шляхецкай кліентуры і прэстыжнае выстаўленне на ваенныя выправы ўласных узброеных почтаў. Аднак умяшаліся — напэўна, страціўшы адчуванне рэальнасці, а можа, проста ідучы на рызыку — у спрэчкі паміж Крыштафам Радзівілам і Львом Сапегам, пасварыліся паміж сабой, што прывяло іх да згаданага заняпаду. Гісторык звярнуў увагу на матэрыялы, якія далі б пяру Ўладзіслава Лазіньскага імпульс для напісання маляўнічай аповесці ў стылі „Правам і левам” ці „Жыцця польскага ў мінулых стагоддзях”.

Але і Серадыка закрануў і ўвасобіў у кнігу адну з такіх тэм. Да гэтага мы вернемся праз некаторы час. Высновы свае стараўся не толькі пацвярджаць надзейнымі дакументальнымі крыніцамі, але і паказваць на шырокім гістарычным фоне, між іншым, спасылаючыся на літоўскую традыцыю рэлігійнай талерантнасці, што даводзіць напісаны ў перыяд гістарыяграфічных дыскусій на гэтую тэму (звязаных са святкаваннем 400-й гадавіны ўхвалення Варшаўскай канфедэрацыі) дослед пра шлях вяртання каталікамі страчанага ў час Рэфармацыі касцёла ў цвярдыні кальвінізму — радзівілаўскіх Кейданах. Асноўны пласт матэрыялаў быў сабраны ў час другой паездкі ў Вільню[30]. У гэтым выпадку аўтар звярнуў увагу на арыгінальную нават па тагачасных мерках постаць біскупа Якуба Варанецкага, які быў у свой час пробашчам у Коўне і Геранёнах і, нягледзячы на забарону касцельных уладаў, без дакораў сумлення вянчаў у 1593 г. каталіцкім шлюбам Эльжбету з Астрожскіх і кальвініста Крыштафа Радзівіла[31]. Са знакамітай ленінградскай калекцыі Дуброўскага (Бібліятэка імя Салтыкова-Шчадрына) выбраў і апублікаваў з каментарыямі складзены несумненна ў першыя гады панавання Жыгімонта ІІІ дакумент, датычны ўвасаблення лозунгаў рэлігійнай талерантнасці ў Рэчы Паспалітай. Гэтая публікацыя — прыклад дасведчанасці на ніве выдання крыніц[32].

А цяпер — маючы завершаныя працы аднаго з найвыбітнейшых даследчыкаў старапольскага парламентарызму — звернем увагу на адну з рысаў гэтага навукоўца, які заўсёды пазбягаў спрэчак, але пры гэтым цвёрда адстойваў свае дакументальна пацверджаныя аргументы даследчыка: палеміст. Справа датычыць дыскусіі пра спецыфіку літоўскага парламентарызму з іншым знаўцам праблемы — Генрыкам Віснерам, а канкрэтна — пра характар Віленскай канвакацыі. Варшаўскі даследчык распачаў яе ў 1968 г. заўвагамі пра гэты сход, характэрны для Вялікага Княства і скліканы пасля Люблінскай уніі і яшчэ ў XVII ст. пад час бескаралеўя, таксама як і праз уладара, незалежна ад функцыянавання павятовых соймікаў і генеральнага, або вальнага сойму. Серадыка, які трактаваў канвакацыю на сваю думку як праяву разрыву уніі, у дакладна праведзеным разважанні зноў выказаўся за выключны характар гэтага сходу, прывёўшы прыклад падзей 1627 г. Рашуча абараняў сваю пазіцыю, але, з іншага боку, здолеў прызнаць рацыю апанента ў некаторых пытаннях, што, аднак, не зменшыла важкасці агульных вынікаў ягоных разваг[33].

Гэтая палеміка была звязана з доктарскай дысертацыяй Яна Серадыкі пра Торуньскі сойм 1626 г. Чарговым вынікам ягоных шматгадовых даследаванняў стала габілітацыйная дысертацыя пра Рэч Паспалітую ў апошнія гады панавання Жыгімонта ІІІ[34], узбагачоная каштоўнымі артыкуламі, якія дапаўнялі яе асноўныя палажэнні, што, аднак, не датычыліся тыпова літоўскіх пытанняў. Opus magnum, прысвечаны ўнутранай палітыцы, спасылаецца на багатую літаратуру — польскую і замежную, якая здаўна канцэнтравала ўвагу на стасунках з замежжам, і выкарыстоўвае вынікі гэтых даследаванняў. Погляд аўтара скіраваны на здзяйсненні трох тагачасных соймаў, што ён заяўляе ва ўводзінах, паказваючы ў ходзе аналізу, якое вялікае значэнне для спазнання падзей унутры дзяржавы мела яе парламенцкае жыццё. З шасці раздзелаў палова датычыць уласна пасяджэнняў парламента („Лістападаўскія пасяджэнні і рашэнні”, „Няспраўджаныя надзеі на рэформу ў 1631 годзе”, „Апошні пры Жыгімонце ІІІ”), астатнія ж сітуацыі — ад Альтмарскай дамовы да пасяджэнняў, распачатых у сярэдзіне лістапада 1629 г., а таксама перыядаў паміж першым і другім ды другім і трэцім соймамі. Дададзім, што гэтыя няспраўджаныя надзеі былі прыпісаны не толькі пасяджэнням 1631 г., але і ранейшым, 1627-га, якім аўтар прысвяціў асобную кнігу[35], выдадзеную чатырма гадамі раней. Рэч Паспалітая з’яўляецца выразным прыкладам трактоўкі соймаў не як саміх у сабе, але як пункта выхаду да значна шырэйшай карціны, насамрэч унутрыпалітычнай гісторыі, з улікам унутраных стасункаў. Тут мы знаходзім вобраз кіроўнай эліты ў дзяржаве — актыўнай, і залежных ад яе—масавых удзельнікаў соймікаў. Погляд аўтара найперш скіроўваецца на месца пасяджэнняў – каралеўскі замак у Варшаве, аднак бярэ пад увагу спецыфіку розных частак Кароны і Вялікага Княства праз характарыстыку лакальных інтарэсаў у выглядзе соймікавых інструкцый і сенатарскіх выступленняў (галасавання); заўважым, што найчасцей у тэксце кнігі згадваюцца постаці — акрамя, зразумела, самога Жыгімонта ІІІ, каралевіча Ўладзіслава IV, кандыдата ў спадкаемцы трона, нунцыяў Барберыні і Вісконці, а таксама Густава Адольфа, канцлераў Тамаша Замойскага і Якуба Задзіка, а таксама надзвычай папулярнага сярод шляхты князя Ежы Збаражскага, — двух магнатаў-ліцвінаў, Льва Сапегі і Крыштафа Радзівіла, а побач з імі з’яўляюцца шматлікія прадстаўнікі абодвух гэтых родаў. Дакументацыя — заснаваная на матэрыялах віленскіх і з варшаўскага AGAD, у тэксце і каментарыях аўтар асабліва шмат месца аддае галасам з Вялікага Княства, ахвотна цытуе словы аднадумцаў князя на Біржах і Дубінках, асабліва Станіслава Кураша. Пад час парламенцкіх пасяджэнняў 1629 г. у дыскусіі наконт Альтмарскай дамовы даволі шмат месца заняло жаданне літоўскіх паслоў утрымаць у сваіх руках ленніка — электара Клайпеды, беручы пад увагу яе значэнне гандлёвага порта. Гэтая тэма была раней абвешчана ў соймікавых інструкцыях. Іх аналіз адносна ўсіх трох разгледжаных у кнізе соймаў паказвае карціны разыходжання інтарэсаў лакальных і іншым разам — паміж абедзвюма складовымі часткамі Рэчы Паспалітай, хоць было б спрашчэннем вышукваць іх выключна з абодвух бакоў унутранай граніцы, якая гэтыя часткі падзяляла. Супольная палітыка дазваляла дасягнуць таксама паглыблення інтэграцыйных працэсаў і даміноўных агульных мэтаў у замежнай палітыцы. Іншая справа, што дальнабачнасць эліты не была ў той час яе галоўнай вартасцю. На заканчэнне аўтар станоўча ацэньвае дзейнасць дзяржаўнай адміністрацыі ў перыяд выхаду з пасляваеннага хаосу, а таксама пазітыўныя парламенцкія дасягненні на цэнтральным і лакальным узроўнях, імкненне згладзіць супярэчнасці паміж тронам і шляхтай, разрыў з абструкцыяй нават ранейшых вялікіх апазіцыянераў — Радзівіла і Збаражскага. „Жыгімонт ІІІ ніколі датуль не цешыўся такім вялікім прызнаннем і падтрымкай шляхецкага грамадства, як уласна цяпер — пад канец свайго панавання. Гэта сведчыць аб якімсьці насамрэч абмежаваным, але значным у параўнанні з папярэднімі гадамі ўтварэннем адзінства інтарэсаў дзяржаўнай улады і прынамсі часткі шляхецкіх грамадзянаў Рэчы Паспалітай” (с. 212).

Аўтар знаходзіць прычыну такой станоўчай з’явы ў двухбаковым імкненні да кампрамісаў. Яны, звычайна дабраславёныя, у дадзеным выпадку, аднак, мелі і негатыўныя наступствы, прынамсі ў аддаленай перспектыве. Не спрыялі рэформам, неабходным для далейшага спраўнага функцыянавання дзяржаўных інстытутаў. Серадыка, поўны захаплення манархам[36], асабліва за ягонае сумленнае выкананне абавязкаў, усебаковасць інтарэсаў і клопат пра годнае прадстаўленне манаршай велічы, не хавае шкадавання аб тым, што ў той час быў прапушчаны зручны момант для неабходных рэформ, асабліва сістэмы фінансаў, што не было яшчэ немагчыма. Тут ён застаецца салідарным з тымі даследчыкамі, якія лічаць, што паходжанне initium calamitatis Regni (пачатку бедаў каралеўства. — Перакл.), які прыпадае на пачатак вялікага пераможнага казацкага паўстання ў 1648 г. пад правадырствам Багдана Хмяльніцкага, за якім надышлі вялікія войны — Маскоўская і Шведская (не кажучы пра сяміградскія або татара-турэцкія), з якіх Рэч Паспалітая не здолела ўзняцца, трэба шукаць у падзеях з сярэдзіны панавання Жыгімонта ІІІ, часу пасля заканчэння выправаў на Маскву, калі змучаныя ўдзельнікі шматгадовых баталій, у тым ліку ўнутраных (рокаш Зебжыдоўскага) пайшлі ў нейкай ступені па лініі найменшага супраціву, як сказалі б героі Міцкевічавай эпапеі, згодна з выслоўем: „Неяк жа гэта будзе!”. У навейшых сінтэтычных трактоўках гэты пералом in minus у часы першага Вазы, яшчэ мала бачны ў бляску старадаўняй раскошы, найвыразней адзначыў Ежы Тапольскі, прыняўшы 1618 г. за паўзу паміж эпохай Адраджэння і дамінавання шляхты (з 1501 г.) і часамі Барока і развіцця магнацкай алігархіі (да 1733 г.)[37]. А калі нават 1648 г. традыцыйна прымаецца за рубеж паміж часамі стабілізацыі польска-літоўскай Рэчы Паспалітай і перыядам крызісу, які прывёў яе да канчатковага заняпаду, дык пачаткі разбурэння ўгледжвае ў гадах пасля згасання Ягелонаў і ўвядзення вольнай элекцыі, а асабліва ў другой палове панавання Жыгімонта ІІІ[38]. На адмоўнае, хаця выразна відавочнае толькі ў другой палове XVII ст. значэнне паслярокашавага кампрамісу (у правадыроў апазіцыі волас з галавы не ўпаў”) звяртае ўвагу Януш Тазбір[39]. Заслугоўвае ўвагі таксама аналіз сітуацыі аўтарамі вялікага 10-тамовага („Кракаўскага”) агляду гісторыі Польшчы і звязаны з ім сінтэтычны погляд Герарда Лябуды[40].

Ян Серадыка творча выявіўся ў гэтай плыні ацэнак, выказваючы свой жаль да караля (на схіле ягонага праўлення) і яго найбліжэйшых дарадчыкаў, шкадуючы аб іх адмове ад ранейшых намераў фінансавай рэформы, што неўзабаве праявілася негатыўнымі наступствамі, паколькі, на яго думку, рэформа была яшчэ магчыма, што дало б нагоду „да ўздыму і да засцярогі перад паразамі другой паловы XVII ст. і заняпадам у XVIII ст.”. Трэба было схіліць шляхту да гэтага „шляхам умелых кампрамісаў і пераконвання” (затое аўтар сумняваецца ў магчымасці ўвядзення зменаў у сістэму вольнай элекцыі, не кажучы пра абсалютызм або спадчынную манархію). Быць можа, але ж у гісторыі мы маем справу з сітуацыямі магчымымі або адваротнымі, што часта залежыць ад індывідуальнасці правадыроў. Але ж — быць можа…

Перакананасць апольскага даследчыка падаецца захапляльнай і грунтуецца на дасканалым (мала хто сёння так пранікліва застаецца за панібрата з крыніцамі XVII ст. і ведае іх знутры, разумее іх дух!) веданні архіўных дакументаў і друкаваных выданняў эпохі Вазаў. А асаблівую абазнанасць у літоўскіх справах праявіў у выдадзенай амаль на два дзесяцігоддзі пазней кнізе, якая з-за малога накладу і недахопу належнай прэзентацыі не выйшла за межы вузкага кола даследчыкаў эпохі, а з улікам яе дзівоснага зместу павінна б заняць месца побач са шматразова ўзнаўлянымі і шырока папулярызаванымі працамі вышэйзгаданага Ўладзіслава Лазіньскага, Яна Станіслава Быстроня або Станіслава Васілеўскага. Пры гэтым абачлівы аўтар свядома затрымаў на некалькі гадоў яе выданне па меркаваннях… палітычных, бо адзін з яе галоўных герояў воляй выпадку насіў тое ж самае прозвішча, што і гратэскны і таямнічы кандыдат на пасаду Прэзідэнта Польшчы на ўсеагульных выбарах Anno Domini 1990. Станіслаў Тыміньскі — старэйшаму пакаленню вядомая тая авантурная сітуацыя, малодшаму, пэўна, гэта ўжо нічога не гаворыць. Аўтар палічыў патрэбным растлумачыць чытачам, навошта ўзяўся за тэму, настолькі далёкую ад ягоных ранейшых інтарэсаў, сярод якіх побытавая тэматыка, уласна кажучы, адсутнічала. Дадзім жа яму слова, тым болей што справа датычыцца згаданых мною раней даследчых шляхоў, калі ў ходзе рэалізацыі загадзя пастаўленых задач магчыма цалкам пазапланава напаткаць зусім новыя матэрыялы, якія пабуджаюць да да-лейшых пошукаў.

„Кніга гэтая паўстала <…. > неяк выпадкова. Яе нараджэнне пачалося ў той момант, калі пад час прагляду ў Галоўным архіве старадаўніх актаў у Варшаве карэспандэнцыі літоўскіх магнатаў мяне заінтрыгаваў загаловак так званай цыдулы пры адным з лістоў Крыштафа Дарагастайскага, вялікага маршалка літоўскага ў 1597 – 1616 г. <…> Са зместу адназначна вынікала, што жонка маршалка, Соф’я з Радзівілаў, здраджвала яму з нейкім Станіславам Тыміньскім, адным са шляхетных слуг двара Дарагастайскага. Тая сенсацыйная інфармацыя не была, аднак, на той час для мяне дастаткова зразумелай…”[41].

Сенсацыйная… адна з многіхпадобных справаў, хіба што яны звычайна былі ўтоеныя і не знаходзілі адлюстравання ў пісьмовай дакументацыі. А з іншага боку, рэдка калі, раз ужо былі занатаваны, траплялі ў рукі такога дапытлівага даследчыка. І Серадыка пачаў „выношваць” тэму, якая не давала яму спакою. Дзейнічаў зусім не як чысты медыявіст, які з мізэрных фрагментаў узнаўляе цэласны вобраз, найчасцей, аднак, гіпатэтычны. У дадзеным выпадку было інакш — крыніц XVII ст. захавалася непараўнальна больш, чым з Сярэднявечча, тым болей што на дапамогу прыйшлі шчасце і вялізная дасведчанасць эрудыта, які збіраў матэрыялы — аб чым я ўспамінаў — да другога тома задуманай манаграфіі пра Жыгімонта ІІІ, якая мусіла ахапіць 1609-1632 г. А той ліст здраджанага мужа, датаваны студзенем 1610 г., быў напісаны ў абозе пад Смаленскам швагру Крыштафу Радзівілу, стрыечнаму брату той самай Соф’і, другой гераіні рамана.

Заняты іншымі — планавымі — тэмамі, гісторык спачатку быў закінуў далейшыя высвятленні, але праз некаторы час вярнуўся да іх, заахвочаны прачытаннем фрагмента адной з кніг, якая бліжэй падыходзіла да справы відавочна асаблівай, а менавіта — рамана княжны з бедным слугой[42]. Гэтым разам пачаў правяраць недакладнасці і прыступіў да сістэматычных пошукаў, карыстаўся парадамі больш чым дзесятка спецыялістаў (акрамя гісторыкаў, таксама знаўцаў медыцыны) з Польшчы, Літвы, Беларусі і Аўстрыі, чые прозвішчы скрупулёзна пералічыў ва ўступе да сваёй манаграфіі. Вынікі пошукаў прадстаўляў у вузкіх колах (Аполі, Торуні[43], Познані), каб пасля перапынку, выкліканага клопатамі аб здароўі, завяршыць усё і апублікаваць у выглядзе кнігі[44].

Відавочна, „Княжна і бедны слуга” адрозніваецца ад іншых выданняў Серадыкі (але нароўні з імі прафесійна пацверджана дакументамі, маючы ў гэтым аспекце перавагу над працамі вышэйзгаданых эсэістаў[45]) тэматыкай, затое выяўляе шырокія гуманістычныя інтарэсы аўтара. Кніга чытаецца нібы дасканалая, поўная загадак аповесць, складаецца яна з шасці раздзелаў з загалоўкамі сапраўды літаратурнымі: Dramatis personae(„Персанажы драмы”. — Перакл.), „Раман Соф’і і Станіслава”, „Выкрыццё каханкаў”, „Працэс Тыміньскага”, „Прымірэнне сужэнцаў”, „Так мінаюць слава і драмы людскія”. Гэта гатовы матэрыял для кінасцэнарыя або тэатральнай п’есы.

Дазволю сабе на гэтым месцы прыгадаць фрагмент выдавецкай рэцэнзіі, якую ў 1994 г. я напісаў для выдавецтва Апольскага універсітэта: „Аўтар паказаў важны фрагмент старапольскай гісторыі нораваў, трактаваны так, як належыць тонкаму даследчыку, з улікам гістарычнага кантэксту (дадам: і асабліва рэаліяў і спецыфікі Вялікага Княства Літоўскага) і шэрагу спадарожных матываў. Без перабольшвання можна сказаць, што гістарыяграфія атрымала вобраз другога вялікага рамана з радзівілаўскага кола. Той, першы, датычыўся, канешне, Барбары Радзівілаўны”.

Ужо тады я звярнуў увагу на белетрыстычныя матывы, бездакорна прыдатныя да сцэнарыя, а таксама на вартасці навуковай працы ў сферы такога папулярнага сёння жанру, як дакументальная літаратура.

Другі выдавецкі рэцэнзент, Ярэма Мацішэўскі, заўважыў, між іншым: „Ян Серадыка напісаў чарговую цудоўную, выдатна пацверджаную дакументамі манаграфію, прысвечаную айчыннай гісторыі XVII ст., а што ён выйшаў па-за межы апрацаванай датуль тэматыкі — тым лепш. Напісаў яе пры гэтым цёпла, з разуменнем спраў людскіх у індывідуальным і грамадскім вымярэннях. Гэтая кніга паглыбляе нашы веды пра польскае або польска-літоўска-рускае XVII стагоддзе, набліжае да нас людзей, якія жылі ў той час, адкрывае датуль мала спазнаныя рысы іх менталітэту, ладу жыцця, характару”.

Аўтар зрадніўся з тэмай і сваімі героямі, перадусім з Дарагастайскім, адной з найвыбітнейшых постацяў грамадскага жыцця Літвы і Рэчы Паспалітай у першай палове XVII ст. У значнай ступені прачытанне біяграфіі вялікага маршалка літоўскага пяра Казіміра Лепшага[46] ў нацыянальным даведніку заахвоціла яго некалькі гадоў даследаваць любоўна-скандальны матыў. Наколькі гэты тэкст, якому ўжо споўнілася паўстагоддзя, паслужыў для яго адным з арыенціраў (у ім знаходзілася таксама кароткая інфармацыя пра шлюбную здраду), дык, завяршаючы ўласныя даследаванні, мог бы напісаць для PSB значна шырэйшы жыццяпіс гэтага магната. Замяніла яго кніга, а таксама напісаныя пасля яе заканчэння артыкулы, асабліва пра побыт хваравітага Крыштафа на курорце ў Сілезіі і ягоную смерць ва Ўроцлаве[47], адкуль цела было перавезена сваякамі (двойчы быў жанаты, ад шлюбу з Соф’яй Радзівілаўнай пакінуў сына — Уладзіслава) у Мураваную Ашмянку, дзе адбылося пахаванне ў кальвінскім зборы. Асобна заняўся аналізам ягоных выхаваўчых прадпісанняў для другой жонкі (была ёю якраз Соф’я)[48], а таксама тэстаментам[49] і інвентаром рухомай маёмасці[50]. Згадваў гэтую постаць і ў іншых працах, датычных літоўскай магнатэрыі, а таксама стаў хадайнікам ушанавання памяці свайго „пратэжэ” на месцы яго скону: у эпілогу манаграфіі апеляваў менавіта да ўроцлаўскіх гуманітарыяў, каб падтрымалі ініцыятыву ў справе размяшчэння на фасадзе гандлёвага дома „Фенікс” дошкі з паведамленнем, што на гэтым месцы некалькі стагоддзяў таму стаяла камяніца „Пад Залатым Дрэвам”, у якой (трэба было ўспомніць) «памёр па дарозе на лячэнне да Цепліцаў <…> маршалак в. літоўскі, палітык, ваяр, літаратар і навуковец, перадусім аўтар „Гіпікі”. Быў бы сапраўды задаволены, — дадаў, — калі б менавіта такі мог быць дадатковы эфект гэтай кнігі, насамрэч пабочны ў адносінах да яе асноўнага зместу, але, можа, значна больш трывалы за яе. Пэўна ж, больш відовішчны, бо практычна штодня надпіс чыталі б не толькі жыхары Ўроцлава, але і многія турысты, якія наведваюць гэты горад. Думаю таксама, што быў бы гэта прыгожы жэст у напрамку братоў нашых ліцвінаў, які падкрэсліваў бы нашу памяць пра іх вялікага суайчынніка і у той жа час грамадзяніна агульнай для нас тады Рэчы Паспалітай»[51]. Гісторык з Аполя, шукаючы сляды, пакінутыя маршалкам, кансультаваўся, між іншым, з Адамам Мальдзісам з Мінска, а таксама з Вітаўтасам Раўдэлюнасам і Антанасам Цілам з Вільні. Апошні па ягонай просьбе выправіўся ў Мураваную Ашмянку, дзе, аднак, — як напісаў у лісце 8 красавіка 1991 г., слядоў Дарагастайскіх у касцёле, пабудаваным у XVIII ст., не знайшоў, таксама як і ў каталогу рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі Навук, спасылаючыся толькі на вядомыя матэрыялы з працы Чэслава Янкоўскага пра Ашмянскі павет і на навейшы — выдадзены ў Мінску — Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, з якога далучыў да ліста ксеракопію на цікавую тэму.

Кніга „Княжна і бедны слуга” выклікала значнае рэха па Беларусі, дзе яе аўтар стаў класікам даследаванняў XVII ст. і асабліва — постаці Дарагастайскага, якая карыстаецца вялікай пашанай. Каб адзначыць 445-я ўгодкі з дня яго нараджэння — юбілей, які прыпаў на 2007 г. — былі арганізаваны адмысловыя ўрачыстасці і выдадзены ў шыкоўным выглядзе слынны твор маршалка. У сувязі з гэтым цікавую перапіску з аўтарам манаграфіі вяла перакладчыца „Гіпікі” на беларускую мову Святлана Ішчанка. Гісторыка з Аполя, канешне, запрасілі як ганаровага госця на святкаванне, але, на жаль, стан здароўя не дазволіў яму ўдзельнічаць.

З сучаснай Беларуссю ён завязаў знаёмства, як мы ведаем, значна раней — у дзяцінстве, прычым у драматычных абставінах. Праз шмат гадоў наведваў яе некалькі разоў, між іншым, як удзельнік міжнароднай навуковай канферэнцыі ў Мінску „Традыцыі і перспектывы інстытутаў парламентарызму ў Цэнтральнай і Ўсходняй Еўропе XV-XX ст.” (29-30 траўня 2001 г.), пад час якой выступіў з дакладам на тэму ўдзелу міністраў Вялікага Княства Літоўскага ў соймах Рэчы Паспалітай абодвух народаў на прыкладзе эпохі Вазаў[52].

Плёнам выступленняў Яна Серадыкі на канферэнцыях і ўдзелу ў калектыўных працах сталі — акрамя вышэйназваных — публікацыі на тэмы парламентарнай актыўнасці Радзівілаў[53], прававой культуры літоўскай магнатэрыі[54], канфліктаў паміж маршалкамі абедзвюх частак Рэчы Паспалітай[55], нарэшце, цыкл доследаў „Мемарыяла” канцлера Альбрыхта Станіслава Радзівіла[56], у тым ліку пра такі блізкі аўтару Пінск (асяродак Палесся ведаў галоўным чынам са старапольскіх крыніц і з уласнага досведу — таго, часоў акупацыі, а таксама пачатку ХХІ ст.)[57]. Літоўскія сюжэты знаходзілі адлюстраванне ў праблемных трактоўках[58], датычных усёй Рэчы Паспалітай і асабліва — старапольскага парламентарызму[59], найлепей жа гэта відаць у вышэйзгаданых соймавых манаграфіях. Калі ж Інстытут палітычнай гісторыі Вышэйшай школы кіравання і банкаўскай справы ў Познані, з якім прафеcар усталяваў сувязь пасля выхаду на універсітэцкую пенсію і стаў адным з даследчых стаўпоў гэтага калектыву, пастанавіў адзначыць ягонае 75-годдзе з дня нараджэння выданнем тома выбраных прац, Ян Серадыка парэкамендаваў уключыць у яго сярод шасці вялікіх раздзелаў перадусім гэтыя, звязаныя з Вялікім Княствам і выдадзеныя ўпершыню ў папярэднія гады, а менавіта: спрэчкі пра Копысь[60], пра касцёл у радзівілаўскай сядзібе[61], а таксама выхаваўчыя прадпісанні Дарагастайскага жонцы, якая прычыніла яму столькі турбот[62]. Больш за тое—акрамя згадкі дэбюту, звязанага з паўстаннем Хмяльніцкага[63], уключыў у том дзве новыя працы: пра ўдзел у соймавым жыцці сенатараў эпохі Жыгімонта ІІІ[64], а таксама міністраў 1587-1668 г., ці эпохі ўсіх трох польскіх Вазаў[65]. Гэтыя працы былі, вядома, дапоўнены вынікамі даследаванняў і роздумаў апошніх некалькіх дзесяцігоддзяў.

На даследчыя дасягненні свайго настаўніка ў галіне літуаністыкі звярнуў увагу дваццаць гадоў таму ягоны найвыбітнейшы вучань[66], сярод жа 16 аўтараў прысвечанага яму тады юбілейнага выдання знайшліся тыя, што напісалі на тэмы, датычныя ўласна Літвы (епіскапат, войска)[67]. У значна большай колькасці з’явіліся яны ў прыгожай памятнай кнізе да 75-гадовага юбілею ў 2004 г. (Studia Historyczno-Prawne). Успамінаючы ж сёння здабытак Яна Серадыкі ў даследаваннях гісторыі старадаўняй Літвы, не магу не прыгадаць нашых сумесных вандровак у мінулыя гады па Горадзе Гедыміна і Віленшчыне, а таксама пазнейшых навуковых дыскусій, асабліва ў перыяд, калі рэктар з Аполя па маёй просьбе ўдзельнічаў у працах Навуковай рады Бібліятэкі Курніцкай ПАН, часта карыстаўся зборамі гэтага цэнтра і публікаваўся ў яе Pamiętniku(1976-1982), а пазней, у 1998 г., пажадаў прыняць запрашэнне да ўдзелу ў працах калектыву ў Познані, які я тады ўзначальваў, быў таксама ініцыятарам майго дзесяцігадовага штатнага супрацоўніцтва з Апольскай Alma Mater і яе добрым духам у 1983-1993 г. Рэгулярна сустракаліся мы ў той час у ягонай гасціннай кватэры на вуліцы Плебісцытавай і ў атачэнні кніг і нататак вялі доўгія размовы пра гісторыю даўніх вякоў і найноўшую, a таксама пра сучаснасць. А зблізіла нас трыццаць шэсць гадоў таму Вільня „маіх” Ягелонаў і Ягоных Вазаў…

Апоўдні 20 жніўня 2008 г. на могілках у Аполі са сваім выбітным папярэднікам ад імя шматлікіх прысутных сяброў, калег і супрацоўнікаў Апольскага універсітэта развітаўся ў хвалюючых словах рэктар — прафесар Станіслаў Ніцея[68].


[1] Gazeta Wyborcza. 19.VIII.2008 (мясцовая частка, с. 10).
[2] Да 60-гадовага юбілею Яна Серадыкі быў выдадзены том„Z dziejów Rzeczypospolitej szlacheckiej”(Opole, 1988), да 75-годдзяз дня нараджэння і 45-годдзя навуковай працы — „Studia Historyczno-Prawne” (Opole, 2004).
[3] Studia Historyczno-Prawne, pod red. W. Kaczorowskiego. Opole,2008. У падрыхтоўцы гэтай кнігі ўдзельнічалі каля 20 польскіх і замежных аўтараў, большасць змешчаных тэкстаў датычыцца абедзвюх частак Рэчы Паспалітай XVII ст.
[4] Гл. Ochmański J. Lituanistyka w Polsce do 1965 r. // Roczniki Historyczne 34, 1968. S. 137-168. Ён жа, Dzieje Litwy w pracach współczesnych historyków polskich //Rocznik Białostocki 2, 1962.S. 451-458.
[5] Bardach J. O Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Dzieje unii polsko-litewskiej. Kraków, 1996. Kosman M. Unia Polski z Litwą i jej echaw XIX-XX wieku // Per saecula ad tempora nostra. Sborník prací k šedesátým narozeninám prof. Jaroslava Pánka. Uspořádali J. MikulecaM. Polívka. Svazek I. Praha, 2007. S. 247-251.
[6] Шырэй: Kosman M. Wileńscy badacze dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego na rozdrożu po 1945 roku // Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego. Praca zbiorowa pod red. T. Bujnickiego iK. Stępnika. Lublin, 2005. S. 317-327. Ён жа, Dzieje Litwy w historiografii polskiej drugiej połowy XX wieku. Szkic do tematu // Studia historyczno-prawne. Prace dedykowane Profesorowi Janowi Seredyce w siedemdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestopięciolecie pracy naukowej. Pod redakcją W. Kaczorowskiego i J. Dorobisza. Opole, 2004. S. 119-126.
[7] Jarocki R. Rozmowy z Lorentzem. Warszawa, 1981. S. 24-52. Lorentz S. Album wileńskie. Warszawa, 1986. Kosman M. Stanisław Lorentz i Vladas Drema – przyjaźń ponad podziałami // Kultura polityczna w Polsce. T. VI. Część pierwsza. Praca zbiorowa. Poznań, 2006. S. 337-345. Гл. таксама: Ferdynand Ruszczyc 1870-1936. Pamiętnik wystawy. Pod red. J. Ruszczycówny.Warszawa, 1966. Sleсdziński Ludomir. Pamiętnik wystawy. Podred. I. Kołoszyńskiej. Warszawa, 1977. Крыніцай ведаў пранавуковае — і не толькі! — польска-літоўскае супрацоўніцтвава ўмовах пазітывісцкай канспірацыі пасля Другой сусветнайвайны з’яўляецца апублікаваная ў польскім арыгінале і ўпаралельным перакладзе на літоўскую мову багатая — ахопліваебольш за тры дзесяцігоддзі, ад 1958 да 1991 г. — перапіска паміжшматгадовым дырэктарам Нацыянальнага музея ў Варшавеі віленскім гісторыкам мастацтва, перад Другой сусветнайвайной ягоным студэнтам ва Ўніверсітэце Стэфана Баторыя,Уладзіславам (Владасам) Дрэмай: Vladas Drėma. Laiskai – Stanisław Lorentz, Listy. Vilnius, 1998.
[8] Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. Poznań, 1988. S. 399-430(rozdział IX: Henryk Łowmiański jako badacz dziejów Litwy historycznej).
[9] Kosman M. Juliusz Bardach – lituanista // Czasopismo Prawno-Historyczne. T. LVI. Zeszyt 1. 2004. S. 323-329.
[10] Гл.: Międzymorze. Polska i kraje Europy środkowo-wschodniej XIX-XX wiek. Studia ofiarowane Piotrowi Łossowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Warszawa, 1995. S. 9—29.
[11] Другі бок таксама не застаўся без віны, нярэдка кажучы пра небесстароннасць партнёра з-па-над Віслы, які шукаў у Вялікім Княстве праславутага Эльдарада і прымнажэння жыхароў Кароны за кошт мясцовага насельніцтва. Было гэта рэха даўніх сварак, якія, аднак, не да твару гісторыкам-прафесіяналам. Гл. таксама: Kosman M. Mitologia rediviva. Między litwomaniąs litwofobią // Kultura polityczna w Polsce. T. II: Mity i fakty. Praca zbiorowa. Poznań, 1999. S. 103—111. Ён жа: Litauen zwischen Vergangenheit und Gegenwart. Studien zur politischen Kultur.Teil 1. Poznań, 2003. S. 119-128.
[12] Wisner H. Janusz Radziwiłł (1612-1655) wojewoda wileński hetman wielki litewski. Warszawa, 2000. Ён жа: Jonušas Radvila (1612-1655) Kėdainių šešėlyje. Z polskiego przetłumaczyіa T. Bairašauskaitė. Leidykla Vaga, 2000.
[13] Aleksandravičius E. i Kulakauskas A. Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku. Z litewskiego przełożyła B. Kalęba. Kraków, 2003.(Арыгінальнае выданне: Carų valdžioje. Lietuva XIX amžiuje. Baltos Lankos, 1996). Kiaupa Z., Kieupienė J., Kuncevičius A. Historia Litwy od czasów najdawniejszych do 1795 roku. Warszawa, 2007. (Сумесны пераклад з літоўскай мовы з: Lietuvos istorijaįki 1795 metų. Wyd. II. Vilnius, 2000.)
[14] Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego. Analizy i obrazy. Przekładz litewskiego P. Bukowiec, B. Kalęba, B. Piasecka. Kraków, 2006.(Пяццю гадамі раней у Вільні з’явілася ў ідэнтычным мастацкім афармленні выданне першадруку: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos kultūra. Tyrinėjimai ir vaizdai. Гл.: Косман М. З разваг над культурай Вялікага Княства Літоўскага // Беларускі Гістарычны Агляд. T. 13. Сшытак 2 (25). 2006. С. 375-387.) Згодна з назвай, выклад павінен датычыцца Вялікага Княства,а насамрэч засяроджваецца на этнічнай Літве і яе праблемах.Затое гістарычную Літву ў сувязі з усёй Рэччу Паспалітай трактуе праца, выдадзеная беларускімі гісторыкамі: Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя. T. 1—2. Мінск, 2005-2006,старанна ілюстраваная, пераклад якой на польскую мову быў бы вельмі пажаданы.
[15] Dainauskas J. Autentyczność aktu krewskiego // Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia Historica II. 1987. S. 125-144. Прапануючы польскаму чытачу гэты шакуючы тэкст, упершыню апублікаваны на літоўскай мове ў ЗША (Чыкага, 1976), рэдакцыя выказала спадзяванне, што палеміка засяродзіцца на ягоных асноўных тэзісах, а не выключна на шматлікіх фактаграфічных хібах або бібліяграфічных памылках.
[16] Гл. між іншым: Błaszczyk G. Czy była unia krewska? // Kwartalnik Historyczny CX. Zeszyt 1. 2003. S. 83-96.
[17] Kultura polityczna w Polsce. T. VI: Litwa w polskiej tradycji i kulturze politycznej. Praca zbiorowa pod redakcjąM. Kosmana. Część 1. Poznań, 2006. S. 37-49.
[18] Пад час чарговага з таго 1972 г. знаходжання ў Вільні я настойліва прасіў гаспадароў аб магчымасці наведаць старажытную цвярдыню кальвінізму, а яны — аж да вялікай палітычнай пераменыў СССР — не маглі задаволіць маю просьбу, паколькі Кейданы па ваенных разліках былі мясцовасцю пад асаблівай аховай.Але пра гэта я даведаўся не адразу.
[19] Kosman M. Dzieje Litwy w historiografii polskiej. S. 134. Гл.таксама яго: Pasje Jana Seredyki // Strony. Czasopismo Społeczno-Kulturalne, № 3-4 (21-22). Opole, 1998. S. 20 nn. Ён жа: Autor i jego dzieło // Seredyka J. Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku. Poznań, 2003. S. 9-19.
[20] Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku. S. 21-53.
[21] Rzeczpospolita w ostatnich latach panowania Zygmunta III (1629-1632). Zarys wewnętrznych dziejów politycznych. Opole, 1978.
[22] Sejm zawiedzionych nadziei (1627). Opole, 1981. Sejm warszawski z 1618 roku. Opole, 1988. Parlamentarzyści II połowy panowania Zygmunta III Wazy. Opole, 1989.
[23] Гл. біяграмы і біяграфічныя нарысы: Współcześni uczeni polscy. Słownik biograficzny. T. IV. Warszawa, 2002. S. 66 n. Zіota Księga Nauki Polskiej. Naukowcy Zjednoczonej Europy 2006. Warszawa, 2006. S. 723. Гл. спасылку 15, а таксама: Dorobisz J. i Kaczorowski W. Profesor Jan Seredyka. W czterdziestopięciolecie pracy naukowej // Studia historyczno-prawne. S. 9-16.
[24] Два тэрміны (з 1976 да 1982 г.) Ян Серадыка быў членам Навуковай Рады Бібліятэкі Курніцкай, публікаваў свае творы на старонках яе друкаванага органа „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej”.
[25] Гл. спасылку 17.
[26] Źródła do panowania Zygmunta III w archiwach i bibliotekach ZSRR // Sprawozdania Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.Wydział I: seria A № 7 za rok 1969. Wrocław, 1971. S. 65-71. Źródła do dziejów Polski i Litwy okresu przedrozbiorowego w bibliotekach Wilna i Leningradu — тамсама, № 10 za rok 1973. Wrocław, 1974. S. 37-48.
[27] Konflikt między Koroną i Litwą na sejmie warszawskim 1627 r. //Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Historia VI. Opole, 1967. S. 129—153. Magnackie spory o posiadłość kopyską w XVI i pierwszej połowie XVII wieku // тамсама, HistoriaXIII. Opole, 1975. S. 59—111. Niepospolite dzieje Maximowiczów-Łomskich w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku // Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. T. 30. Zeszyt 2. Wrocław, 1975.S. 203—220. Шырэйшы, комплексны погляд на вышэйпамянёную праблему змяшчае артыкул Polityczne konsekwencje magnackich konfliktów majątkowych dla dziejów dawnej Rzeczypospolitej // Sprawozdania Wydziału I Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Seria A, № 12 za rok 1975. Wrocław, 1977. S. 22-27.Праз гады выспеў артыкул вузка парламентарнай тэматыкі: Instrukcja powiatu wileńskiego na sejmy panowania Zygmunta III Wazy // Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, № 2—3. Wrocław, 1994 (Studia Historyczno-Prawne. Prace ofiarowane Kazimierzowi Orzechowskiemu w 70 rocznicę urodzin. Pod red. K. Matwijowskiego i S. Ochmann Staniszewskiej). S. 189—197.
[28] Magnackie spory, s. 91.
[29] Niepospolite dzieje, s. 216 n.
[30] Dzieje zatargów i ugody o kościół kiejdański w XVI-XVII w. // Odrodzenie i Reformacja w Polsce, XXII. 1976. S. 83-110.
[31] Jakub ze Zbaraża Woroniecki – pechowy biskup polskiego renesansu // Sprawozdania Wydziału I Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Seria A, № 12 za rok 1975. Wrocław, 1977. S. 25-41.
[32] Nie znany projekt egzekucji konfederacji warszawskiej // Odrodzenie i Reformacja w Polsce, XX. 1975. S. 155-169. Z dziejów tolerancji religijnej na Litwie za panowania Zygmunta III // Sprawozdania OTPN. Seria A, № 10 zа rok 1973. Wrocław, 1974. S.103—110. Аўтар не паддаецца ўражанням ад жорсткіх, аднакадзінкавых прыкладаў рэлігійных ганенняў, але, паказваючы іх у агульным кантэксце, падкрэслівае атмасферу талерантнасці ўадносінах да іншых веравызнанняў і нават зусім незвычайныя яепраявы. Ягоныя погляды сыходзяцца — за малымі выняткамі—са сцвярджэннямі іншых даследчыкаў, у тым ліку ЯнушаТазбіра, Генрыка Віснера і аўтара гэтых радкоў. Скончыў жа меркаваннем: «Такім чынам, калі, нягледзячы на такую вялікую і шматгадовую контррэфармацыйную акцыю пры Жыгімонце ІІІ, пасля ўжо ягонай смерці не толькі паміжадзінкавым магнатам-кальвіністам (мае на ўвазе віленскагаваяводу і гетмана Крыштафа Радзівіла. — М. К.) і біскупам (віленскім Яўстафіем Валовічам.—М. К.) альбо тым жа магнатамі адным ці другім законнікам, але паміж шляхтай каталіцкай ікальвінскай цэлага ваяводства (Віцебскага. — М. К.) панавалаамаль цэлае стагоддзе Рэфармацыі і Контррэфармацыі нічым неазмрочаная згода, можна хіба без залішняга перабольшвання сцвярджаць, што ў справах свабоды сумлення тагачаснае ВялікаеКняства Літоўскае найбольш заслугоўвае назвы „дзяржава без вогнішчаў”» (с. 110). Сапраўды, скрупулёзныя даследаванні паказалі, што той праект не ажыццявіўся на Літве, а ягоным аўтарам быў нейкі жыхар Кароны, аднак тэкст не ў меншай меры адлюстроўвае талерантныя тэндэнцыі, моцныя перадусім у Вялікім Княстве.
[33] Radziwiłłówski plan zbojkotowania przez Litwę w 1626 roku sejmu nadzwyczajnego w Toruniu // Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia 8. Opole, 1971. S. 35—59. Konwokacja wileńska, ale jaka? // Historia XII. 1973. S. 120-139. Гл. асабліва s. 134 n. Por.Kosman M. Parlamentaryzm Wielkiego Księstwa Litewskiego wświetle najnowszych badań // Zapiski Historyczne. T. LXX. Zeszyt 4. Toruń, 2005. S. 97.
[34] Гл. спасылку 17.
[35] Sejm zawiedzionych nadziei. Opole, 1981.
[36] Мы памятаем, што гэта быў і заставаўся ў далейшым, а значыць, на працягу творчага паўстагоддзя, галоўны герой ягоных даследчых змаганняў з гісторыяй, якому (а прынамсі, другой палове яго панавання) меў намер прысвяціць манаграфію, дакументальна заснаваную на ўласных пошуках крыніц і, такім чынам, незалежную ад разрозненых гістарыяграфічных ацэнак. Сааўтарам—у дачыненні да першай паловы панавання—меўся быць Ярэма Мацішэўскі. На жаль, абодва знакамітыя аўтары не здолелі выканаць свой паважны намер. Серадыку засталася ўласцівай сімпатыя да блізкай яму постаці манарха, аднак жа ён здолеў сфармуляваць ацэнкі, далёкія ад аднабаковых, што мы бачым у названай тут працы. А гэткая пазіцыя нячаста сустракаецца сярод біёграфаў. Як згадваў праф. Серадыка ў адной з размоў са мной, пэўнае задавальненне яму прынесла тое, што абодвух патэнцыйных аўтараў у нейкай ступені замяніў у сваіх даследаваннях панавання Жыгімонта ІІІ Генрык Віснер. Аднак мы далей чакаем не менш грунтоўнай біяграфіі манарха, які панаваў амаль паўстагоддзя. Навуковец з Аполя прыгадваў тут Уладзіслава Пацеху, які са сваёй манаграфіяй пра каралеву Бону таксама размахнуўся настолькі амбіцыйна, што не здолеў яе скончыць (апублікаваў чатыры ёмістыя тамы).
[37] Dzieje Polski pod redakcją J. Topolskiego. Warszawa, 1975. S. 254 nn.
[38] Kosman M. Polska w drugim tysiącleciu. Tom I: Czasy narodu ipaństwa szlacheckiego. Toruń, 2007; асабліва раздзел Złudne uspokojenie, які ахоплівае заканчэнне панавання Жыгімонта ІІІ іпраўленне Ўладзіслава IV (падзагаловак: Cisza przed burzą),с. 221-234.
[39] Zarys historii Polski pod redakcją J. Tazbira. Warszawa, 1979. S.238.
[40] Wielka historia Polski: Grzybowski S. Dzieje Polski i Litwy (1506-1648). Kraków, 2000; Gierowski J. A. Rzeczpospolita w dobie Złotej wolności (1648-1763). Kraków, 2001. Labuda G. Zadania i celepoznawcze syntezy historii Polski od prawieku do współczesności // Forum Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości. R. IX,№ 19. Poznań, 2004 (Prace Instytutu Historii Politycznej, № 4). S.29-38.
[41] Seredyka J. Księżniczka i chudopachołek. Zofia z Radziwiłłów Dorohostajska – Stanisław Tymiński. Opole, 1995. S. 7. Кніга з’явілася праз 5 гадоў пасля той прэзідэнцкай кампаніі, калі ўжо мела месца новая элекцыя, у выніку якой Леха Валенсу змяніў пасля першага і адзінага тэрміну Аляксандр Квасьнеўскі, а Станіслаў Тыміньскі, па праўдзе кажучы, зноў з’явіўся, але ўжо як кандыдат другарадны, а не першага плана. Актуалізацыю мы сустракаем толькі ўсярэдзіне тэксту, калі аўтар задумваецца: ці мог тагачасны сапернік Леха Валенсы быць нашчадкам Станіслава Тыміньскага, які жыў на пачатку XVII ст., — і прыходзіць да адмоўнай высновы (гл. с. 85).
[42] Гэта была кніга Ярэмы Мацішэўскага „Szlachta polska i jej państwo”. Warszawa, 1969 (апісанне на с. 158—159).
[43] Гл: Zofia Radziwiłłówna. Z dziejów obyczajów na Litwie okresu wczesnego baroku // Sprawozdania Toruńskiego Towarzystwa Naukowego za rok 1990. S. 18-23.
[44] Гл: Księżniczka i chudopachołek. S. 9 nn.
[45] Бо найноўшыя выданні, напр. Уладзіслава Лазіньскага,навуковыя рэдактары забяспечылі спасылкамі на крыніцы,якія дазваляюць адкарэктаваць не адну цытату з дакумента, што звычайна падаецца „па памяці”. Будучаму выдаўцу гэтай —таксама як і іншых — прац Я. Серадыкі не давядзецца браць на сябе такія клопаты.
[46] Lepszy K. Dorohostajski Krzysztof Mikołaj z przydomkiem Moniwid, h. Leliwa (1562-1615) // Polski Słownik Biograficzny. T.V. Kraków, 1939-1946. S. 330-333.
[47] Krzysztof Dorohostajski na Dolnym Śląsku // Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 1996, № 1-3. S. 350-356.
[48] Instrukcje „wychowawcze” Krzysztofa Dorohostajskiego dla żony Zofii Radziwiłłówny // Duktem czasów. Księga pamiątkowa ku czciProfesora Mariana Kaczmarka. Opole, 1996. S. 291-303.
[49] Testament Krzysztofa Moniwida Dorohostajskiego // Aere Perennius. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Gerarda Labudy na 85-lecie urodzin. Poznań, 2001. S. 101-114.
[50] Праца з гэтай серыі („Inwentarze majątku ruchomego Krzysztofa Dorohostajskiego, marszaіka wielkiego litewskiego”, камп’ютарны друк, с. 34), падрыхтаваная да друку ў пачатку 2008 г.,завяршае цыкл даследаванняў, звязаных з гэтай постаццю. Гэта скрупулёзна прадстаўлены і пранікліва ахарактарызаваны спіс, які грунтуецца на датычных тэстамента ад 12 траўня 1615 г. нерухомай маёмасці (пералік знайшоўся ў згаданай апошняй волі) і рухомасці (у дадзеным выпадку падрыхтоўка спісаў патрабавала велізарных намаганняў). Гл. таксама: Militaria Krzysztofa Moniwida Dorohostajskiego // Litwa w epoce Wazów. Prace ofiarowane Henrykowi Wisnerowi w siedemdziesiątąrocznicę urodzin. Pod red. W. Kriegseisena i A. Rachuby. Warszawa, 2006. S. 355-371. Некалькі гадоў чакае публікацыі тэкст„Oporządzenia jeździeckie w zbiorach Krzysztofa Dorohostajskiego” (камп’ютарны друк, с. 13), складзены для падрыхтаванайнайноўшай памятнай кнігі для праф. Юліюша Бардаха да юбілеюлітуаністычных даследаванняў (падкрэсліванне маё. — М. К.).
[51] Księżniczka i chudopachołek, s. 129.
[52] Пашыраная версія гэтага тэксту з’явілася ў зборніку прац Я. Серадыкі, гл. спасылку ніжэй.
[53] Udział Radziwiłłów w sejmach panowania Zygmunta III Wazy //Miscellanea Historico-Archivistica (Archiwum Gіówne Akt Dawnych). T. 3: Radziwiłłowie XVI-XVIII wieku. W kręgu polityki i kultury. Praca zbiorowa pod red. E. Potkowskiego. Warszawa, 1989.S. 13-26.
[54] Kultura prawna magnatów litewskich w XVI i XVII wieku // Kultura polityczna w Polsce (I) Przeszіość i teraźniejszość. Pod red. M.Kosmana. Poznań, 1996. S. 35-46.
[55] Konflikty marszałków koronnych z litewskimi od unii lubelskiejdo połowy XVII wieku // Świat pogranicza Księga pamiątkowa na70-lecie urodzin Tadeusza Wasilewskiego, pod red. M. Nagielskiego, A. Rachuby i S. Górzyńskiego. Warszawa, 2003. S. 213-221.
[56] Habsburgowie w Pamiętniku Albrychta Stanisława Radziwiłła //Per saeculaad tempora nostra. Sbornik praci k śedesatym narozeninám prof. Jaroslava Pánka. Uspořádali J. Mikulec a M. Polívka. Svazek 1. Praha, 2007. S. 507-514. Nad Pamiętnikiem Albrychta Stanisława Radziwiłła: 1. O Wielkopolsce i Wielkopolanach; cz. 2:„Inni”Habsburgowie i Habsburżanki // Na obrzeżach polityki. Podred. M. Kosmana. Część czwarta. Poznań, 2007. S. 15-48.
[57] Pińsk Albrychta Stanisława Radziwiłła // Kultura polityczna w Polsce. Pod red. M. Kosmana. T. VI: Litwa w polskiej tradycji i kulturze politycznej, część druga. Poznań, 2006. S. 37-49.
[58] Здалёк пазіраў на Літву і зблізку — на яе ўплывовых прадстаўнікоў Джаванні Паола Мукантэ, цырыманіймайстар папскага двара, які ў 1596 г. суправаджаў у легацыі ў Польшчу кардынала Энрыка Каэтані, а пасля вяртання ў Рым у 1598 г.склаў справаздачу пра экзатычную для яго выправу. Гл.: Kaczorowski W. i Seredyka J. Polska i Polacy końca XVI wieku według Giovanniego Paola Mucante // Kultura polityczna w Polsce.Pod red. M. Kosmana. T. IV: Swoi i obcy, część I. Poznań, 2004. S.49-69.
[59] Прыкладам сапраўды падзвіжніцкай працы назавем багата,як звычайна, дакументаваную і поўную таблічных уставак кнігу Parlamentarzyści drugiej połowy panowania Zygmunta III Wazy (Opole, 1989), што ахоплівае ўсю Рэч Паспалітую. Кніга хоць і патрабуе асаблівай канцэнтрацыі пры чытанні, аднак аблягчае працу наступным пакаленням даследчыкаў. Тут варта заўважыць, што такая каштоўная праца была выдадзена малым — тым старым — накладам, аўтару ж вызначылі ліміт:10 аркушаў, у выніку чаго ён не здолеў рэалізаваць першасную задуму разгледзець сенатараў і паслоў усяго 45-гадовага панавання Ягелона па кудзелі.
[60] Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku. Poznań, 2003. Rozdział II: Magnackie spory o posiadłość kopyską w XVI i pierwszej połowieXVII wieku. S. 55-110.
[61] III. Dzieje zatargów i ugody o kościół kiejdański w XVI-XVII wieku, — тамсама, s. 111—140.
[62] IV. Instrukcje „wychowawcze”Krzysztofa Dorohostajskiego dla żonyZofii Radziwiłłówny, — тамсама, s. 141—154.
[63] I. Stosunki ukraińsko – rosyjskie w 1648 roku, — тамсама, s. 21—54.
[64] V. Senatorowie Rzeczypospolitej na sejmach Zygmunta III Wazy(1587-1632). S. 155-238.
[65] VI. Ministrowie Rzeczypospolitej na sejmach epoki trzech Wazów(1587-1668). S. 239-311.
[66] W. Kaczorowski. Jubileusz profesora Seredyki // Trybuna Opolskaą 50 z 28.II.1989 r. S. 6.
[67] Z dziejów Rzeczypospolitej szlacheckiej // Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu. Seria Historia, № XXVI. Opole, 1988 (тэксты М. Космана і Г. Віснера, часткова таксама іншых аўтараў).
[68] Матэрыялы пра Яна Серадыку (у тым ліку прамову рэктара Ніцеі) гл. у часопісе Апольскага універсітэта „Index”, № 7—8 (91-92) 2008 г.

Наверх

Błaszczyk, Grzegorz. Dzieje stosunków polsko-litewskich. Tom II. Od Krewa do Lublina. Część I. Poznań. Poznan, 2007 (Віталь Галубовіч)

Чэрвеня 8, 2009 |


BŁASZCZYK, GRZEGORZ. Dzieje stosunków polsko-litewskich. Tom II. Od Krewa do Lublina. Część I. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007. 936 s.

Чарговы том даследавання вядомага польскага гісторыка Гжэгажа Блашчыка, прысвечаны ўзаемаадносінам Польшчы і ВКЛ, можна адразу назваць важкім унёскам у навуку. Сам факт з’яўлення серыі такіх выданняў сведчыць пра назапашанне гістарыяграфіяй дастаткова вялікай колькасці як вузкаспецыяльных даследаванняў, так і канцэптуальных падыходаў, падсумаванне ды верыфікацыя якіх робіцца падмуркам для абагульняльных прац. Гэты том даследавання гісторыі польска-літоўскіх дачыненняў пачаткова меркавалася прысвяціць падзеям ад Крэўскай да Люблінскай уніі, але працу, па прызнанні аўтара, не ўдалося вытрымаць у запланаваных памерах: „Паколькі выявілася, што гэты амаль 200-гадовы этап так багаты на падзеі, што іх не ўдалося закрануць цалкам у адным томе” (7). Такім чынам, Г. Блашчык знайшоў мэтазгодным падзяліць увесь перыяд 1385-1569 г. на дзве часткі. Рэцэнзаваны том храналагічна ахоплівае толькі 1385-1492 г.

У структуры працы вылучаецца чатыры раздзелы (першыя два амаль роўныя па аб’ёме — прыблізна па 250 старонак, трэці — амаль 270 і апошні — 130), першы з якіх ахоплівае 1385-1400 г. Тут аўтар вылучае часам неадназначныя па назве пункты: Ці існавала літоўская дзяржава пасля 1385г.?; Крэўскі перыяд у 1385-1400 г.; Войны 1385-1399 г.; Хрост Літвыў 1387 г.; Ядвіга і унія. Напэўна, не з’явілася б гэтая кніга, калі б адмоўным быў адказ на пытанне пра існаванне самастойнасці Літвы пасля Крэва. Г. Блашчык вылучае фармальны і фактычны бакі справы, прычым перавагу аддае другому, што ў палітычным жыцці мае вядомы прыярытэт (31-32). Не зважаючы на два вялікія крызісы ў адносінах, якія мелі месца ў 1389-1392 г. і ў канцы 1390-х г., увесь вылучаны перыяд (1385-1400 г.) аўтар называе часам „згоднага супрацоўніцтва палякаў і ліцвінаў” супраць супольнага ворага — крыжакоў (104-105). Дэталёвы агляд вайсковых канфлікатаў (105-186) дазволіў зрабіць аўтару выснову, што найбольш прынцыповы характар мелі не ўнутраныя супярэчнасці, а войны з крыжакамі (186). Пры ўсім жаданні выглядаць аб’ектыўным Г. Блашчыку не заўсёды гэта ўдаецца, бо чытача не пакідае ўражанне, што паўсюдна галоўныя дзейныя асобы — палякі. Адчуваецца ўзнёсласць аўтара, калі ён апісвае польскую выправу ў 1390 г. на чале з Ягайлам на тэрыторыю Княства Літоўскага. Палякам прыпісваецца ледзь не літоўскі патрыятызм, калі яны ў тым жа 1390 г. баранілі Вільню ад крыжакоў і (не ў прыклад ліцвінам з русінамі, якія падступна здрадзілі і аддалі „крывы” замак Вітаўту) не здалі вылучаную ім для абароны частку ўмацаванняў сталіцы (148). Самі вайсковыя дзеянні 1390-1392 г. называюцца „польска-крыжацкай” вайной, але, па сутнасці, праўда заключалася ў тым, што і палякі, і немцы саўдзельнічалі ў своеасаблівай грамадзянскай вайне ў ВКЛ, пры гэтым невядома, хто больш яе інспіраваў: палякі, літоўцы ці крыжакі. У гэтым жа рэчышчы разгортваецца выкладанне прычынаў і абставінаў хрысціянізацыі Літвы. Заслуга ў ажыццяўленні гэтай місіі канчаткова прыпісваецца палякам, пры саўдзеле чэхаў і немцаў (199, 237). Альтэрнатыўныя версіі літоўскіх гісторыкаў Г. Блашчык лічыць ці „непраўдападобнымі”, ці „арыгінальнымі” і, напэўна, таму непрымальнымі (193-196). Падкрэсліваецца заслужаная роля ордэнаў у справе пашырэння хрысціянства (199-207), толькі аўтара не насцярожвае, што ці не палова місій была заснавана на тэрыторыі пражывання змешанага балцка-славянскага насельніцтва, або, як у Берасці, на зямлі, здаўна хрысціянізаванай русінамі. Адсюль незразумелая пазіцыя Г. Блашчыка ў адносінах да славянаў, якія, напэўна, прымалі каталіцтва пасля 1387 г., але не карысталіся літоўскай мовай. Здаецца, роля мясцовага славянскага элемента як пасярэдніка ў працэсе хрысціянізацыі балтаў мусіла быць немалой. Ролю польскай каралевы Ядвігі ў адносінах з Літвой Г. Блашчык вызначыў наступным чынам: на рэальныя справы княства Ядвіга ўплывала мінімальна, а яе тытул „вялікая княгіня літоўская” быў фікцыяй (241-243); адзінае, у чым відавочны быў яе ўдзел — гэта спрыянне хрысціянізацыі краіны, дзе, дарэчы, сама каралева ніколі і не была (243-247).

Наступны раздзел кнігі атрымаў назву „Перыяд стабілізацыі і супрацоўніцтва 1401-1428 г. (пад знакам Вялікай вайны)”. Вылучаныя для асвятлення пункты маюць традыцыйны змест: Віленска-радамская унія 1401 г., Вайна з крыжакаміў 1401-1404 г., Вялікая вайна ў 1409-1411 г., Гарадзельская унія 1413 г., Войны з крыжакамі ў 1414-1427 г., Замежная палітыкасупрацоўніцтва бакоў, Чэшскі эпізод 1422-1427 г., Працяг войнаў наўсходзеў 1404-1428 г. Дэталёвая характарыстыка прычыны і зместу польска-літоўскага пагаднення 1401 г. прывяла Г. Блашчыка да кампраміснага пункту гледжання на сутнасць Віленска-Радамскай уніі. Прычынамі апошняй названа аслабленне пазіцыі Вітаўта ў выніку паразы на Ворскле ў 1399 г., смерць каралевы Ядвігі і нестабільнасць улады Вітаўта ў сувязі з прэтэнзіямі на вялікакняскую пасаду з боку Свідрыгайлы (250-258). Аўтар схіляецца да думкі літоўскага гісторыка Я. Адамуса, паводле якой унія была „не рэвалюцыяй, а эвалюцыяй” (279), бо не належала да найважнейшых падзей у адносінах двух народаў, але разам з тым вызначыла накірунак іх будучага развіцця (282-283). Вайна з крыжакамі ў 1401-1404 г., на думку Г. Блашчыка, не адыграла важнай ролі ў польска-літоўскіх адносінах (295). А вось самі вынікі вайны, замацаваныя ў мірным пагадненні 1404 г., былі „досыць карыснымі “для Польшчы, у той час як для Літвы — адмоўнымі (297). Асаблівую значнасць для польска-літоўскіх адносінаў мела Вялікая вайна 1409-1411 г., да якой імкнуліся ўсе зацікаўленыя бакі канфлікту. Непасрэднай прычынай вайны стала жамойцкае пытанне і паўстанне на Жамойці, а яе інспіратарам быў Ягайла (367). У гэтым пункце найбольш цікавыя агляд і крытыка гістарыяграфіі па спрэчных пытаннях гісторыі Грунвальдскай бітвы: велічыня армій праціўнікаў, якасць узбраення, кіраўніцтва, хада бітвы (317-349). Галоўны акцэнт Г. Блашчык зрабіў на пытанні пра так званы „манеўр” арміі Вітаўта і яго інтэрпрэтацыі польскімі, літоўскімі, беларускімі гісторыкамі (326-347). Польскі гісторык схіляецца да версіі аб уцёках літоўскай арміі з поля бітвы, адмаўляючы рацыі літоўскай гістарыяграфіі, якая салідарна даказвае наяўнасць плана ўяўнага адступлення арміі Вітаўта (345). Перамогу польскі гісторык лічыць агульным здабыткам палякаў, літоўцаў, русінаў, настойваючы менавіта на такім парадку падзелу лаўраў (368). Найважнейшай з уній паміж „Крэвам і Люблінам” — Гарадзельскай — прысвечана ў рэцэнзаваным выданні амаль 60 старонак (368-426). Прычынамі уніі Г. Блашчык называе крыжацкую пагрозу, дэманстрацыю крыжакам адзінства Польшчы і Літвы, прыналежнасць апошняй да хрысціянскай цывілізацыі, а літоўскага баярства да еўрапейскага рыцарства, імкненне да збліжэння Польшчы і Літвы; узмацненне пазіцый Вітаўта ў Літве (374-375). Персанальная ж адказнасць за ініцыяванне уніі ўскладаецца асабіста на Ягайлу: „…. Гарадзельская унія з’яўляецца, у першую чаргу, справай польскага караля” (376). На падставе аналізу гарадзельскіх пастановаў Г. Блашчык звяртае ўвагу на супярэчнасці паміж формулай аб інкарпарацыі Літвы ў склад Польшчы і іншымі запісамі, якія, наадварот, спрыялі ўзмацненню літоўскай дзяржаўнасці (426). Тлумачыцца гэта неабходнасцю выступаць фармальна адзіным фронтам перад знешняй пагрозай. Пастановы 1413 г. сталі грунтоўным падмуркам для будучага вайскова-палітычнага супрацоўніцтва, якое рэалізавалася ў наступныя гады. Войны з крыжакамі 1414, 1419 і 1422 г. пачаліся з ініцыятывы Польшчы і Літвы, але мелі розныя вынікі для хаўруснікаў. Мельненскі мір 1422 г. амаль цалкам рэалізаваў мэты княства ў вайне, у той час як для палякаў ён не быў істотным (438-439). У кнізе шмат месца аддаецца характарыстыцы замежнай палітыкі Польшчы і ВКЛ (442-490). Супрацоўніцтва на міжнароднай арэне было важным фактам у адносінах і набывала самыя розныя формы: ад дыпламатычнай дапамогі да супольнай знешняй палітыкі (489). Аб’ядноўваць намаганні Польшча і Літва пачалі з часоў Крэўскай уніі, але датычылася гэта пераважна адносінаў з крыжакамі. Паводле Г. Блашчыка, прыкладам супрацоўніцтва і адзінства пазіцый Ягайлы і Вітаўта была палітыка адносна Чэхіі (490-494). У апошнім пункце другога раздзела дадзена характарыстыка ўсходняй палітыкі Вітаўта і памеры ўдзелу польскага кантынгенту ў яго вайсковых экспедыцыях (494-502). Сумарныя вынікі намаганняў вялікага князя ў першай трэці XV ст. вызначаюцца як нетрывалыя і ілюзорныя.

Найбольшы раздзел кнігі — трэці. Атрымаў ён і неардынарную назву Sturm und Drangperiode 1429-1440 г. (Эпоха штурму і ціску)”. У раздзеле вылучаюцца наступныя пункты: Каранацыйная завіруха; Вітаўт і унія; Луцкая вайна ў 1431 г.; Вайна з крыжакамі ў 1431-1435 г.; Грамадзянская вайна ў Літве ў 1432-1438 г.; Гарадзенская унія 1432 г.; Базельскі сабор 1433-1435 г.; Герой ці здраднік? Слова пра Ўладзіслава Ягайлу; Свідрыгайла ды Польшча і палякі; Жыгімонт Кейстутавіч і план антыпольскай кааліцыіў 1437-1440 г. Г. Блашчык цалкам слушна называе „найбольш драматычным этапам” польска-літоўскія адносіны ў 1429—1440 г. (505). Пачатак дзесяцігоддзя канфліктаў распачынае славутая справа з каранацыйнымі прэтэнзіямі Вітаўта. Хаця ідэя аб каранацыі „нарадзілася ў галаве” Жыгімонта Люксембургскага ў 1428 г., Вітаўт палічыў яе сваёй і паслядоўна імкнуўся рэалізаваць. Каранацыйная эпапея была толькі праявай супярэчнасцяў у бачанні перспектываў Гарадзельскай уніі: палякам залежала на захаванні існуючага з 1413 г. становішча, а літоўцам на рэвізіі пастановаў у накірунку ўраўнання статусу Польшчы і Літвы ў межах саюза (580). У сваіх сінтэзах Г. Блашчык вельмі ўдала спалучае праблемна-храналагічнае выкладанне матэрыялу з характарыстыкай асобных дзеячаў. У гэтым выпадку аўтар падаў крытычны агляд гістарыяграфіі і ўласныя развагі, прысвечаныя постаці Вітаўта, па шэрагу праблемаў: стаўленне да уніі з Польшчай; „сепаратызм” і „макіявелізм” вялікага князя; палякі ў атачэнні Вітаўта і яго прыхільнікі ў Польшчы (584—615). Важнай нам здаецца наступная выснова польскага гісторыка: „У пазнейшы перыяд гісторыі Вітаўта (пасля атрымання спадчыны Кейстута) так склалася, што яго асабістыя планы найчасцей супадалі з нацыянальным інтарэсам Літвы, хаця і не без выключэнняў. Адсюль яго заслуга перад літоўскай дзяржавай і народам” (590). Тры наступныя пункты прысвечаны тром войнам 1431—1438 г. Сярод гэтых канфліктаў, бадай, найбольшы інтарэс у кантэксце тематыкі даследавання выклікае вайна 1431 г. як „выключны эпізод у гісторыі польска-літоўскіх адносінаў” (649). У сваю чаргу, грамадзянскую вайну 1432—1438 г. польскі даследчык называе „тыповай феадальнай вайной за ўладу ў ВКЛ за пасаду ў Вільні”, але адначасова „праявай суперніцтва русінаў і ліцвінаў за ўраўнанне абедзвюх груп з прававога і веравызнаўчага пункту гледжання” (692). У ацэнцы Гарадзенскай уніі 1432 г. Г. Блашчык схіляецца да погляду У. Пічэты, які сцвярджаў, што ў параўнанні з Гарадзельскай уніяй Гарадзенская была менш карыснай для літоўскага баярства, паколькі пытанне пра самастойнасць Літвы было вырашана толькі на час (да смерці Жыгімонта Кейстутавіча) (702). Акрамя вышэйпамянёнай характарыстыкі Вітаўта, у трэці раздзел кнігі ўвайшлі яшчэ два персанальныя падраздзелы, прысвечаныя Ягайлу і Свідрыгайлу (709—733). Роля першага ў гісторыі Літвы польскім гісторыкам ацэньваецца станоўча: «Калі маем выбіраць з двух скрайніх азначэнняў „герой ці здраднік”, то Ўладзіслава Ягайлу можна назваць толькі „героем”» (718). Цікава было б таксама даведацца ад аўтара, ці можна назваць „героем” князя Свідрыгайлу з не вельмі ўдалым лёсам. Нарэшце, апошні пункт раздзела прысвечаны польска-літоўскім адносінам у час умацавання ўлады Жыгімонта Кейстутавіча і асабліва яго планам стварэння антыпольскай кааліцыі. На думку Г. Блашчыка, ініцыятарам кааліцыі быў сам літоўскі князь, мэтай дзейнасці якога быў зрыў уніі з Польшчай (774). Прычынамі забойства Жыгімонта Кейстутавіча ў 1440 г. называюцца „яго пагрозы адпомсціць за супраціў антыпольскай і антыунійнай палітыцы вялікага князя” (774). Апошні раздзел кнігі атрымаўся і найменшым (775-906). Называецца ён „Зрыў і аднаўленне уніі 1440-1492 і складаецца з пяціпраблемныхблокаў: Зрыў унііў 1440-1447г.; Спрэчкі пра землі, правы і прывілеі ў 1447-1453 г.; Літва і 13-гадовая вайна;Іўсёжзбліжэнне… (польска-літоўскія адносіны ў час Казіміра Ягелончыка). Пастановы Гарадзенскай уніі былі сарваныя праз абранне Казіміра Ягайлавіча 29 чэрвеня 1440 г. (779). Толькі на пачатку 1442 г. новы ўладар стабілізаваў сваё становішча ў краіне (784). Вялікае Княства Літоўскае да 1444 г. жыло незалежным ад Польшчы жыццём, і толькі пасля смерці польскага караля Ўладзіслава ІІІ пачаўся складаны працэс збліжэння пазіцый, у выніку якога паўстала „персанальная унія дзвюх дзяржаваў: Польшчы і Літвы пад кіраваннем Казіміра Ягайлавіча” (812). Г. Блашчык адзначае, што 1447-1453 гады прайшлі пад знакам „спрэчак за зямлю, правы і прывілеі”. З’езды 1448, 1451, 1453 г. не прынеслі вырашэння тэрытарыяльных прэтэнзій бакоў, хаця і прывялі да ўсведамлення патрэбы ў кампрамісе, які б абапіраўся на тагачасныя рэаліі (844). У 1453 г. скончыліся непаразуменні юрыдычнага характару, якія працягваліся шэсць гадоў. Казімір Ягайлавіч 30 чэрвеня пацвердзіў правы і прывілеі Польскага Каралеўства, якія не ўтрымлівалі палажэнняў „пра польскія правы на Літву і Валынь” (845-846). Такім чынам, знікла падстава да супярэчнасцяў паміж Казімірам і палякамі. Больш за тое, перамог не толькі ён асабіста, але і літоўцы (849). Крытычна паставіўся польскі гісторык да пазіцыі ВКЛ у 13-гадовай вайне. Нейтральнасць Літвы ў вайне Польшчы з крыжакамі была абумоўлена тэрытарыяльнымі і палітычнымі спрэчкамі з палякамі, а таксама сяброўствам з ордэнам, які разглядаўся як супрацьвага Польшчы. Такая палітыка сталася памылковай: княства нічога не атрымала, акрамя ўзмацнення пазіцый заходняга суседа на Балтыцы (877). Поруч з фактамі супрацоўніцтва ў гады вайны некаторыя дзеянні Літвы кваліфікуюцца як агрэсія: інспіраванне татарскіх наездаў на Падолле (878). У адзнацы польска-літоўскіх адносінаў у 1447-1492 г. Г. Блашчык не схільны, услед за Ф. Папэ, ацэньваць іх вельмі аптымістычна (905). Разам з тым, дыялог двух народаў працягваўся, і асаблівую ролю ў ім адыгрывалі каралеўскі двор, польска-літоўскія шлюбы, каталіцкі касцёл і Кракаўская акадэмія, а таксама асабіста манарх, які ўмела лагодзіў супярэчнасці (906).

Маштаб кнігі Г. Блашчыка выглядае выразней асабліва на тле дасягненняў айчыннай гістарыяграфіі. Мноства датаў, падзей і дробных, але істотных нюансаў, датычных не толькі польска-літоўскіх адносінаў, але і іншых аспектаў гісторыі ВКЛ, змешчаных у працы польскага гісторыка, застаюцца незаўважанымі нават у абагульняльных працах беларускіх гісторыкаў. Сціпласць даробку беларусаў нескладана заўважыць і па спісе літаратуры. Напрыканцы хочацца толькі пажадаць хутчэйшага з’яўлення працягу аўтарскай версіі гісторыі дачыненняў палякаў і літоўцаў, можа, з большым удзелам беларусаў і ўкраінцаў.

Горадня

Віталь Галубовіч

Наверх

Bömelburg, Hans-­Jürgen. Frühneuzeitliche Nationen im ostlichen Europa. Wiesbaden, 2006 (Ірына Сынкова)

Чэрвеня 7, 2009 |


HANS-JÜRGEN BÖMELBURG. Frühneuzeitliche Nationen im östlichen Europa. Das polnische Geschichtsdenken und die Reichweite einer humanistischen Nationalgeschichte (1500-1700). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006. – 559 S.

Калі толькі бярэш у рукі гэты важкі том, бегла праглядаеш змест і навуковы апарат, адразу адчуваеш — гэта сур’ёзная грунтоўная праца. Першае ўражанне пры больш уважлівым знаёмстве з кнігай Ганса-Юргена Бёмельбурга толькі пацвярджаецца. Яна, безумоўна, прыцягвае сваёй сістэмнасцю выкладання, яснасцю і дакладнасцю тэзаў, абгрунтаванасцю аргументацыі. Структура кнігі досыць празрыстая і адпавядае паступоваму раскрыццю вызначанай у тытуле тэмы ў сінхранічным і дыяхранічным вымярэнні.

Асноўная тэма даследавання вызначаецца ў першым раздзеле: развіццё польскай гістарычнай думкі ранняга Новага часу, яе месца і значэнне ў палітычнай культуры названага перыяду. У гэтым кантэксце вылучаюцца галоўныя пытанні: якім чынам у творах польскіх гуманістаў асэнсоўвалася мінулае свайго народа (у тым ліку праблема яго паходжання) і як на гэта паўплываў працэс станаўлення нацыі Новага часу. Пад пільную ўвагу трапляе сувязь паміж палітычнай камунікацыяй і нацыянальна-гістарычнай канструкцыяй у польскай дзяржаве XVI-XVII ст. Разгляд перыяду ахопам больш за два стагоддзі (у дадатак да пазначанага ў тытуле часавага прамежку аўтар закранае таксама і гістарычныя творы XV ст. — Вінцэнта Кадлубка, Яна Длугаша, якія складаюць своеасаблівы пралог да творчасці гісторыкаў-гуманістаў) дазваляе аўтару паказаць дынаміку змен.

У першым раздзеле кнігі змяшчаецца таксама кароткі крытычны агляд даследчых парадыгмаў і канцэпцый у польскай гістарыяграфіі ХХ ст., ад характарыстыкі школы Станіслава Кота і да навуковых падыходаў у апошнія дзесяцігоддзі на мяжы ХХ-ХХІ ст. Аўтар супастаўляе тэндэнцыі ў замежнай гістарычнай навуцы з дамінантнымі кірункамі польскай. Так пад уплывам звонку ў польскай гістарыяграфіі схема gens - natioз 80-х г. паступова выцясняецца канцэптам „гістарычнай” або „нацыянальнай свядомасці”, звязаным з гісторыяй ментальнасцяў.

Метадалогію свайго даследавання Г.-Ю.Бёмельбург пазначае як камбінаваную, у якой важнае месца займае параўнальны аналіз польскай і замежнай гуманістычнай гістарыяграфіі, а таксама найноўшыя еўрапейскія распрацоўкі ў галіне „новай духоўнай гісторыі” (або гісторыі камунікацыі сярэдняга ўзроўню) і ў даследаваннях гістарычнай памяці.

Раздзелы з другога да шостага паступова разгортваюць шырокую панараму эвалюцыі гістарычнай думкі ў Польшчы ад канца XV ст. да канца XVII ст. Гістарычная карціна, што паўстае ў творах гуманістаў, уяўляе сабой важную частку сацыякультурнага працэсу, яна актыўна ўзаемадзейнічае з сістэмай палітычнай камунікацыі.

Стаўленне польскіх пісьменнікаў-гуманістаў і наогул адукаванай часткі грамадства да сярэднявечнай гістарычнай карціны паказана ў другім раздзеле. Аўтар заўважае, што „польская гістарычная думка ранняга Новага часу не ведала сучаснага падзелу гісторыі на тры эпохі і не мела ўяўлення пра medium aevum”. Аднак характэрнае для гуманізму выразнае вылучэнне антычнасці прыводзіла да ўмацавання ў свядомасці гістарычнай перспектывы і імкнення вызначыць у ёй сваё месцазнаходжанне. Змена мовы, стылю мыслення, карціны свету і ўспрымання гісторыі, якая адбылася пад уплывам гуманізму, прывяла да выцяснення сярэднявечнай традыцыі. У XVI ст. не было надрукавана ніводнага сярэднявечнага гістарычнага твора, і сувязь з папярэдняй эпохай падтрымлівалася толькі праз чытанне рукапісаў, што, безумоўна, абмяжоўвала ўздзеянне сярэднявечнай гістарычнай карціны на грамадства. Апроч таго, гэтая сувязь селектыўная—выбіраюцца толькі некалькі аўтараў, перадусім „Польская хроніка” Вінцэнта Кадлубка і „Аналы” Яна Длугаша. Першая, напрыклад, адыграла ролю для фармавання канцэпту „непераможнай Польшчы” ў гуманістычнай гістарыяграфіі. Што да другой, то яна захоўвала сваю значнасць у якасці першакрыніцы для ўсіх польскіх гісторыкаў ранняга Новага часу.

Паварот да гуманістычнай гістарыяграфіі стымулявалі прадстаўнікі палітычнай эліты, бо гістарычная карціна, пададзеная ў больш сучаснай форме, мела важнае значэнне і для знешнепалітычных мэтаў (стварэння вобраза дзяржавы), і для ўнутраных (аргументацыя ў палітычных дыскусіях).

Бёмельбург вылучае некалькі этапаў рэканструявання мінулага ў перыяд ранняга Новага часу: першая палова XVI ст. (раздзел 3), другая палова XVI ст. да канца 80-х г. (раздзел 4), 1587-1667 г. (раздзел 5), апошняя трэць XVII ст. (раздзел 6). Гістарычная карціна на кожным з іх акцэнтавала новы змест і звярталася да асобнай часткі грамадства. Для гістарычных твораў гэтага перыяду аўтар падкрэслівае дзве характэрныя рысы: 1) адзінства антычнай і сучаснай геаграфіі і гісторыі; 2) цыцэраніянства, якое ў Польшчы захавалася даўжэй, чым у Заходняй Еўропе.

Значныя штуршкі для ўласнага развіцця польская гістарычная літаратура атрымала з боку італьянскай і нямецкай гістарычнай думкі. З аднаго боку, былі пазычаны некаторыя формы і прыёмы замежнай гістарыяграфіі, з другога — польскія пісьменнікі палемізавалі з заходнімі аўтарамі і тым самым актывізавалася ўласная гістарычная думка. Так, напрыклад, створанае Энеем Сільвіем урывачнае і часткова негатыўнае ўяўленне пра Польшчу было ўспрынята ўсёй Еўропай і дзейнічала доўгі час. І ў асяроддзі польскай палітычнай эліты выспела ідэя стварэння новага гістарычнага твора, які паказваў бы палітыку польскіх каралёў у выгадным асвятленні. Супраць нямецкай гуманістычнай канцэпцыі „вялікай Германіі” (К. Цэльтыс, А. Кранц і інш.) польскія гісторыкі высоўваюць канцэпцыю „сарматызму”, пры гэтым абедзве ідэі грунтаваліся на гістарычных і геаграфічных уяўленнях антычнасці. Першыя гуманістычныя польскія канцэпцыі (М. Мяхоўскага, Дэцыя) былі досыць блізкімі да нямецкіх гуманістычных узораў першай трэці XVI ст.

Для гісторыкаў-гуманістаў, якія арыентаваліся на антычныя ўзоры, было вельмі важным знайсці пункты судакранання ўласнага мінулага з грэка-рымскай старажытнасцю. Але польская гісторыя не мела непасрэднай сувязі з антычнай гісторыяй (у адрозненне ад італьянскай, французскай, іспанскай і нямецкай). Выхадам з гэтага было прыстасоўванне гоцкай, сармацкай ці вандальскай ранняй гісторыі; гэтыя версіі канкуравалі ў першай палове XVI ст. Пакуль (не без уплыву Длугаша) не перамагла сармацкая канцэпцыя.

Паступова ў польскіх гуманістычных творах размяжоўваюцца паняцці Скіфіі і Сарматыі, якія першапачаткова ўжываліся як сінонімы. Абазначэнне „Скіфія” пачало ўжывацца толькі для ўсходніх суседзяў — Масковіі і тэрыторый, заселеных татарамі, а Польшча і Літва заставаліся адзінымі спадкаемцамі „славутых сарматаў”.

У развіцці паняцця Сарматыі прыкметнае змяшэнне вучонага і палітычнага дыскурсу, што тлумачыцца шчыльным кантактам паміж рознымі сацыяльнымі слаямі Кракава, звязанымі з універсітэтам, капітулам, гарадской элітай, каралеўскім дваром.

Сармацкая канцэпцыя мела не толькі знешне-, але таксама і ўнутрыпалітычнае значэнне: „Сарматыя” і „сарматы” выступалі як свядома створаныя шырокія паняцці для пазначэння ўсёй тэрыторыі і насельніцтва, падуладных Ягелонаўскай дынастыі. З дапамогай гэтых паняццяў стваралася інтэграваная канцэпцыя гісторыі, актуальная для ўсяго ягелонаўскага дзяржаўнага саюзу, якая да таго ж надавала дынастыі дадатковую легітымнасць.

Аднак у самой Малой Польшчы з гэтай канцэпцыяй канкуравала прапястаўская гістарыяграфія. У Мазовіі, Прусіі, Літве, на Русі паўставалі свае ўласныя гістарычныя канцэпты, звязаныя з іншымі лініямі традыцыі.

Унутрыпалітычная і рэфармацыйная барацьба ў XVI ст. спрыяла развіццю грамадскай думкі. На працягу аднаго пакалення, паміж 1530 і 1570 г., канстытуявалася грамадскасць, якая рознымі шляхамі (праз друкаваную публіцыстыку альбо праз распаўсюджаныя ў спісах творы) стварала асновы агульнадзяржаўнай камунікацыі ўнутры Кароны, дзейнічала як афіцыйна (у сойме і трыбунале), так і ў неафіцыйных арбітражных утварэннях.

Узрастанне нацыянальнай самасвядомасці і ролі польскай мовы прывяло да сółснавання параў канкурэнтных паняццяў на лацінскай і польскай мовах: Polonia Polska для польскага каралеўства, Sarmatia Sarmacja як геаграфічна-палітычнага абазначэння для кантынуума польска-славянскай гісторыі, Respublica Rzeczpospolita „як абазначэнне для польскай дзяржаўнасці і формы праўлення” (97).

Станаўленне нацыянальна-гістарычнага канона звязваецца з дзейнасцю Марціна Бельскага і Марціна Кромера. Пры гэтым польскамоўная хроніка першага ўздзейнічала пераважна на польскую і таксама на ўсходнеславянскую грамадскасць, а лацінамоўныя творы другога выконвалі рэпрэзентацыйную задачу ў Еўропе.

У другой палове XVI ст. сармацкая канцэпцыя атрымала далейшае развіццё ў творах С. Сарніцкага, Э. Глічнера, К. Варшэвіцкага, В. Дэмбалецкага, М. Стрыйкоўскага, А. Гваньяіні, што прывяло да стварэння аддаленай ранняй гісторыі і інтэграванага сармацка-літоўска-польскага апавядання.

Польская гістарычная думка адлюстравала таксама складанае перапляценне манархічных уяўленняў, якія дамінавалі на працягу XVI-XVII ст., з ідэямі рэспубліканізму. У глыбіні ранняй гісторыі вышукваліся аргументы для падтрымкі тэзіса аб „спрадвечнай польскай свабодзе”.

Наступны этап звязаны з праўленнем каралёў з дынастыі Вазаў (1587-1667). За гэты час у прыдворнай гістарыяграфіі ўсталяваўся культ Ягелонаў, сваяцтва з якімі павінна было служыць легітымацыі новай дынастыі. Падкрэсліванне прамой пераемнасці паміж дынастыямі выразна вылучае папулярныя ў першай палове XVII ст. творы А. Збылітоўскага, К. Мяскоўскага, С. Грахоўскага.

Каталіцкія традыцыі дынастыі Вазаў спрыялі таксама ўзмацненню ў гэты перыяд канфесійнай нагрузкі гістарычных твораў. Распаўсюджванне ў Польшчы твораў Юстуса Ліпсіуса паскорыла рэцэпцыю макіявелізму і неастаіцызму (у гістарыяграфіі — у форме „тацытызму”). У контррэфармацыйным рэчышчы адбылося таксама пранікненне асобнага жанру — хрысціянскія настаўленні князям („княжацкія люстэркі”), якія часта складаліся езółтамі, як твор Р. Беларміна De officio principis, прысвечаны каралевічу Ўладзіславу.

Гістарычная памяць польскай шляхты абапіралася на спецыяльныя тэхнікі запамінання, характэрныя і для эліты іншых краін, аднак з некаторымі асаблівасцямі. Завучванне на памяць паслядоўнасці правіцеляў, пачынаючы з Леха, суправаджалася падкрэсліваннем, што здаўна існавала практыка выбрання валадара і традыцыя „мяккага кіравання”. Такая тэхніка служыла на карысць не толькі дынастычнай памяці, але таксама дзяржаўнай і нацыянальнай. Асобнае значэнне мела шчыльная сувязь паміж прыватнай (сямейна-генеалагічнай) і публічнай (грамадскай, дзяржаўна-нацыянальнай) гістарычнай памяццю, што, на думку Бёмельбурга, было яскравай асаблівасцю грамадскага жыцця ў Польшчы ў адрозненне ад іншых еўрапейскіх краін.

У адукацыйнай сістэме таксама зацвердзіліся прыёмы запамінання, калі з дапамогай панегірычных, рытарычных і драматычных практыкаванняў глыбока ўкаранялася дынастычна-нацыянальная гістарычная памяць.

Пасля 1660 г. галоўны кірунак польскай гістарычнай думкі трывала захоўваў пафас дыскурсу свабоды і сувязь з нацыянальна-каталіцкай канцэпцыяй выбранасці, што, на думку аўтара, паказвала асаблівы шлях развіцця, які не меў паралеляў з іншымі нацыянальнымі гістарыяграфіямі. Аднак разам з гэтым у Польшчу пранікалі таксама некаторыя новыя заходнееўрапейскія плыні (напр., канцэпцыі ў духу правідэнцыялізму Басюэ).

Вельмі цікавым падаецца сёмы раздзел, які вызначае ступень распаўсюджанасці польскай гістарычнай думкі ў розных супольнасцях польска-літоўскага дзяржаўнага аб’яднання. У папярэдніх раздзелах развіццё польскай гістарыяграфіі было паказана ў кантэксце палітычных працэсаў пераважна на фоне каралеўскага двара, цэнтральных дзяржаўных установаў, сталічнага шляхецкага асяроддзя. Таму аўтар падымае пытанне пра тое, наколькі глыбока магла пранікнуць гуманістычная гістарычная карціна, якая адпавядала поглядам польскай эліты, у розныя слаі насельніцтва, улічваючы шматканфесійнасць, рознаэтнічнасць і падзеленнасць грамадства на саслоўі. Пры гэтым разглядаюцца не ўсе, а толькі асобныя саслоўі, канфесіі і рэгіёны.

На прыкладзе некалькіх твораў „гарадской гістарыяграфіі” (Ю. Б. Зімаровіца з Львова, Я. Юркоўскага і М. Галінскага з Кракава) Бёмельбург паказвае моцны ўплыў на іх „шляхецкай” (і адначасова агульнадзяржаўнай) гістарыяграфіі. Прычыны гэтага ён бачыць у пранікальнасці міжстанавых бар’ераў і ў існаванні асяроддзя, прасякнутага адначасова „бюргерскай” і „шляхецкай” ідэнтычнасцю.

Што да розных канфесійных падыходаў, тут Бёмельбург абмяжоўваецца параўнаннем пратэстанцкай і каталіцкай гістарычнай думкі. Ён звяртае ўвагу на аднолькавы ўдзел гісторыкаў гэтых двух хрысціянскіх кірункаў у стварэнні польскай агульнадзяржаўнай гістарыяграфіі. У галоўных пазіцыях гістарычнай карціны і канцэпцыі паходжання іх погляды супадаюць.

Пранікненне ідэй польскай гістарыяграфіі, звязанай з палітычным цэнтрам дзяржавы, у іншыя рэгіёны мела розныя вынікі. У Мазовіі канкурэнцыя агульнадзяржаўнай і мясцовай гістарычных канцэпцый прывяла да загасання ўласнай традыцыі. У Літве пад уплывам польскай гістарычнай думкі ўзніклі змешаныя („гібрыдныя”) канцэпцыі (М. Стрыйкоўскі, А. Гваньіні). Яны адлюстроўвалі інтэграцыйныя настроі часткі шляхты гэтых зямель, зацікаўленай у дзяржаўным аб’яднанні з Польшчай. На землях Русі (украінскіх і беларускіх) з праваслаўным і уніяцкім насельніцтвам доўгі час захоўвалася старая гістарычная традыцыя ад часоў Кіеўскай Русі. Аднак і тут таксама паступова распаўсюджваліся сінкрэтычныя польска-рускія канцэпцыі. Асобны выпадак — Прусія, дзе яшчэ да пранікнення польскіх гістарычных твораў існавала ўласная гуманістычная гістарыяграфія.

У апошнім раздзеле, які адначасова з’яўляецца і своеасаблівым заключэннем, аўтар разглядае асноўныя этапы эвалюцыі польскай гістарыяграфіі XVI-XVII ст. у кантэксце агульнаеўрапейскіх працэсаў, супастаўляючы асноўныя канцэпты нацыянальнай гістарычнай думкі Польшчы і іншых краін Заходняй Еўропы. У цэлым, падсумоўвае Бёмельбург, польская гістарыяграфія паміж 1500 і 1650 г. y сваім развіцці, канцэптах і спосабах тлумачэння рухалася ў кірунку агульнаеўрапейскіх тэндэнцый, а часам нават ішла наперадзе. Славутая канструкцыя сармацкага паходжання заняла месца ў адным шэрагу з падобнымі гуманістычнымі канцэпцыямі этрускаў-італьянцаў, германцаў-немцаў, галаў-французаў, брытаў-англічан, готаў-шведаў, гельветаў-швейцарцаў, батаваў-нідэрландцаў.

Створаная польскімі пісьменнікамі гуманістычная гістарычная карціна спаборнічала з гістарычнымі канструкцыямі гуманістаў іншых краін (перадусім нямецкіх гісторыкаў). Ядром нацыянальнай гісторыі розных еўрапейскіх народаў станавіліся матывы аўтахтоннасці і прынцыповай аўтаномнасці гістарычнага развіцця. Уяўленне пра універсальную манархію і культурны трансфер мінімізуецца альбо пераносіцца ў аддаленую і палітычна не актуальную эпоху (напрыклад, пазычанне сарматамі культурных дасягненняў старажытных грэкаў).

Узнікненне нацыянальна-гістарычнай міфалогіі часта ішло побач са стварэннем нацыянальных стэрэатыпаў іншых народаў. Так, у польскай гістарычнай карціне ранняга Новага часу не было месца для „нямецкай свабоды”. Паводле П. Пясецкага, немцам уласцівае імкненне да „тыранічнай” абсалютнай улады, у той час як палякі ўжо пры Пястах імкнуліся да „мяккага праўлення” і захавання „польскіх свабодаў”. Палеміка паміж гісторыкамі часта засланяла прынцыповае падабенства многіх цэнтральных канцэптаў розных гістарычных карцін.

Польская гістарычная карціна ранняга Новага часу была глыбока ўцягнута ў палітычную камунікацыю, і гістарычная аргументацыя шырока ўжывалася рознымі групоўкамі польска-літоўскага дзяржаўнага аб’яднання, у адрозненне ад нямецкай гістарычнай карціны, якая заставалася ў межах вузкага кола адукаванай грамадскасці.

Паводле Бёмельбурга, гістарычная памяць для польскай эліты не звязвалася ні з выключным кроўным прынцыпам, ні з саслоўнымі і нацыянальнымі межамі, што рабіла яе адкрытай для ўлівання з боку іншых саслоўяў і іншаэтнічнай шляхты. Менавіта ў камунікатыўнай значнасці гістарычнай думкі і ў яе геаграфічным (а не дынастычным, моўным ці этнічным) абгрунтаванні польскія эліты разглядаюцца як раннія сучасныя „супольнасці памяці” грамадзянска-дзяржаўнага ўзору.

Кніга нямецкага гісторыка, багатая на канкрэтны матэрыял, таксама стварае своеасаблівую гістарычную карціну — выяву польскай гістарыяграфіі на розных этапах двухстагоддзевай эпохі. Думаецца, што яна можа зацікавіць з розных аспектаў, перадусім з пункту гледжання крыніцазнаўства, гістарыяграфіі, сучасных падыходаў у гістарычнай навуцы. Хоць трэба адзначыць, што творы большасці польскіх гісторыкаў, згаданых у кнізе Бёмельбурга, досыць добра вядомыя беларускім навукоўцам. У такіх выпадках можа зацікавіць, бадай, толькі сам падыход нямецкага даследчыка да іх разгляду — вычытванне ў гістарычных творах культурна-палітычнага кода, звязанага з працэсам афармлення нацыянальнай самасвядомасці. Як падаецца, больш новых магчымасцяў для выкарыстання ў беларускай гістарыяграфіі дае знаёмства з заходнееўрапейскімі аўтарамі XV-XVII ст. Большасць з іх (за выключэннем Энея Сільвія Пікаломіні) пакуль застаецца па-за межамі навуковай літаратуры па беларускай гісторыі пры іх сур’ёзным крыніцазнаўчым патэнцыяле.

Праца Г.-Ю. Бёмельбурга—прыклад грунтоўнага, дбайнага даследавання. Аднак звяртаюць на сябе ўвагу некаторыя асаблівасці выкладання, якія можна было б разглядаць як недахопы канцэпцыі, калі б за гэтым не стаяла традыцыя нямецкай (ці наогул заходнееўрапейскай) гістарыяграфіі. Так, напрыклад, тэрміналагічна не адлюстроўваецца істотная розніца паміж дзвюма палітычнымі структурамі: 1) саюзнымі адносінамі паміж Польскім каралеўствам і ВКЛ да 1569 г., 2) федэратыўнай дзяржавай Рэччу Паспалітай. У абодвух выпадках ужываецца паняцце „Польшча-Літва” (Polen -Litauen) або „польска-літоўскае дзяржаўнае аб’яднанне” („polnisch-litauischer Staatsverband”).

Часам узнікае ўражанне, што згадванне „літоўскага” кампанента адбываецца механічна і не напаўняецца канкрэтным зместам. Нічога не змяніла і асобная частка, прысвечаная „рэгіёнам”. Калі і вызначаюцца нейкія ўплывы і ўзаемадзеянні, то яны датычацца толькі аднаго боку: размова ідзе пераважна толькі пра ўплывы польскай гістарычнай думкі на астатнія нацыянальныя традыцыі (як „маргінальныя” адносна гэтай „цэнтральнай”). Аднак культуралагічныя даследаванні падказваюць, што міжкультурныя сувязі звычайна прыводзяць да ўзаемнага ўздзеяння.

Такую пазіцыю нямецкага даследчыка можна патлумачыць уплывам польскай гістарыяграфіі (як гуманістычнай, так і сучаснай), якую ён доўгі час вывучаў. Адсюль, відавочна, і з’явіўся гэты кірунак назірання: погляд з Захаду на Польшчу, за якой „штосьці” яшчэ невыразна мітусіцца. Нават у нарысе, прысвечаным „Літве”, ніяк не паказваецца спецыфіка гэтай дзяржавы, яе асаблівы палітычны і культурны склад. Тут трэба таксама дадаць, што не былі прыцягнуты ў патрэбнай ступені напрацоўкі сучасных гісторыкаў Беларусі, Украіны, Літвы (краін — спадкаемцаў Вялікага Княства Літоўскага).

Не зусім апраўданым падаецца выкарыстанне толькі геаграфічна-палітычнай тэрміналогіі XVI-XVII ст. і адмаўленне ад сучаснай ідэнтыфікацыі. Так, напрыклад, словы Беларусь (Weißrussland), „беларускі” (Weißrussisch) амаль не ўжываюцца (за выключэннем некалькіх выпадкаў у першым і сёмым раздзелах). Калі кніга разлічана на нямецкамоўнага чытача, то для яго, відавочна, так і застанецца нявызначанай сувязь паміж сучаснай Беларуссю і гістарычнай „Літвой”.

Аднак ва ўзнікненні такой сітуацыі, безумоўна, ёсць доля віны і з боку беларускай гістарыяграфіі, якая дагэтуль не стварыла выразнай гістарычнай карціны свайго аддаленага мінулага ў вонкавым („экспартным”) варыянце. І дасягненні нашых даследчыкаў пакуль маюць пераважна ўнутранае „спажыванне”. Відавочным застаецца да сёння і недахоп у нашай гістарычнай навуцы твораў, прысвечаных беларуска-еўрапейскім культурным сувязям у перыяд Сярэднявечча і ранняга Новага часу, а таксама даследаванняў вобраза Беларусі ў заходнееўрапейскіх крыніцах. У гэтым кірунку перад нашымі гісторыкамі яшчэ ляжыць велізарнае поле плённых пошукаў, на якім зроблены толькі некалькі крокаў. І знаёмства з кнігай Г.-Ю. Бёмельбурга магло б таксама падштурхнуць для такіх штудыяў.

Мінск

Ірына Сынкова

Наверх

Віктар Цемушаў. “Вайна пад час міру”. Першая памежная вайна ВКЛ з Масквою (1486–1494)

Снежня 22, 2008 |


Сярод памежных войнаў канца XV — першай трэці XVI ст. паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай найбольш нераспрацаванай застаецца першая. Між тым, менавіта пад час той вайны вылучаліся прэтэнзіі маскоўскага ўладара на „рускія” землі ВКЛ і вызначалася далейшая стратэгія паводзінаў Масквы ў адносінах да суседніх дзяржаваў.

Бадай не існуе іншай вайны, у дачыненні да храналагічных рамак якой было б столькі няпэўнасці і розных думак. Пачатак вайны або губляецца недзе ў 80-х г. XV ст., або цвёрда замацоўваецца за 1492 г., хоць апошнюю дату лёгка абвергнуць адной толькі спасылкай на паход 11 маскоўскіх ваяводаў на Варатынск у 1489 г. І канец вайны не ва ўсіх даследчыкаў звязваецца з заключэннем міру (5 лютага 1494 г.). Некаторыя з іх лічаць, што яна закончылася ўжо ў 1493 г.[1].

Ваенныя дзеянні першай памежнай вайны паміж ВКЛ і Вялікім Княствам Маскоўскім упершыню выявілі мяжу дзвюх дзяржаваў, якая, напэўна, непарушна існавала з 1403-1408 г., але пра яе амаль не засталося сведчанняўу крыніцах. Вылучэнне невядомай, здаецца, устойлівай мяжы можа даць уяўленне аб тым, дзе ўтварылася першая лінія абароны ВКЛ супраць усходняга суседа. Якраз назіранні за тым, дзе адбываліся памежныя сутычкі першай вайны, дазваляюць дакладна вызначыць тэрыторыі, прызначаныя для стрымання праціўніка. Трэба зазначыць, што і ў наступнай вайне сфармаваная лінія абароны на некаторых напрамках заставалася па-ранейшаму актуальнай.

На жаль, большасць даследчыкаў наогул не праяўляла інтарэсу да гістарычна-геаграфічных акалічнасцяў першай памежнай вайны. Крыніцы даюць дастаткова інфармацыі, але дагэтуль амаль не было спробаў на яе аснове зрабіць высновы аб хадзе ваенных дзеянняў, іх накіраванасці, падлічыць тэрытарыяльныя страты і пазначыць праблемныя рэгіёны, слабыя месцы, вакол якіх і разгарэўся наступны канфлікт. Прыкладам, можна адзначыць лёс уладанняў князёў Крошынскіх. Воласці Крошынскіх у поўным складзе былі пералічаны ўжо на першых старонках пасольскіх кніг, яны звычайна называліся ў адпаведных мясцінах даследаванняў, але іх месца нават не спрабавалі ўстанавіць. Толькі М. Любаўскі заўважыў, што яны ляжалі побач з мажайскімі землямі[2], і Я. Натансон-Лескі сцвярджаў амаль тое ж[3]. Тым часам, Крошынскія першымі адчулі на сабе вайну: пазбаўленыя сваіх уладанняў, яны паспелі атрымаць новыя, таксама на памежжы, але хутка страцілі і іх. Як высвятляецца, уладанні Крошынскіх прасоўваліся далёка ў бок маскоўскіх зямель і, пэўна, менавіта ім адводзілася значная роля ў арганізацыі абароны ВКЛ на ўсходнім напрамку. Дзеля гэтага і былі пераведзены князі Крошынскія аж з-пад Новагародка ў самы ўсходні кут дзяржавы.

Уяўленні пра мясцовасць і канфігурацыі літоўска-маскоўскай мяжы дазваляюць зразумець тактычныя і нават стратэгічныя намеры літоўскіх і маскоўскіх уладаў. Напрыклад, наданне літоўскаму перабежчыку князю Ф.І. Бельскаму ўладанняў на мяжы з Таропецкім паветам ВКЛ было выклікана свядомым імкненнем маскоўскага ўрада арганізаваць няспынны ціск і турбаванне тэрыторыі суседа. Такія ж самыя задачы выконвалі новы ўладар Цверы вялікі князь Іван Малады, уладальнік Ржэвы — князь Барыс Волацкі, Мажайска — князь Андрэй Вугліцкі. Велікакняскі дзяк Васіль Далматаў, медынскі намеснік Васіль Давыдавіч таксама клапаціліся аб інтарэсах уладара на літоўскім памежжы. Між іншым, палітыка стварэння нязносных умоваў жыцця на памежжы стала своеасаблівай формай вядзення вайны з боку Масквы.

Каб канчаткова аслабіць пазіцыі літоўскай улады, маскоўскі бок наносіў кропкавыя ўдары па цэнтрах намесніцтваў ВКЛ і асяродках мясцовай княскай улады — гарадах Любуцк, Мцэнск, Сярпейск, Варатынск, Вязьма і інш. Гэтыя гарады знаходзіліся ў атачэнні ўладанняў князёў — васалаў ВКЛ, і ў выніку вернасць апошніх у сітуацыі няспыннага чакання рэпрэсій зза мяжы станавілася вельмі хісткай. Тэрор і запужванне насельніцтва, спыненне гандлю, рабаўнічыя наезды, аслабленне асяродкаў літоўскай улады для прыцягнення да сябе мясцовых князёў, прамыя захопы і каланізацыя земляў ВКЛ сталі неад’емнымі кампанентамі той вайны. Можна пабачыць, што ў разнастайнасці прыёмаў вядзення вайны месца для непасрэдных баявых дзеянняў маскоўскіх войскаў заставалася не так і шмат. Такім чынам, калі мы будзем шукаць „чыстую” вайну, гэта значыць, рух войскаў і бітвы, дык яе можам наогул не знайсці. Трэба заўважыць таксама, што шэраг мерапрыемстваў, мэтай якіх было жаданне скарыстаць як мага менш сілаў у барацьбе з ВКЛ і паклапаціцца аб непрыкметнасці гэтай вайны, былі выкліканы натуральнай прычынай — імкненнем Івана ІІІ дасягнуць поспехаў у сітуацыі, калі ён быў заняты іншымі міжнароднымі і ўнутранымі клопатамі. Паход на Казань, крымскія справы, канфлікты з рэшткамі Вялікай Арды, пакарэнне Вяткі, праблемы са сваімі ўдзельнымі князямі — усё гэта не дазваляла адначасова весці адкрытую сур’ёзную вайну і з ВКЛ.

Аб часе, калі пачалася вайна, існуюць розныя меркаванні. Амаль не розняцца ў поглядах на часавыя рамкі першай памежнай вайны польскія гісторыкі. Даследчык усходняй мяжы ВКЛ Я. Натансон-Лескі падзяляў літоўска-маскоўскія адносіны канца XV ст. на два канфлікты: памежную вайну пад час міру („Wojna kresowa podczas pokoju”) 1486-1492 г. і першую маскоўскую вайну 1492-1493 г. Апошняя скончылася ў лютым 1494 г., калі быўзаключаны мір[4]. Памежная вайна пры гэтым характарызавалася шэрагам наездаў на граніцы, якія спалучаліся са здрадамі мясцовых князёў і далучэннем ix удзелаў да Масквы, а першая маскоўская вайна — рухам трох вялікіх арміяў на тэрыторыю Літвы і здабычай гарадоў у Паоччы, на Вяземшчыне і Смаленшчыне[5].

Л. Калянкоўскі ў працы па гісторыі ВКЛ піша пра маскоўскі націск на ўсходнія літоўскія рубяжы ў 1486-1492 г., сэнс якога быў у імкненні да тэрытарыяльнай здабычы[6]. Па словах гісторыка, яшчэ ў 1485 г. праз сваіх паслоў Літва заяўляла аб маскоўскіх грабяжах і разбоях на ўскраінах ВКЛ[7]. Таксама ўзгадваецца разарэнне Мцэнска з боку Разані, якое адбылося ў пачатку траўня 1486 г. Потым даецца падрабязны разбор канфліктаў на памежжы да 1492 г., якія перарываюцца смерцю Казіміра Ягайлавіча, а потым працягваюцца маскоўскімі атакамі на гарады ВКЛ пры Аляксандру Казіміравічу і спыняюцца з заключэннем міру 5 (7) лютага 1494 г.[8]. Польскі даследчык не карыстаецца тэрмінам „вайна”, але, па сутнасці, час баявых дзеянняў працягвае з 1486 да 1494 г.

У іншай працы Л. Калянкоўскі сцвярджаў, што націск Івана ІІІ на ўсходнія літоўскія землі фактычна пачаўся пасля далучэння да яго імперыі Ноўгарада, але няспынныя войны працягваліся з 1487 г. З пачатку 1492 г. вялікі князь маскоўскі выступаў ужо з дамаганнямі шарагу гарадоў і воласцяў[9].

3 даследавання С. М. Кучыньскага, прысвечанага чарнігаўска-северскім землям пад уладай ВКЛ, канкрэтныя даты маскоўскалітоўскага супрацьстаяння канца XV ст. вызначыць цяжка.Вялікія маскоўскія наезды наВярхоўскія княствы пачаліся з 1484 г., але адбываліся яны ўжо ў 1470-1474 г.[10]. Гісторык лічыць, што не варта называць першым годам літоўска-маскоўскай вайны 1492 год. Ён быў толькі часам узмацнення ваеннай кампаніі і пачаткам канца 20-гадовай памежнай вайны, якая вялася з абодвух бакоў без фармальнага аб’яўлення[11]. Яшчэ да пазначанага года ў памежных справах выкарыстоўваліся рэгулярныя палкі, і „яўнай вайной” выглядаюць падзеі пад мурамі Варатынска 1489 г., калі туды рушылі 11 маскоўскіх ваяводаў[12]. Узмацненне вайны ў 1492 г. не суправаджалася яе абвяшчэннем, наогул не існуе звестак аб фармальным пачатку канфрантацыі. Па словах Кучыньскага, „абодва ўрады не называлі сваім імем тое, што адбывалася фактычна”[13]. У выніку ён прапануе або прызнаць вайну дваццацігадовай — паміж 1473-1493 г. — „вайной сярод міру”, або лічыць літаральна, што яе не было, а першая маскоўская вайна адбылася ў 1500-1503 г.[14].

Г. Лаўмяньскі следам за іншымі гісторыкамі вылучае перыяд памежнай вайны пад час міру („wojna kresowa podczas pokoju”) як 1486-1492 г. Гэтая вайна складалася з пагранічных сутычак, звязаных з дзеяннямі маскоўскіх аддзелаў і справамі памежных князёў[15]. Пасля дыверсійных сутычак, якія так і не перайшлі да вялікай канфрантацыі, пачалася першая маскоўская вайна, якая скончылася „вечным” мірам[16].

I нарэшце Г. Блашчык лічыць, што ў пачатку панавання Аляксандра Казіміравіча стаяла праблема заканчэння вайны з Масквой, што і здарылася ў 1494 г.[17]. Першая маскоўская вайна адбылася паміж 1492-1494 г., але ёй папярэднічалі падзеі, якія А. Зімін называе „дзіўнай вайной”, а Л. Калянкоўскі — „памежнай вайной”. Паходжанне той вайны гісторык прапануе шукаць у ад’ездах да Масквы вярхоўскіх князёў. Апошнія таксама адыгралі ключавую ролю ва ўсім канфлікце[18].

Такім чынам, можна пабачыць, што большасць польскіх гісторыкаў пашырае час маскоўска-літоўскага супрацьстаяння на 1486-1494 г. Вельмі істотным уяўляецца падзел вайны на два этапы, для якіх рубяжом з’яўляецца 1492 год — год смерці караля Казіміра і час пералому ў гісторыі ВКЛ. Але С. М. Кучыньскі падаў пераканаўчую крытыку такога падыходу, якая прымушае звязаць усе падзеі пэўнага часу ў адну вайну.

Прадстаўнік літоўскай гістарыяграфіі Э. Гудавічус згадвае пагранічныя сутычкі, або інцыдэнты з 1486 г.[19]. Непрыкрытае разарэнне і пакарэнне залежных зямель, якое пачалося ў 1486 г., набыло ў наступным годзе характар няспыннай вайны, якая ў апісанні падзей 1490-1491 г. называецца „малой” пагранічнай вайною[20]. Паспяховай для ВКЛ была толькі абарона на мцэнска-любуцкім рубяжы, але пад час вайны 1492-1494 г. крэпасці Мцэнск і Любуцк былі страчаны[21]. Па словах гісторыка, у пачатку

1493    г. Літве была афіцыйна аб’яўлена вайна, і ВКЛ зноўстраціла шэраг гарадоў і валасцей. Сярод апошніх пералічаны Алексін, Цешылаў, Рослаў, Таруса, Абаленск[22], якія або ніколі ВКЛ не належалі, або не былі страчаны натой час (калі маецца на ўвазе літоўскі, а не разанскі Рослаў,а менавіта апошні на маскоўскім баку згаданы ў тэксце дагавора 1494 г.). Таксама сярод вернутых ВКЛ гарадоў немагло быць Лучына і Бранска[23] — яны не былі захоплены.Э. Гудавічус не бачыць вялікага маштабу вайны 1492-1494 г. Па яго словах, горш за тэрытарыяльныя стратыбылі маральныя наступствы, а заключаны дагавор недаваў аніякіх гарантый, толькі фіксаваў пачатак рускага ўварвання[24].

Расійскай гістарыяграфіі не ўдалося выпрацаваць больш-менш адзінага погляду на час, калі адбывалася першая маскоўска-літоўская памежная вайна. Г.Ф. Карпаў, які выдаў  галоўную крыніцу па адносінах Масквы і Вільні ў другой палове XV ст. — пасольскія кнігі, задоўга да гэтага стварыў самастойнае даследаванне пра барацьбу Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ[25]. Аўтар аднёс пачатак варожых дзеянняў Масквы супраць Літвы да 1473 г., калі Сямён Беклемішаў хадзіў да Любуцка з раццю вялікага князя[26]. Але, па словах даследчыка, адносіны паміж дзяржавамі не спыняліся, Казімір вайны не пачынаў, і толькі пасля далучэння да Масквы Цверы і ўзяцця Казані (гэта значыць пасля 1485-1487 г.) наступленне Масквы сапраўды пачалося[27]. Разам з тым, урад ВКЛ чамусьці не лічыў, што ён вядзе вайну з Масквою. У выніку наступленне Масквы было спынена яго шлюбнай палітыкай. Такім чынам, Г.Ф. Карпаў змяшчаў вайну паміж 1487 і 1494 г.

М. К. Любаўскі разглядаў літоўска-маскоўскія адносіны да 1492 г. у кантэксце аддзялення ад Літвы вярхоўскіх князëў (з Верхнеокскай украйны). Дапамога мясцовых князёў была карыснай у барацьбе з татарамі, і Масква не толькі заахвочвала іх да пераходу на сваю службу[28], але і аказвала пэўны ціск[29]. І толькі ў жніўні 1492 г. „натянутые отношения между Москвой и Литвой в конце концов разрешились открытою войной между ними”[30].

К. В. Базілевіч асобны раздзел кнігі пра знешнюю палітыку Масквы ў другой палове XV ст. прысвяціў пагранічнай вайне з ВКЛ. Яна датавана 1487-1494 г., але ў тэксце аўтар сцвярджае, што ваенныя дзеянні набылі сур’ёзны характар ужо з канца 1486 г.[31].

На фоне міжнародных адносінаў ва Ўсходняй Еўропе разглядаў тую ж вайну І. Грэкаў, які са спасылкай на Л. Калянкоўскага заўважыў, што вайна, якая не была афіцыйна аб’яўлена, вялася з 1487 да 1494 г.[32].

А. А. Зімін у працы, прысвечанай гісторыі Расіі мяжы XV-XVI ст., наогул адмовіўся ад вызначэння дакладнай даты вайны[33], і гэтая пазіцыя ўяўляецца даволі слушнай. Вайна, якая цягнулася да заключэння дагавора ў 1494 г., была ахарактарызавана гісторыкам як „дзіўная”[34], але што з’явілася прычынай такой назвы — ён не тлумачыў.

У грунтоўнай манаграфіі М. М. Крома асаблівая ўвага аддаецца даследаванню ролі памежных князёўу барацьбе ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай, а таксама высвятленню пазіцыі заходнерускіх гарадоў у гэтым супрацьстаянні. У 80-90-я г. XV ст., па меркаванні Крома, працягваўся руска-літоўскі канфлікт, аднак адкрытая вайна пачалася менавіта ў 1492 г. і скончылася з падпісаннем „вечнага” міру 5 лютага 1494 г.[35].

У кнізе М. С. Барысава, прысвечанай дзейнасці Івана ІІІ, аўтар апісвае развязаную Масквой вайну, якая пачалася ў 1487, а скончылася ў 1494 г.[36]. Вайна вялася за памежныя раёны з неакрэсленым або падвойным палітычным статусам.

Ю. Г. Аляксееў у аналагічнай працы пісаў пра пачатак вайны ў 1486 г. Пры гэтым ён прыводзіць вытрымку (без спасылкі) з крымскіх пасол ьскіх кніг за той час (людзі вялікага князя маскоўскага „безпрестанно емлют королеву землю”)[37], якая, на ягоную думку, сведчыла аб бесперапыннай памежнай вайне, што ўжо вялася тады паміж Руссю і Літвой[38]. Пазней, праўда, аўтар змяніў сваю пазіцыю і першай кампаніяй наступу Расіі ў заходнім напрамку з мэтай вяртання рускіх зямель называў вайну 1492-93 г.[39]. Агульнымі рысамі вайны было ажыццяўленне шэрагу аперацый ва ўсіх накірунках на невялікую адлегласць і добрая каардынацыя дзеянняў цэнтральным камандаваннем, так што з невялікімі стратамі быў дасягнуты значны стратэгічны і палітычны вынік[40].

Сярод апошніх прац, што датычаць падзей першай памежнай вайны, нельга не заўважыць артыкул У. Волкава „Хітрая вайна”, дзе аўтар не пагаджаецца з А. Зіміным, які ахарактарызаваў яе „дзіўнай”[41]. Гісторык згадвае паход 11 маскоўскіх ваяводаў на Варатынск у 1489 г., але чамусьці далей сцвярджае, што да смерці Казіміра IV усё абмежавалася лакальнымі пагранічнымі сутыкненнямі і ўзаемнымі папрокамі[42]. На яго думку, узброены канфлікт не меў аніякіх „дзівацтваў”, як лічыў А. Зімін, а адбываўся паводле старанна прадуманага плана. Маскоўскія ваяводы выпраўляліся ў бой толькі тады, калі трэба было абараніць таго князя, які пажадаў перайсці на маскоўскі бок[43]. Безумоўна, варта пагадзіцца з існаваннем нейкага плана ці прадуманай тактыкі з маскоўскага боку ў імкненні захапіць памежныя землі ВКЛ. Але заўважым, па-першае, што А. Зімін выкарыстаў тэрмін „дзіўная” да вайны, якая развівалася з 80-х г. XV ст., а па-другое, сапраўды „дзіўна” выглядае тэзіс У. Волкава пра абарону памежных князёў. У адной са спасылак да свайго артыкула аўтар зачапіў яшчэ М. Крома і М. Барысава, якія падтрымалі погляд А.А. Зіміна і лічылі, нібыта вайна ішла амаль без прыцягнення Іванам III уласнай ваеннай сілы і пачалася яшчэ ў 1487 г.[44]. Па словах Волкава, усе крыніцы чамусьці пераканаўча сведчаць аб пачатку вайны ў жніўні 1492 г.[45].

У беларускай гістарыяграфіі таксама не існуе адзінага погляду на храналогію разгляданай вайны. Дагэтуль адсутнічае асобная праца акадэмічнага ўзроўню, у якой разглядаўся б не толькі маскоўска-літоўскі канфлікт канца XV ст., але і наогул адносіны Масквы і Вільні ў XV-XVI ст. З нешматлікіх артыкулаў, навукова-папулярнай, навучальнай і даведачнай літаратуры складваецца ўражанне, што ў айчыннай гістарычнай навуцы пануе ўяўленне пра пачатак вайны пасля смерці Казіміра Ягайлавіча і яе завяршэнне „вечным” мірам 1494 г.[46].

З усіх поглядаў можна вылучыць дваасноўныя падыходы: у першым перавага аддаецца вялікамаштабным баявым дзеянням у пачатку праўлення Аляксандра Казіміравіча (1492-1494), у другім — другой палове 80-х г. XV ст. —1494 г. Пры гэтым трэба заўважыць, што паміж прыхільнікамі абодвух падыходаў вялікіх супярэчнасцяў няма. Амаль ніхто не адмаўляўвядзення баявых дзеянняўда 1492 г., але хтосьці лічыў іх толькі падрыхтоўкай да адкрытай вайны, хтосьці — дробнымі памежнымі сутычкамі або справамі мясцовых князёў, да таго ж скрытымі па характары, што дыктавалася імкненнем абодвух бакоў не ўвязвацца ў вялікую вайну.

Галоўныя прычыны пачатку вайны ў 1492 г. бачаць у адсутнасці маштабных баявых дзеянняў з выкарыстаннем велікакняскіх войскаў раней гэтага часу, а таксама ў тым, што са смерцю караля і вялікага князя Казіміра нібыта спынілася дзеянне папярэдняга дагавора і гэтым скарысталася Масква.

I сапраўды, ці магчыма дробныя памежныя сутычкі, якія маглі пастаянна адбывацца на памежжы, пераводзіць у ранг вайны? Калі не, то трэба звязваць пачатак вайны з выкарыстаннем у ваенных дзеяннях велікакняскіх войскаў. Так сцвярджалі тыя даследчыкі, што адносілі пачатак вайны да 1492 г. Але не трэба забывацца, што ўжо ў 1489 г. 11 маскоўскіх ваяводаў на чале з князем Васілём Іванавічам Касым Патрыкеевым прыйшлі пад Варатынск, горад спалілі, a жыхароў вывелі ў палон[47]. Таксама і ў 1487 г. на памежжы з маскоўскага боку дзейнічалі не толькі слугі мясцовых удзельных князёў, але і прадстаўнікі велікакняскай адміністрацыі. Прыклад таму—захоп вотчын князёўКрошынскіх і кіраванне імі велікакняскім дзякам Васілём Далматавым[48].

Калі час заканчэння вайны не можа выклікаць сумненняў — 5 лютага 1494 г., дзень заключэння мірнага дагавора („вечное докончанье”)[49], дык яе пачатак цвёрда вызначыць цяжка. Гэтая вайна так і не была аб’яўлена[50], а пад час яе вядзення не абрываліся дыпламатычныя кантакты, пры гэтым абодва бакі абвінавачвалі адзін аднаго, адмаўлялі свае ваенныя дзеянні і імкнуліся перавесці віну на суседа. Сітуацыя ўскладняецца тым, што галоўная крыніца, якая дае абсалютную большасць дадзеных аб літоўска-маскоўскіх адносінах XV ст. (пасольскія кнігі), захавалася толькі ад 1487 г., хоць вядома, што, напрыклад, у 1484 г. у Маскве знаходзіўся пасол ад караля Казіміра Ян Забярэжскі[51].

Згодна з першымі старонкамі маскоўска-літоўскіх пасольскіх кніг, у 1487 г. (а, магчыма, ужо і ў 1486) на мяжы не было спакою. Але, можа, памежныя сутычкі (гэта значыць, вайна з такім характарам вядзення) пачаліся яшчэ раней? Так, у інструкцыі маскоўскаму паслу ў Крым прадпісвалася на пытанне аб мэтах прыезду згаданага Яна Забярэжскага ў Маскву адказваць, што кароль выпраўляў пасла „о порубежных делех”[52]. Да таго ж маскоўскі вялікі князь неаднаразова даваў зразумець, што кароль польскі і вялікі князь літоўскі ягоны вораг, з якім павінен ваяваць і крымскі хан[53]. Такім чынам, калі вайна і не ішла ў першай палове 80-х г. XV ст., дык падрыхтоўка да яе актыўна вялася, і ўжо ўзнікалі нейкія невядомыя канфлікты на памежжы.

Крымскія пасольскія кнігі вяліся з 1474 г., і з іх можна даведацца калі не аб падзеях, якія рэальна адбываліся паміж Масквой і Вільняй, дык, хутчэй, аб намерах і пажаданнях маскоўскага боку, напрыклад: зацвердзіць мірныя адносіны з заходнім суседам, ці наадварот — падбіць крымскага хана на вайну з ім. Дык, вось, перыяды імкнення да міру і жадання вайны з маскоўскага боку ў крымскіх пасольскіх кнігах адбіліся вельмі дакладна. У 1474-1480 г. Іван ІІІ паслядоўна называў Казіміра сваім ворагам, з якім павінен змагацца і крымскі хан. У перыяд 1481-1482 г. адносіны паміж Масквой і Вільняй змякчыліся, адчувалася імкненне Івана ІІІ адвярнуць хана ад жадання ісці на ВКЛ[54], урэшце, сустракаліся наўпроставыя сведчанні пра спробы ўсталявання мірных адносінаў Масквы і Вільні, хоць яны і былі няўдалымі[55]. Нават пасля ахалоджвання літоўска-маскоўскіх адносінаў[56] Іван ІІІ не планаваў варожых дзеянняў супраць ВКЛ, бо быў заняты Казанню[57]. З траўня 1482 г. маскоўскі вялікі князь зноў падбіваў Менглі-Гірэя ісці на ВКЛ, хоць у хана і быў заключаны дагавор з каралём Казімірам[58]. У той час і пазней сам маскоўскі ўладар варожых дзеянняў супраць ВКЛ не пачынаў[59]. Новы этап абвастрэння адносінаў назіраўся менавіта з пачатку 1486 г. З гэтага часу засведчаны не толькі заявы аб ваенных дзеяннях і падбухторванне хана да набегаў на тэрыторыю ВКЛ, але і непасрэдны маскоўскі наступ.

У сакавіку 1486 г. маскоўскаму паслу баярыну Сямёну Барысавічу, які выпраўляўся ў Крым, упершыню прадпісвалася адказваць на магчымыя пытанні хана Менглі-Гірэя наступным чынам: „Послы меж их [Іванам ІІІ і Казімірам] ездят о мелких делех о порубежных; а гладости никоторые и миру осподарю нашему великому князю с королем нет”[60]. А пасля, каб падштурхнуць хана да актыўных дзеянняў супраць ВКЛ, адкрыта заяўлялася: „А осподаря нашего великого князя люди безпрестанно емлют королеву землю”[61]. Характэрна, што маскоўскі пасол павінен быўадгаворваць хана ісці „в Путивлю, или на Северу”, а накіроўваць яго на Падолле або кіеўскія месты[62]. Пэўна, Севершчына ўжо ўяўлялася тэрыторыяй, якая хутка стане маскоўскім уладаннем, таму яе не трэба было кранаць.

Такім чынам, неабходна прызнаць, што ўжо ў пачатку 1486 г. паміж двума бакамі вяліся баявыя дзеянні. Вайна Масквы і ВКЛ пачалася. У верасні таго ж года ў адказе хана Менглі-Гірэя яна атрымала сваю назву — „літоўская”[63]. Засталіся і іншыя канкрэтныя звесткі пра вайну, як ужо пачатую.

У пачатку чэрвеня 1486 г.[64] праз пасла Зеньку Казімір Ягайлавіч перадаваў Івану III скаргу мцэнскага і любуцкага намесніка князя Дзмітрыя Пуцяціча пра тое, што „съ твоее (маскоўскага вялікага князя. — В. Ц.) земълі люди нашимъ людем вкраинным мецняномъ и любучаномъ многие шкоды починили в татбах и въ розбоехъ, и в рабунакох тыми разы недавно”[65]. Таксама з ведама, а хутчэй за ўсё, на загад Івана III вясной 1486 г. адбыўся напад на землі ВКЛ з боку княства Разанскага. Так, у пачатку траўня (напярэдадні Міколавага дня) людзі Івана Васілевіча прыйшлі пад Мцэнск, „место выжъгли, села повоевали и многие шкоды починили и люди головами в полонъ повели”[66]. Заўважым, што гэта адбывалася не з памежнымі князямі і за іх вотчыны, а непасрэдна з дзяржаўным намеснікам ВКЛ і на велікакняскіх уладаннях. А гэта сведчыць пра такі ўзровень канфрантацыі, які ўжо нельга прадставіць дробнымі памежнымі сутычкамі або „разборкамі” мясцовых князёў. Аднак, трэба думаць, абодва напады ажыццяўляліся з разлікам менавіта на рэакцыю вярхоўскіх князёў — васалаў Казіміра, каб аслабіць пазіцыі літоўскай улады ў рэгіёне з карысцю для Масквы.

Восенню 1487 г. у Маскве з’явілася пасольства ад вялікага князя літоўскага Казіміра на чале з князем Цімафеем Уладзіміравічам Масальскім. 6 кастрычніка Масальскі выступіў перад маскоўскім бокам з прамовай[67], змест і нават тэрміналогія якой сведчылі пра трактаванне падзей на памежжы як пачатак вайны. Сярод шматлікіх скаргаў на дзеянні з боку маскоўскіх удзельных князёў, намеснікаў і нават велікакняскага дзяка сустракаем пералік падзей, якія адбыліся яшчэ ў 1486 г. Высвятляецца, што „тому год минул”, як на памежныя землі ВКЛ абрушыўся вал нападаў[68]. Да характарыстыкі апошніх трэба вярнуцца пазней, а цяпер варта звярнуць увагу на тое, што падзеі датуюцца 1486 г. Менавіта з яго пачынаецца няспынны ціск на памежжа ВКЛ. У той час на паўночнай літоўска-маскоўскай (раней — літоўска-наўгародскай) мяжы было яшчэ ціха, а каля былога Цвярскога княства, Мажайска, Мяд ыні, у Верхнім Паоччы мірнае жыццё было парушана. Праўда, нельга думаць, што ўся мяжа Масквы з ВКЛ стала суцэльнай лініяй фронту. Можна звярнуць увагу на памежныя рэгіёны, якія наогул не былі закрануты спусташэннем — гэта большая частка заходняй ржэўскай і некаторыя адрэзкі вяземска-мажайскай межаў. Але прычынай таго была іх прыродная адасобленасць. Балоты і лясы „паклапаціліся” пра абарону пэўных рэгіёнаў. Верагодна там маскоўскія ўладанні (асвоеныя, ці ў нейкім сэнсе карысныя землі) не сутыкаліся з межамі ВКЛ, таму і не было канфліктаў.

Прыведзеныя факты, здаецца, пераканаўча сведчаць пра час пачатку маскоўска-літоўскай вайны. З 1486 г. ажыццяўляўся цэлы шэраг мерапрыемстваў сіламі ўдзельных маскоўскіх князёў, велікакняскіх служылых людзей і слуг залежнага ад Масквы вялікага князя разанскага. Назіранне за развіццём падзей ужо першага года вайны паказвае прадуманую накіраванасць, добрую спланаванасць і выразную скаардынаванасць дзеянняў маскоўскіх сілаў. Гаворка ідзе толькі пра адзін суб’ект канфлікту, бо ініцыятыва вядзення вайны была адразу на баку Масквы.

Удалую характарыстыку хады ўсёй вайны выказалі ў 1493 г. прадстаўнікі паноў-рады ў Маскве перад князем Іванам Юр’евічам Патрыкеевым. Па іх словах, маскоўскі вялікі князь парушыў старыну, „написал себе имя свое высоко”, а навіна ў выніку праявілася ў тым, што „нашому господару великіе ся шкоды подеяли зъ вашого гасподара земли, войну на миру пустилъ, городы его милости и волости пожжены, а иныи побраны, и люди многіи со многими статки ихъ въ полонъ поведены”[69]. Тут у сціслым выглядзе можна пабачыць і прэтэнзіі Івана III на валоданне ўсімі землямі Русі, і рэалізацыю гэтых намераў — праз разарэнне і спусташэнне тэрыторыі ВКЛ, яе захоп і вывад палону.

Баявыя дзеянні Маскоўскай дзяржавы пад час першай памежнай вайны можна структураваць наступным чынам.

1. Мерапрыемствы, якія сыходзілі ад велікакняскай адміністрацыі. Яны не былі асабліва характэрнымі для першых гадоў вайны, хоць у асобых формах ажыццяўляліся і тады. Сярод іх можна вылучыць наступныя дзеянні:

1.1. Паходы моцных груповак велікакняскіх войскаў з мэтай захопу ці аслаблення цэнтраў улады ВКЛ у памежных рэгіёнах (Варатынск, Любуцк, Мцэнск, Мязецк і г. д.). На іх звярталі асаблівую ўвагу даследчыкі, чаму і звязвалі пачатак вайны з 1492 г. Аднак, паўторым, мерапрыемства такога ж плана было здзейснена ў 1489 г. Па мэтах яны ўмоўна дзеляцца на паходы для „заахвочвання” (1.1.1) (г. зн. пагром асяродкаў улады ВКЛ або цэнтраў, уладары якіх не схіляліся да падданства Маскве) і захопніцкія (1.1.2) (г. зн. накіраваныя на далучэнне тэрыторый да Масквы);

1.2.Захады прадстаўнікоў велікакняскайулады па заняцціі асваенні пэўных тэрыторый. Іх не заўважалі даследчыкі,хоць, здаецца, маштаб экспансіі з маскоўскага боку быўдаволі значным, яна напраўлялася і кіравалася з цэнтра, і мэтай яе быў не толькі захоп (1.2.1), але і каланізацыя (1.2.2)тэрыторый людзьмі з унутраных маскоўскіх абласцей. Такімчынам дасягалася ўстойлівае прырашчэнне тэрыторыі дзяржавы, хоць, трэба прызнаць, такі шлях даваў сціплыя вынікі.Для яго ажыццяўлення патрабаваўся працяглы тэрмін. Зразумела, больш прывабнымі былі іншыя сродкі вядзення вайны. Дарэчы, менавіта такі шлях экспансіі знаходзіў абгрунтаванне ў пасольскіх спрэчках, калі пэўная колькасць воласцяў памежжа аб’яўлялася прыналежнай да якога-небудзь цэнтра Маскоўскай дзяржавы. Захопленыя і асвоеныя воласці паслявайны заставаліся, як правіла, у складзе ўездаў, якія прыняліix пад час вайны. Яшчэ трэба дадаць, што такія ж захады напамежжы рабілі маскоўскія ўдзельныя князі;

1.3.Рабаўнічыя напады велікакняскіх служылых людзей змэтамі стварэння нязносныхумоваўжыцця на памежжы, парушэння абарончых здольнасцяў рэгіёна і з разлікам на далейшую рэакцыю мясцовага насельніцтва, а перш за ўсё —памежных князёў, якія, каб пазбегнуць ціску і, безумоўна,з пэўнай выгадай для сябе падштурхоўваліся да пераходуна маскоўскую службу. За мяжу выводзіліся людзі, жывёла,вывозілася маёмасць, перарываўся гандаль, пераразалісякамунікацыі, у выніку мясцовасць спусташалася, даводзіласяда таго стану, што не магла супраціўляцца маскоўскаму наступу;

1.4. Канцэнтрацыя войскаў недалёка ад мяжы ВКЛ у стратэгічна важных пунктах (Вялікія Лукі, Ноўгарад, Таржок, Цвер, Мажайск, Серпухаў, Таруса, „Бераг”). Непасрэдна ў баявых дзеяннях гэтыя фармаванні маглі не ўдзельнічаць, але яны выконвалі значныя функцыі — прыкрывалі межы ў месцах магчымага наступу праціўніка і ў пэўнай ступені гарантавалі ўтрыманне захопленых тэрыторый;

2. Дзеянні маскоўскіх удзельных князёў і вялікага князя разанскага, якія трымалі ўладанні на памежжы і адтульздзяйснялі рэйды і асобныя напады на землі ВКЛ (Іван Іванавіч Малады з Цверы; Барыс Васілевіч Волацкі з Ржэвы, Андрэй Васілевіч Вугліцкі з Мажайска, Іван Васілевіч зПераяслава-Разанскага). Маштабы аперацый гэтых князёў з-за абмежаванасці рэсурсаў былі не вельмі вялікія. Спосабы вядзення вайны адпавядалі тым, што здзяйсняліпрадстаўнікі велікакняскай адміністрацыі. Умоўна іх можнападзяліць на:

2.1. Асобныя напады на памежныя воласці, якія іншыраз пераўтвараліся ў даволі працяглыя рэйды ў глыбінютэрыторыі ВКЛ. Тым самым аказваўся ціск, у дадзеным выпадку, на вяземскіх землеўладальнікаў з мэтамі аслаблення іх абароназдольнасці і падштурхоўвання да пераходу намаскоўскую службу;

2.2. Дзеянні па заняцці (2.2.1) і асваенні (2.2.2) пэўных тэрыторый. Ажыццяўляліся ў напрамку Таропецкага паветаВКЛ і на Вяземшчыне. Спробаў каланізацыі не заўважана,хоць, магчыма, у пэўнай ступені існавала і яна;

2.3.1. Перашкоды гандлю (2.3.2), дробныя дыверсіі іншага плана (напрыклад, засекі на дарогах). Безумоўна, і гэтыя мерапрыемствы служылі мэце знясільвання і падрыхтоўцы далучэння да Масквы памежных зямель ВКЛ;

3. Дзейнасць князёў, якія служылі ВКЛ і знаходзілісяў рознай ступені залежнасці ад яго, але яшчэ да вайны або пад час яе перайшлі на маскоўскую службу (Фёдар Іванавіч Бельскі, вярхоўскія князі). У сваіх учынкахвярхоўскія князі пераследавалі і асабістыя мэты, хоць утой ці іншай ступені ўсе іх дзеянні былі справакаваны Масквою. Дзейнасці вярхоўскіх князёў у гістарыяграфіі аддавалася асаблівая ўвага, але часта яна разглядалася па-за ваенным кантэкстам. Сапраўды, знешне падзеі ў асяроддзівярхоўскіх князёў уяўляліся і нават асэнсавана паказваліся ўнутранымі іх справамі. Але насамрэч тое, што адбывалася ў рэгіёне Верхняй Акі, было ініцыявана Масквой, з’яўлялася часткай і асаблівай формай вядзення вайны. У выніку палітыка Івана ІІІ у дачыненні да Вярхоўскіх княстваў ВКЛ дасягнула найвялікшых поспехаў. Тым не менш, праблема прыналежнасці згаданага рэгіёна ў першай памежнай вайне была вырашана толькі часткова. Незавершанасць справаў у вярхоўі Акі стала адной з прычын пачатку наступнай вайны. Заблытаныя падзеі на верхняокскай літоўска-маскоўскай мяжы цяжка якім-небудзь чынам стуктураваць, але ўмоўна можна вылучыць наступныя накірункі вядзення вайны:

3.1. Напады вярхоўскіх князёў і асобна князя Ф.І. Бельскага на ўладанні сваякоў і іншыя памежныя землі ВКЛ з мэтайпрымусіць да здрады тых князёў, што заставаліся вернымівялікаму князю літоўскаму, і аслабіць, падарваць лінію абароны ВКЛ;

3.2. Пераходы вярхоўскіх князёў на маскоўскую службу, якія суправаджаліся пагромам і спусташэннем тэрыторый, што заставаліся ў складзе ВКЛ і, перш за ўсё, захопамуладанняў іншых князёў. Рэальнасцю таго часу сталася тое,што даведзеныя да неабходнасці пераходу на маскоўскуюслужбу вярхоўскія князі імкнуліся дасягнуць асабістай выгады шляхам заняцця ўладанняў суседзяў. Такі інтарэспадаграваўся абяцанкамі маскоўскага ўрада захаваць усе захопы ў карыстанні князя, які здрадзіў ВКЛ.

Вось так абагульнена бачацца формы вядзення той вайны. Тут у чарговы раз трэба зазначыць сувязь, запланаванасць і мэтазгоднасць мерапрыемстваў, якія ажыццяўляліся на розных узроўнях маскоўскай улады. Па меркаванні К. Базілевіча, у маскоўскіх нападах на памежныя землі ВКЛ, нягледзячы на іх хаатычны характар, „отсутствовал элемент случайности или личной инициативы отдельных московских вотчинников”[70]. Як заўважаў А. Зімін, на паўднёвым захадзе краіны Іван ІІІ сам кіраваў ваеннымі дзеяннямі[71]. Што ж магло супрацьпаставіць Вялікае Княства Літоўскае такой моцнай арганізацыі і падрыхтаванасці да вядзення вайны?

Безумоўна, для большай бяспекі на ўсходняй мяжы была створана свая сістэма абароны. Яна пачала складвацца яшчэ з пачатку XV ст., з таго часу, калі сфармавалася літоўска-маскоўская мяжа[72]. На чале шэрагу перыферыйных княстваў і ўладанняў быў пастаўлены смаленскі намеснік, які, акрамя іншага, выконваў і функцыі ваеннага кіраўніка, камандзіра апалчэння. Па словах М. Любаўскага, Смаленскі павет з маскоўскага боку быў аточаны „поясом княжеств и владений, отдававшихся в судебно-административном отношении наместникам, причем все эти княжества и владения в Смоленске имели свое военно-политическое средоточение”[73]. Аднак далёка не ўсе памежныя княствы і ўладанні падпарадкоўваліся дзяржаўным намеснікам. Намеснікі былі толькі ў Мцэнску і Любуцку, Сярпейску, Бранску і Таропцы. Іншыя гарады заставаліся цэнтрамі ўдзельных уладанняў, якія знаходзіліся ў рознай ступені залежнасці ад велікакняскай улады.

3 усяго відаць, што вялікі князь літоўскі меў магчымасць умешвацца ў зямельныя справы ў памежных княствах. Вядома, што ў Вяземскім княстве хлепеньскай воласцю Рагачоў валодаў пан Іван (Ян) Хадкевіч, а ў непасрэднай блізкасці ад маскоўскай мяжы ўсталяваліся князі Крошынскія і Глінскія[74]. Разбаўленне асяроддзя мясцовых князёў выхадцамі з іншых абласцей ВКЛ у пэўнай ступені гарантавала інтэграцыю перыферыі з цэнтрам.

Можна лічыць, што сістэма абароны Вяземскага княства даказала сваю ўстойлівасць[75]. Метадычны ціск на вяземскае памежжа не прывёў да чаканага выніку. Пераважная большасць вяземскіх землеўладальнікаў засталася адданай вялікаму князю літоўскаму. У канцы 1492 г. на бок Масквы перайшоў толькі князь Андрэй Юр’евіч Вяземскі, вотчынай якога было адзінае сяло з вёскамі на Дняпры, праўда, у самой Вязьме ён валодаў дварамі, збіраў пошліны, меў казну і людзей[76]. Усе ўладанні князя Андрэя дасталіся князю Міхаілу Дзмітрыевічу Вяземскаму[77].

А вось падобныя мерапрыемствы, праведзеныя ў асяроддзі так званых вярхоўскіх князёў[78], не мелі поспеху. Стрымліваць свавольныя памкненні мясцовых землеўладальнікаў павінен быў шэраг дзяржаўных намесніцтваў, і сярод іх найперш мцэнскае і любуцкае. Пасля шматлікіх паходаў, аблог і спусташэння наваколляў пад час першай вайны гарады Мцэнск і Любуцк выстаялі і засталіся ў складзе ВКЛ[79]. Любуцк пры гэтым апынуўся ў атачэнні маскоўскіх ўладанняў і атрымаў, такім чынам, статус эксклава. Мцэнск таксама стаў выглядаць фарпостам, высунутым далёка на правы бок Акі, пры тым што ўсё правабярэжжа ракі (за выняткам Любуцка) было ўжо маскоўскім.

Аднак хісткі асяродак вярхоўскіх князёў не вытрымаў. Шэраг прывілеяў, якія захоўваліся або з’яўляліся ў памежных князёў, пакідаў магчымасць адмовіцца ад службы вялікаму князю літоўскаму (паслаць вялікаму князю літоўскаму „отказ” або „целование королю с себя сложить”) і перайсці на маскоўскі бок разам са сваімі вотчыннымі ўладаннямі[80]. Гэтая акалічнасць у спалучэнні з маскоўскім ціскам і канфліктам у асяроддзі саміх вярхоўскіх князёў аблягчала далучэнне вярхоўяў Акі да Масквы.

Тым не менш, пашырэнне маскоўскай улады на вярхоўі Акі не было простай справай і ў многім залежала ад пазіцыі мясцовых князёў[81]. Нават ваенны захоп не гарантаваў далучэння пэўнай тэрыторыі да Масквы. Так, маскоўскія паходы 1492-1493 г. закранулі такія гарады, як Любуцк, Мцэнск, Мязецк, Сярпейск, Масальск, Апакаў. Большасць з іх, за выключэннем Мязецка і Сярпейска, была спалена. Аднак ні адзін з масальскіх князёў не перайшоў на службу да вялікага князя маскоўскага, а тры спаленыя гарады (Любуцк, Мцэнск, Апакаў) належалі не ўдзельным князям, а кіраваліся велікакняскімі намеснікамі ці прыватнымі ўладальнікамі. І далучэння іх да Масквы ў 1494 г. не адбылося. У Апакаве была занята толькі частка тэрыторыі яго воласці, якая заходзіла на левы бераг р. Угры[82].

Як бачым, тыя тэрыторыі, у якіх маскоўская ўлада не мела дастаткова цвёрдай апоры, заставаліся за ВКЛ. З іншага боку, пераход на маскоўскую службу таго ці іншага памежнага князя не гарантаваў распаўсюджвання новай улады на ўсе яго ўладанні. Варатынскія князі, якія валодалі велізарным масівам зямель уздоўж цячэння р. Угры, пасля пераходу на маскоўскі бок практычна ўсё страцілі, нягледзячы на тое, што гэтыя землі былі іх вотчыннымі ўладаннямі. Наогул жа ў абароне межаў дзяржавы на князёў Варатынскіх урад ВКЛ, верагодна, рабіў пэўную стаўку, якая не апраўдалася[83].

Калі акінуць позіркам усю лінію літоўска-маскоўскай мяжы, ахопленай той вайной, дык можна ўпэўніцца, што тэрыторыі пад велікакняскім кіраўніцтвам у поўным складзе захаваліся за ВКЛ. Пад маскоўскім уціскам ВКЛ страціла частку ўладанняў вярхоўскіх князёў, але галоўнае захавала — мцэнска-любуцкае намесніцтва і лінію абароны ўздоўж р. Угры[84]. Вяземскія князі трымаліся, але не здолелі нічога супрацьпаставіць зімоваму 1492/93 г. наступу моцнага маскоўскага войска (5 палкоў на чале з ваяводам Данілам Васілевічам Шчэнем)[85]. Вяземскае княства было поўнасцю далучана да Масквы і паступова стала цэнтрам памеснага землеўладання[86].

Тут можна заўважыць, што тэндэнцыя пераўтварэння Вяземскага княства ў край памеснага землеўладання відавочна адлюстроўвае паслядоўную палітыку маскоўскай улады. Не-бяспека страты памежнага рэгіёна, у якім, да таго ж, заставаліся на сваіх месцах тамтэйшыя землеўладальнікі, магла захоўвацца даволі доўга. Як прыклад, Гомейская зямля ў 1537 г. была вернута ВКЛ таму, што пасля маскоўскага захопу ў 1500 г. з яе не была выведзена мясцовая шляхта. Насаджэнне памеснага землеўладання з адначасовай ліквідацыяй мясцовага вотчыннага яскрава сведчыць аб памкненні трывала замацавацца ў толькі што далучаным рэгіёне. Палітычна ненадзейныя вяземскія землеўладальнікі (шмат з іх былі гвалтоўна прыведзены да прысягі), безумоўна, не маглі служыць падмуркам маскоўскай велікакняскай улады.

Сістэме абароны ўсходняй мяжы ВКЛ, аснову якой складаў шэраг перыферыйных княстваў і намесніцтваў, супрацьстаяла падобная сістэма ўдзельных княстваў Маскоўскай дзяржавы. Яўна наўмысным выглядае выдзяленне літоўскаму ўцекачу князю Фёдару Іванавічу Бельскаму вотчыны ў наўгародскіх землях на мяжы з Таропецкім паветам ВКЛ. Менавіта адсюль ладзіліся набегі людзей князя Бельскага на таропецкія воласці ў 1489 і 1490 г. Непасрэдна супраць Вяземскага княства былі накіраваны дзеянні вялікага князя Івана Іванавіча Маладога з Цвярскога ўдзела і ўдзельнага князя Андрэя Васілевіча Вугліцкага з Мажайска. Побач з мяжой размяшчаўся таксама масіў зямель Волацкага ўдзела князя Барыса Васілевіча (Волак Ламскі, Ржэва, Руза, Вышгарад, Шопкава Слабада). З Ржэўскага ўезда аказваўся ціск на Таропецкі павет.

У 1486 г. у Маскве адбылося пераафармленне дагавораў з тымі ўдзельнымі князямі, што захаваліся — Андрэем Васілевічам Вялікім Вугліцкім і Барысам Васілевічам Волацкім, а Міхаіл Андрэевіч Вярэйскі і Белазёрскі пад маскоўскую дыктоўку напісаў духоўную[87]. У адрозненне ад вялікага князя літоўскага, які імкнуўся замацаваць добранадзейнасць удзельных князёў шляхам пацвярджэння іх правоў і ільгот ды раздачай новых уладанняў, у Маскве працягваўся наступ на ўдзельныя правы сваякоў вялікага князя, рэгламентаваліся і кантраляваліся ўсе іх дзеянні, замацоўвалася іх сувязь і падпарадкаванне велікакняскай уладзе. Удзельныя князі ў Маскоўскай дзяржаве былі асуджаныя. Князь Андрэй Вугліцкі памёр у зняволенні ў 1493 г. пасля арышту „за измену”[88]. Старэйшы сын князя Міхаіла Андрэевіча Васіль у 1483 г. збег ад гневу Івана ІІІ у ВКЛ[89], a вярэйска-белазёрскі князь вымушаны быў у сваім тастаменце пакінуць усе свае ўладанні вялікаму князю[90].

Сістэма абароны маскоўскай мяжы мела актыўны характар і наогул была арыентавана хутчэй не на стрыманне варожых дзеянняў, а на разгортванне свайго наступлення. У гэтай сувязі ўзнікаюць пытанні: якія баявыя дзеянні з боку ВКЛ былі супрацьпастаўлены маскоўскай навале і ці здзяйсняліся спробы „прамацаць” абарону маскоўскай мяжы?

Нягледзячы на мізэрнасць войскаў, якія маглі быць скарыстаны на напрамках маскоўскіх удараў, і амаль поўнае занядбанне ўсходняга напрамку знешняй палітыкі Казімірам Ягайлавічам, рэакцыя з боку ВКЛ была выразнай. Перш за ўсё ўлады ВКЛ спрабавалі задзейнічаць дыпламатычны шлях залагоджвання канфлікту. Але з пэўнага часу адпрацаваны механізм вырашэння памежных праблем перастаў працаваць. Тое, што раней магло знайсці паразуменне на мясцовым узроўні, цяпер перадавалася ў верхнія інстанцыі, станавілася справай пасольстваў, але натыкалася на глухія муры маскоўскай палітыкі. У адказ на скаргі аб парушэннях мяжы, захопах і рабунках з Масквы ішлі адпаведныя пратэсты аб літоўскіх дзеяннях, але ў пасольскіх кнігах лёгка заўважыць няпэўнасць, нават нейкую абстрактнасць маскоўскіх скаргаў у адрозненне ад канкрэтных, падрабязных пералікаў і дакументальных сведчанняў, якія ішлі з боку ВКЛ. Здаецца, той момант, калі Масква пакінула па-за ўвагай неабходнасць дыпламатычнага вырашэння канфлікту, інакш кажучы, ступіла на шлях вайны, дакладна адбіўся ў словах баярына Сямёна Барысавіча, які прамаўляў іх хану Менглі-Гірэю ў сакавіку 1486 г.: „А осподаря нашего великого князя люди безпрестанно емлют королеву землю”[91]. Вось гэты рубеж, які аддзяліўчас, калі Масква магла пайсці на кантакт, ад яе цвёрдага намеру пачаць канфрантацыю.

Спробы дыпламатычнага вырашэння канфлікту не перапыняліся цягам усёй вайны, якая, як вядома, фармальна нібыта і не вялася. Але сітуацыя патрабавала дзеянняў іншага плана. У змаганні на памежжы літоўскі бок ужываў спосабы пасіўнай і актыўнай абароны. Структура баявых дзеянняў ВКЛ не такая складаная, як маскоўская, але і яе можна класіфікаваць па некалькіх катэгорыях.

1. Вялікі паход аб’яднаных войскаў усходняй часткі ВКЛ(адзіны) са Смаленска да вярхоўяў р. Акі з мэтай вызваленнястрачаных там гарадоў (1492 г.). Паход быў паспяховым, алеў адказ Іван ІІІ прыслаў моцнае войска, якое зліквідавала дасягнуты вынік;

2. Дзеянні дробных фармаванняўмцэнска-любуцкага,бранскага і таропецкага намеснікаў, задачамі якіх былі дыверсіі намаскоўскай мяжы з Полем (2.1) і напады на маскоўскія землі(2.2) у адказ на спусташэнні маскоўцаў. Напэўна, знішчэннемаскоўскіх старожаў, якія сачылі за небяспекай з Поля,рабілася з мэтай аслаблення маскоўскай мяжы. Што тычыццарабаўнічых па характары нападаў на калужскія, алексінскіяі іншыя землі (калі яны на самай справе адбыліся, бо заявымаскоўскага боку пра іх выклікаюць сумненні), дык можнарастлумачыць іх помстай за адпаведныя дзеянні з-за мяжы,але нельга адмаўляць і магчымасці злачынных дзеянняў збоку прадстаўнікоў улады ВКЛ;

3. Напады на маскоўскае памежжа з боку вяземскіх івярхоўскіх князёў, намеснікаў памежных зямель ВКЛ, іншых землеўладальнікаў. Сведчанні аб гэтых дзеяннях змяшчаюцца выключна ў прамовах, якія сыходзілі ад маскоўскіх паслоў і баяр, і маюць часта няпэўны характар, без канкрэтызацыі часу, месца і наступстваў гэтых нападаў. Здаецца, што памежныя сутычкі перарасталі ва ўзаемную помсту, у якой ужо немагчыма вызначыць, хто вінаваты;

4. Барацьба між сабою вярхоўскіх князёў, частка якіх служыла ВКЛ, а частка — Маскве. Сюды ж трэба адносіць тыядзеянні, што ажыццяўлялі менавіта князі, якія трымалісялітоўскага боку;

5. Арганізацыя  пераследу маскоўскіх  войскаў, якіявярталіся на сваю тэрыторыю з палонам і здабычай. Гэтыядзеянні суправаджаліся баямі, якіх не так шмат было на працягу ўсёй вайны. Адзін з такіх баёў (за Варатынскам у 1489 г.) даў перамогу войску ВКЛ.

Як бачым, маштаб ваеннай актыўнасці ВКЛ быў параўнальна невялікім. Ініцыятыва і безумоўнае дамінаванне ў вайне належала Маскоўскай дзяржаве. З улікам гэтай акалічнасці вызначаецца наступная структура разгортвання баявых дзеянняў на памежжы.

Баявыя дзеянні на літоўска-маскоўскай мяжы можна ўмоўна падзяліць на тры асноўных напрамкі: А) паўночна-заходні (тычыўся Таропецкага павета), Б) заходні (супраць Вяземскага княства) і В) паўднёва-заходні (у бок Акі і Угры)[92]. Найбольш актыўна вайна вялася на другім і трэцім напрамках. Першы знаходзіўся ўбаку і быў адрэзаны ад асноўнага тэатра ваенных дзеянняў слабаасвоенымі абшарамі, якія складалі ўмоўную мяжу паміж Бельскім княствам ВКЛ і Ржэўскай зямлёй (у складзе ўдзела маскоўскага князя Барыса Васілевіча Волацкага).

Сярод памежных наўгародскіх зямель былі такія, што яшчэ з XIV ст. сплачвалі даніну (чорную куну) ВКЛ — гэта так званае Чарнакунства[93]. Выплата чорнай куны з шэрагу наўгародскіх валасцей гарантавала бяспеку паўднёвай мяжы Ноўгарада Вялікага. Непасрэдна да Чарнакунства адносіліся Холмскі пагост і воласці Марэва, Малвяціцы, Сцерж, Кунска, Бярозавец, Лапасціцы, Буйцы і Жабна. Ад уласна Чарнакунства аддзяляліся Вялікія Лукі і Ржэва, якія спрадвечна былі наўгародскімі ўладаннямі. Акрамя чорнай куны з іх сплачваліся ў ВКЛ іншыя падаткі (з Ржэўскай зямлі „кароўшчына” („ялоўшчына”) і цівунская пошліна). Велікалуцкая і Ржэўская землі набліжаліся да статуса сумеснага наўгародска-літоўскага ўладання[94]. Вядома, што ў Ржэўскай зямлі збіраў чорную куну і чыніў суд літоўскі намеснік, наўгародскім былі землеўладанне і некаторыя даходы. Пасля далучэння Ноўгарада да Вялікага Княства Маскоўскага (1478 г.) некаторы час ВКЛ прад’яўляла прэтэнзіі на чорную куну, ад чаго не адмаўляўся спачатку і Іван III, які, аднак, выплаты спыніў[95].

Трэба думаць, што наданне князю Ф. І. Бельскаму воласцяў з ліку чарнакунскіх і размяшчэнне ў Вялікіх Луках моцнага кантынгенту маскоўскіх войскаў рабілася і дзеля таго, каб замацаваць гэтыя тэрыторыі за Масквой. У выніку яшчэ адным дасягненнем вайны для маскоўскага боку стала поўнае далучэнне значнай тэрыторыі, бо пасля заключэння „вечнага” міру 1494 г. улады ВКЛ не дамагаліся Чарнакунства.

Такім чынам, на паўночна-заходнім напрамку баявых дзеянняў, нягледзячы на тое, што ён быў перыферыйным, таксама вырашаліся вельмі важныя тактычныя задачы — замацаванне за Масквой літоўска-наўгародскіх сумесных уладанняў і ціск на Таропецкі павет ВКЛ, які, між іншым, меў цесныя сувязі з Чарнакунствам[96].

Такім жа ўдалым для Масквы быў заходні напрамак. На працягу некалькіх гадоў Вяземшчына спазнавала спусташальныя напады з-за мяжы і паступовыя захопы сваіх воласцяў, у выніку апынулася ў такім стане, што не здолела ў момант патрэбы даць адпор маскоўскаму войску. Менавіта для заходняга напрамку баявых дзеянняў характэрна вылучэнне двух перыядаў вайны: 1486-1492 г. — падрыхтоўчы перыяд „утоенай” вайны, 1492-1493 г. — рашучыя дзеянні па рэалізацыі вынікаў першага перыяду.

У паўднёва-заходнім напрамку маскоўская палітыка была вельмі прадуманай. Асцярожнымі дзеяннямі можна было дасягнуць больш значных поспехаў, чым адкрытым ваенным ціскам. І сапраўды, Масква выкарыстоўвала пэўныя рычагі ў адносінах з мясцовымі князямі, кропкавыя ўдары па пунктах супраціву і ў выніку малымі сродкамі зрабіла шмат. Але трэба заўважыць, што пасля пэўных поспехаў развіццё наступу ў рэгіёне Верхняй Акі і далей было свядома спынена. Працяг вайны мог, па меркаванні Ю. Аляксеева, прывесці да канфлікту з усімі краінамі дынастыі Ягайлавічаў, што, безумоўна, не магло не насцярожыць Івана ІІІ[97]. Такім чынам, трэці напрамак баявых дзеянняў не быў да канца рэалізаваны. Пытанне прыналежнасці рэшткаў Вярхоўскіх княстваў, а таксама Северскай зямлі вырашалася ўнаступнай вайне —1500-1503 г.

Традыцыйны падзел хады вайны на трэцім напрамку на два перыяды не вытрымлівае крытыкі, таму што не толькі з 1492 г., але ўжо ў 1489 г. быў здзейснены вялікі паход велікакняскіх маскоўскіх войскаў на найбольш значныя цэнтры ўлады ВКЛ у рэгіёне — Любуцк і Мцэнск.

Тым не менш, следам за іншымі даследчыкамі ў хадзе вайны можна вылучыць два перыяды. Даўно заўважана, што ваенныя дзеянні да 1492 г. і пасля яго адрозніваюцца па змесце вельмі адчувальна. Перыяд 1486-1492 г. запоўнены дробнымі нападамі маскоўскіх служылых людзей на памежныя землі ВКЛ, рэйдамі маскоўскіх удзельных князёў у глыбіню памежжа, захопамі блізкіх да мяжы воласцяў. Ваенныя дзеянні 1492-1493 г. з маскоўскага боку за малым выняткам кіраваліся на галоўныя цэнтры ўлады ВКЛ у памежжы і ў пэўным сэнсе завяршалі тое, што было распачата ў першыя гады вайны. Да таго ж часу адносяцца больш-менш актыўныя дзеянні і з літоўскага боку. Таму цалкам справядліва вылучыць у хадзе вайны два перыяды: першы — 1486-1492, другі — 1492-1494 г. Менавіта для першага перыяду больш пасуюць азначэнні „хітрая” ці „дзіўная” вайна. Як маскоўскія, так і літоўскія цэнтральныя ўлады ў гэты час лічылі за лепшае не выкарыстоўваць велікакняскія войскі, а задавальняцца сіламі намеснікаў, служылых і ўдзельных князёў, якія знаходзіліся ўздоўж мяжы. Вынікам і наступствам першага перыяду вайны быў падрыў абароны ўсходняй мяжы ВКЛ[98]. У другі перыяд на першы план выйшлі дзеянні вялікіх маскоўскіх кантынгентаў, якія ажыццяўлялі буйныя аперацыі: здабываліся гарады, замацоўваліся княскія ўладанні. Гэтыя падзеі, у адрозненне ад першага перыяду, адбіліся ў разрадных кнігах, якія фіксавалі дзеянні маскоўскага ўрада па прызначэнні, размяшчэнні і выпраўленні служылых людзей.

Акрамя разрадных кніг як спецыфічнай крыніцы[99], найвялікшую колькасць інфармацыі аб першай памежнай вайне даюць пасольскія кнігі[100]. Дадатковыя сведчанні афіцыйна-тэндэнцыйнага характару можна знайсці ў маскоўскім летапісанні[101], а некаторыя падзеі адбіліся і ў беларуска-літоўскіх летапісах ды хроніках[102]. Дадзеныя асобных актаў метрыкі ВКЛ запаўняюць пустэчы пры вывучэнні гістарычна-геаграфічных акалічнасцяў вайны.

Цяпер, абапіраючыся на распрацаваную схему (структура баявых дзеянняў, напрамкі іх рэалізацыі, перыядызацыя), прапануем разгорнуты звод падзей перыяду першай памежнай вайны. Іх нумарацыя адпавядае структуры, якая прыведзена вышэй, літарамі пазначаны напрамкі ваеннай актыўнасці.

I перыяд вайны (1486-1492)

1.3. В. Вясна 1486 г. „Тацьба”, разбой і рабаванне любуцкіх і мцэнскіх людзей — гэта значыць спалучэнне тайнага і адкрытага гвалтоўнага рабаўніцтва тэрыторыі мцэнска-любуцкага намесніцтва[103]. Мэта — удар па цэнтры ўлады ВКЛ у Верхняокскім рэгіёне.

2.1. В. Пачатак траўня 1486 г. Напад людзей вялікага князя разанскага Івана Васілевіча на Мцэнск. Горад (верагодна, без замка) спалены, навакольныя сёлы спустошаны, выведзены палон[104]. Мэта — тая ж самая.

2.1. Б. Да восені 1486 г. Спусташэнне людзьмі князя Андрэя Васілевіча хлепеньскіх воласцяў (сярод якіх, магчыма, — Рагачоў, Фамінская, Беразуй, Ждат) і сёлаў, крадзеж коней (150), іншай жывёлы (сярод іх 150 кароў) і маёмасці (на 60 рыжскіх рублёў)[105].

2.1. Б. Да восені 1486 г. Спусташэнне служылымі людзьмі князя Андрэя Васілевіча (баярскімі дзецьмі) воласцяў вяземскага князя Міхаіла Дзмітрыевіча (Магілен, Нягодын, Міцэнкі), паленне сёлаў, рабунак царквы, вывад коней (70), іншай жывёлы (сярод іх 150 кароў) і маёмасці (на 60 рыжскіх рублёў)[106].

2.1. Б. Да восені 1486 г. Спусташэнне служылымі людзьмі князя Андрэя Васілевіча воласці вяземскага князя Міхаіла Дзмітрыевіча Арэхаўны, выпальванне сёлаў, захоп коней (8), кароў (40) і маёмасці (на 12 рыжскіх рублёў)[107].

2.1. Б.Восень 1486г. Спусташэнне служылымі людзьмі князя Андрэя Васілевіча Дуброўскага двара і Дуброўскай воласці, якія належалі вяземскаму князю МіхаілуДзмітрыевічу, захоп валаснога намесніка пад выкуп, рабаванне хаты намесніка, выкраданне коней (300) і маёмасці (на 40 рыжскіх руб.)[108].

1.2.1. (2.2.1.?) Б. 1486-1487 г. Заняцце воласцяў князёў Крошынскіх — Цешынавічы (Цешынава), Сукромна (Сукрома), Альховец, Надслаў, Лела, Ад’ездзец (Ад’езд)[109] людзьмі вялікага князя, і далейшае кіраванне імі праз прадстаўніка маскоўскай велікакняскай адміністрацыі дзяка Васіля Далматава[110]. У воласцях Альховец, Лела і Ад’езд Васіль Далматаў пасадзіў больш за 200 сямей, у воласцях Цешынаве і Сукроме — больш за 300[111].

2.1.2. Б. Да сярэдзіны восені 1487 г. З’яўленне ў хлепеньскай воласці Ждат дворскага цівуна князя Андрэя Васілевіча (цівун кіраваў былой воласцю князёў Крошынскіх — Цішынавічамі), спусташэнне воласці, спаленне сёлаў, захоп коней, кароў ды іншай жывёлы, маёмасці[112]. Магчыма, адпраўленне ў воласць Ждат менавіта цівуна сведчыць аб падрыхтоўцы яе тэрыторыі для арганізацыі слабод і далучэння да ўладанняў князя Андрэя Васілевіча.

2.1. Б. Да сярэдзіны восені 1487г. Спусташэнне служылымілюдзьмі князя Андрэя Васілевіча воласцяў вяземскага князяМіхаіла Дзмітрыевіча (Магілен, Нягодын, Міцэнкі)[113].

2.2. Б. Да сярэдзіны восені 1487 г. Заняцце воласціАрэхаўна і арганізацыя ў ёй слабады прадстаўнікамі князяАндрэя Васілевіча[114]. Напэўна, тады ж былі заняты воласціМагілен і Міцэнкі (Міцонкі), у якіх, адпаведна з пасольскай скаргай 1490 г., былі пасаджаны намеснікі названага князя[115].

2.3.2. Б. Да сярэдзіны восені 1487 г. Абрабаванне слуг вяземскага князя Міхаіла Дзмітрыевіча, якія везлі даніну з воласці Нягодын (12 рыжскіх рублёў, 8 коней з вазамі, маёмасці на 10 рыжскіх руб.). Ажыццявілі яго людзі князя Андрэя Васілевіча[116].

2.3.2. Б. Да сярэдзіны восені 1487 г. Знішчэнне тымі ж людзьмі пасольскай дарогі і стварэнне новай, на воласць Дуброву (Дуброўскую) і двор Дуброўскі[117].

2.3.1. Б. Да сярэдзіны восені 1487 г.Павелічэннегандлёвых пошлінаў (мыта) князем Міхаілам Вяземскім[118]. Слугі князя Андрэя Васілевіча поўнасцю кантралявалі шляхі зносінаў Вяземскага княства і чынілі перашкоды гандлю. У той жа час з боку ўладаў ВКЛ таксама былі падняты гандлёвыя пошліны і, акрамя таго, чыніліся злоўжыванні ў адносінах да маскоўскіх купцоў, што праязджалі праз іх тэрыторыю[119]. Па пасольскіх кнігах складваецца ўражанне, быццам супраць маскоўскіх купцоў была аб’яўлена сапраўдная гандлёвая вайна.

4. В. ВКЛ. Лета 1487 г. Прыход людзей князёў Мязецкіх на вотчыну князёў Адоеўскіх, якія служылі Маскве (напэўна, на Адоеў і наваколле)[120], рабаванне, вывад палону (жанчыны і дзеці)[121]. Акольнічы вялікага князя Пятра Міхайлавіча Пляшчэева сцвярджаў, быццам першымі напалі на вотчыны маскоўскіх служылых князёў людзі князёў Мязецкіх (служылі ВКЛ). Нібыта ў адказ, з мэтай адбіць палон, была здзейснена акцыя маскоўскага боку.

3.1. В. Жнівень 1487 г. Напад людзей князёў Івана, Васіля і Пятра Сямёнавічаў Адоеўскіх і Івана Міхайлавіча Перамышльскага (Варатынскага), якія служылі Маскве, на Мязецк, узяцце палону і захоп маёмасці. Мясцовыя Мязецкія князі дагналі рабаўнікоў і 13 жніўня 1487 г.[122] адбыўся бой, у выніку якога Мязецкія пацярпелі паразу[123]. Гэта першае сур’ёзнае ваеннае сутыкненне той вайны. Нягледзячы на паразу, Мязецкія ўзялі палон і парабавалі[124].

1.2.1. і 1.3. Б. Да сярэдзіны восені 1487 г. Прыход людзей маскоўскага вялікага князя на вотчыны князёў Глінскіх („заселі” дзве воласці — Шчацельша і Судзілаў[125]), абрабаванне царквы (на 10 коп грошаў), спальванне двароў, вывад палону (4 жанчыны), выкраданне жывёлы (коней 100, кароў 150, авечак 200) і маёмасці больш чым на 100 коп грошаў.

1.3.? В. Да сярэдзіны восені 1487 г. Прыход маскоўскіх людзей на вотчыну смаленскага намесніка князя Цімафея Уладзіміравіча Масальскага Недаходаў[126]. У гэтым накірунку тады дзейнічалі людзі князя І. М. Перамышльскага (Варатынскага) (25 чал.), якія ўзялі коней і маёмасці на 50 рублёў[127].

1.3. В. Да сярэдзіны восені 1487 г. Напад „тацяў” (70 чал.) з боку медынскага намесніка Васіля Давыдавіча Пёстрага на вотчыну князя Ц. У. Масальскага Недаходаў, захоп коней (13) і маёмасці на 15 маскоўскіх руб.[128].

3.  Б. ВКЛ. Да канца 1487 г. Па сцвярджэнні маскоўскагаўдзельнага князя Андрэя Васілевіча, ягоным людзям і „инымнашим украинным людем” з боку князёў украінных і іншыхлюдзей чыніліся разбоі, наезды і рабункі, шмат людзейпабіта і зведзена ў палон, захоплена маёмасць, знішчана, абрабавана і зведзена ў палон шмат старожаў. Вядомыя такіяскаргі не толькі ад князя Андрэя, але і ад іншых маскоўскіх„украіннікаў”[129].

4.  В. ВКЛ. Да канца 1487 г. Згодна са скаргай князя ІванаВасілевіча Бялёўскага (магчыма, служыў Маскве з канца1487 г.)[130], з боку князёў Дзмітрыя і Сямёна Фёдаравічаў Варатынскіх (служылі ВКЛ) чыніліся рабункі і захопы ў палон ягоных людзей, з разлікам на наступны продаж апошніх[131].

2.1.  Б. Восень 1487 г. Прыход „вайною” служылых людзей князя Івана Іванавіча Маладога з боку Цверы падХлепень (належаў князю Міхаілу Вяземскаму), рабаваннегорада, захоп палону, спусташэнне воласцяў Джаць (Ждат)і Панізоўе — „выбрали и выжгли”, спусташэнне воласці Труфанаў (вяземскага князя Барыса Дзмітрыевіча) — „звоевали и огнем выжгли”, спусташэнне воласцяў Негамірі Сачоўкі князя Васіля Бываліцкага („звоевали и выграбили”)[132]. Адносна хлепеньскай зямлі (поўнач Вяземскага княства) існавала абгрунтаваная прэтэнзія маскоўскага боку, якая абапіралася на літоўска-маскоўскі дагавор 1449 г. У ім сказана: „А Федора Блудова, а Алексанъдрова Борысова сына Хлепенъского, и кн(я)зя Романова Фоминског(о),и их братьи и братаничов отчыны, земли и воды все мое,великого князя Васильево [Васіля Цёмнага. — В. Ц.]“[133]. Цэнтры воласцяў Негамір і Сачоўкі знаходзіліся па розных баках р. Вазуза, на поўдзень ад Хлепеня. На ўсход адix размяшчаліся воласці князёў Крошынскіх, якія на тойчас былі ўжо маскоўскімі. Магчыма, тут абагульнены дзвепадзеі — прыход дзецей баярскіх князя Андрэя Васілевічапад Хлепень і спусташенне хлепеньскіх воласцяў людзьмікнязя Івана Маладога. Яны згадваюцца ў чэрвені 1490 г.у пасольскіх скаргах літоўскага боку[134]. У скаргах 1492 г.адзначаецца, што людзі вялікага князя воласць Негамір „заселі”. Пры гэтым быў здзейснены напад і на Бываліцукнязя Васіля Бывалецкага[135].

2.2.    В. ВКЛ. Канец сакавіка пачатак красавіка 1488 г.Паход людзей з Любуцка ўздоўж Серпухоўскай дарогі да р.Лапасны (левы прыток Акі), перамога над людзьмі вялікагакнязя Федкі Ардынца („неделю в четвертую поста”), крадзеж грошай, коней і іншай маёмасці на 25 руб.[136] Гэта даволі значны паход па здабычу ў глыбіню маскоўскай тэрыторыі, аж за Серпухаў да р. Лапасні. Напэўна, напад рабіўся з ведама апошняга. Гэтае і іншыя наступныя дзеянні з тэрыторыі мцэнска-любуцкага намесніцтва сведчаць аб даволі моцных ваенных рэсурсах велікакняскай улады ВКЛ у рэгіёне Верхняй Акі.

1.3. В.Да канца 1488г. Прыход маскоўскіх палкоў (!) з Калугі на гарады Верхняга Паочча (Любуцк і Мцэнск?), забойствы людзей, палон, захоп маёмасці[137]. Праўдападобна, гэты напад быў накіраваны супраць асяродкаў велікакняскай улады ў рэгіёне і не кранаў уладанняў мясцовых князёў.

3.1. А. Да канца 1488 г. „Наезды”, рабункі, гвалт і іншыя шкоды жыхарам Таропца з боку князя Фёдара Іванавіча Бельскага[138], які сядзеў паўночней, у Марэве, і метадычна ціснуў на памежныя землі ВКЛ. Тарапчане называюцца „даннікамі” Казіміра, але Масква мела абгрунтаваныя прэтэнзіі на Таропец, бо ён меў цесную сувязь з Чарнакунствам і Ноўгарадам[139].

2.1. Б. Да канца 1488 г. Рэйд людзей князя Андрэя Васілевіча да Дзмітрава (на Угры), забойствы, узяцце ў палон, захоп маёмасці[140]. Горад Дзмітраў належаў да Смаленскай зямлі і з’яўляўся значным фарпостам у сістэме абароны ўсходняй мяжы ВКЛ. Магчыма, пра тыя ж самыя падзеі вядзецца гаворка ў пасольскіх кнігах у 1489 г., калі было парабавана 50 вёсак, узята 42 кані і маёмасці на 70 рыжскіх рублёў[141]. Забягаючы наперад, трэба сказаць, што горад Дзмітраў пасля 1494 г. застаўся ў складзе ВКЛ і нават не страціў сваіх зарэчных зямель.

2.1. Б. Да канца 1488 г. Прыход людзей князя Андрэя Васіл евіча на воласць князёў Глінскіх Тур’е, спальванне вёсак, забойствы і захоп палону (150 чал.), рабунак маёмасці (на 500 рублёў)[142]. Пасля прыходзілі „розбоем” людзі з воласцяў Сасновец і Холм (недалёка ад вярхоўяў Протвы, насупраць воласці Тур’е), якія спустошылі 32 вёскі і нарабавалі на 100 рублёў[143].

1.3. В. Да канца 1488 г. Прыход людзей з Лазыніча (?), захоп Меска, Бышкевічаў, Лычына (князёў Варатынскіх) і Недаходава (князя Ц. У. Масальскага)[144].

2.2. В. ВКЛ. Канец 1488 г. „Наезд” з Любуцка на калужскія воласці, забойствы, рабункі. „Воеводка любутской” князя І. Ю. Трубяцкога трапіў у палон[145].

3. В. ВКЛ. Восень 1488 г. Напад значнага войска князёў Дз. Ф. і С. Ф. Варатынскіх „з знамями и с трубами войною” на медынскія воласці, якія былі абрабаваны і спалены, шмат людзей забілі, а іншых узялі ў палон[146]. Верагодна, гэтая акцыя была здзейснена ў адказ на папярэдні прыход маскоўскіх людзей з Лазыніча.

2.2. А. ВКЛ. Да канца 1488 г. Спусташэнне наўгародскіх воласцяў (напэўна, Вяліла, Марэва і інш.) з боку таропецкага намесніка князя Сямёна Сакалінскага, забойства слуг князя Ф. І. Бельскага, вывад палону. І гэта рабілася ў адказ на папярэднія дзеянні з маскоўскага боку.

1.1.1. В. Вясна 1489 г. Паход маскоўскага войска на чале з князем Васілём Іванавічам Касым (Крывым) Патрыкеевым (усяго 11 ваяводаў) на Варатынск, супраць князёў Дзмітрыя і Сямёна Фёдаравічаў Варатынскіх. Аблога і спальванне горада, захоп у палон баяр і баярынь і іншых людзей (усяго 7 000)[147]. Пры вяртанні маскоўскага войска „ізгонам” яго нагналі ваяводы ВКЛ „со многою силою”, разбілі і вярнулі палон[148]. Гэта адна з самых значных падзей першай памежнай вайны. Непасрэдным вынікам паходу быў ад’езд на маскоўскую службу князя Дз.Ф. Варатынскага[149].

3.1. А. Зіма вясна 1489 г. Пусташэнне таропецкіх воласцяў людзьмі князя Ф. І. Бельскага: у Казарынскай воласці спалена 50 двароў, выведзены палон, абрабаваны 150 двароў; на Столпне спалена 50 двароў, выведзены ў палон 22 чал.; на Варацігорцах і Панізоўі спалена 30 двароў, выведзены ў палон 10 чал.; у Селку (Селцы) спалена 11 двароў, выведзены ў палон 20 чал., забрана 35 коней, папалена двароў у Унцове — 10, на Наволцы — 10, у Мірылаве — 10, у Цяпалаве — 20, у Палессі яшчэ і павешана 6 чалавек, паўсюль рабавалася маёмасць. Скарб ВКЛ не атрымаў даходаў з таропецкіх воласцяў за 11 гадоў (разам — 8562 руб. грошай)[150].

3.1. А. Сярэдзіна вясны („перед семою суботою за неделю”)[151] 1489(?) г. Людзі князя Ф. І. Бельскага, „наехавши войском, волость звоевали”, спалена 500 двароў, узята ў палон 500 чал., шмат пабіта, паранена і павешана[152].

3.1. А. 29 чэрвеня (?) (На святого Пятра Запусты)[153] 1489(?) г. Баяры князя Ф. І. Бельскага ваявалі таропецкія воласці, 30 двароў спалілі, 50 чал. узялі ў палон[154].

2.2.1. А. Да лета 1489 г. Намеснік воласці Уселукі (Ржэўскай зямлі) Васіль Давыдавіч захапіў частку таропецкай воласці Дубны[155].

1.3. В. Пачатак 1489 г. („в Филиппов пост, перед Рождеством Христовым”). Калужане тройчы прыходзілі ваяваць любуцкія воласці. Захоп у палон Васкі Пратассева — намесніка князя І. Ю. Трубяцкога ў Любуцку[156].

3. В. ВКЛ. Вясна 1489 г. Прыход „не тайно, явно войною” людзей князёў Дз. Ф. і С. Ф. Варатынскіх на маскоўскія воласці за Акой, іх рабаванне, захоп у палон жанчын і дзяцей[157].

3.2. В. Снежань 1489 г.[158] Пераход на маскоўскі бок князяДз. Ф. Варатынскага разам са сваёю вотчынаю, „дольніцай”і скарбам брата Сямёна; прымушэнне баяр і слуг брата Сямёна да прысягі і службы на сваё імя. Захоп і ўсталяванненамеснікаў у гарадах Серанск і Бышкавічы ды воласцях Лычына і Недаходаў, утрыманне горада Казельск[159]. АдноснаКазельска Іван ІІІ у адказе літоўскаму паслу пану СтаніславуПетрашковічу сцвярждаў, што той з усімі местамі па даканчальнай грамаце Васіля ІІ з Казімірам адыходзіў да Масквы[160]. Аднак у дагаворы 1449 г. такі запіс адсутнічае.

1.2. В. Да канца красавіка 1490 г. Прыход маскоўскіх людзей на чале з Хацетоўскім пад горад Апакаў (належаў Сапегавым дзецям), рабунак горада, вывад палону[161]. Напад на Апакаў (на правым беразе р. Угры), як і на Дзмітраў, сведчыць пра імкненні аслабіць абарону ўсходняй мяжы ВКЛ.

2.1. В. ВКЛ. Вясна 1490 г. Рабунак і знішчэнне людзьмі з Мцэнска маскоўскіх старожаў на р. Шаць і на р. Данец[162] з мэтай аслаблення маскоўскай мяжы з Полем. Па словах Ю. Аляксеева, напады мцэнскіх людзей пагражалі ўсёй сістэме старажавой службы ў Полі[163].

3. В. ВКЛ. 1490(?) г. Астапак Варанцоў „мечнянин” з іншымі парабаваў вёску Ермакова Лапаціна на Мсціслаўлі на 100 руб.[164]. Маецца наўвазе „уезд Мсціслоўль”, які ад тарускіх князёў у сярэдзіне XIV ст. адышоў да Масквы, потым (каля 1381) стаў разанскім, а прыкладна з 1461-62 г. — зноў маскоўскім. Знаходзіўся на поўнач ад Тулы.

1.2.1., 1.3. А. Да канца кастрычніка 1491 г. Намеснік Холма Андрэй Колычаў наслаў людзей на таропецкі пагост Балагой, якія захапілі палон, адных патапілі ў возеры, іншых прывялі да прысягі. Потым быў яшчэ напад самога Колычава з людзьмі, забойства таропецкага намесніка і іншых людзей, вывад палону, спусташэнне воласці. У выніку значныя часткі Таропецкай і Казарынскай воласцяў далучылі да Чарнакунства[165]. Казарынская воласць, у якой згадваюцца сёлы віцебскіх баяр, выразна аддзяляецца ад астатняй Таропецкай воласці, з чаго робіцца выснова аб яе прыналежнасці да Віцебска[166].

1.3. В. Да канца кастрычніка 1491 г. Прыход вайной на „дзяржаву” Мцэнскую людзей Васкі Голахвастава, вывад палону (100 чал.) і рабунак[167].

2.1. В. ВКЛ. Лета 1491 г. „Наезд” людзей з Мцэнска, Бранска і іншых „мест украйных” на маскоўскія старожы ў Полі, калі было нарабавана „на многое рублев”[168].

3. Б. ВКЛ.Восень 1491 г. Людзі АлёшкіХоткевіча (Хадкевіча) напалі на цвярскія землі Лествіцына, дзе абрабавалі 20 вёсак, вывелі ў палон 15 чал., нарабаваўшы маёмасці на 150 руб., і Грыдзіну слабодку Залацілава, у якой абрабавана і спалена 15 вёсак, у палон узята 10 чал., учынены забойствы і набрана маёмасці на 100 руб.[169].

2.1. В. ВКЛ. Лета 1491 г. „Мечняне” (жыхары Мцэнска) парабавалі старожы „алексінцаў” (з горада Алексіна на Ацэ) на 50 руб.[170].

2.1. В. ВКЛ.Лета 1491 г. „Мечняне” парабавалі старожы на Шаці на 50 руб.[171].

3.1. В. Да пачатку вясны 1492 г. Пад час ад’езду князя Фёдара Іванавіча Адоеўскага (служыўВКЛ) яго стрыечныя браты Іван, Васіль і Пётр Сямёнавічы (служылі Маскве) захапілі маці князя Фёдара, „заселі” вотчыну і ўдзел апошняга (палову Адоева і воласці) з яго баярамі і ўраднікамі, выкралі скарб[172].

3.1. В. Да пачатку вясны 1492 г. Напад людзей князя Дз. Ф. Варатынскага разам з калужанамі і перамышлянамі на бранскія землі, рабунак чатырох воласцяў, захоп коней (70) і маёмасці на 200 коп грошаў)[173]. Князь Варатынскі пры гэтым ужо выконваў загады свайго новага гаспадара — турбаваў памежныя землі ВКЛ у раёне Бранска, які пасля 1486 г. быў цэнтрам намесніцтва[174].

3.2. В. Пачатак 1492 г. У адсутнасць князя Андрэя Васілевіча Бялёўскага (служыў ВКЛ) ягоны брат Іван захапіў ix трэцяга брата Васіля, прымусіўшы яго гвалтам прыняць прысягу на імя Івана ІІІ, і заняў вотчыну князя Андрэя, а баяр, слуг і чорных людзей прывёў да прысягі на свае імя[175].

1.1.1. В. 1491-1492 г. Паход 5 маскоўскіх палкоў на чале з князем Данілам Дзмітрыевічам Холмскім, Якавам Захар’ічам, князем Уладзімірам Андрэевічам Мікулінскім „в Северу ко князьям”[176]. Пра баявыя дзеянні пад час гэтага паходу нічога невядома. Магчыма, шэраг пазначаных вышэй падзей, якія адбываліся ў рэгіёне Верхняй Акі, быў звязаны менавіта з прыходам „в Северу ко князьям” моцнага кантынгентумаскоўскіх велікакняскіх войскаў.

3.А. ВКЛ. Вясна 1492 г. ТаропецкінамеснікЗенказлюдзьмі прыйшоў вайною на Холмскі пагост, нарабаваўся (на 1000 рыжскіх руб.) і спаліў двор намесніка Андрэя Колычава, спустошыў і воласць, спаліўшы 60 вёсак, шмат людзей пабіў, а 30 чалавек з жонкамі і дзецьмі ўзяўу палон (агульнай шкоды ўчыніў на 700 рыжскіх руб.)[177]. Відаць, гэты напад быў помстай за адпаведнае дзеянне з боку холмскага намесніка.

3. А. ВКЛ. Пачатак 1492 г. Напад літоўскіх людзей на Хранскі стан — Лугскую воласць Вялікіх Лукаў, рабунак вёсак (на 200 рыжскіх руб.), захоп у палон 16 чал., павешана пры гэтым было 8 чал.[178].

2.2. В. ВКЛ. Пачатак 1492 г. Прадстаўнік любуцкага намесніка Барыса Сямёнавіча Аляксандрава напаў на ўладанні баярскага сына Чалішчава ў Алексіне, узяў у палон 4 чал., учыніўшы шкоды на 15 руб.[179].

2.1.  В. ВКЛ. Лета 1492 г. Рабунак і знішчэнне людзьмі зМцэнска і Любуцка маскоўскіх старожаў[180].

2.2.  В. ВКЛ. Лета 1492 г. Людзі з Мцэнска і Любуцка папалілі і парабавалі воласці і сёлы маскоўскай украйны,набралі маёмасці і палону[181].

II перыяд вайны (1492-1494)

1.1.1. В. Жнівень 1492 г. Паход маскоўскага войска на чале з князем Фёдарам Васілевічам Целяпнём-Абаленскім „со многими людми войною безвестно”, захоп і спаленне гарадоў Любуцк і Мцэнск, паланенне намесніка Барыса Сямёнавіча Аляксандрава, баяр мцэнскіх і любуцкіх з жонкамі і дзецьмі ды іншых людзей (1500 чал.), рабунак маёмасці[182]. Гэта была адна з апошніх акцый па знішчэнні сістэмы абароны ВКЛ у рэгіёне Верхняй Акі. Непасрэдным вынікам паходу з’явіўся пераход на маскоўскую службу шэрагу князёў, якія трымаліся амаль да канца: Сямёна Фёдаравіча Варатынскага, Андрэя і Васіля Васілевічаў Бялёўскіх, Міхайлы Раманавіча Мязецкага[183].

3.1. В. [Жнівень] 1492 г. Прыход князёў І. М. Варатынскага і братоў Адоеўскіх на Масальск (належаў вялікаму князю літоўскаму), у выніку горад спалены, князі Масальскія зжонкамі, дзецьмі і многімі людзьмі выведзены ў палон, учынена вялікая шкода і рабунак[184].

3.2. В. Лістапад снежань 1492 г.[185] Князь Сямён Фёдаравіч Варатынскі пры пераходзе на маскоўскі бок захапіў гарады Сярпейск і Мязецк[186].

1. В. ВКЛ. Пачатак 1493 г. Паход войска ВКЛ на чале са смаленскім намеснікам Юрыем Глебавічам і князем Сямёнам Іванавічам Мажайскім пры ўдзеле князёў Друцкіх са Смаленска ў рэгіён Верхняй Акі, захоп гарадоў Сярпейска і Мязецка, спусташэнне воласцяў, забойствы і паланенне людзей, захоп скарбу князя Міхаіла Раманавіча Мязецкага[187].

1.1.2. В. Люты 1493 г. Паход маскоўскага войска на чале з князямі Фёдарам Васілевічам Разанскім, Міхаілам Іванавічам Колышкам, Аляксандрам Васілевічам Абаленскім, ваяводам вялікага князя разанскага Івана Васілевіча Інкай Ізмайлавым і інш., разам з Варатынскімі, Адоеўскімі і Бялёўскімі князямі і князем М. Р. Мязецкім, захоп гарадоў Мязецк, Сярпейск, Масальск, Гарадзечна, Апакаў, выпальванне ўмацаванняў, паланенне „літвы”, смалян і гарадской знаці (530 чал.)[188]. Гэтым лакальны поспех войска ВКЛ быў зведзены да нуля. Здаецца, акрамя яго гарнізонаў там ужо ніхто не супрацьстаяў маскоўскаму наступу[189].

1.4. А-В. Зіма 1493 г. Канцэнтрацыя маскоўскага войска „против Литвы”: у Ноўгарадзе (Якаў Захар’іч), у Пскове (кн. Васіль Фёдаравіч Шуйскі), у Вялікіх Луках (кн. Даніла Аляксандравіч Пенка), у Мажайску (кн. Васіль Іванавіч Касы Патрыкееў, Сямён Іванавіч Варанцоў), у Цверы (кн. Даніла Васілевіч)[190].

1.2.1. Б. Восень 1492 г. Людзі Івана ІІІ прыйшлі вайною і „заселі” горад Хлепень ды воласць Рагачоў, узялі ў палон намеснікаў і іншых людзей, нарабавалі маёмасці[191]. Пазней Хлепень быў аб’яўлены маскоўскім адпаведна з старымі дагаворамі, а Рагачоў нібыта належаў да Цвярской зямлі[192].

Б. ВКЛ. Канец 1492 г. У адказ на пераход князя Андрэя Юр’евіча Вяземскага на маскоўскую службу Міхаіл Вяземскі захапіў вотчыну (сяло на Дняпры), двары, пошліны і казну ўцекача[193]. Гэта адзіны выпадак пераходу хоць кагосьці ca шматлікіх вяземскіх князёў на маскоўскі бок. Уладанні здрайцы былі вельмі маленькімі, да таго ж яму не ўдалося захаваць і іх.

1.1.2. Б. Зіма 1492-1493 г. Паход маскоўскага войска на чале з князем Данілам Васілевічам Шчэнем на Вязьму, захоп яе, узяцце ў палон вяземскіх князёў, прывядзенне да прысягі як князёў і паноў, так і іншых жыхароў[194]. Вяземскія князі хутка вярнуліся на свае месцы, але пасля некалькіх гадоў усіх іх адправілі ва ўнутраныя раёны Маскоўскай дзяржавы. Вяземшчына стала краем маскоўскага памеснага землеўладання[195]. У беларуска-літоўскім летапісанні адсутнічаюць звесткі пра вяртанне на свае вотчыны вяземскіх князёў, затое гаворыцца пра гібель у зняволенні вяземскага князя Міхаіла Дзмітрыевіча[196].

1.4. А-В. Лета 1493 г. Канцэнтрацыя маскоўскіх войскаў на Беразе (кн. Юрый Іванавіч, Барыс Васілевіч), у Серпухаве (кн. Васіль Іванавіч, Барыс Міхайлавіч Турэня), у Тарусе (кн. Іван Лыка) і ў Мажайску (кн. Андрэй Фёдаравіч).

Вось так праходзяць перад намі падзеі той малавядомай вайны, вайны пад час міру. Звесткі не пра ўсе падзеі адлюстраваны ў пасольскіх кнігах. Нешта дапоўнена матэрыяламі разрадных кніг, узята з летапісаў, але, безумоўна, засталіся і недахопы. Тым не менш, сабранай інфармацыі хапае, каб даследчыкі маглі зрабіць высновы аб характары вайны, яе агульнай хадзе, наступствах і г.д.

Не варта спыняцца на ўмовах „вечнага” міру 1494 г. і спрэчках вакол іх — гэта тэма асобнага даследавання. Але трэба заўважыць: нягледзячы на тыя ваенныя поспехі, што дасягнула Вялікае Княства Маскоўскае — амаль поўнае знішчэнне сістэмы абароны ВКЛ і папярэджванне любых дзеянняў з боку літоўскіх уладаў — агульныя вынікі вайны для Масквы былі вельмі сціплымі. Вярталіся захопленыя гарады, аднаўлялася мяжа. Прычынай таму была адсутнасць апоры і сімпатый да маскоўскай улады ў многіх месцах (М. Кром), ды і асцярожнасць, дальні разлік Івана ІІІ адыгралі не апошнюю ролю (Ю. Аляксееў).

Першая памежная вайна ВКЛ з Масквою (1486–1494)


[1] Алексеев Ю. Г. Походы русских войск при Иване ІІІ: Некоторые вопросы стратегического руководства // Труды кафедры истории России с древнейших времен до ХХ века. СПб., 2006. С. 44; Ён жа. Походы русских войск при Иване ІІІ. СПб., 2007. С. 317.
[2] Любавский М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого литовского статута. Москва, 1892. С. 284.
[3] Тatanson-Leski J. Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej. Cz. 1: Granica Moskiewska w epoce Jagiellońskiej. Lwów; Warszawa, 1922. S. 73.
[4] Natanson-Leski J. Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej. S. 68, 76, 78.
[5] Тамсама. С. 68, 76.
[6] Kolankowski L. Dzieje Wielkiego księstwa Litewskiego za Jagiellonów. T. I. 1377-1499. Warszawa, 1930. S. 389.
[7] Тамсама. S. 389. У сучасным выданні той дакумент з Літоўскай Метрыкі, на які спасылаецца Л. Калянкоўскі, датуецца 1486 г. (Lietuvos Metrika. Kn. 4 (1479- 1491) / Parengė L. Anužutė. V., 1994. № 128. P. 138).
[8] Kolankowski L. Dzieje Wielkiego księstwa Litewskiego za Jagiellonów. S. 390-412.
[9] Kolankowski L. Polska Jagiellonów. Dzieje polityczne. Lwów, 1936. S. 145.
[10] Kuczyński S. M. Ziemie czernihowsko-siewierskie pod rządami Litwy // Prace Ukraińskiego institutu naukowego. T. 33. Warszawa, 1936. S. 279.
[11] Тамсама. S. 289.
[12] Тамсама.
[13] Тамсама. S. 290.
[14] Тамсама. S. 291.
[15] Łowmiański H. Polityka Jagiellonów. T. I. (1385-1492). Poznań, 1999. С. 402-403.
[16] Łowmiański H. Polityka Jagiellonów. Т. П. (1492-1572). С. 400-407.
[17] Błaszczyk G. Litwa na przeіomie średniowiecza i nowożytności (1492-1569). Poznań, 2002. S. 13.
[18] Тамсама. S. 22.
[19] Гудавичюс Э. История Литвы с древнейших времен до 1569 года. Москва, 2005. С. 344.
[20] Тамсама. С. 347.
[21] Тамсама. С. 348,489.
[22] Тамсама. С. 490.
[23] Тамсама. С. 493.
[24] Тамсама. С. 494.
[25] Карпов Г.Ф. История борьбы Московского государства с Польско-Литовским. 1462-1508. Ч. 1-2. Москва, 1867.
[26] Тамсама. С. 2.
[27] Тамсама. С. 3.
[28] Любавский М. К. Образование основной государственной территории велико русской народности. Ч. 1. Заселение и объединение центра. Ленинград, 1929. С. 123.
[29] Любавский М.К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. СПб., 2004. С. 208.
[30] Любавский М.К. Образование основной государственной территории. С. 123.
[31] Базилевич К.В. Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в. Москва, 1952. С. 283.
[32] Греков И.Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Евро пы XIV-XV вв. Москва, 1963. С. 201.
[33] Зимин А. А. Россия на рубеже XV-XVI столетий. С. 93.
[34] Тамсама.
[35] Кром М. М. Меж Русью и Литвой. Западнорусские земли в системе русско-литовских отношений конца XV — первой трети XVI в. Москва, 1995. С. 80, 90-91,171.
[36] Борисов Н. С. Иван III. Москва, 2000. С. 471.
[37] Памятники дипломатических сношений России с азиатскими народами. Т. 1 // Сборник Императорского Русского Исторического общества (Далей: СИРИО). Т. 41. СПб., 1884. №13. С. 48.
[38] Алексеев Ю. Г. Государь всея Руси. Новосибирск, 1991. С. 179.
[39] Алексеев Ю.Г. Походы русских войск при Иване ІІІ: Некоторые вопросы стратегического руководства. С. 44. У выданні назва „Літоўская вайна” памылкова надрукавана як „Лівонская”.
[40] Тамсама.
[41] Волков В. Хитрая война. Московско-литовское противостояние 1492-1494 г. // Родина. № 11. 2003. С. 60. Карту для гэтага артыкула зрабіў В. Цемушаў. Гл.: Темушев В.Н. Пограничная война Великого княжества Московского с великим княжеством Литовским. 1487-1494 г. // Родина. № 11. 2003. С. 58-59. Карта.
[42] Тамсама. С. 60-61.
[43] Тамсама. С. 62.
[44] Тамсама. С. 63.
[45] Тамсама.
[46] Пічэта У. І. Гісторыя Беларусі. Мінск, 2005.С.130; Сагановіч Г. Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім 1492-94 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. Т. 2. Мінск, 1994. С. 185-186; Канановіч У. І. Усходняя палітыка Казіміра ў апошняй чвэрці XV ст. // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў: Тэзісы дакладаў. Ч. 2. Мінск, 1993. С. 112-115; Ён жа. Змаганне за спадчыну Рурыкавічаў (Палітычныя дачыненні Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы ў XV-XVI ст.) // Беларуская мінуўшчына. 1997. № 5. С. 2-7; Салей С. Усходні напрамак знешняй палітыкі Вялiкага княства Лiтоўскага ў 1385-1569 г. // Шлях у навуку. Мінск, 1997. С. 142-145; Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. Мінск, 2001. С. 108; Снапкоўскі У. Гісторыя знешняй палітыкі Беларусі: Вучэб. дапам. для студэнтаў фак. міжнар. адносін: У 2 ч.Ч. 1. Ад пачаткаў дзяржаўнасці да канца XVIII ст. Мінск, 2003. С. 124 (Тэкст, які тычыцца вайны, амаль даслоўна перапісаны з энцыклапедычнага артыкула Г. Сагановіча); Шэйфер В. Узаемаадносіны Вялікага княства Літоўскага і маскоўскай дзяржавы ў канцы XV — першай трэці XVI ст. у ацэнцы пачынальнікаў найноўшай беларускай гістарыяграфіі // Веснік ГрДУ. № 2 (20). 2003. С. 3-6; Сагановіч Г. Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім 1492-94 // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1. Мінск, 2005. С. 370; Доўнар А. Войны ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай у канцы XV — першай трэці XVI ст. // Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага княства Літоўскага. Мінск, 2008. С. 411.
[47] Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско- Литовским. Т. I // СИРИО. Т. 35. СПб., 1882. № 8. С. 35; Полное собрание русских летописей (далей: ПСРЛ). Т. 6. Вып. 2. (Софийская вторая летопись). Москва, 2001. Стб. 325.
[48] СИРИО. Т. 35. № 1. С. 1, 3.
[49] Духовные и договорные грамоты великих и удельных князей XIV-XVI вв. Москва; Ленинград, 1950. (далей: ДДГ). № 83. С. 329-332; LM. Kn. 5. № 78.2. С. 134-136.
[50] Греков И. Б. Цыт. праца. С. 201; Зимин А. Россия на рубеже XV-XVI ст. С. 93.
[51] СИРИО. Т. 41. № 11. С. 43.
[52] Тамсама.
[53] Тамсама. С. 3, 5,10,11,12, 20, 46, 48, 55,60.
[54] СИРИО. Т. 41. № 6. С. 27.
[55] У пачатку 1482 г. „король ко мне [Іван ІІІ. — В.Ц.] присылал послов своих о любви и о докончаніе, и яз к нему своих послов послал” (СИРИО. Т. 41. № 7. С. 29).
[56] „Он [кароль] нынеча с моим осподарем любви и докончанія не хочет” (СИРИО. Т. 41. № 7. С. 30).
[57] СИРИО. Т. 41. № 7. С. 30.
[58] СИРИО. Т. 41. № 8. С. 32-34.
[59] У сакавіку 1484 г. Іван ІІІ праз пасла баярына В.І. Наздраватага запэўніў крымскага хана, што „а каково будет мне с королем дело, и аз тобя без вести не держу” (СИРИО. Т. 41. № 10. С. 38). Зразумела, „дела” гэтага, г. зн. вайны, яшчэ не было.
[60] СИРИО. Т. 41. № 13. С. 48.
[61] Тамсама. № 13. С. 48.
[62] Тамсама. № 13. С. 50.
[63] Тамсама. № 13. С. 51.
[64] Дакумент мае дату індыкт 4, чэрвень 3, што выпадае менавіта на 1486 г.
[65] Lietuvos Metrika. Kn. 4 (1479-1491) / Parengė L. Anužutė. V., 1994. № 128. С. 139.
[66] Тамсама.№129.С.139.
[67] Адказ на прамову літоўскіх паслоў быў дадзены ўжо на наступны дзень — 7 кастрычніка.
[68] СИРИО. Т. 35. № 1. С. 2.
[69] Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I.1340-1506. СПб., 1846. (Далей: АЗР). № 110. С. 129. Той жа тэкст гл.: СИРИО. Т. 35. № 22. С. 105.
[70] Базилевич К. Цыт. праца. С. 283-284.
[71] Зимин А. Россия на рубеже XV-XVI столетий. С. 96.
[72] Аб фармаванні літоўска-маскоўскай мяжы гл.: Цемушаў В.М. Літоўска-маскоўская граніца ў другой палове XV — пачатку XVI ст. // Ягелоны: дынастыя, эпоха, спадчына: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. (Гальшаны— Навагрудак, 8-10 верас. 2006 г.). Мінск, 2007. С. 325-340.
[73] Любавский М.К. Областное деление. С. 286-287.
[74] СИРИО. Т. 35. № 18. С. 73; № 1. С. 1-3; № 2. С. 6.
[75] Пра Вяземскае княства ў сістэме абароны ВКЛ гл.: Цемушаў В.М. Перыферый ныя княствы ў сістэме абароны ВКЛ (Вяземскае княства ў 15 ст.). // Канструкцыя і дэканструкцыя Вялікага княства Літоўскага: матэрыялы міжнар. навук. канф., Гродна, 23-25 крас. 2004 г. Мінск, 2007. С. 95-102.
[76] Lietuvos Metrica. Kn.5: (1427-1506). С. 67, СИРИО. Т. 35. № 19. С. 81.
[77] АЗР. Т.I. № 109. С. 127.
[78] Пра выкарыстанне тэрмінаў „Вярхоўскія княствы” і „вярхоўскія князі” гл.: Темушев В.Н. Представления о территории и границах Верхнеокских княжеств в работах исследователей // Верхнее Подонье: Природа. Археология. История. Вып. 2: Сб. статей в 2 т. Т. 2. История. Тула, 2007. С. 257-277.
[79] ДДГ. №. 83. С. 330.
[80] Першы выпадак, калі князь, што перайшоў на службу да іншага правіцеля, не забіраў з сабою сваю вотчыну — уцёкі ў Маскву князя Фёдара Іванавіча Бельскага.
[81] Кром М. Меж Русью и Литвой. С. 91-92.
[82] У грамаце 1494 г. гаворыцца, што за ВКЛ застаўся Апакаў па Угры (ДДГ. № 83. С. 330). Значыць, можна зрабіць выснову, што ў горада была тэрыторыя і за Угрой, якая цяпер адыходзіла да Масквы.
[83] Пра ролю князёў Варатынскіх у абароне ўсходняй мяжы ВКЛ гл.: Темушев В.Н. Река Угра — вековой страж московско-литовской границы // Новая локальная история. Вып. 2. Новая локальная история: пограничные реки и культура берегов: Материалы второй Международной Интернет-конференции. Ставрополь, 20 мая 2004 г. Ставрополь, 2004. С. 305-318.
[84] Темушев В. Река Угра — вековой страж московско-литовской границы. С. 313.
[85] ПСРЛ. Т. 11 (Летописный сборник, именуемый Патриаршею или Никоновскою летописью). Москва, 2000. С. 235; ПСРЛ. Т. 35 (Летописи белорусско-литовские). Москва, 1980. С. 122.
[86] Кобрин В. Б. Власть и собственность в средневековой России. Москва, 1985. С. 123-124.
[87] ДДГ. № 80-82. С. 301-329.
[88] Зимин А. А. Удельные князья и их дворы во второй половине XV и первой поло вине XVI в. // История и генеалогия. С. Б. Веселовский и проблемы историко-генеалогических исследований. Москва, 1977. С. 164.
[89] ПСРЛ. Т. 28. (Летописный свод 1497 г. Летописный свод 1518 г. (Уваровская ле топись)). Москва — Ленинград, 1963. С. 151.
[90] ДДГ. № 80. С. 302.
[91] СИРИО. Т. 41. № 13. С. 48.
[92] Вылучыў гэтыя напрамкі Ю. Аляксееў, але для першых двух ён пазначыў не рэгіёны, на якія наступалі, а месцы, адкуль вялося наступленне (Алексеев Ю.Походы русских войск при Иване III. С. 333).
[93] Янин В. Л. Новгород и Литва: пограничные ситуации XIII-XV веков. Москва,1998. С. 11-12, 85, 140, 177 і інш.; Фролов А. А. Статус земель южного пограничья Новгородской земли в XVI — начале XVIII века // Очерки феодальнойРоссии. Вып. 9. Москва, 2005. С. 106-120.
[94] Нельга блытаць Ржэву Пустую — наўгародскую і Ржэву Валадзімераву — на той час ужо маскоўскую.
[95] СИРИО. Т. 35. № 4. С. 15; № 8. С. 34; № 8. С. 38; № 12. С. 48; № 14. С. 54; № 24.С. 115.
[96] Фролов А. Статус земель южного пограничья Новгородской земли. С. 115.
[97] Алексеев Ю. Походы русских войск при Иване III. С. 333.
[98] Базилевич К. Цыт. праца. С. 290.
[99] Разрядная книга 1475-1598 г. Москва, 1966; Разрядная книга 1475-1605 г. Т. 1.Ч. 1. Москва, 1977.
[100] Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским. Т. I // Сборник Императорского Русского Исторического общества.Т. 35. СПб., 1882.
[101] ПСРЛ. Т. 6. Вып. 2. (Софийская вторая летопись). Москва, 2001; Т. 8 (Летопись по Воскресенскому списку). Москва, 2001; Т. 12 (Летописный сборник, именуемый Патриаршею или Никоновскою летописью). Москва, 2000.
[102] ПСРЛ. Т. 32 (Хроника Литовская и Жмойтская и Хроника Быховца). Москва, 1975; Т. 35 (Летописи белорусско-литовские). Москва, 1980.
[103] Lietuvos Metrika. Kn. 4 (1479-1491) / Parengė L. Anuźutу. Vilnius, 1994. № 128. С. 139.
[104] Тамсама. № 129. С. 139.
[105] СИРИО. Т. 35. № 1. С. 2.
[106] Тамсама. С. 2.
[107] Тамсама. № 1. С. 2.
[108] Тамсама. № 1. С. 2; № 12. С. 49.
[109] Пра месца і лёс гэтых валасцей гл.: Темушев В. К вопросу о московско-литовской границе XV в. (Владения князей Крошинских) // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. № 3 (21). Сентябрь 2005. С. 102-103; Ён жа. Крайнія ўсходнія межызямель Вялікага княства Літоўскага ў XV ст. (Уладанні князёў Крошынскіх) //Працы гістарычнага факультэта БДУ: навук. зб. Вып. 3. Мінск, 2008. С. 60-64.
[110] СИРИО. Т. 35. № 1. С. 1, 3; № 18. С. 74.
[111] Тамсама. № 18. С. 74.
[112] Тамсама. №1.С. 2.
[113] СИРИО. Т. 35. №1. С. 2.
[114] Тамсама. №1.С. 2.
[115] Тамсама. № 12. С. 49, № 18. С. 74.
[116] Тамсама. №1.С. 2.
[117] Тамсама.№1. С. 2.
[118] Тамсама. № 1. С. 3.
[119] Тамсама. № 2. С. 8-12; № 7. С. 22-33; № 8. С. 36, 38; № 11. С. 41-46; № 16. С. 62-63; № 16. С. 64-65.
[120] Палова Адоева і пэўныя тэрыторыі вакол яго па-ранейшаму належалі князям, якія служылі Маскве з 60-х — пачатку 70-х г. XV ст. (Кром М. Меж Русью иЛитвой. С. 71-72).
[121] СИРИО. Т. 35. № 1. С. 4.
[122] Адпаведна крыніцы, падзея здарылася ў панядзелак напярэдадні Успення Прачыстай Багародзіцы, г. зн. да 15 жніўня. Гэты дзень у 1487 г. выпадаў на сераду (падлічана паводле формул Д. Перавошчыкава і Я.Ф. Карскага. Гл.: Черепнин Л. В. Русская хронология. Москва, 1944. С. 44-47). Такім чынам, панядзелак быў 13 жніўня.
[123] Тамсама. № 1. С. 3; № 2. С. 7-8; № 4. С. 16.
[124] СИРИО. Т. 35. № 1. С. 5; № 2. С. 7-8; № 4. С. 16-17.
[125] СИРИО. Т. 35. №1. С. 4.
[126] СИРИО. Т. 35. №1. С. 3.
[127] Тамсама.№8.С. 36.
[128] Тамсама. № 1. С. 4; № 8. С. 36. У другім выпадку шкода пазначана ў суме 190 рублёў.
[129] СИРИО. Т. 35. №2. С. 7.
[130] Кром М. Меж Русью и Литвой. С. 77.
[131] СИРИО. Т. 35. № 2. С. 8.
[132] Тамсама. № 4. С. 16; № 12. С. 49; № 14. С. 54.
[133] ДДГ.№ 53. С. 161-162.
[134] СИРИО. Т. 35. № 12. С. 49.
[135] Тамсама. № 18. С. 74.
[136] СИРИО. Т. 35. №4. С. 17.
[137] Тамсама. № 6. С. 19-20.
[138] Тамсама.№6.С.20.
[139] Зимин А. Россия на рубеже XV-XVI столетий. С. 95.
[140] СИРИО. Т. 35. №6. С. 20.
[141] СИРИО. Т. 35. №8. С. 37.
[142] Тамсама. № 6. С. 20; № 8. С. 37.
[143] Тамсама.№8.С.37.
[144] Тамсама. №6. С. 20.
[145] Тамсама. № 6. С. 21; № 12. С. 49.
[146] Тамсама. № 6. С. 21; № 8. С. 39.
[147] Тамсама. № 8. С. 35; ПСРЛ. Т. 6. Вып. 2. Стб. 325.
[148] ПСРЛ. Т. 6. Вып. 2. Стб. 325.
[149] СИРИО. Т. 35. № 9. С. 40; № 12. С. 47.
[150] Тамсама. № 8. С. 35. Зразумела, што даніна не выплачвалася з 1478 г. — часу далучэння Ноўгарада да Масквы. Таму пагром Таропецкага павета трэба адносіць менавіта да 1489 г.
[151] Напэўна, маецца на ўвазе 7-тыднёвы пост перад Вялікаднем і так званая „святая субота”, за тыдзень за якой адбывалася ўзгаданая падзея.
[152] СИРИО. Т. 35. № 8. С. 35-36.
[153] Магчыма, маюцца на ўвазе так званыя Пятроўкі, Пятроў дзень — 29 чэрвеня, які звязаны з пастом (запусты — загавенне). Калі абапірацца на гэтую дату,дык узнікаюць сумненні наконт года дзвюх падзей, што прайшлі адна за адной. Ліст Казіміра быў адпраўлены 30 траўня 1489 г. Хутчэй за ўсё, пасол князь Ц. У. Масальскі не дадаваў да сваіх прамоваў у Маскве нешта іншае, чаго небыло ў лісце караля і вялікага князя.
[154] СИРИО. Т. 35. №8. С. 36.
[155] Тамсама. №8. С. 36.
[156] СИРИО. Т. 35. №8. С. 36.
[157] СИРИО. Т. 35. №8. С. 39.
[158] Кром М. Меж Русью и Литвой. С. 77-78.
[159] СИРИО. Т. 35. № 12. С. 47-48; № 14. С. 54. Казельск перад тым (12.03.1488 г.) быўдадзены князю Дзмітрыю ў трыманне (Kolankowski L. Dzieje Wielkiego księstwa Litewskiego za Jagiellonow. S. 392; Кром М. Меж Русью и Литвой. С. 79).
[160] СИРИО. Т. 35. № 12. С. 51.
[161] Тамсама. № 12. С. 49.
[162] СИРИО. Т. 35. № 12. С. 50; № 16. С. 66.
[163] Алексеев Ю. Походы русских войск при Иване III. С. 321.
[164] СИРИО. Т. 35. № 16. С. 66.
[165] СИРИО. Т. 35. № 14. С. 55.
[166] Янин В. Новгород и Литва. С. 193.
[167] СИРИО. Т. 35. № 14. С. 55.
[168] Тамсама.№16. С.63.
[169] Тамсама.№16.С.63,66.
[170] Тамсама.№16.С.66.
[171] Тамсама.№16.С.66.
[172] Тамсама.№15.С. 57.
[173] Тамсама.№15.С. 58, 59.
[174] Кром М. Меж Русью и Литвой. С. 62.
[175] СИРИО. Т. 35. № 15. С. 58,60.
[176] Разрядная книга 1475-1598 г. С. 21-22; Разрядная книга 1475-1605 г. Т. 1. Ч. 1.С. 31.
[177] СИРИО. Т. 35. № 16. С. 63,68.
[178] Тамсама. № 16. С. 64, 67.
[179] Тамсама. № 16. С. 66-67.
[180] Тамсама.№18.С.76.
[181] Тамсама.С.76-77.
[182] ПСРЛ. Т. XXVIII. С. 157; Разрядная книга 1475-1598 г. С. 32; СИРИО. Т. 35. № 18. С. 73; № 56. С. 267.
[183] СИРИО. Т. 35. № 18. С. 81.
[184] Тамсама.№18.С.73,77.
[185] Тамсама.С.85.
[186] ПСРЛ. Т. 12. С. 234; Т. 28. С. 322.
[187] СИРИО. Т. 35. № 22. С. 107; ПСРЛ. Т. XXVIII. С. 322-323; Разрядная книга 1475-1598 г. С. 22.
[188] СИРИО. Т. 35. № 22. С. 104,106; ПСРЛ. Т. 28. С. 322-323; Разрядная книга 1475-1598 г. С. 22-23.
[189] Кром М. Меж Русью и Литвой. С. 174.
[190] Разрядная книга 1475-1598 г. С. 23.
[191] СИРИО. Т. 35. № 18. С. 73.
[192] Тамсама. № 18. С. 77.
[193] Тамсама. № 19. С. 81; № 22. С. 107.
[194] Тамсама. № 22. С. 104,106; ПСРЛ. Т. XII. С. 235; ПСРЛ. Т. 28. С. 323.
[195] Кобрин В. Власть и собственность в средневековой России. С. 123-125.
[196] ПСРЛ. Т. 35. С. 122.

Наверх

Андрэй Янушкевіч. Нявыкарыстаныя шанцы рэваншу: ВКЛ у канцы Інфлянцкай вайны 1558–1570 г.

Снежня 21, 2008 |


Напрыканцы 60-х г. XVI ст. Вялікае Княства Літоўскае апынулася ў незайздросным становішчы. З аднаго боку, Інфлянцкая вайна выцягвала ўсе наяўныя сродкі і прыводзіла ВКЛ да комплекснага палітычнага і эканамічнага крызісу, з другога — Польшча, карыстаючыся крызісным становішчам, ціснула на патрэбу хутчэйшага заключэння міждзяржаўнай уніі. У папулярнай літаратуры і ў некаторых працах масцітых гісторыкаў нават вымалевалася просценькая схема, паводле якой перад ВКЛ стаяў выбар: або быць у саюзе з Польшчай, або быць паглынутай Масквой у выніку Інфлянцкай вайны. У якасці суверэннай дзяржавы, самастойнага і актыўнага суб’екта міжнародных адносінаў Княстваўжо не разглядалася… Гэтыя навязаныя, як правіла, нашымі суседзямі погляды саслужылі не найлепшую службу для зразумення сапраўднай сутнасці складаных палітычных працэсаў.

Сітуацыя, аднак, не была цалкам трагічнай. У гэты час у Княства з’явіўся цікавы шанец выправіць становішча і калі не перамагчы маскоўскага непрыяцеля, то прынамсі пераняць у яго ініцыятыву і паспрабаваць вярнуць страчаныя ў першай палове 60-х г. XVI ст. землі ў паўночна-ўсходняй Беларусі. Пераломным момантам стаў нечаканы захоп літоўскім найманым войскам на чале з польным гетманам Раманам Сангушкам Ульскага замка 27 жніўня 1568 г. Упершыню літоўскім жаўнерам пашчасціла авалодаць важным стратэгічным пунктам праціўніка. Калі зважаць на пасіўны, можна нават сказаць, млявы характар ваенных дзеянняў у другой палове 60-х г. XVI ст., гэта быў неверагодны поспех[1].

Узяцце Улы было вельмі важным сігналам, які мог пры належных дзеяннях перамяніць акцэнты палітычнага працэсу і перакінуць увагу з уніі з Польшчай на ваенныя справы. Адразу напрошваецца аналогія з Ульскай бітвай 1564 г., калі Мікалай Радзівіл Чорны згарнуў перамовы аб уніі на каронным сойме, абвясціўшы пра неабходнасць пільна заняцца ваеннымі справамі[2].

Міжнародная сітуацыя таксама спрыяла ВКЛ. У Швецыі памянялася ўлада ў выніку дэтранізацыі караля Эрыка і ўзыходжання на трон фінляндскага герцага Юхана, які быў жанаты на малодшай сястры Жыгімонта Аўгуста Катарыне. Гэта дазваляла спадзявацца на ператварэнне скандынаўскай дзяржавы з непрыяцеля ў трывалага саюзніка. З Асманскай імперыяй былі наладжаны прадуктыўныя кантакты, якія дазвалялі спадзявацца на заключэнне міру, які б абавязваў і Крымскае ханства да спынення рабаўнічых набегаў на паўднёвыя землі ВКЛ.

Здавалася, карта ідзе ў рукі ліцвінаў, і ў працяг поспеху пад Улай трэба падрыхтаваць наступленне на маскоўскія пазіцыі. Але ўзяцце Улы, наадварот, не зрабіла вялікага ўражання на кіраўніцтва ВКЛ і, як вынік — ніякіх значных дзеянняў па актывізацыі вайны не было праведзена. Чаму так сталася? Чаму ў варунках пагрозы страты суверэнітэту на карысць Польшчы кіраўнічная эліта ВКЛ не зрабіла адэкватных крокаў для ўмацавання становішча дзяржавы ў Інфлянцкай вайне, менавіта якая цягнула яе да нявыгаднай уніі з заходнім суседам? Увогуле, якая атмасфера панавала ў асяроддзі радных паноў, наколькі адэкватна яны ўспрымалі палітычную рэчаіснасць і бачылі перспектывы выхаду з крызіснай сітуацыі?

У ВКЛ, безумоўна, існавала групоўка, якую ў фармальным сэнсе можна назваць „ваеннай партыяй”. Гэта перадусім тыя людзі, што па сваіх службовых абавязках былі непасрэдна звязаны з ваеннай сферай. Да яе, без сумневу, трэба прылічыць трох гетманаў. Інфлянцкі гетман і адміністратар (з 1566 г.) Ян Хадкевіч наладзіў сістэму абароны ў Інфлянтах і вызначыўся ініцыяваннем выправы пад Улу ў лютым — сакавіку 1568 г. Польны гетман Раман Сангушка, як толькі апынуўся на Полаччыне, імкнуўся ажыццяўляць актыўныя наступальныя аперацыі. Нарэшце, найвышэйшы гетман Рыгор Хадкевіч таксама выступаў за канцэнтрацыю ўвагі на ваенных справах, аднак з вышыні сваёй пасады больш рэалістычна ацэньваў сітуацыю з забеспячэннем войска неабходнымі фінансава-матэрыяльнымі сродкамі. Безумоўна, да сяброў „ваеннай” партыі трэба прылічыць такіх актыўных ротмістраў, як Юры Тышкевіч, Філон Кміта, Юры Зяновіч і іншых, г. зн. тых, хто рабіў кар’еру перадусім на вайсковай службе.

Варта прыгледзецца бліжэй да пазіцыі Р. Сангушкі. Ён быў адзіным сябрам гаспадарскай Рады (апрача Я. Хадкевіча), які непасрэдным чынам судакранаўся з вайной, стала знаходзячыся ў зоне баявых дзеянняў і ведаючы тым самым становішча на фронце з унутранага боку. Ён, у адрозненне ад іншых радных паноў, не быў песімістам адносна магчымасцяў ВКЛ узяць рэванш у Інфлянцкай вайне, пастаянна прапаноўваючы актывізаваць ваенныя дзеянні наступальнага характару. Вельмі цікава, што пасля ўзяцця Улы ён прапаноўваў, здавалася б, цалкам авантурную ідэю — ісці на Полацк, дзе, па яго звестках, не было на гэты час вялікага варожага гарнізону. Для гэтага Р. Сангушку было патрэбна баяздольнае і забяспечанае неабходным рыштункам войска. У палітычным плане ён з’яўляўся прыхільнікам цвёрдай улады, неабходнай перадусім для вырашэння пільных арганізацыйных праблем, звязаных з абаронай краіны, і прапаноўваў забыцца на некаторы час на „шляхецкія вольнасці” дзеля перамогі ў вайне з Маскоўскай дзяржавай[3]. Яшчэ адзін факт, які датычыць разгляданага часу — у кастрычніку 1568 г. польны гетман прапаноўваў Жыгімонту Аўгусту выправіць ганца ў Маскву для аднаўлення дыпламатычных кантактаў, аднак не дзеля замірэння з непрыяцелем, а для атрымання часу, неабходнага, каб належным чынам падрыхтавацца да вырашальнага ўдару па маскоўцах[4]. Як бачым, пазіцыю Р. Сангушкі адрознівае нацэленасць на пераможную вайну і канцэнтрацыю ўвагі на арганізацыі ваенных мерапрыемстваў.

На падобнай пазіцыі стаяў найвышэйшы гетман Р. Хадкевіч. Ён у сувязі з узяццем Улы спадзяваўся на хуткае вяртанне Жыгімонта Аўгуста ў Літву і ў выніку — на зварот да ваенных справаў (“сам через себе таковых значных и статечных послуг их залецать…”)[5]. Аднак гэта былі дарэмныя спадзяванні для таго часу. Яны толькі выразней паказваюць, наколькі не валодалі палітычнай сітуацыяй асобныя прадстаўнікі Рады. Гетман слепа верыў, што вайна мае (або павінна мець) для гаспадара першаснае значэнне, асабліва пры відавочных поспехах літоўскай зброі. Ужо праз дзесяць дзён (19 верасня 1568 г.) пасля выказвання падобных меркаванняў Р. Хадкевіч мусіў з горыччу канстатаваць, што гаспадар не спяшаецца пераходзіць да актыўных дзеянняў на ваенным фронце, губляючы такі важны для авалодання ініцыятывай і пералому сітуацыі час: Wiemy jaka prędka u niego w rzeczach wojennych odprawa, jako rychło pisarze jego piszą, jako się go panowie boją i onego słuchają, a nie tylko panowie na prośbę, ale właśni jego urzędnicy, starostowie i dzierżawcy imion jego nic więc uczynić nie chcą, owa jakie oremus, takie benedicite[6]. У лістападзе 1568 г. ён выказаў ідэю заблакаваць блізкі да Улы замак Туроўля і найбольш паўднёвы ўмацаваны пункт маскоўцаў Сушу[7]. Аднак, на нашу думку, гэта быў свайго роду водкуп ад гетманскага патрабаванняў актывізацыі ваенных дзеянняў. У планы гаспадара не ўваходзіла ўцягванне ў новы абарот вайны і адмова ад рашэння пастаўленых унутрыпалітычных задач, галоўнай з якіх была канчатковая рэалізацыі уніі паміж Каронай і Княствам.

Канцэпцыя актыўных дзеянняў на ваенным фронце не атрымала падтрымкі з боку гаспадара, які, праўду кажучы, не любіў ваяваць і разглядаў ваенны ціск хутчэй як сродак дыпламатычнай гульні, чым самадастатковую зброю пры вырашэнні спрэчных пытанняў знешняй палітыкі. Не знаходзячы магчымасцяў для вядзення паспяховай вайны, ён бачыў выйсце з крызіснай сітуацыі, да якога прывяла Інфлянцкая вайна, у заключэнні уніі з Польшчай і павелічэнні з дапамогай заходняга суседа рэсурснай базы для ўдзелу ў вайне.

Лідэр гаспадарскай Рады М. Радзівіл Руды, выступаючы супраць унійнай палітыкі гаспадара, тым не менш, займаў пасіўную пазіцыю па пытанні ўдзелу ў вайне, бачачы ў ёй крыніцу ўсіх праблем Княства. Для яго выхад з вайны быў свайго роду абсалютнай панацэяй. Прыкладам, на прапанову гаспадара засекчы дарогі ў блізкія да Улы маскоўскія замкі М. Радзівіл Руды адказаў больш чым адмовай: „Што тэж твоя м(и)л(о)сть писал до нас у другомъ листе своемъ о запасечене дорогъ з Полоцка до Суши и до Туровли замковъ неприятелскихъ, якобы за божою помочъю козаками або яким фортелем могло ся што доброго справити, а неприятеля согнати с тых замков, о чом твоя м(и)л(о)сть не радишъ, абы мелъ быти неприятел дражненъ под тымъ часомъ посланя ку нему гонца нашого”[8]. Як бачым, нават пры спрыяльных абставінах на ваенным фронце ён выступаў за замірэнне з маскоўскім непрыяцелем.

Гаспадар абыякава паставіўся да прапанаванага Р. Сангушкам наступлення на Полацк, перакладваючы яго рэалізацыю на плечы абодвух гетманаў[9]. Яго задавальняла трывалае ўмацаванне на выгодным фарпосце, тым больш што пасля захопу Улы папярэднія дамоўленасці з маскоўскім кіраўніцтвам аб узнаўленні перамоваў аб міры маглі перастаць дзейнічаць[10]. Вядома, што ідэю ўмацавання ўУле падтрымаў таксама такі ўплывовы палітык, як Астафій Валовіч, які знаходзіўся ў гэты час пры гаспадару ў Варшаве. Ён меркаваў, што паспяховая рэалізацыя гэтага мерапрыемства залежыць ад прысутнасці палявога гетмана на месцы, адзначаючы, што кіроўная эліта павінна падыйсці да гэтай задач скансалідавана: „Пане Боже, дай, абы мы вси однакими очима на то (замацаванне ў Уле і адбудаванне там замка. — А.Я.) смотрели а (и) нелитовали кинути ся до поратованья таковое потребы” [11].

Такім чынам, Жыгімонт Аўгуст не адкінуў ідэю замірэння нават пры спрыяльных ваенных абставінах. Яе выкананню была падначалена дыпламатычная місія ўлана Букрабы ў лістападзе 1568 г., які выправіўся ў Маскву за глейтавымі лістамі для вялікіх паслоў з ВКЛ.

Цікава, што грамата для Букрабы, занесеная ў пасольскую кнігу Метрыкі ВКЛ, пазначана 30 ліпеня 1568 г.[12]. Гэта азначае, што яна была напісана адразу пасля вяртання Юрыя Быкоўскага з маскоўскага палону. Гэта адбылося якраз у ліпені 1568 г. Сам Букраба ў вуснай размове з маскоўскімі дыпламатамі паведамляў, што грамату да Івана Жахлівага па распараджэнні Жыгімонта Аўгуста яму выдалі радныя паны ў мястэчку Гародна, што на Падляшшы. Пра яго місію ведалі толькі чатыры чалавекі з кіраўнічнай эліты — М. Радзівіл Руды, Р. Хадкевіч, Я. Хадкевіч і А. Валовіч. Гэта было выклікана жаданнем захаваць яе ў таямніцы ад палякаў. Маскоўцы атрымалі наступнае тлумачэнне: польскі бок узамен за ваенную дапамогу спадзяецца атрымаць доступ да літоўскіх урадаў і землеўладанняў, на што ліцвіны прынцыпова не хочуць пагадзіцца. Таму замірэнне з Масквой не ляжала ў інтарэсе палякаў[13].

Улан Букраба, аднак, перасёк мяжу з Маскоўскай дзяржавай толькі 26 кастрычніка 1568 г.[14]. Чым быў выкліканы такі працяглы перапынак?

Магчыма, у Літве вырашылі пачакаць рэакцыі на ўзяцце Улы. Гэтая версія, у прынцыпе, добра ўпісваецца ў храналагічныя рамкі падзей[15]. З іншага боку, цалкам верагодна, што Букрабу магла спыніць эпідэмія чумы, якая разгулялася на Полаччыне восенню 1568 г. Як бы там ні было, літоўскі ганец урэшце выправіўся далей на ўсход.

Увесь ход знаходжання Букрабы ў межах Маскоўскай дзяржавы павінен быў паказваць мірныя намеры ліцвінаў. У рапартах маскоўскіх чыноўнікаў, запісаных у пасольскую кнігу, паведамляецца пра ўпрошванне ліцвінамі гаспадара заключыць мір[16]. Мяркуем, што гэта быў стары тактычны ход — паказаць мірныя намеры ліцвінаў у супрацьвагу агрэсіўным польскім, каб тым самым павялічыць шанцы на ўдалы зыход дыпламатычнай місіі.

На гэта былі накіраваны і словы ганца пра адсутнасць на межах літоўскага войска. Букраба ў прыватнай размове з маскоўскім прыставам Афанасіем Біцягоўскім паведаміў, што найвышэйшы гетман Р. Хадкевіч стаіць у Менску са сваім дваром[17], да польнага гетмана Р. Сангушкі, які знаходзіўся ў Бельмаках паблізу Чашнікаў, было накіравана дзве тысячы найманых жаўнераў. Акрамя таго, у Уле, дзе адбывалася аднаўленне замка, стаялі рота Станіслава Тарноўскага і перадыслакаваная з Віцебска казацкая рота Сямёна Бірулі[18].

Такая ацэнка арганізацыі абароны была блізкай да сапраўднага стану рэчаў. Таму на першы погляд перадача маскоўцам інфармацыі пра кепскае вайсковае забеспячэнне мае дзіўнаваты характар. Хто ж паведамляе непрыяцелю пра ўласную непадрыхтаванасць да абароны і адпору варожага нападзення? Аднак гэта мела сваю логіку ў тым, каб паказаць адсутнасць намераў ваяваць. Заўважым, праўда, што нават паведамленне пра дзве тысячы наймітаў прыводзіла маскоўцаў у спалох і прымушала іх думаць аб агрэсіўных планах ліцвінаў[19].

Самым інтрыгоўным момантам паслання Букрабы стала вітанне Івана IVяк„великого князя всеаРуси”[20]. Наздзіўленыя запыты маскоўскіх дыпламатаў літоўскі ганец адказаў, што „ему приказали царское имя говорити от короля радные паны” (вылучана намі. — А.Я.), якія выпраўлялі яго ў Маскву. На нашу думку, гэта было галоўнай хітрасцю Жыгімонта Аўгуста, дзякуючы якой ён быўупэўнены ўзаспакаенні на ваенным фронце. Царскі тытул не быў запісаны ў гаспадарскай грамаце, зразумела, каб не пакінуць маскоўцам прэцэдэнту для далейшага ціску ў дыпламатычных зносінах. Верагодна, гэтым можна вытлумачыць адсутнасць тэксту граматы ў маскоўскай пасольскай кнізе. Для яе ўпісання былі пакінуты два чыстыя аркушы, якія так і засталіся пустымі[21].

Гэтая акалічнасць, аднак, не перашкодзіла ўдаламу заканчэнню місіі Букрабы. У грамаце, якую Іван IV накіраваў Жыгімонту Аўгусту ў ад каз, была дадзена згода на спыненне ваенных дзеянняў і — што немалаважна — адмову ад будаўніцтва новых замкаў на акупаванай тэрыторыі ВКЛ: «Мы за твоим брата нашего писанием рать свою воротили и по всем своим пограничным городом бояром своим и наместником и воеводам и всем воинским людем в твою землю брата нашего войною входити и городов и мест заседати и новых городов ставити не велел, докуды послы твои брата нашего у нас будуть и меж нас дело доброе постановят»[22]. Цікава, што пад час місіі не было сказана ніводнага слова пра падзеі пад Улай. Ніхто не хацеў псаваць адносіны ў складаных унутрыпалітычных абставінах.

Букраба выканаў галоўную мэту сваёй місіі — ён атрымаў глейтавыя лісты для вялікіх паслоў з ВКЛ. Ужо 18 лістапада 1568 г. літоўскі ганец выехаў з Масквы, а 2 снежня перасёк мяжу паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ[23].

Гісторыя з тытулам яскрава паказвае, што для Жыгімонта Аўгуста іменаванне Івана Жахлівага рускім царом у нефармальнай форме не мела абсалютна прынцыповага значэння. Пры неабходнасці гэтая прыманка магла быць кінута маскоўскім палітыкам дзеля дасягнення пэўнай палітычнай мэты. У канцы 1568 г. такой мэтай было спыненне ваенных дзеянняў. Стабілізацыя на ваенным фронце была патрэбна гаспадару для рэалізацыі супольнага польска-літоўскага сойму, на якім прадугледжвалася заключэнне міждзяржаўнай уніі.

Адсюль выходзіла і нежаданне ісці на эскалацыю канфлікту нават пры спрыяльных абставінах на фронце. Як ужо згадвалася, Жыгімонт Аўгуст на звестку пра ўзяцце Улы адрэагаваў у цэлым стрымана, прапанаваўшы толькі замацавацца на выгодным плацдарме[24].

Аднак нават такая задача (адбудаванне Улы) была не па сілах для ліцвінаў. У кіраўніцтва адсутнічалі магчымасці і сродкі для хуткага ўзнаўлення спаленага пад час штурму замка. Найвышэйшы гетман не знаходзіў належнай падтрымкі ў справе павышэння абароназдольнасці памежных замкаў. Жыгімонт Аўгуст выступаў „за”, аднак словы не падмацоўваў рэальнымі матэрыяльнымі сродкамі[25]. Р. Хадкевіч скардзіўся наігнараваннетакойважнайсправызбокуземлеўладальнікаў Полаччыны і Віцебшчыны: Ponieważ za częstem pisaniem, prośbami W[aszej] M[iłości] tamci wszyscy panowie, których tam pobliżu są imiona, nie tylko nie dbają, aleś ani rozumieją, ani chcą tam do roboty zamku tamesznego (Улы. — А.Я.) ludzi posłać”[26]. Гэта было паказчыкам стану справаў — прысутнічала выразнае нежаданне аддаваць ўласныя рэсурсы на карысць дзяржавы, дбаючы толькі аб прыватных інтарэсах.

Сімптаматычна, што гэтая „хвароба” распаўсюдзілася і ў прыфрантавой зоне — там, дзе вайна непасрэдна ўплывала на жыццё мясцовага насельніцтва і прыбыткі землеўладальнікаў. Умацаванне абароны павінна было быць ix карэнным інтарэсам. Аднак, як бачым, перамагала думка, што ўсе выдаткі ідуць намарна. Падобнае ўсведамленне асабліва пашырылася пасля няўдалага збору вялікага паспалітага рушання пад Маладэчнам у 1567 г.

Паступова адбудова Улы распачалася. Земскі падскарбі М. Нарушэвіч атрымаў распараджэнне накіраваць на будаўніцтва ўсіх рабочых, якія з лета 1568 г. займаліся будоўляй новых замкавых умацаванняў у Чашніках, Вараночы і інш.[27]. Для Р. Хадкевіча забеспячэнне Улы ўсім неабходным стала на некаторы час галоўнай задачай: „Около потребъ вшеляких до забудованья замку на оном же копцу Ульскомъ, спешного и прудкого поратованья яко людми, жолнери, посохи для роботы, живности, пенезей потребуючи, около того сезде уставичне без перестаня в ден и в ночи не всипаючи пильность и старане працовитое чиню…”[28]. Ён перадаваў у заставу не толькі свае маёнткі, але і маёнткі сына, каб знайсці грошы для аплаты службы найманых жаўнераў і рабочых на замкавых будоўлях. Вядома, што найвышэйшы гетман адаслаў 300 чалавек з Быхава і Магілёва на работы ў верасні 1568 г.[29].

13 кастрычніка 1568 г. Р. Хадкевіч з задавальненнем канстатаваў, што „Ула добре се будуеть и вжо початок ее добрый ест”, наракаючы адначасова на недахоп рабочых людзей і правіянту[30]. Земскі скарб рабіў усё магчымае, наймаючы людзей для працы у небяспечным рэгіёне. Сюды, у прыватнасці, былі выпраўлены падданыя з барысаўскіх, магілёўскіх, бабруйскіх, любашанскіх воласцяў[31].

Пасля ўзяцця Улы нічым не палепшылася фармаванне найманага войска, якое традыцыйна вялося з паважнымі цяжкасцямі. Аднак цяпер узніклі новыя праблемы, якія былі звязаны перадусім з паводзінамі ротмістраў і жаўнераў. Яны не ўпісваліся ў аніякія рамкі!

Прыкладна ў канцы верасня — пачатку кастрычніка 1568 г. да Р. Сангушкі былі накіраваны новыя ротныя фармаванні. Аднак яны так і не дайшлі да месца свайго прызначэння. 13 кастрычніка 1568 г. Р. Хадкевіч на запыты польнага гетмана адказваў, што папросту не ведае, куды падзеліся роты[32]. А 7 снежня 1568 г. земскі падскарбі М. Нарушэвіч паведамляў, што шмат хто з ротмістраў пасля атрымання „заслужоного” (заробку за службу) нават праз шэсць-восем тыдняў або не выехаў з Вільні, або невядома з якіх прычын выправіўся на Падляшша[33]. Такім чынам, карціна арганізацыі войска ВКЛ напрыканцы 1568 г. выглядала вельмі непрывабнай.

У такой сітуацыі інфармацыя аршанскага старасты Ф. Кміты, пададзеная 3 лістапада 1568 г., пра намеры маскоўцаўажыццявіць шырокамаштабную выправу супраць Віцебска вельмі занепакоіла радных паноў. У змястоўным паведамленні выбітнага разведчыка можна вылучыць чатыры асноўныя моманты:

1) шпегі і інфарматары прынеслі не падлеглыя сумненнюзвесткі пра збор на 6 снежня 1568 г. у Вялікіх Луках значнагамаскоўскага войска для нападу на Віцебск[34];

2) галоўная прычына ваеннай актывізацыі — стабілізацыя ўнутрыпалітычнага становішча ў Маскоўскайдзяржаве[35];

3)     насельніцтва на памежжы Масковіі хоча міру іўсведамляе далейшую эскалацыю ваеннага канфлікту[36];

4)     маскоўскія ўлады асцерагаюцца нападу літоўскаганайманага войска на Смаленск, перадусім з-за звестак правярбоўку новых найманых ротаў[37].

Рыгор Хадкевіч адразу пасля атрымання ліста Ф. Кміты адпісаў да старшых радных паноў М. Радзівіла Рудога і В. Пратасевіча. Ён быў сур’ёзна занепакоены, што з-за адсутнасці фінансавых сродкаў з серабшчыны 1568 г. няма магчымасцяў сфармаваць новыя роты: Жолнеровъ <…> за тот податок теперешнии невеле <…>, а на болшии почот того податку звлаща теперешнеи первшое раты не вынесло и опошнего податку на болшии почот не вынесет, толко на тых же служебных”[38]. Канстатуючы малую колькасць войска для адпору праціўніка, ён праводзіў прамую аналогію з сітуацыяй у 1563 г., калі быў страчаны Полацк: „Людеи пенежныхъ мало, воиска земъского въ готовости не будет. <…> А так всеми ся видитъ, м(и)л(ос)тивые панове, чого боже не даи, абыхмо тоее зимы Витебска не страдали (страцілі. — А.Я.), <…> кгдыж братя н(а)ши обыватели здешнег(о) панъства яко сут(ь) поспешни до таковыхъ потреб, в(а)ша м(и) л(ос)т(ь) м(и)л(ос)тивыи п(а)не воевода виленъскии, рачиш тог(о) быт зведомъ, для чого и Полоцкъ в руки неприятелские пришол”[39].

У яшчэ адным лісце Р. Хадкевіча да М. Радзівіла Рудога, які, як можна зразумець, прызначаўся асабіста канцлеру і не павінен быць перасланы гаспадару, указвалася на сур’ёзную непадрыхтаванасць Віцебска да аблогі. Ён наракаў, што праблемы абароны памежных замкаў не сустрэлі адэкватнага разумення на мінулым Гарадзенскім сойме, і здымаў з сябе адказнасцьзамагчымы абаротпадзей: АВитебскъ,м(и)л(ос) т(и)выи пане, яко естъ ωпатроны, праве страх и въспоменут может. <…> якомъ и на соиме недавно минуломъ не толко его кролевъскеи м(и)л(ос)ти ω томъ мовилом а на писме подалы, але и вашеи м(и)л(ос)ти паномърадамъ вси потребы замковъукраинныхъ подавалъ. Але все то пошло на сторону, кгдыж стараня ωпатренъя ни в чомъ не сталося”[40].

Усведамляючы такую трывожную сітуацыю, Р. Хадкевіч прапаноўваў склікаць паспалітае рушанне з ліку тых шляхцічаў, якія не паедуць на сойм, пры гэтым не чакаючы гаспадарскіх „ваенных лістоў”, па прамым сваім распараджэнні: „Обывателемъ здешнего панства которые соиму не належат росказат имъ в готовости быт <…> естъ-ли того потреба вкажет а од мене писане в поветы доидет, тым же часом не ждучи другого писанъя од его кролевъские м(и)л(ос)ти, заразом до мене яко на кгвалт днем и ночю поспешилися”[41]. Гэта была цікавая прапанова ўзяць на сябе ініцыятывы ў надзвычайных абставінах, якая, зрэшты, не атрымала адэкватнага ўспрыняцця.

Наракаючы на разладжанасць дзеянняў кіраўніцтва ВКЛ, гетман трапна адзначыў галоўную праблему палітычнага крызісу ў дзяржаве: вядзенне вайны на два фронты — у Інфлянтах і ўсходнім памежжы ВКЛ і ўдзел у частых соймах, у тым ліку ў перадунійным з палякамі. Княства было занадта слабое, не мела рэсурсаў, каб эфектыўна займацца адразу трыма палітычнымі задачамі: вайной з Масковіяй, абаронай Інфлянтаў і уніяй з Польшчай. Толькі канцэнтрацыя сілаў на адным напрамку магла прывесці да паспяховай рэалізацыі адпаведнай задачы.

М. Радзівіл Руды пераадрасаваў лісты Кміты і Хадкевіча Жыгімонту Аўгусту. Адказ гаспадара прымусіў сябе доўга чакаць і быў дадзены толькі 6 снежня 1568 г. З яго можна зразумець, што канцлер і віленскі ваявода не ўнёс нейкіх новых прапаноў па вырашэнні праблем абароны, заклікаючы толькі звярнуць пільную ўвагу на стан справаў на ўсходнім фронце. Радзівіл непакоіўся за браслаўска-друйскі напрамак, які адкрываў дарогу на Вільню. Гаспадарскі пісар Мацей Савіцкі, які быў даверанай асобай літоўскага канцлера, інтэрпрэтаваў яго паводзіны так, быццам бы той адмыслова не паведамляў гаспадару пра сур’ёзнае становішча на фронце, каб не сарваць планаванае скліканне супольнага сойму[42].

Сам гаспадар асабліва не ўстрывожыўся паведамленнямі аб небяспецы маскоўскага ўдару. Жыгімонт Аўгуст загадаў Хадкевічу ўзмацніць пільнасць, больш спадзеючыся на боскую дапамогу. На яго думку, для трымання абароны на першы час павінна хапіць тых вайскоўцаў, якія знаходзяцца пры польным гетмане і ў замках ["chocia trocha ludzi naszych w onym kraju jest"). На дапамогу ён прапанаваў накіраваць князя Андрэя Курбскага, якому, маўляў, з'яўляцца на сойм не было вялікай патрэбы. Гаспадар выказаўся супраць склікання паспалітага рушання, лічачы, што падобная непаслядоўнасць у дзеяннях улады выкліча негатыўную рэакцыю ў грамадстве: Urosła by trwoga między ludźmi w Państwie tamesznym około niepośpieszenia do Woginia na zjazd[43]. З’езд у Воіню павінен быў знайсці рашэнні для ўсіх праблем — у тым ліку і праблемы арганізацыі абароны ў зоне баявых дзеянняў[44].

Чым была выклікана такая спакойная пазіцыя гаспадара? Спадзяваннямі на ўдалы зыход місіі Букрабы? Нежаданнем мяняць планы і заключыць урэшце унію? А можа, Жыгімонт Аўгуст трактаваў паведамленні з мяжы як своеасаблівую дэзінфармацыю, выкліканую імкненнем пэўнага кола радных паноў перапыніць працэс заключэння уніі? Дакладнага адказу на гэтыя пытанні даць нельга. Усе версіі могуць быць верагоднымі.

Увогуле, схема дзеянняў паводле Жыгімонта Аўгуста выглядала проста: спачатку сойм, потым — вайна. Калі ў Любліне ўрэшце на пачатку 1569 г. распачаўся супольны польска-літоўскі сойм, нішто не магло адарваць яго ад унійных спраў. У гэты час на фронце адбылася вельмі цікавая падзея, якая, здавалася, зноў дае Княству цікавы шанец звярнуцца да ваенных справаў. 11 студзеня 1569 г. літоўскі атрад на чале з Аляксандрам Палубінскім нечакана для ўсіх захапіў добра ўмацаваны маскоўскі замак Ізборск, які знаходзіўся на мяжы Пскоўскай зямлі з Інфлянтамі. Упершыню за ўсё XVI ст. ліцвіны захапілі ўмацаваны пункт на маскоўскай тэрыторыі.

Аднак кіраўнічая эліта ВКЛ, ужо занятая соймавымі справамі ў Любліне, нібы не заўважыла такога прыкметнага здарэння. Р. Хадкевіч занепакоіўся, што захоп Ізборска толькі раззлуе маскоўцаў і прывядзе іх да агрэсіўных дзеянняў у адказ: „Кггдыж тот неприятел <…> таковых речей николи терпети не звыкъ <…>; якобы за сплошенствомъ нашимъ тот неприятель, будучи тымъ подбуронъ, в чомъ умыслу своего злого не довел, а шкоды и упаду Речи нашой Посполитой не принес постерегать”[45]. Гэтага ж, маючы на ўвазе, у прыватнасці, пагрозу для Віцебска, баяўся і А. Валовіч[46].

Р. Сангушка, бачачы незацікаўленасць цэнтра абарончымі справамі, ужо ў канцы 1568 г. хацеў з’ехаць з войска, каб не прапусціць важныя падзеі на супольным сойме, якія датычыліся падначаленага яму Брацлаўскага ваяводства і непасрэдна яго маёнткаў на Ўкраіне. Гаспадару і А. Валовічу давялося ўпрошваць Р. Сангушку застацца ў раёне ваеннага фронту. Жыгімонт Аўгуст нават паабяцаў урэшце выдаць брацлаўскаму ваяводу доўгачаканы прывілей на польнае гетманства[47]. Да той пары Р. Сангушка толькі выконваў абавязкі на гэтым урадзе. Пасля ізборскіх падзей для кіраўнічай эліты заставанне Р. Сангушкі на фронце з’яўлялася, па сутнасці, адзінай гарантыяй бяспекі ў зоне баявых дзеянняў. Аднак, нягледзячы на ўсе гэтыя акалічнасці, Р. Сангушка ў сакавіку 1569 г. ад’ехаў з паўночна-ўсходняй Беларусі, перакладаючы абарону на плечы мясцовых шляхецкіх лідэраў, такіх, як Б. Корсак і Ю. Зяновіч.

У паводзінах Р. Сангушкі, як у люстэрку, адбілася развіццё сітуацыі на ваенным фронце. Прыехаўшы ў зону баявых дзеянняў з вялікім імпэтам, дасягнуўшы тут значных поспехаў, ён паступова расчароўваўся ў выніках сваіх дзеянняў, бачачы, што падтрымка з боку цэнтра з цягам часу толькі памяншаецца аж да поўнага ігнаравання стану спраў на фронце.

Інфлянцкая вайна так і не сканцэнтравала ўвагу кіраўніцтва дзяржавы, скатваючыся на другасны план перад перспектывай уніі з Польшчай і пашырэннем шляхецкіх вольнасцяў. Навідавоку палітычная слепата кіраўнічай эліты ВКЛ, а менавіта няслушны выбар алгарытму палітычнага дзеяння, калі Вайна і Унія ўвязваліся як прычына і наступства. Адсутнічала разуменне (можа, толькі апрача Яна Хадкевіча), што адкласці унію дапаможа толькі выйграная вайна, ці хаця б эфектная перамога. Вядома, з іншага боку, катастрафічна бракавала фінансава-матэрыяльных сродкаў для вядзення вайны, усведамлялася неабходнасць з-за гэтага прыцягнення знешняй дапамогі. Аднак пры жаданні нават такую неспрыяльную сітуацыю можна было б пераламаць. Што перашкаджала заможнаму магнацтву праявіць ініцыятыву і ўхваліць збор вайсковых почтаў з уласных маёнткаў? У 1565 г. такі прыклад падаўЯ. Хадкевіч, выставіўшы 1200 коннікаў за ўласны кошт[48]. Яго ніхто, па вялікім рахунку, не падхапіў. Увесь час вайны мы бачым, што прыватны інтарэс пераважаў над публічным. Адсюль — надзея пры абароне Полаччыны і Віцебшчыны толькі на мясцовых землеўладальнікаў (у галоўных магнатаў тут не было маёнткаў), адсюль — выхад магнатаў у паспалітае рушанне 1567 г. аднымі з апошніх, толькі пасля выезду ў войска самога гаспадара, адсюль — паталагічнае імкненне Рады да замірэння, не зважаючы на інтарэсы суверэнітэту дзяржавы. Ён, дарэчы, таксама трактаваўся праз прызму тых жа прыватных інтарэсаўусяго толькі як самы эфектыўны метад захавання сваіх палітычных і эканамічных уплываў.

Сістэма кіравання ВКЛ была наладжана так, што без прысутнасці гаспадара яна пераставала працаваць як след. Пасля таго як Жыгімонт Аўгуст ад’ехаў на сталае пражыванне ў Карону, кіраўнічая эліта ВКЛ увесь час была абцяжарана вяртаннем „бацькі-апекуна” замест пошуку альтэрнатывы ў выглядзе аўтаномнага вядзення палітыкі. Мы бачым адсутнасць лідэра сярод літоўскай палітычнай эліты. Пасля смерці М. Радзвіла Чорнагаў 1565 г. ніхто не здолеў заняць яго месца і паспрабаваць весці адрозную ад гаспадарскай палітычную лінію. Гэты комплекс сіроцтва яшчэ больш аслабляў дзяржаву і перакідваўся на іншыя слаі грамадства.

Добра заўважны маўклівы сабатаж нешматлікіх самастойных адміністрацыйных ініцыятыў Рады — на шляхту яе распараджэнні не рабілі вялікага ўражання. Узяць хаця б для прыкладуяе заклікі выходзіць у войска ў лютым 1563 г., калі стала вядома аб шырокамаштабным наступленні маскоўцаў на Полацк[49]. Магнаты нават абяцалі шляхцічам заплаціць грошы як наймітам! Аднак ініцыятыва радных паноў была цалкам праігнаравана.

Усплывае яшчэ адна важная праблема, якая патрабуе далейшага дэталёвага вывучэння — залішняя збюракратызаванасць і зарэгламентаванасць рэляцый паміж дзяржаўнымі органамі ўлады і шляхецкім грамадствам, якое без гаспадарскіх распараджэнняў і соймавых пастаноў не хацела рабіць захады дзеля выратавання Айчыны ад знешняй небяспекі.

Узяцце Улы ў жніўні 1568 г. не змяніла палітыкі кіраўніцтва ВКЛ у Інфлянцкай вайне. У тым, што не адбылося пералому сітуацыі, вінаваты перадусім суб’ектыўныя фактары: нежаданне Жыгімонта Аўгуста звяртацца да праблемы вайны і пасіўнасць кіроўнай эліты, якая не здолела праявіць патрэбную ініцыятыву. Атрыманы Р. Сангушкам шанец быў страчаны. Хто ведае, магчыма, актывізацыя дзеянняў на ваенным фронце прывяла б да таго, што блізкая унія з Польшчай мела б іншы фармат, чым яна займела ўлетку 1569 г. у Любліне…


[1] Важнасць гэтай падзеі была адзначана А. Валовічам, які паведамляў Сангушку,што ўзяццем Ульскага замка „доброго Речи Посполитой зьеднал, так иж и ве Влошех вже, малюючи Улу, кролеви его милости посылают”: Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie / Wyd. B. Gorczak i Z. Luba-Radzimiński T.VII. Lwów, 1910. S. 306 (далей — AS).
[2] Źródłopiżma do dziejów unii / Wyd. T. Działyński. T. II. Poznań, 1856. S. 351-352.
[3] AS. T. VII. S. 293.
[4] Ibidem. S. 197.
[5] Ibidem. S. 288.
[6] Ibidem. S. 294.
[7] Ускосна гэта пацвярджаецца ў лісце Жыгімонта Аўгуста да М. Радзівіла Рудога ад 2 снежня 1568 г.: Listy króla Zygmunta Augusta do Radziwiłłów / Oprac., wstęp i koment. I. Kaniewska. Kraków, 1999. S. 556 (далей — Listy).
[8] Ibidem. S. 556.
[9] „Ино розумеем, иж пан Виленский (Рыгор Хадкевіч. — А.Я.) вже ест в Менску, порозумевайсе, твоя милость, и способяй в люди от его милости. А што ку послузе нашой и потребъ Речи Посполитой з милости ку нам, пану своему, окажеш, тым болшую вдячность в ласце нашой познаеш” (AS. T. VII. S. 297).
[10] Такі падыход відаць ужо ў віншавальным лісце ад 5 верасня 1568 г.: Ibidem. S. 285-286. Гл. таксама: Ibidem. S. 297.
[11] Ibidem. S. 287.
[12] Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского / Ред. М. А. Оболенский, И. Н. Данилович. Т. I. Москва, 1843. С. 272-274.
[13] Сборник императорского Русского исторического общества. Т. 71: Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским. 1562-1571 гг. С.-Петербург, 1892. С. 578-579 (далей — РИО).
[14] Archiwum Główne Aktów Dawnych w Warszawie. Archiwum Radziwiłłów. Dz. V.Sygn. 2045. K. 4.
[15] Па звестках літоўскай разведкі, маскоўцы сапраўды рыхтавалі аперацыю павяртанні Улы, якой перашкодзіла эпідэмія чумы. Замест гэтага пад Віцебскнакіраваўся атрад маскоўскіх вайскоўцаў, які пасля бясплённага трохтыднёвагастаяння пад горадам вярнуўся на сваю тэрыторыю. Падрабязней: Янушкевіч А.Вялікае княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558-1570 гг. Мінск, 2007. С. 109.
[16] „Упросили Литва у короля, чтоб послал посланца к государю к московскому отом, чтоб велел послом итти к себе о миру” (РИО. Т. 71. С. 573).
[17] Пацверджанне гэтаму: AS. T. VII. S. 292-295.
[18] РИО. Т. 71. С. 573, асабліва 575.
[19] Гл. ліст Ф. Кміты да Р. Хадкевіча ад 3 лістапада 1568 г.: Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Kórniku. Rkps 1536. K. 385-386 (далей — BKórn).
[20] РИО.Т. 71. С. 578.
[21] Гл.: Тамсама. С. 579.
[22] Тамсама. С. 581.
[23] Тамсама. С. 580, 582.
[24] AS. T. VII. S. 285-286.
[25] Рыгора Хадкевіча асабліва выводзіла з сябе тое, што Жыгімонта Аўгуста больш турбавала будаўніцтва Тыкоцінскага замка ў Падляшшы для сваіх дворскіх патрэбаў. Гл.: Ibidem. S. 293.
[26] Ibidem. S. 293-294.
[27] Ibidem. S. 287. Надзвычай паказальная фраза з ліста Р. Хадкевіча: „мел был дво рянин его кролевское милости послан быть з листы господарьскими, выгоняючи подданых ку работе замку на Уле” (Ibidem. S. 290).
[28] Ibidem. S. 288-289.
[29] Ibidem. S. 295.
[30] Ibidem. S. 299.
[31] Ibidem. S. 290.
[32] Ibidem. S. 298.
[33] Ibidem. S. 308-309.
[34] „Певне а непохибне отовсель и отовсего его панства дороги зготованы до Витебска и люд увесь зъ ближних его панствъ збираеться к Лукам. <…> До Ордъ, до Казани, Азторохани, до Нагаи до всих послал и до Черемисы луговое <…>Всим тым воискам казал на день Светого Николы становитися в Луках Великих. <…> З ыншое ж стороны от шпекгов певных ведомость маю и не однокротно прибегаючи дають ведать, же деи люд великии збираеть, дороги полесом и по болотамъ увезде выправлены и выготовлены, а нигде инде толькодо Витебска” (BKórn. Rkps 1536. K. 385-386).
[35] „Причину до воины даючи, иж деи княз великии (Іван IV. — А.Я.) зъ землею ся своею умирыл, опричнину зламал, з детьми своими и с князми паны и со всими бояры и всими землями своими впокоил, з митрополитами и владыками угодившися и прощавшися на неприятеля деи своего поднести саблю блгословенство взял” (BKórn. Rkps 1536. K. 386).
[36] „Воина деи певне будет, естли деи што тепер через того гонца (Улана Букрабу. — А Я.) не постановити, о што деи вси люди к богу руки подносячи просять абы покои был, а панъства ся гдрьские вмирыли. <…> Посланцы мои выведалися иж деи тому посланцу гдрьскому вси люди вельми рады и просять бога омир и о покой” (BKórn. Rkps 1536. K. 386).
[37] „Есть же деи люд в Дорогобужю, о котором и первеи слышат(ь) было, з воеводою Морозовым. Тот деи люд стерегут Смоленска, бо деи в них тая ведомостьне одменяеться, што отсель з Орши маеть впасти люд великии под Смоленскои к Дорогобужю, и то деи ведають, иж тут на люди служебные езные и козаки п(е)н(е)зи дають. Для того деи коло Смоленска увезде и дороги засечено”(BKórn. Rkps 1536. K. 385-386).
[38] BKórn. Rkps 1536. K. 229-230.
[39] BKórn. Rkps 1536. K. 230.
[40] Archiwum Główne Aktów Dawnych w Warszawie. Archiwum Radziwiłłów. Dz. V.Sygn. 2045. K. 4.
[41] BKórn. Rkps 1536. K. 230.
[42] Listy. S. 559.
[43] Ibidem. S. 558.
[44] Ibidem. S. 551, 558.
[45] AS. T. VII. S. 316.
[46] Ibidem. S. 314.
[47] Ibidem. S. 306.
[48] Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной России, издаваемый при управлении Виленского учебного округа. Т. 1. Вильна, 1870. С. 138-140.
[49] Lietuvos Metrika. Kn. 564: (1553-1567) / Parengė A. Baliulis. Vilnius, 1996. P. 139-140.

Наверх

Пётр Кроль. Тактыка барацьбы войска Рэчы Паспалітай з казакамі ў 1591–1638 г.

Снежня 20, 2008 |


У 1590-1648 г. войскі Рэчы Паспалітай былі вымушаны некалькі разоў сутыкнуцца з мяцежнымі казакамі. Гэта былі паўстанні Крыштафа Касінскага (1591-1593), Севярына Налівайкі (1595-1596), Марка Жмайлы ў 1625 г., Тараса Федаровіча ў 1630 г., Паўлюка (Павел Міхновіч Бут) у 1637 г., a таксама Яцака Астраніна i Дзімітра Гуні ў 1638 г. Ход і тактыка той барацьбы істотна адрозніваецца ад дзеянняў больш позняга перыяду. На гэта паўплываў новы фактар, які нівеляваў перавагу польскай конніцы над казацкай пяхотай, што існавала да таго часу. Гэта было з’яўленне ў казацкім войску татарскіх лятучых атрадаў (чамбулаў). Тыя атрады выконвалі такую самую ролю, як казацкія і лёгкія харугвы ў каронным войску: разведка, партызанскія баі, прыкрыццё галоўных сілаў, пераслед разбітага праціўніка. Цяпер казацка-татарскія войскі мелі тыя самыя, што і іхні праціўнік, армія Рэчы Паспалітай, два дасканалыя віды войска — конніцу і пяхоту, якія цудоўна дапаўнялі адна адну. Такая сітуацыя склалася ў 1648 г. Раней паўстанцы, пачынаючы барацьбу з Рэччу Паспалітай, вымушаны былі змагацца з яе арміяй без падтрымкі выдатнай татарскай конніцы. Гэтыя змаганні звычайна заканчваліся паразай казакоў, але толькі некаторыя з іх былі сапраўдным паражэннем казацкіх атрадаў. Як жа іх перамагала каронная армія, што пасля вельмі цяжкага, але пераможнага досведу 30-х г. XVII ст. атрымала цяжкую паразу ў 1648 г.? Як працякалі польска-казацкія змаганні ў 1591-1638 г., якую тактыку выкарыстоўвала на палях бітвы каралеўская армія, каб перамагчы праціўніка, што ўмеў абараняцца?

Перш чым перайсці да падрабязнага абмеркавання тактыкі, якую ўбарацьбе з казакамі выкарыстоўвалі каронныя войскі, разгледзім ход асобных паўстанняў. Як было ўжо сказана, першае з іх выбухнула ў 1591 г., a яго непасрэднай прычынай стала спрэчка паміж шляхцічам Крыштафам Касінскім і князямі Аляксандрам Вішнявецкім i Янушам Астрожскім за маёнтак Ракітная. Касінскі, абараняючы свае правы, узначаліў казацкі атрад, да якога далучыліся казакі і сяляне, і пачаў нападаць на землі Астрожскіх на Валыні. Урэшце, занепакоеная нарастальным „свавольствам”, валынская, кіеўская і брацлаўская шляхта, разам з мясцовымі магнатамі, вырашыла палажыць гэтаму канец. Асноўная сутычка адбылася 2 лютага 1593 г. пад Пёнткам, недалёка ад Цуднова. Казацкія сілы налічвалі каля 5 тыс. чалавек, праціўнікі выставілі супраць іх войска ў такой самай колькасці. Гэтыя атрады складаліся з паспалітага рушання, слуг князёў Астрожскіх, а таксама набраных згаданымі князямі наёмнікаў з Польшчы і Венгрыі. Касінскі, убачыўшы войска праціўніка, спешна пакінуў горад баявым строем. Незразумела: ці ён хацеў адступіць, ці атакаваць праціўніка. Але атрады Астрожскіх заступілі яму дарогу і, такім чынам, бітва мусіла адбыцца. Спачатку казакі атрымалі пэўную перавагу над праціўнікам, перамагаючы атаку паспалітага рушання і прыносячы яму значныя страты, асабліва ў конях. Гэта выклікала паніку ў шэрагах шляхты, і яна пачала пакідаць поле бою. Тады ў атаку рушыў Януш Астрожскі. Ягоны адборны атрад конніцы, які налічваў некалькі соцень коней, здолеў разарваць шэрагі праціўніка i ўварвацца ўсярэдзіну. Сярод казакоў пачалася паніка, i яны ўжо не думалі абараняцца. Бязладнае адступленне хутка ператварылася ў забойства тых, што не здолелі ўцячы. Праз некалькі дзён Касінскі і казакі падпісалі капітуляцыю на ганаровых умовах. Аднак выявілася, што няўдалы казацкі гетман не збіраецца прытрымлівацца ўмоваў капітуляцыі. У траўні ён вырушыў на чале 2000 казакоў на Чаркасы, каб адпомсціць тамтэйшаму старасту, князю Аляксандру Вішнявецкаму. Але Вішнявецкі папярэдзіў атаку i на подступах да горада нанёс моцны ўдар казакам. Сярод загінулых апынуўся таксама Касінскі[1].

Чарговыя бойкі выбухнулі ўсяго толькі праз два гады пасля апісаных падзей. Паўстанне ўзначаліў Севярын (Сымон) Налівайка. Першыя сутычкі на Падоллі i Валыні прынеслі поспех паўстанцам. Праз некаторы час паўстанцы раздзяліліся натры згуртаванні: Налівайкі, Рыгора Лабады i Мацвея Савулы. Паўстанне ахапіла велізарныя абшары Рэчы Паспалітай (Валынь, Украіну, Беларусь), што варта звязваць не толькі з вайсковым талентам кіраўнікоў паўстання казакоў, але таксама з прытокам у іхнія шэрагі сялян, незадаволеных феадальным уціскам, які працягваў пашырацца, але, перш за ўсё, фактам удзелу каронных сілаў у малдаўскіх падзеях. Толькі напачатку 1596 г. да міратворчай акцыі далучыліся дзяржаўныя войскі. Знаходзячыся на чале толькі 10 ротаў конніцы, палявы гетман каронны Станіслаў Жулкеўскі хутка выцесніў з Валыні Налівайку, перамагаючы ў некалькіх сутычках яго раскіданыя атрады. Але трэба прызнаць, што казацкі важак у гэтай фазе змагання стараўся пазбягаць сутычак з прафесійным каронным войскам. Да больш сур’ёзных бітваў дайшло ў красавіку пад Белай Царквой, дзе паўстанцы імкнуліся разбіць згуртаванне князя Кірыка Ружынскага[2], якое налічвала 500 чалавек, і пазней пад Вострым Каменем, калі, адступаючы з-пад Белай Царквы, сам Жулкеўскі атакаваў табар злучаных сілаў Налівайкі i Савулы. Бітва закончылася паражэннем каронных сілаў, якія, нягледзячы на зацятыя і крывавыя атакі, былі не ў стане разарваць баявых шыхтоў праціўніка. Казакі адступілі за Дняпро пад Пераяслаў. Пасля прыходу падмацаванняў, каронных і ВКЛ, а таксама прыватных войскаў Жулкеўскі вырушыў супраць паўстанцаў. У траўні сілы Кароны і ВКЛ акружылі атрады Налівайкі і Лабады ва ўрочышчы Салоніца, недалёка ад Лубнаў, i пасля двухтыднёвай блакады вымусілі іх капітуляваць. Капітуляцыя была падпісана 7 чэрвеня. У той час, як паўстанцы пакідалі лагер, дайшло да разні, ад якой уратавалася зусім няшмат казакоў[3].

Чарговае паўстанне, пад кіраўніцтвам Марка Жмайлы, выбухнула ў 1625 г. Казакоў заспела знянацку хуткасць дзеянняў каронных войскаў, таму яны засяродзіліся на абароне. Гетман Станіслаў Канецпольскі распачаў кампанію ў палове верасня. Жмайла яшчэ не быў падрыхтаваны да дзеянняў, асабліва таму, што менавіта ў гэты перыяд рыхтаваўся да паходу… супраць Турцыі. Каронныя войскі 15 верасня пакінулі абоз пад Студзяніцай (паміж Чорным Шляхам і Кучманскім) і пад канец месяца спыніліся ў Белай Царкве. Спачатку ішлі перамовы (польскі бок не хацеў дапускаць нападаў казакоў на турэцкія сёлы і ўмешвання іх у справы Крыма). Гэтыя перамовы паўстанцы з Украіны зацягвалі, каб даць час сваім асноўным сілам падцягнуцца з Сечы. 11 кастрычніка нечакана пад Каневам з’явіўся Канецпольскі. Там, пасля чарговага раунда абмену пасольствамі і лістамі, казакі адступілі пад Крылаў, у напрамку войскаў Жмайлы. Услед за праціўнікам, які адступаў, каронны гетман выслаў групу харугваў пад камандай Яна Аджывол ьскага з мэтай затрымаць казакоў. Пад Мошнай адбылася сутычка, але палякам не ўдалося зламаць казацкую абарону. Неўзабаве атрады паўстанцаў напаткалі пры вусці Цыбульніка Жмайлу. Злучаныя сілы казакоўутварылі на адлегласці мілі ад Крылава добра ўмацаваны абоз. 25 кастрычніка Канецпольскі атакаваў гэты абоз. Казацкая конніца хутка была выціснута з перадполля, але штурм умацаваных пазіцый не ўдаўся. Ноччу Жмайла, пасля таго як уляглася паніка, што распаўсюдзілася пасля чуткі пра рыхтаваны назаўтра чарговы штурм, нікім не заўважаны, згарнуў абоз i вырушыў далей на поўдзень, у бок Курукаўскага возера. Манеўр адыходу быў праведзены па-майстэрску, і толькі пад раніцу Канецпольскі зарыентаваўся, што перад ім няма праціўніка. Тады ён кінуў у пагоню авангард пад камандай Стэфана Хмялецкага. Але той наткнуўся на пакінутыя на дзвюх пераправах моцныя казацкія згуртаванні, якія з поспехам спынілі марш. Каб адолець пераправы, Хмялецкі мусіў чакаць пяхоты. І толькі пасля шматгадзіннай пагоні і дзвюх сутычак на пераправах, пасля поўдня 26 кастрычніка, польскія войскі дагналі над возерам казацкі абоз, які ўжо паспеў размясціцца і як належыць падрыхтавацца да абароны. Канецпольскі, не разведаўшы мясцовасці, кінуў усе сілы ў атаку. Конніца патрапіла ў балота i на заліўныя сенажаці, сярод якіх быў размешчаны абоз, да гэтага дадаўся казацкі агонь. Гетман, зразумеўшы, што такім чынам не здолее захапіць табар, распачаў яго асаду. Але потым ён не адмовіўся ад перамоваў, якія ўрэшце закончыліся падпісаннем 5 лістапада замірэння, названага курукоўскім[4].

Праз пяць гадоў кароннаму гетману давялося зноў ваяваць з тым самым праціўнікам. У 1630 г. выбухнула паўстанне пад кіраўніцтвам Тараса Федаровіча. У канцы сакавіка мяцежныя казакі вырушылі з Сечы на Ўкраіну. 4 красавіка яны атакавалі размешчаныя ў Корсуні харугвы конніцы, якія пасля ўцёкаў рэестравых былі асуджаны на паражэнне. Тым больш што набок паўстанцаў сталі корсунскія мяшчане. У выніку кварцяныя адступілі на поўнач. Гэтая перамога павялічыла тэрыторыю паўстання. Але польскі бок зноў зрэагаваў імгненна.Ужо 17 красавіка каронны гетман пакінуў Бар. Тым часам харугвы, што адступалі з-пад Корсуні, злучыліся найперш з Самуэлем Лашчам, які ішоў у авангардзе асноўных сілаў, а пазней, пад Васількавам, з кашталянам камянецкім Станіславам Патоцкім. Яны спрабавалі стрымаць марш войска Тараса,але без поспеху. Аднак Федаровіч, занепакоены ўсё большай прысутнасцю праціўніка ў ваколіцах Кіева, прыняў рашэнне перайсці на Задняпроўе, разлічваючы на дапамогу тамтэйшага насельніцтва і адгарадзіўшыся Дняпром ад каронныхвойскаў. Пад час пераправы цераз раку казакі панеслі значныя страты праз дзеянні жаўнераў Патоцкага, якія імкнуліся перашкодзіць ім дасягнуць процілеглага берагу. У пачатку траўня на Задняпроўі з’явілася каронная армія. 14 траўня яна злучылася са згуртаваннем Станіслава Патоцкага і атакавала Тараса, які ў гэты час стаяў пад Пераяславам. Штурм, праведзены 17 траўня, закончыўся частковым поспехам. Спачатку кварцяным удалося выціснуць казакоў з занятых імі палявых умацаванняў і змусіць адступіць у горад. Аднак атака на валы горада закончылася паражэннем. Страты, падобна, былі вельмі значныя. У выніку такога абароту справы Канецпольскі, спрабуючы шчасця, два разы пачынаў асаду горада: адразу 24 траўня i потым 1 чэрвеня. Адначасова яму трэба было клапаціцца пра забеспячэнне сваіх камунікацыйных ліній і таксама пра тое, каб не дапусціць падмогі асаджаным. Некалькі разоў ён высылаў Лашча з даручэннем ачысціць тылы. Пад час адной з такіх акцый, калі нават сам каронны гетман вырушыў на дапамогу стражніку, казакі зрабілі вылазку, якая ледзь не скончылася захопам польскага абозу. Іншы экскурс казакоў завяршыўся захопам аднаго з шанцаў, што атачалі горад, i выцясненнем гэтак званай залатой роты, якая яго абараняла. Урэшце абодва бакі, стомленыя доўгай аблогай, перайшлі да перамоваў, якія скончыліся падпісаннем 8 чэрвеня чарговай польска-казацкай мірнай дамовы[5].

У 1637 г. выбухнула наступнае паўстанне. 16 снежня адбылася бітва пад Кумейкамі, якая завяршылася захопам казацкага абозу каронным войскам. Пад час гэтай кампаніі польскае кіраўніцтва па-майстэрску выкарыстала найважнейшы козыр конніцы — яе мабільнасць — i навяло праціўніка на думку пра ўступленне ў ваенныя дзеянні галоўных сілаў. Aтака закончылася перамогай, хоць камандзір казакоў Павел Бут, больш вядомы як Паўлюк, своечасова зарыентаваўся ў складанасці сітуацыі i стараўся абмінуць праціўніка, a па сутнасці — абысці яго правае крыло, напэўна, дзеля таго, каб ударыць з тылу або паспрабаваць прабіцца далей на поўнач[6].

Аднак перамога пад Кумейкамі не стала канцом процістаяння. Новыя сутыкненні пачаліся ў 1638 г., калі паўстанне перайшло на Задняпроўе. Спачатку польскім сілам, якімі камандаваў Станіслаў Патоцкі, удалося 5 — 11 траўня акружыць паўстанчыя войскі Яцака Астраніна пад Голтвай. Але казакі, выкарыстаўшы раздробленасць польскіх сілаў, разарвалі кальцо акружэння, у выніку чаго Патоцкі змушаны быў адступіць, каб выбавіць непрыяцеля з умацаванняў. Да наступнай сутычкі дайшло 16 траўня пад Лубнамі. Астраніна, які не чакаў нападу, атакавалі каронныя атрады і атрады рэестравых, і толькі дзякуючы жалезнай дысцыпліне і вайсковым здольнасцям сваіх падначаленых ён здолеў стрымаць атакі палякаў і адступіць пад покрывам ночы праз Лахвіцу ў Лукомль, а потым да ракі Слепарод. Пры адступленні яму яшчэ дапамагло тое, што Патоцкі быў заняты барацьбой з казацкім згуртаваннем, якое рухалася з усходу, каб сустрэцца з Астраніным. А крыху пазней, праз некалькі дзён, ён быў яшчэ вымушаны засяродзіць увагу на казацкіх атрадах, што перамяшчаліся ў тылах каронных войскаў. Іх выслаў камандзір паўстанцаў, каб перашкодзіць Патоцкаму ў сувязях з Кіевам і ў забеспячэнні каронных сілаў. 10 чэрвеня польскія сілы зноў знянацку напалі на Астраніна. Але яму зноў удалося без стратаў выйсці з цяжкага становішча, адступіўшы пад Жолнін. 13 чэрвеня яго дагналі дзве харугвы конніцы і напалі на яшчэ не ўмацаваны абоз. Харугвы, якімі камандавалі Патоцкі і Ярэма Вішнявецкі, смелай атакай (яе падтрымала нямецкая пяхота і драгуны) разарвалі строй вазоў i ўварваліся ў сярэдзіну казацкага лагера. Астранін уцёк, але Дзімітр Гуня і іншыя камандзіры авалодалі сітуацыяй, здолелі суняць паніку і злучыць разарваны ланцуг вазоў. Апынуўшыся ў пастцы, польскія жаўнеры тры разы ўзнаўлялі атаку, перш чым выбраліся па-за межы абозу. 21 чэрвеня паўстанцы, даведаўшыся пра прыход з-пад Кумеек пераможцы, кароннага палявога гетмана Мікалая Патоцкага, пакінулі пазіцыю пад Жолнінам і перабазаваліся ў больш зручнае для абароны месца — урочышча Старац. Аблога палявога абозу, які там быў арганізаваны, працягвалася ад 23 чэрвеня да 7 жніўня і скончылася капітуляцыяй паўстанцаў[7].

Завяршаючы агульны агляд бітваў, звернем увагу на тое, якія сілы накіроўвала Рэч Паспалітая на падаўленне казацкіх паўстанняў. За выняткам выпадку з бунтам Касінскага, гэта было кварцянае войска, якое звычайна складалася з некалькіх тысяч чалавек. Войска звычайна падтрымлівалі таксама моцныя магнацкія надворныя фармаванні. Гэтыя сілы складаліся пераважна з конніцы, пры невялікай падтрымцы пяхоты і драгунаў. Паўстанне Налівайкі падаўлялі атрады, якімі кіраваў каронны палявы гетман Станіслаў Жулкеўскі. У канчатковай фазе барацьбы яны налічвалі каля 5000 чалавек[8]. У 1625 г. палякі мелі 12 000 асабовага складу войска, у тым ліку 1500 пяхоты і каля 30 гармат. Праз пяць гадоў пад камандай Канецпольскага было ўжо каля 6000 жаўнераў, у тым ліку 1000 пяхоты i драгунаў і 2000 рэестравых казакоў. У 1637 г. Мікалай Патоцкі пад Кумейкамі камандаваў войскам у складзе блізу 4000 чалавек, з якіх было прыблізна 1000 драгунаў і пяхоты. Годам пазней, на пачатку барацьбы, камандуючы на Задняпроўі, ваяводзіч браслаўскі і палкоўнік Станіслаў Патоцкі камандаваў сіламі, якія складаліся з блізу 2600 кварцяных (у тым ліку 750 чалавек драгунаўі 160 пяхоты) i 4500 рэестравых казакоў. Пазней лічба вырасла амаль да 5200 чалавек кварцяных войскаў, у тым ліку 1500 драгунаў і пяхоты і 3000 рэестравых. На пачатку чэрвеня далучылася яшчэ 3150 надворных жаўнераў, якіх прывёў Ярэма Вішнявецкі, у тым ліку блізу 600 чалавек пяхоты i 15 гарматаў. 22 чэрвеня прыбылі чарговыя прыватныя атрады колькасцю больш чым тысяча і некалькі соцень жаўнераў, а на пачатку ліпеня падышлі яшчэ 2500 чалавек (1000 пяхоты і драгунаў і некалькі харугваў конніцы). Усяго ў палове ліпеня пад Старцам магло сабрацца 11 — 12 тысяч польскіх сілаў[9], якія падтрымлівалі прыблізна 4000 рэестравых казакоў.

Нашмат цяжэй даследаваць колькасць сілаў паўстанцаў. Касінскі перад бітвай пад Пёнткам меў блізу 5000 казакоў і сялян, але не ўсе яны знаходзіліся ўягоным абозе ўдзень сутычкі з сіламі Астрожскіх і шляхтай. У1596 г. казацкія войскі былі падзелены на тры атрады: Севярына Налівайкі, Рыгора Лабады і Савулы. Іхняе аб’яднанне адбылося толькі пад канец барацьбы, калі трэба было адбіваць наступ Жулкеўскага. Гэтыя аб’яднаныя сілы налічвалі тады 6 — 8 тысяч жаўнераў і шмат цывільных[10]. Колькасць казакоў значна павялічылася ў першай палове XVII ст., гэтаму спрыялі паходы на Маскву ў першых двух дзесяцігоддзях і рост насельніцтва Ўкраіны (у 1618 г. пад Масквой стаяла ўжо 20 000 казакоў, a ў хоцімскім паходзе ўдзельнічала ажно 40 000). У 1625 г. на паўстанцаў пад камандаваннем Марка Жмайлы знянацку напаў гетман Канецпольскі, у выніку чаго яны мелі даволі вялікія цяжкасці з аб’яднаннем сваіх сілаў, тым больш што на мабілізацыю сялян, якія да гэтай пары значна папаўнялі шэрагі паўстанцаў, не было часу. Падаецца, што колькасць казацкіх сілаў нязначна перавышала 10 000 чалавек. Асноўнай сілай паўстання 1630 г. былі, верагодна, сяляне. Характэрна, што паўстанцы пачалі супраціўляцца толькі на Задняпроўі, пасля таго як пакінулі Правабярэжжа. Тым часам менавіта на Правабярэжжы былі галоўныя казацкія асяродкі. На Задняпроўі знаходзіліся толькі 2 казацкія палкі (пераяслаўскі і міргарадскі) з сямі. Галоўныя сілы паўстанцаў сканцэнтраваліся ў Пераяславе. Нічога невядома пра іншыя буйныя асяродкі гэтагаруху. Можа, наватусе сілы паўстанцаў складалі менш чым 10 000, хоць колькасць іх магла быць і большая. Напрыклад, паводле меркавання маскоўскіх аўтараў, у Пераяславе сабралася блізу 37 000 казакоў. У1637 г. галоўным тэатрам вайсковых дзеянняў было Правабярэжжа, і адначасова паўстанцы мабілізавалі Задняпроўе. У паўстанні ўдзельнічалі мяшчане і сяляне. Магчыма, што колькасць паўстанцаў дасягала нават 15 — 18 тыс. У 1638 г. паўстанне на Правабярэжжы развівалася яшчэ слаба, не так, як на Левабярэжжы, дзе ўжо знаходзілася нават пара даволі моцных асяродкаў, утвораных з апорай пераважна на мяшчан і сялян. Аднак больш-менш інтэнсіўны ахоп абодвух берагоў Дняпра дазваляе меркаваць, што сілы паўстанчага руху маглі дасягаць нават 15 000 чалавек, і не выключана, што і больш. Гэтая максімальная колькасць датычыць часу, калі ўсе групы выступалі адначасова (травень — палова чэрвеня)[11]. Пасля паразаў першай паловы чэрвеня колькасць зменшылася, напэўна, да 10 000 чалавек, а можа, засталося нават і менш.

Суадносіны сілаў казакоў і палякаў трапна ілюструе ўжо класічнае выказванне Вільгельма Бэплана, але, безумоўна, тут ёсць перабольшванне: 200 коннікаў польскай кавалерыі ў бітве ў адкрытым полі здольныя пабіць 2000 конных казакоў, але пад прыкрыццём абозу 100 казакоў не баіцца 1000 палякаў[12].

Казацкая армія мела выдатную пяхоту, якая магла акапацца хутка і ўмела, дзякуючы гэтаму сіла яе супраціву ўзрастала настолькі, што казацкі абоз рабіўся практычна непрыступным для палякаў, якія мелі ў сваім распараджэнні толькі нешматлікую пяхоту. Таксама казакі па-майстэрску праводзілі дэмарш пад аховай абозу і бітвы ў абозным шыку. У пэўнай, аднак даволі абмежаванай, ступені табар быў таксамачыннікам руху, ён даваў магчымасць перасоўвацца пяхоце ў прысутнасці непрыяцеля, які меў у сваім распараджэнні моцную кавалерыю. Але ўсё ж казацкі абоз не ствараў для палякаў перашкоды, асабліва цяжкай для пераадолення. У казацкіх атрадах не было выразнага падзелу на конніцу і пяхоту. Казакі ваявалі пешшу ці конна, у залежнасці ад праціўніка. Можна было б сказаць, што казацкае войска было фармацыяй тыпу драгунаў. Аднак у бітвах з каронным войскам яны не адважваліся супрацьстаяць яму ў ад крытым полі, і калі ўжо ім даводзілася біцца конна, то ў сутычках з польскіміхаругваміяны не маглі разлічваць на поспех. Войскі Рэчы Паспалітай мелі ў сваім распараджэнні гусараў — пераломную кавалерыю, а таксама казацкія харугвы, здольныя самастойна ваяваць з казацкім абозам і пераследаваць ворага. Мелі яны таксама не вельмі шматлікую пяхоту, але затое значна лепш узброеную (мушкеты), а таксама артылерыю, больш моцную, чым казацкая. Узаемадзеянне гэтых розных войскаў спрыяла поспеху ў бітвах з казакамі.

Пад час бітваў на Салоніцы замкнутыя ў асаджаным абозе казакі выкарысталі сваю конніцу, каб накіраваць каронныя харугвы на засады. Так адбылося, між іншым, у сутычцы 28 траўня, калі з абозу выскачылі некалькі соцень казакоў, якія пайшлі ў атаку на роты пад камандай Ежы Струся. Іх хутка адцяснілі, і яны мусілі са стратамі вярнуцца ў абоз, а на іх спіны насядала каронная конніца[13]. Пасля чарговага паўстання казакі спрабавалі ставіць адпор у адкрытым полі перад абозам, куды можна было схавацца ў выпадку паражэння. Аднак апрача выкарыстання казакамі заблогаў і тэрыторыі, непрыдатнай для конніцы (яры), польскія пяхота і кавалерыя, якія дзейнічалі зладжана, здолелі адцясніць праціўніка ў табар[14].

Польская конніца, падтрыманая агнём пяхоты і артылерыі, часам магла даволі паспяхова атакаваць умацаваныя абозы праціўніка. Класічны прыклад такога бою — бітва пад Кумейкамі (16 снежня 1637 г.), калі гетману Мікалаю Патоцкаму ўдалося разбіць абоз, наносячы праціўніку сур’ёзныя страты і знішчаючы пярэднюю частку лагера, бо задняя здолела зноў самкнуцца і адступіць[15]. Аднак гэта, у прынцыпе, адзіны (апроч бітвы пад Пёнткам у 1593 г.) у тыя гады выпадак даволі значнай перамогі, хаця таксама не поўнай. Іншы прыклад пераможнай атакі на ўмацаваныя атрады паўстанцаў меў месца ў 1630 г. Паводле ананімнай справаздачы пра бітвы на Задняпроўі, Канецпольскі праз некалькі дзён пасля прыбыцця пад Пераяслаў з поспехам атакаваў два ўмацаваныя казакамі акопы. Казакі пасля кароткага супраціву адступілі ў горад[16]. Падобным чынам атакі, праведзеныя пазней на 8 гадоў, скончыліся толькі частковым поспехам. 16 траўня 1638 г. пад Лубнамі польскім харугвам удалося пранікнуць у табар, але казакі выцеснілі палякаў, не дапусціўшы разрыву абозу. Харугвы Патоцкага акружылі лагер і некалькі разоў ударылі па ім, пры падтрымцы агню гармат, пяхоты і рэестравых. Але тактыка, паспяховая пад Кумейкамі, на гэты раз аказалася неэфектыўнай. Хоць пару разоў удалося разарваць лінію вазоў, але на гэтым поспех скончыўся. Таксама пад Жолнінам (13 чэрвеня) маланкавая атака конніцы, праведзеная Ярэмам Вішнявецкім і Патоцкім, прывяла да разрыву лініі вазоў, i такім чынам атакуючыя праніклі ў лагер паўстанцаў. Гэта адбылося дзякуючы раптоўнасці і нечаканасці атакі, бо казакі яшчэ не паспелі добра акапацца. Частка паўстанцаў кінулася наўцёкі, але астатнім удалося закрыць лагер і адрэзаць шлях да адступлення. Толькі пасля трох атак, якімі кіраваў сам князь, польскай конніцы ўдалося вырвацца з пасткі[17].

Напрошваецца, аднак, пытанне: як удавалася конніцы пераадолець абаронную лінію, што складалася з некалькіх шэрагаў вазоў, якія або рухаліся (Пёнтэк, Кумейкі, Лубны), або стаялі (Жолнін)? Не захавалася падрабязных справаздач, дзе б апісвалася тактыка, выкарыстаная польскай кавалерыяй, ёсць толькі апісанне бітваў пад Кумейкамі і Лубнамі, а таксама аналагічныя сітуацыі, што датычаць бітваў каронных войскаў у ходзе адступлення з-пад Цэцоры (1620), паражэння на Жоўтых Водах і пад Корсунню (1648). Гэта дае пэўныя звесткі пра ўмацаванні абозаў, іх абарону і захоп.

Казакі для фармавання ўмацаванага абозу ўжывалі лёгкія і падарожныя вазы і каляскі, а таксама сялянскія параконныя вазы з драбінамі ці бартамі з лазовай пляцёнкі. Можа, выкарыстоўваліся нават больш цяжкія купецкія вазы, на якіх перавозіліся тавары, але іх, напэўна, было няшмат. Паколькі лёгкія вазы нескладана перакуліць, перасунуць або знішчыць агнём артылерыі, іх папярэдне абцяжарвалі пяском або зямлёй. Гэтыя вазы ставілі ў некалькі шэрагаў, a колькасць шэрагаў залежала ад велічыні арміі, колькасці павозак і магла даходзіць нават да дванаццаці. У працэсе перасоўвання вазы станавіліся адзін за адным так блізка, што коні амаль дакраналіся лбамі да папярэдніх вазоў. Часта пры набліжэнні непрыяцеля (і ўжо, напэўна, на прывалах) вазы счэплівалі ланцугамі, каб іх было цяжка разарваць. Адлегласці, гэтак званыя вуліцы, паміж шэрагамі павінны былі быць даволі шырокія, нават да 20 м, бо там размяшчаліся абаронцы лагера (некалькі тысяч чалавек), якія пад час адбівання атакі не маглі знаходзіцца перад лініяй вазоў. Акрамя таго, часта перад пагрозай бою колькасць шэрагаў вазоў здвойвалі. Такое здвойванне заключалася ў тым, што шэраг вазоў расчэплівалі напалову, дзелячы яго такім чынам на два, і адна з гэтых дзвюх частак уязджала ў прастору паміж шэрагамі вазоў. Павелічэнне адлегласцяў паміж асобнымі шэрагамі несла пэўную небяспеку, бо ў момант, калі праціўніку ўдавалася разарваць шэраг вазоў, ягоная конніца ўрывалася ў гэтыя „вуліцы” і, рухаючыся ўздоўж іх, нішчыла ўсё на сваім шляху. Падобны выпадак адбыўся пад Корсунню ў 1648 г., калі „Татары праз нашы трупы табарнымі вуліцаміўварвалісяўлагер, секлi, білі i рэшту табару разграміўшы, кінуліся рабаваць”[18].

Перамяшчэнне ў лагерным шыку патрабавала дакладных сінхронных дзеянняў, жалезнай дысцыпліны і спраўнасці. Казакі не толькі ўмелі такім чынам перамяшчацца, адбіваючы атаку ворага, але таксамаў выпад ку неабходнасці маглі замкнуць разарваны табар, так манеўруючы вазамі, каб яны зноў утварылі адно цэлае. Разрыў лагернага ланцуга і ўварванне ў сярэдзіну варожага атрада зусім не азначала, што лагер ужо здабыты, і гэта магло закончыцца толькі „адрывам” часткі вазоў. Астатнія, счэпленыя нанова, зноў уяўлялі крэпасць, якую цяжка ўзяць. У гэтым пераканаўся ў 1638 г. Станіслаў Патоцкі пад Лубнамі, а Ярэма Вішнявецкі пад Жолнінам. Вялікага ўмення патрабавала таксама само манеўраванне табарам, які налічваў сотні або нават тысячы павозак пад час перманентнай пагрозы з боку праціўніка.

Насуперак уяўленням такі лагер быў даволі мабільны. Дастаткова прыгадаць, як пад час адступлення з-пад Цэцоры польскі абоз пераадольваў у сярэднім каля 27 км у дзень. Трэба яшчэ дадаць, што марш гэты адбываўся ўначы, ва ўмовах баявых сутычак з татарамі. Варта бліжэй разгледзець уладкаванне гэтага лагера, бо ён мала чым адрозніваўся ад тых, якія ўладкоўвалі казакі. Шэрагаў было шэсць, кожны па 100 вазоў, счэпленых ланцугамі. Каб абараніць коней — галоўную цяглавую сілу, па вонкавым баку рухалася пяхота. Лагер меў таксама пярэдняе, задняе і бакавое забеспячэнне. На чале вялі спутаных разам коней, забраных у варожай конніцы. Яны павінны бы лі засланяць уражлівую на напад непрыяцеля пярэднюю частку табару і ўяўляць сабой свайго роду ўдарны таран. За коньмі рухаліся шэрагі вазоў. На пярэдніх вазах звычайна размяшчалі 5 невялікіх гармат і некалькі гакаўніц. Побач маршыравала 200 жаўнераў польскай пяхоты i 100 нямецкай. Па абодвух знешніх баках табару ішлі пастроеныя ўтры шэрагі спешаныя харугвы з набітай зброяй. Тыл табару абараняўся пры дапамозе пяці невялікіх гармат i 500 жаўнераў пяхоты. Раненыя і хворыя, а таксама запасы правізіі і пораху размяшчаліся ўсярэдзіне табару. Каб у выпадку варожага ўдару можна было хутка замкнуць праёмы спераду і ззаду паміж шэрагамі вазоў, вонкавыя шэрагі былі звычайна даўжэйшыя, чым унутраныя. Гэта былі найбольш слабыя месцы ўсяго шыку. У выпадку разрыву абароны ў гэтым месцы праціўнік мог не толькі лёгка пранікнуць усярэдзіну табару, але і ўехаць у апісаныя лагерныя „вуліцы”. А гэта азначала разрыў шыку і паразу казакоў.

Умовай спраўнага перасоўвання ў лагерным шыку быў выбар адпаведнай дарогі. Трэба было пазбягаць цяснін, значных лясных масіваў, водных перашкодаў, глыбокіх яроў. Значныя цяжкасці чакалі лагер пры пераправах цераз рэкі.

Казакі былі майстрамі ў выкарыстанні лагернага строю. Юзаф Нарановіч-Нароньскі пісаў у сярэдзіне XVII ст.: „А казакі ўкраінныя i бітвы табарам у полі даваць звыклі, мужна са сваім табарам пры агнявой стральбе праз войска прабівацца і яго разрываць”[19]. Такі лагер быў рухомай „крэпасцю”, абапіраючыся на якую казакі маглі бараніцца або наступаць. Пра абаронныя якасці казацкага табару сведчаць прыклады практычна з усіх паўстанняў разгляданага перыяду. У 1625 г. шмат разоў прадпрымаліся атакі на казацкія табары. Але нават адрыўчасткі вазоў не спыняў пасоўвання лагера ў вызначаным напрамку. Перамогай не скончыліся ані атакі пяхоты, ані спробы ўзяць такі лагер пад час пераправы цераз раку. Тады адбылася толькі яго некаторая дэзарганізацыя, бо польскія харугвы разарвалі частку табару, але казакі „так, як раней, каляскі звязалі і моцна ўвесь свой лагер баранілі”[20].

Кароннаму войску цяжка было ўзяць табар, калі ён знаходзіўся на маршы. Можна ўявіць, як складана было здабыць яго пры размяшчэнні ў месцы, зручным для абароны. Фартыфікацыі, узведзеныя ў такіх выпадках казакамі, выклікалі здзіўленне і захапленне не аднаго прафесіянала. Абароназдольнасці табару спрыялі таксама адпаведныя ўмовы, бо казакі звычайна ставілі яго або на тэрыторыі, пакрытай лесам, або сярод балот і заліўных лугоў, або недалёка ад рэк. Пры нечаканым нападзе і акружэнні пад час маршу стараліся як мага лепш выкарыстаць прыдатныя для абароны тэрытарыяльныя ўмовы і розныя заслоны.

Як можна было здабыць такую крэпасць? Польскі бок, добра ўяўляючы цяжкасць гэтай задачы, стараўся перш за ўсё захапіць праціўніка знянацку і змусіць яго затрымацца ў месцы, нязручным для працяглай абароны. Каб дамагчыся больш павольнага руху табару або затрымаць яго, трэба было знішчыць коней, якія цягнулі вазы. Гэта прыводзіла да разрыву шыку або шэрагу, які павінен быў затармазіць, каб не ўтварыўся перапынак паміж нерухомым возам і тымі, якія рухаліся перад ім. Трэба было таксама выпрагчы забітых коней і замяніць іх новымі. Пад Кумейкамі ўласна штурм на вазы выглядаў наступным чынам. Адборныя харугвы конніцы ўдарылі ў бок табару, бліжэй да пераду, які і быў мэтай атакі. Першая атака кавалерыі нават не дасягнула лініі вазоў, а калі конніца адступіла, на полі бою засталіся драгуны, якія пачалі абстрэл праціўніка, не даючы яму ачомацца і падрыхтавацца да наступнай атакі конніцы, якая адбылася вельмі хутка „у палову, або менш малітвы да Найсвяцейшай Дзевы”. Такую аперацыю паўтарылі тры разы, перш чым бок табару ўдалося разарваць у трэцяй частцы ягонай даўжыні.

Вядома, конная атака на вазы не была падобная на класічную атаку конніцы ў імклівым руху. Перад кавалерыстамі стаяла задача праз лінію вазоў уварвацца ўсярэдзіну лагера. Яны не маглі пераскочыць цераз шэрагі вазоў (гэта было фізічна магчымым, але не тады, калі вазы баранілі ўзброеныя агнястрэльнай і халоднай зброяй казакі), таму перш за ўсё вялася перастрэлка з пэўнай адлегласці (некалькіх метраў) і рабіліся спробы перакуліць або разламаць вазы. Верагодна, што конніца, як сцвярджае М. Гавэнда, абстрэлівала праціўніка з блізкай адлегласці, паражаючы яго з бандалетаў, пісталетаў і лукаў. Пазней жаўнеры падступалі да вазоў і стараліся іх захапіць з дапамогай халоднай зброі. Магчыма, што таксама выкарыстоўвалі ў такіх выпадках дрэўкавую зброю. Пра гэта ўспамінае Веспасіян Кахоўскі: „Ужо нашы войскі, змучаныя i стрэламі прарэджаныя, адпачываць пачалі, але ім на дапамогу іншыя гусарскія харугвы прыбылі <…>, за імі панцырныя харугвы многія і драгуны конныя населі на табар маскоўскі. Найперш коп’ямі тых, што бараніліся, білі, змяшаўшы каторых, адагналі ад вазоў”[21].

Потым, захапіўшы вазы, перакульвалі іх або адцягвалі ўбок, вызваляючы праход ўсярэдзіну табару. У праём праходзілі іншыя харугвы. Праёмы імкнуліся зрабіць у некалькіх месцах. Такую атаку можна было здзейсніць конна або спешыўшы конніцу. Менавіта так яна была праведзена пад Лубнамі ў 1638 г. Тады „усе гусарскія <…> спешыліся і так наступілі блізка на табар тых здрайцаў, што ледзь ўручную не секліся”[22]. Пасля разрыву першай лініі вазоў частка конніцы пачынала атаку наступнай лініі, а астатнія накіроўваліся ўправа і ўлева, урываючыся ў „вуліцы” паміж радамі. У такой сітуацыі казакі вымушаны былі пакінуць вазы першага шэрагу. Аднак жа ў момант, калі харугвы конніцы апыналіся паміж шэрагамі, яны гублялі свае перавагі — імпэт і дынаміку. У хаатычнай бойцы абодва бакі неслі найбольшыя страты, асабліва даставалася тым, што атакавалі, бо яны цярпелі націск з усіх бакоў. Казацкая пяхота, што змагалася за жыццё, у адчаі была вельмі грознай.

Лёс лагера таксама залежаў ад ходу бітвы на іншых участках. Калі конніца ўрывалася ўсярэдзіну лагера, лёс яго практычна быў вырашаны — лагер знішчаўся. Але калі казакам удавалася адбіць атаку, табар зноў замыкаўся, утвараючы палявую крэпасць. Аднак жа частка вазоў, раней захопленых палякамі, заставалася па-за лагерам. Адбывалася гэтак званае ўрыванне. Часта атакавалі таксама лоб табару як найменш абаронены.

Наколькі цяжка было разбіць табарны шык казакоў, сведчыць тое, што кароннае войска рабіла гэта вельмі рэдка. Таксама аблога абозу паўстанцаў звычайна канчалася дамовай аб замірэнні, а не захопам яго з дапамогай атакі[23].

Але калі кварцяным звычайна не ўдавалася разбіць галоўны лагер, то часта пры нападах на меншыя абозы або атрады, якія складаліся з менш дасведчаных людзей, яны мелі поспех. У ходзе асады Пераяслава ў 1630 г. Самуэль Лашч разбіў атрад Каробкі, які налічваў паўтары тысячы чалавек. Такі самы вынік мела сутычка з Дэцкам, што адбылася на некалькі дзён пазней. Яго 7-тысячны атрад перамог сам гетман Станіслаў Канецпольскі. Зноў жа, на восем гадоў пазней, у ходзе паўстання Астраніна, пасля бітвы пад Лубнамі 17-18 траўня адбылася сутычка з атрадам Івана Пуціўльца Муркі, у якім было каля 2600 чалавек, і нейкага Рэпкі. Казакі схаваліся ва ўмацаваным табары, але на другі дзень баёў ён быў узяты кварцянымі[24].

Калі ў гэтых некалькіх выпадках атакі на табары пад час маршу скончыліся поспехам, то ўжо ў 1625-1638 г. не было ніводнага выпадку захопу ўмацаванага казацкага абозу. Нядобразычліва настроены да казакоў ксёндз Шыман Акольскі, назіральнік ваенных дзеянняўу 1637-1638 г., так апісаў умацаванні, збудаваныя запарожцамі пад Старцам: Дзівіўся там не адзін інжынер з працы і ўмення тоўстага мужыка, гледзячы на грунтоўныя валы, шанцы, батарэі, заслоны; бо хоць бы кароннае войска хуткасцю сваіх коней i адданасцю сэрцаў змагло пераадолець іхнія ямы, перакопы, дзіркі, а грудзьмі зламала іхнія дубовыя палі i частаколы, прывалкі і валы мужна перайшло, яшчэ большых сілаў і новую адвагу трэба было мець, апанаваўшы іхнія валы, на тое, каб іх усярэдзіне дастаць”[25]. Абоз паўстанцаў знаходзіўся над Дняпром, які засланяў яго з захаду. З поўдня i ўсходу доступ да ўмацаванняў быў перакрыты паласой балотаў і ракой Сулай. З паўночнага боку казакі збудавалі дзве лініі ўмацаванняў. Першая з іх бегла ўздоўж балоцістай, не вельмі шырокай ракі Старац. Яна складалася з землянога вала, умацаванага дубовымі каламі, і бастыёнаў. Другая лінія была яшчэ больш магутная. Умацаванні знаходзіліся таксама ўсярэдзіне абозу[26].

Тут палякам асабліва даваўся ў знакі хранічны недахоп пяхоты: „Пяхоты амаль зусім няма, а яе нам трэба як найбольш”, „а без пяхоты тут вайна ня можа скончыцца” — пісалі з-пад Жолніна ў 1638 г. Штурмы палякаў на казацкія фартыфікацыі амаль ніколі не канчаліся поспехам. Так было пад час асады Пераяслава ў 1630 г. і два разы пад Старцам на восем гадоў пазней. У 1625 г. Канецпольскі 29 i 31 кастрычніка не давёў да канца пачатыя штурмы, спыніўшы іх, як толькі зразумеў іх безнадзейнасць. Падаецца, што гэтыя дзве атакі на казацкія ўмацаванні Марка Жмайлы не мелі поспеху таму, што не былі належным чынам падрыхтаваныя. Асабліва гаворка ідзе пра другую атаку, праведзеную пасля маршу і пагоні за казацкім табарам, што адступаўу напрамку Курукоўскага возера[27].

Палякі аддавалі перавагу іншай тактыцы барацьбы з добра ўмацаванымі абозамі праціўніка, a менавіта іх блакадзе. Фартыфікацыя непрыяцеля акружалася шанцамі, як гэта было на Салоніцы ў 1596 г., пад Пераяславам ў 1630 г., а таксама пад Голтвай, Жолнінам i Старцам у 1638 г. З улікам невялікай колькасці пяхоты можна меркаваць, што яна была задзейнічана для асады толькі некалькіх шанцаў або рэдутаў. Прагалы паміж імі закрывалі з дапамогай конных атрадаў. На Салоніцы польскія войскі размясціліся ў двух абозах па абодва бакі ўмацаванага лагера. У адным спыніўся гетман Стэфан Жулкеўскі, у другім жа — атрады, падпарадкаваныя Ежы Струсю. З трэцяга боку была выстаўлена стража, а з чацвёртага цягнуліся забалочаныя берагі Сулы, якія перашкаджалі пераправе вялікай колькасці людзей. Апрача таго, баючыся, што асаджаныя будуць імкнуцца незаўважна пакінуць пастку, частка войска несла стражу, а астатнія трымалі коней асядланымі. Усе дзеянні абмяжоўваліся тым, каб не дапусціць перадачы ежы і фуражу для асаджаных[28]. У 1630 г. войскі Канецпольскага ўзвялі некалькі шанцаў вакол горада, у якіх спынілася пяхота і частка конніцы. Галоўныя сілы гетман размясціў у раней здабытым казацкім абозе, які знаходзіўся недалёка ад горада. У шанцы паміж горадам і Дняпром спынілася рота конніцы, якая складалася з багатай шляхты, гэтак званая залатая рота. Менавіта яна стала мэтай адной з вылазак абаронцаў горада. Захвачаная знянацку, рота не магла супраціўляцца і была цалкам знішчаная. Гэта паказвае рэальныя ўмовы, у якіх вымушаны быў дзейнічаць гетман. Дзеля блакады сілаў Тараса Федаровіча ён мусіў ужываць, падобна як і ягоны папярэднік па пасадзе, конніцы[29].

Пад Голтвай i Жолнінам палякам не ўдалося змусіць праціўніка да капітуляцыі. У першым выпадку аблога добра ўмацаваных казацкіх пазіцый працягвалася ад 5 да 11 траўня. Астраніну ўдалося скарыстаць падзел сілаў рэгімэнтара Станіслава Патоцкага і атсутнасць сувязі паміж рэестравымі, якія дзвюма кампаніямі драгунаў і харугвай Гіяцынта Мялецкага пільнавалі процілеглы бераг Псёлу. Смелай атакай Астранін разбіў нікім не падтрыманых рэестравых і драгунаў, тым самым разрываючы блакаду горада, якая была для яго ўжо амаль пасткай. Пад Жолнінам казакі былі асаджаныя паміж 13 і 22 чэрвеня, a вырваліся з акружэння па мосце, збудаваным таемна ад палякаў, які Станіслаў Патоцкі не кантраляваў, і пераправіліся на бераг Сулы. Увогуле, кампанія 1638 г. паказала, як цяжка заблакаваць войскі паўстанцаў. Астранін некалькі разоў здолеў уцячы ад асады польскіх харугваў, што не было асабліва цяжкім, таму што польскія камандзіры кепска клапаціліся пра ахову праціўніка[30].

Блакада ўмацаванага казацкага абозу давала асаджаным нямала магчымасцяў пачаць супрацьдзеянне палякам, якія часта былі больш слабыя колькасна. Жадаючы заблакаваць праціўніка, каронныя войскі мусілі да пэўнай ступені рассяродзіць свае сілы. Праўда, магчыма, што палякі большасць сілаў трымалі ў адводзе, значная частка арміі была вылучана для асады шанцаў, а таксама для патрулявання прасторы паміж імі. Гэта выконвалі звычайна невялікія конныя атрады. Казакі, знаходзячыся ўасадзе, маглі дзейнічаць, сабраўшы сілы дзеля вылазкі пад абаронай надзейнай лініі сваіх сталых умацаванняў. З аднаго боку, у выпадку няўдачы гэтыя фартыфікацыі забяспечвалі паўстанцам эфектыўную абарону.  З  другога  боку,  нешматлікасць  сілаў,  якімі распараджаліся каронныя гетманы, змушала іх канцэнтраваць усе сілы на галоўным тэатры баявых дзеянняў, агаляючы свае тылы, што асабліва відавочна пад час кампаніі 1630 г., калі войскі Канецпольскага былі практычна адрэзаны на Задняпроўі[31].

Як слушна заўважыў Веслаў Маеўскі, „блакада была станам вельмі нетрывалай раўнавагі, яна нагадвала пільнаванне неразарванага снарада, які ў кожную хвіліну мог выбухнуць і накрыць таго, хто яго вартуе”[32]. Пад час аблогі казацкага табару на Салоніцы яго абаронцы некалькі разоў атакавалі харугвы войска Кароны і ВКЛ, якія трымалі асаду, але гэтыя атакі закончыліся беспаспяхова. Зусім інакш выглядала сітуацыя пад час дзеянняўу 1630 г. Два значныя выпады прынеслі казакам заўважныя поспехі. Спачатку 25 траўня паўстанцы, скарыстаўшы адыход ад горада часткі каронных сілаў пад камандай самога Станіслава Канецпольскага насустрач казацкаму атраду нейкага Дэцка, арганізавалі смелую вылазку. Атака на шанцы закончылася поспехам, хаця «наша пяхота з шанцаў мужна баранілася, але ўсё ж мусілі нашы з шанцаў да акопу ўступіць. Там жа ў шанцах узялі казакі гармату адну разбуральную „Сокал”, палявую гарматку i хуткастрэльныя»[33]. Выцесненую з умацаванняў пяхоту падтрымалі дзве рэйтарскія харугвы, i тады ўдалося ўрэшце адсунуць напад. Тут на полі бітвы з’явіўся гетман, які вяртаўся пад Пераяслаў, але толькі пасля зацятага бою, які доўжыўся некалькі гадзін, казакі адступілі з польскага абозу[34]. Другім значным нападам казакоў была апісаная вышэй атака на шанец, які займала гэтак званая залатая рота. Таксама пад час блакады Нежына вясной 1631 г. каронныя войскі цярпелі паражэнне ад казацкіх нападаў[35]. У 1638 г. пад Голтвай Астранін па-майстэрску выкарыстаў раздзяленне ракой Псёл каронных войскаў Станіслава Патоцкага, што акружалі яго, і, выйшаўшы з горада, распачаў атаку размешчаных на другім беразе ракі рэестравых і драгунаў. Разбіўшы іх, адкрыў сабе шлях для адступлення. Атака была вельмі добра падрыхтавана. Сілы, якія знаходзіліся на процілеглым беразе ракі, злучаў з кароннымі войскамі мост, збудаваны побач з галоўным абозам. Астранін задзейнічаў у акцыі частку сваіх сілаў, падзеленых на дзве групы. Першая павінна была адрэзаць каронныя атрады ад моста і падмацаванняў, атакаваць іх і знішчыць, а другая, абышоўшы пазіцыі галоўных сілаў Патоцкага, мела задачу напасці на яго, каб адцягнуць увагу ад таго, што адбывалася на другім беразе. План цалкам удаўся. Рэестравых хутка ўдалося разбіць, i толькі драгуны, якія сцераглі шанец насупраць моста, пачалі рашуча супраціўляцца. Спробы Патоцкага прыйсці ім на дапамогу скончыліся нічым, бо паўстанцы збудавалі засекі на адзінай дарозе, якая вяла да моста. Тут варта напомніць, што казакам спрыялі тэрытарыяльныя ўмовы, бо Голтва ляжала сярод вялікіх лясоў. Лёс драгунаў вырашыўся канчаткова, калі яшчэ адзін атрад выканаў дыверсійны ўдар на польскі абоз, адцягваючы тым самым увагу Патоцкага. Палякі панеслі ў гэтай сутычцы сур’ёзныя страты. Былі дашчэнту знішчаны абедзве харугвы драгунаў. Атакуючыя таксама страцілі шмат людзей, колькасць якіх дасягала 1000 забітых і раненых. Аднак мэта была дасягнута: Астранін мог адступіць з Голтвы і атрымаў першую сур’ёзную перамогу, i гэта толькі праз месяц пасля вельмі значнай перамогі каронных войскаў пад Кумейкамі[36].

Гэта быў адзіны выпадак прарыву блакады сіламі паўстанцаў на працягу ўсяго польска-казацкага змагання. Пад Жолнінам ім удалося вырвацца з пасткі, пераправіўшыся на не заняты палякамі бераг Сулы, таксама як і таемна адысці з-пад Крылаваў 1625 г., але ўсе спробы прабіцца цераз польскую блакаду пад Старцам закончыліся няўдачай. Ужо ў першы дзень асады, 24 чэрвеня, была зроблена такая спроба. Пазней рабіліся намаганні ўцягнуць каронныя сілы пад казацкія ўмацаванні, каб потым з валоў нанесці ім значныя страты. З гэтай мэтай тагачасны камандуючы паўстанцамі Дзімітр Гуня вывеў частку сваёй пяхоты за ўмацаванні. Аднак гетман палявы каронны Мікалай Патоцкі, які тады кіраваў аблогай, не дазволіў уцягнуць сябе ў засаду. Не ўдалося таксама казакам правесці ў асаджаны абоз дапамогу пад камандай Філоненкі, апрача ўзаемадзеяння гэтай групы з асаджанымі. Аперацыя, якая магла змяніць лёс паўстання, была праведзена 6 i 7 чэрвеня, у ёй задзейнічалі ўсе сілы, што былі ў распараджэнні Гуні. Але яна скончылася стратай большай часткі людзей групы Філоненкі і ўсіх запасаў правіянту і фуражу, якія былі з імі, бо Патоцкі засяродзіўся перш за ўсё на падмацаваннях, якія падыходзілі па Дняпры, не атакуючы абозу паўстанцаў[37]. Пад Старцам польскія войскі не абмежаваліся толькі блакадай казацкіх умацаванняў (пра што была гаворка вышэй). „І амаль кожнага дня, без адпачынку, сутыкненні ваенныя і забойствы з абодвух бакоў бывалі. Рабілі гэта, каб свавольныя, адпачынку не маючы, порах свой нішчылі”[38]. Хоць гетман і не верыў у поспех запланаваных штурмаў і аддаваў больш увагі блакадзе казацкіх стаянак, аднак вырашыў усё ж зрабіць некалькі спробаў узяць умацаванні. Атака, праведзеная 14 ліпеня, закончылася няўдачай. Таксама закончыўся генеральны штурм, які загадала правесці камандаванне кароннымі войскамі 4 жніўня. Казакі, адбіваючы яго, выкарысталі пэўны прыём, які раней прыносіў ім поспех. „Скарысталі там свае здрадлівыя свавольныя штукі, бо выйшаўшы з акопу ў час наступу харугваў, яны паварочвалі свае самапалы да акопаў і па акопах стралялі, каб пры наступленні жаўнеры думалі, што гэта рэестравыя казакі, а каліўжо харугва мінула <…> з акопу па нашых [стралялі]“[39]. Пасля гэтых няўдач найлепшай тактыкай аказалася блакада, апрача таго, што казацкі абоз меў добрае воднае злучэнне Дняпром, паміж іншым, з Сечай. Досвед гэтых бітваў паказаў, што паўстанцы былі здольныя пабіць польскія сілы, але ніколі не маглі разбіць іх канчаткова. Казацкі агонь і наступ іх пяхоты наносіў паразу палякам, але праціўніку не хапала конніцы, каб яе ўдарамі змяніць паразу праціўніка ў пагром. Таксама палякі амаль не выкарыстоўвалі класічнай пагоні, бо яна была неэфектыўнай у дачыненні да паўстанцаў, якія зачыніліся ў табары, але іх кавалерыя даволі хутка даганяла казакоў пры адступленні, не давала ім спакою, затрымлівала іхні марш, каб урэшце акружыць. Гэтая немагчымасць для праціўніка адступіць пасля паражэння павінна была на яго ўздзейнічаць негатыўна, зніжаючы баявы дух. Невысокая якасць казацкай конніцы дапамагала польскім сілам, нават калі яны складаліся выключна з кавалерыі, дзейнічаць супраць яшчэ не пераможаных паўстанцаў. Гэта дазваляла палякам адчуваць сябе даволі бяспечна, паколькі нават у выпадку няўдачы ім звычайна не пагражаў контрнаступ, які мог бы замяніць паражэнне на поўны разгром[40].

Можна назіраць, як групы польскай конніцы, звычайна з некалькіх харугваў, што падтрымліваліся драгунамі, дзейнічалі самастойна, як перадавая стража, як групы нечаканага нападу або пераследу, спрабуючы адабраць у праціўніка ініцыятыву і стварыць лепшыя ўмовы для дзеяння сваіх галоўных сілаў. У 1596 г. Станіслаў Жулкеўскі ў пачатковы перыяд баёў меў у сваім распараджэнні толькі 10 ротаў, з якімі паспяхова ваяваў з Налівайкам. А пазней выправіў князя Кірыка Ружынскага з 500 коннікамі для назірання за дзеяннямі непрыяцеля і паражэння невялікіх груп паўстанцаў[41].

Пад час баёў у 1630 г. Канецпольскі вылучаў самастойныя згуртаванні конніцы, перад якімі ставілася задача разбіваць невялікія групы паўстанцаў і не дапускаць іх да злучэння з сіламі Тараса Федаровіча ў Пераяславе. Яны таксама мелі заданне вызваляць камунікацыйныя лініі каронных войскаў. Гэтае заданне выконвала група Самуэля Лашча. У ходзе кампаніі 1637 г. мы маем дачыненні з дзеяннямі, якія забяспечвалі марш кварцянага войска з-пад Корсуні да Сахноўкі. Перадавая стража пад камандай таго ж Самуэля Лашча выканала тады зваротны манеўр у напрамку Драбаўкі, якая ляжала на правым беразе Росі. Адтуль казацкая група нейкага Харосцеля, што знаходзілася там і налічвала 1500 чалавек, магла пагражаць польскім камунікацыйным лініям, а атакуючы і нішчачы пераправы на Росі, магла таксама ўскладняць манеўраванне галоўных сілаў гетмана Мікалая Патоцкага. Праціўнік, аднак, не дазволіў заспець сябе знянацку і аказаў рашучы супраціў. Але ўрэшце, напалоханы з’яўленнем польскіх харугваў, адступіў у напрамку на Мошны[42]. У траўні 1638 г. Станіслаў Патоцкі выправіў ротмістра Гераніма Хшанстоўскага з 1000 рэестравых казакоў на заданне: здабыць кантроль над пераправамі на Дняпры, а таксама разбіць свавольныя казацкія групы, якія дзейнічалі ў раёне ракі, знішчаючы там камунікацыйныя лініі каронных войскаў[43].

Вылучаныя групы конніцы атрымлівалі заданне стрымліваць марш праціўніка або акружыць яго. Пад канец кампаніі ў 1596 г. Жулкеўскі, хочучы перашкодзіць табару непрыяцеля адступіць у стэп, вылучыў са сваіх сілаў групоўку конніцы пад камандай Ежы Струся, якая абышла паўстанцаў, размешчаных у Лубнах, і ў адпаведны момант з’явілася ў іх за спінай. Стараста браслаўскі змог настолькі запаволіць марш табару, што на месца паспела падцягнуцца ўся армія Кароны і ВКЛ і казакі былі вымушаныя затрымацца[44]. У1625 г. гетман Станіслаў Канецпольскі выслаў супраць казакоў, якія адступалі, 10 харугваў пад кіраўніцтвам Яна Аджывольскага, які 13 кастрычніка дагнаў іх пад Мошнай і напаў на табар праціўніка. Аднак гэта былі не галоўныя сілы Марка Жмайлы, а толькі трохтысячны атрад. Але апроч гэтага Аджывольскі не здолеў яму перашкодзіць адступіць, нягледзячы на свой пэўны поспех (адарванне часткі табару)[45]. Падобны характар мелі таксама дзеянні групы Стэфана Хмялецкага раніцою 31 кастрычніка. Гетман даверыў яму заданне тармазіць марш праціўніка, „каб дагнаўшы іх [казакоў] інфеставаў і забаўляў іх, пакуль бы сам [Канецпольскі] з войскам не падышоў, і зноў гэтыя дзеянні мелі толькі частковы поспех, бо харугвы конніцы вымушаны былі два разы сутыкацца з атрадамі паўстанцаў, якія Жмайла пакінуў на пераправах з мэтай запаволіць марш каронных сілаў. Не ўдалося, такім чынам, Хмялецкаму затрымаць табар, тым больш што ён мусіў чакаць прыходу нямецкай пяхоты, каб перамагчы казакоў, якія абаранялі пераправу[46]. Пасля бітвы пад Кумейкамі (16 снежня 1637 г.) гетман палявы Мікалай Патоцкі выслаў у пераслед за праціўнікам толькі што прыбылы полк конніцы Станіслава Патоцкага, які акружыў Паўлюка ў Баравіцы[47]. Пасля сутыкнення пад Лубнамі ў 1638 г. (17 траўня) дзве харугвы польскай конніцы пад камандай Пятра Камароўскага, паручніка палявога гетмана, перш за ўсё выявілі атрад Пуціўльца і Муркі, які налічваў 2500 чалавек, a потым звязалі яго бітвай да таго часу, пакуль не падышлі галоўныя сілы. Гэта дазволіла Станіславу Патоцкаму сабраць астатнюю конніцу разам з гарматамі і акружыць праціўніка ў нязручным для абароны месцы[48]. Калі гэта адбывалася, Астраніна пры адступленні даганялі харугвы Е. Гіжыцкага, М. Паўлоўскага і А. Казаноўскага, іх падтрымлівалі некалькі соцень рэестравых. Заданнем гэтых харугваў было звязаць Астраніна бітвай і затрымаць яго адступленне. Гіжыцкі даволі хутка выкрыў праціўніка і значна ўскладніў яму адыход, спрыяючы гэтым перамозе польскіх войскаў над атрадамі Муркі і Пуціўльца. Падобная сітуацыя паўтарылася ў чэрвені. Станіслаў Патоцкі выслаў некалькі харугваў конніцы пад камандай Марка Гдэшыньскага і Гіяцынта Мялецкага з заданнем затрымаць марш Астраніна, які адыходзіў з-пад Слепароду, і таксама заняць мост на Суле. За гэтае другое заданне польскія атрады ледзь не заплацілі поўным паражэннем, але падтрыманыя згаданымі харугвамі Гіжыцкага, Паўлоўскага і Казаноўскага, а таксама драгунамі, усё ж змаглі захапіць ужо падпалены казакамі мост[49].

Роля самастойных груп кавалерыі абмяжоўвалася не толькі падобнымі дзеяннямі. Дзеля стратэгічных мэтаў яны выкарыстоўвалі таксама прывабліванне праціўніка з дапамогай адыходу высунутай уперад стражы, што наводзіла казакоў на галоўныя польскія сілы. Так менавіта адбылося ў дзень бітвы пад Кумейкамі, калі Лашч, адыходзячы, цягнуўза сабой табар Паўлюка, які ішоўза ім проста на падрыхтаваную да бою армію гетмана Мікалая Патоцкага[50]. Падобным чынам дзейнічала таксама група Пятра Камароўскага, наводзячы Пуціўльца на войска рэгімэнтара Станіслава Патоцкага.

У ходзе дзеянняў супраць паўстанцаў вельмі важным быў маланкавы захоп пераправаў. Гэта рабілася, каб праціўнік не паспеў знішчыць мастоў і грэбляў, што магло дазволіць яму ўхіліцца ад бою або пераследу. У1596 г. у ходзе дзеянняў пад Лубнамі згуртаванне конніцы Ежы Струся павінна было, між іншым, перарэзаць мост на Суле і не выпускаць з горада сілаў Налівайкі. Пад час ваенных дзеянняў мост захапілі харугвы конніцы, якія ішлі ў перадавой стражы[51]. У снежні 1637 г. Самуэль Лашч разбіўу Нятрэбцы згуртаванне некалькіх соцень казакоў і ўстанавіў кантроль над вельмі важнай са стратэгічнага пункту погляду пераправай на Росі пад Сахноўкай[52]. Пад час кампаніі наступнага года Станіслаў Патоцкі пасля бітвы пад Лубнамі (17 траўня) загадаў харугвам Гіжыцкага, Паўлоўскага і Казаноўскага (іх падтрымлівалі некалькі соцень рэестравых), якія даганялі казакоў пры адступленні, узяць мост пад Міргарадам. Аперацыя не мела выніку ў сувязі з прыходам на месца бою Пуціўльца і Муркі[53]. Гэтая сітуацыя паўтарылася 12 чэрвеня. Патоцкі, зноў даганяючы Астраніна, выправіў Гдэшыньскага з некалькімі харугвамі для захопу моста на Суле. Казакі ix пабілі, але група Гіжыцкага, падтрыманая драгунамі, адкінула паўстанцаў, захапіла ўжо падпалены імі мост і патушыла пажар[54].

Хуткасць і манеўранасць харугваў конніцы прыводзіла да таго, што заспетыя знянацку невялікія казацкія групы станавіліся здабычай польскіх конных атрадаў. Часам таму, што казакі не паспявалі атабарыцца, а іншы раз таму, што маленькія лагеры з невялікай сілай агню не з’яўляліся моцнымі праціўнікамі. У лютым 1596 г. колькасна слабейшыя харугвы, якімі камандаваў Жулкеўскі, хутка далі раду атрадам, вылучаным з галоўных сілаў Налівайкі, а ў красавіку роты Ружынскага і Яна Караля Хадкевіча разбілі пад Каневам полк запарожцаў Крыштафа Крэмпскага, які пільнаваў пераправу[55]. У 1630 г. Самуэль Лашч падобным чынам перамог атрад нейкага Каробкі, a пазней — Дэцка (хоць гэты раз на дапамогу Дэцку прыйшоў сам гетман). На сем гадоў пазней Самуэль Лашч ударыў па групе Скідана ў Мошнах. Сустрэўшы супраціў, адразу пайшоў у атаку на галоўныя сілы Кізіма, якія перапраўляліся цераз Дняпро, і разбіў іх[56]. У наступным годзе, 11 чэрвеня, Геранім Хшанстоўскі, які нёс варту на пераправах цераз Дняпро, выслаў 250 рэестравых пад камандай Захарыя Ягатынскага i Міхала Залеўскага супраць групы „гультайства” на 4000 чалавек Нестара Бардачэнкі і нейкага Саломы, якая накіроўвалася на Кіеў. Рэестравыя, падтрыманыя татарскай і валоскай харугвамі Самуэля Лашча (400 коннікаў), хутка разабраліся з праціўнікам, спусціўшы яго ў Днепр. 22 чэрвеня гетман Мікалай Патоцкі знянацку заспеў пад Старцам казацкія атрады, якія яшчэ не паспелі ўвайсці ў лагер, і разбіў іх. Таксама, яшчэ раней, былі лёгка ліквідаваныя асобныя групы казакоў сіламі Станіслава Патоцкага „кучкі, якія цягнуліся да Астраніна [57].

Значна цяжэй даводзілася кароннай конніцы ў сутычках з галоўнымі казацкімі сіламі, якія перасоўваліся ў лагерным шыку. Такія сутычкі рэдка былі паспяховымі для палякаў, часам толькі часткова. Пад Вострым Каменем 4 красавіка 1596 г. Жулкеўскаму, які ў сваім распараджэнні меў каля трох тысяч чалавек, галоўным чынам конніцы, апрача таго, што табар паўстанцаў быў акружаны і шмат разоў атакаваны з усіх бакоў, не ўдалося яго ані разарваць, ані нават затрымаць. 31 кастрычніка 1625 г. недалёка ад Курукава кавалерыя Стэфана Хмялецкага пару разоў знянацку нападала на казацкі табар пад час руху і разрывала яго. Аднак жа паўстанцы, нанова замкнуўшы табар і пакінуўшы на волю лёсу адарваную яго частку, зладжана і хутка адыходзілі[58]. Нашмат больш драматычны ход мела бітва пад Лубнамі, што адбылася 16 траўня 1638 г. Польскія сілы, якімі камандаваў Станіслаў Патоцкі (каля 6000 жаўнераў i рэестравых), нечакана напалі на ўчастку, які выбралі самі, на лагер Астраніна. Першая атака закончылася адарваннем і захопам двухсот вазоў. Казакам, аднак, удалося наладзіць парадак, і чарговыя атакі конніцы, спешаных драгунаў і рэестравых гаслі пад агнём абаронцаў. На гэты раз быў паўтораны тактычны ход, які з поспехам выкарысталі на некалькі месяцаў раней пад Кумейкамі — складаная атака харугваў конніцы, пасля незакончанай атакі якіх у бітву ўступала артылерыя і спешаныя атрады Патоцкага. Аднак, апрача самаахвярнасці каронных войскаў і ўдалага разрыву пару разоў табарнага шыку, разбіць праціўніка не ўдалося. Ноч спыніла бітву, а да раніцы паўстанцы адышлі[59].

Рухавасць польскай конніцы i яе перавага ў сутычках у адкрытым полі прывялі да таго, што казакі мелі значныя клопаты з канцэнтрацыяй сваіх раскіданых сілаў. У 1637 г. Лашч, пабіваючы на пераправе цераз Дняпро перадавыя атрады Кізіма, таксама не дазволіў гэтай групе злучыцца з Паўлюком[60]. У траўні 1638 г. падмога, якая пад камандай Пуціўльца і Муркі спяшалася да Астраніна, была знішчана палякамі. Той самы лёс напаткаў групы Сякеравога, Скідана, a ўжніўні — і Філоненкі[61]. Зразумела, што здараліся выпадкі, калі такія напады на падмогу не ўдаваліся. У 1637 г. Скідан адбіў атакі Лашча і злучыўся з Паўлюком[62]. Не атрымаўся ў чэрвені 1638 г. напад Хшанстоўскага на групу казакоў, якая плыла Дняпром. Гэта былі рэшткі атрада Нестара Бардачэнкі, што адступалі з-пад Кіева[63].

Магчымасці самастойнай групы конніцы значна ўзрасталі тады, калі яна мела падтрымку рухомага „люду агністага” — драгунаў. Цікавым прыкладам дзеянняў такога камбінаванага атрада, калі былі выкарыстаны перавагі двух відаў войскаў — аператыўнасць конніцы i сіла агню ўзброенай мушкетамі пяхоты, была бітва, якая адбылася 31 кастрычніка 1625 г. пад Курукавам. Харугвы конніцы тады падтрымала нямецкая пяхота. Казакі спрабавалі затрымаць марш польскіх войскаў, паставіўшы на шляху, па якім яны рухаліся, групы да 2000 чалавек кожная на моцных пазіцыях, галоўным чынам на пераправах. Агонь казакоў быў вельмі значны для харугваў конніцы, якія спрабавалі ўхапіць перад абозу, таму выкарысталі лепш узброеную за праціўніка нямецкую пяхоту. Мушкетны агонь змусіў паўстанцаў пакінуць свае выгодныя пазіцыі, а на адкрытай прасторы па іх ударыла конніца, закончыўшы справу. Яна гнала рассеянага праціўніка аж да наступнай перашкоды, потым затрымалася, чакаючы сваёй пяхоты, і ўсё паўтарылася[64].

Аднак казакі былі жорсткім праціўнікам і апрача выкарыстання неспрыяльных ўмоваў для ўласных актыўных дзеянняў (як у аператыўным, так і ў тактычным сэнсе) усё ж спрабавалі перахапіць ініцыятыву, і гэта ім часта ўдавалася. У1596 г. яны рашуча пазбягалі сутычак з сіламі Жулкеўскага, стараючыся адыходзіць у стэпы. У 1625 г., дзейнічаючы імгненна, іх заспеў знянацку гетман Канецпольскі. Казакі не былі падрыхтаванымі да бою, таму хутка здаліся. Аднак зусім па-іншаму пачыналіся новыя паўстанні. Тры чарговыя пачаліся з наступлення казакоў. У1630 г. Тарасу Федаровічу ў сутычцы пад Корсунню ўдалося прымусіць некалькі харугваў да адступлення. Але ягоны марш на Кіеў не змог запаволіць хуткасць рэакцыі польскага боку, хаця ў дадзеным выпадку найбольш істотнае значэнне мела прысутнасць ва Ўкраіне значных каронных сілаў, накіраваных сюды на адпачынак пасля закончанай вайны ў Прусіі. Паўстанне 1637 г. пачалося чарговым наступам супраць палякаў. Тое самае адбылося годам пазней. Казакі, бачачы значную перавагу войскаў Рэчы Паспалітай, стараліся пазбягаць сутычак у адкрытым полі. Затое яны выкарыстоўвалі лагерны строй, сваю найбольш эфектыўную тактыку супраць непрыяцеля, які меў добрую кавалерыю. Пад час абароны лагера яны не былі пасіўнымі, але пастаянна рабілі вылазкі, некалькі з якіх (паміж іншым, пад Пераяславам у 1630 г. i пад Голтвай у 1638 г.) прывялі да значных паразаў польскіх войскаў. У другім выпадку паражэнне было такім, што Станіслаў Патоцкі, зняверыўшыся ў поспеху блакады, пастанавіў адцягнуць свае атрады ў глыбіню Задняпроўя і гэтым справакаваць выхад праціўніка з яго добра ўмацаваных пазіцый[65].

Істотна спрыяла поспеху паўстанняў тое, што гэта была сапраўдная народная вайна. Баявыя дзеянні пачыналі казакі, але да іх хутка далучаліся мяшчане і сяляне, асабліва насельнікі слабод. „Казакам штодзень войска па тысячы ці дзве прыбывае, а да нас ніхто” пісаў з-пад Жолніна (чэрвень 1638 г.) афіцэр Вішнявецкага. Калі Астранін стаяў у раёне верхняй Сулы, прыток мясцовых мужыкоў прынёс яму павелічэнне арміі ў тры разы[66]. У той час, калі палякі вялі асаду галоўных сілаў паўстанцаў, збіраліся новыя групы і спяшаліся на дапамогу асаджаным (1638), дзейнічалі таксама лініі сувязі (1630,1638).

Выдатны прыклад такой вайны засведчыла другая палова траўня 1638 г. У Лукомлі спыніўся Астранін на чале галоўных казацкіх сілаў, яго атрады пераразалі лініі сувязі кварцяных войскаў, якія знаходзіліся ў ваколіцы Лубнаў і злучалі горад з Пераяславам і пераправамі цераз Дняпро. Іншыя групы паўстанцаў знішчалі гэтыя пераправы, ліквідуючы шлях з Пераяслава, дзе стаяў Хшанстоўскі з вернымі Рэчы Паспалітай рэестравымі, на Правабярэжжа, адкуль мог падысці гетман Мікалай Патоцкі. На заходнім беразе Дняпра таксама было спакойна. На поўдні збіраў сілы Скідан, а на поўначы пад Кіевам — Салома. Хапалася за зброю Гуманшчына. Даходзілі звесткі пра паўстанне на паўночным Задняпроўі. Хуткасць дзеянняў мабільных польскіх груп прывяла ўрэшце да разгрому паўстання або знішчэння большасці значных атрадаў паўстанцаў[67]. Аднак гэта было трывожным папярэджаннем для каронных войскаў на будучыню. Нельга было прадбачыць, ці заўсёды можна будзе перамагчы гэтыя сілы раней, чым яны пойдуць на густа заселеныя раёны Ўкраіны, бо тады польскія атрады будуць вымушаны змагацца з паўстаннем, якое агорне ўсё Прыдняпроўе.

У 1596-1638 г. бітвы вяліся ва ўмовах асаблівага тупіка, хісткай раўнавагі, цяжка было некаму з бакоў дабіцца рашучай перавагі. Апрача колькаснай перавагі на полі бою каралеўскіх войскаў толькі кампанія 1596 г. і блакада Старца ў 1638 г. прывялі да поўнай перамогі польскага боку, a ў другім выпадку да замірэння на ўмовах уладаў Рэчы Паспалітай. Адбылося гэта, аднак, пасля цяжкай і крывавай кампаніі, пад час якой польская перамога праз пэўны час зусім не здавалася асабліва надзейнай. У 1625 i 1630 г. ваенныя дзеянні закончыліся, з польскага пункту гледжання, кампрамісамі ў выглядзе дамоваў з непераможанымі казакамі. Гэтымі кампрамісамі скончыліся цяжкія баі з умацаваным у лагерах праціўнікам. Але ва ўмовах такога тупіка палякам усё ж удавалася пад час кампаній 1596-1638 г. акружаць паўстанчую армію, адразаючы яе ад рэзерву, якім было насельніцтва Прыдняпроўя.

Аднак у выніку пераможныя кампаніі дадавалі польскаму боку пэўнасці ў сваіх сілах. Дзякуючы мабільнай і вопытнай конніцы ўдавалася перамагаць у сутычках з казакамі, нават калі даводзілася змагацца з лагерам. Конныя харугвы хутка выяўлялі праціўніка, затрымлівалі ягоны марш, акружалі і змушалі да капітуляцыі галоўным чынам з дапамогай блакады. З досведу гэтых дзеянняў вынікала відавочная для абодвух бакоў ісціна, што калі паўстанцы з Запарожжа перасунуцца на „воласці” — гэта стане для палякаў вельмі небяспечным, бо будзе пагражаць павелічэннем сілаў паўстанцаў у шмат разоў дзякуючы прытоку дабравольцаў. Полымя паўстання, аднойчы запаленае, раз за разам аднаўлялася, вынікам чаго былі, прынамсі, працяглыя і зацятыя кампаніі.

Пераклад Бярнарды Івановай


[1] Пра паўстанне гл.: W.A. Serczyk, Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 1984, s. 88-93; С. Леп’явко, Козацькі війни кінця XVI ст. в Україні, Чернігів 1996, s. 45-82; С.Р. Лях, Повстання 1591-1593, w: Українське козацтво. Мала енциклопедія [далей УK], Київ — Запоріжжя 2002, s. 385-387.
[2] Гэтая бітва мела даволі цікавы ход. Налівайка вырашыў абавязкова выбавіць Ружынскага з горада і захапіць горад у той час, калі князь будзе заняты барацьбой з табарам Савулы, які шыхтаваўся на подступах. Бітва адбылася ўвечары. Ружынскі не дазволіў паўстанцам напасці знянацку, ён вывеў супраць іх дзве свае харугвы і ўдарыў па табары. Здабыўшы яго, распачаў пагоню за разбітым, на яго меркаванне, непрыяцелем. У гэты час Налівайка з асобным атрадам затаіўся перад адной з брамаў горада. Мяшчане адчынілі яму браму, і ён заняў горад. Склалася наступная сітуацыя: Ружынскі трымаў у сваіх руках абоз, а казакі Налівайкі — горад. Аднак князь вярнуўся і здолеў прабіцца да замка, які абараняла венгерская пяхота. На досвітку камандзір казакоў, даведаўшыся пра марш Жулкеўскага, скамандаваў адступленне, не атакуючы абароненага замкавым мурам Ружынскага.
[3] Пра паўстанне Налівайкі гл.: W.A. Serczyk, s. 124-136; С. Леп’явко, s. 131-224; С.Р. Лях, Повстання 1594-1596, w: УK, s. 387-389.
[4] W.A. Serczyk, s. 256-264; M. Грушевский, Історія Украіни-Руси, Киïв 1995, t. 7, s.543-561; L. Podhorodecki, Stanisław Koniecpolski ok. 1592-1646, Warszawa 1978, s.135-144; С.Р. Лях, Повстання 1625, w: УK, s. 389-391.
[5] Termina sprawy wojennej, która się toczyła na Ukrainie z Kozaki zaporoskimi od 24 marca A. 1630, AGAD, AR II, nr 1025; M. Грушевский, t. 8, s. 98–119; L. Podhorodecki, s. 255-268; В.О. Щербак, Народні рухи на України напередодні визвольнoї війни 1648-1654 рр, Киïв 1989, s 28-41; W. Tomkiewicz, Powstanie kozackie w r. 1630, Warszawa 1930.
[6] W. Tomkiewicz, Bitwa pod Kumejkami (16 XII 1637), „Przegląd Historyczno-Wojskowy” t. IX, 1936/1937, s. 239-261; M. Gawęda, Powstanie kozackie 1637, Zabrze 2007.
[7] M. Грушевский, т. 8, s. 291-311; W. Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki (1612-1651), Warszawa 1933, s. 21-35; A. Borowiak, Powstanie kozackie 1638 r., w: Staropolska sztuka wojenna. Prace ofiarowane Profesorowi Jaremie Maciszewskiemu, pod red. M. Тagielskiego, Warszawa 2002, s. 57-84.
[8] J. Wimmer, Wojsko i skarb Rzeczypospolitej u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII w., „Studia i materiały do historii Wojskowości”, t.14,1968, cz. 1, s. 15-16. У пачатковай фазе змагання Жулкеўскі меў 10 ротаў кварцяных, але калі ён распачаў аперацыю на Задняпроўі, яго сілы складаліся з 3220 гусараў (30 ротаў), 1338 казакоў (12 ротаў), 800 пяхоты (4 роты). Гэтыя сілы падтрымлівалі 1100 жаўнераў ВКЛ пад камандай Багдана Агінскага. Гл. S. Żółkiewski do J. Zamoyskiego, Ostropole 9 III 1596, w: Listy Stanisława Żółkiewskiego1584-1620, wyd. T. Lubomirski, Kraków 1868, s. 69-70; [J. Bielski], Joachima Bielskiego dalszy ciąg Kroniki polskiej zawierającej dzieje od 1587 do 1598 r., wyd. F. M. Sobieszczański, Warszawa 1851 [далей Bielski] s. 277.
[9] J. Wimmer, Wojsko i skarb, s. 42,57, 66-67; W. Majewski, Walki z Kozakami w l. 1591-1653, w: Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, red. W. Wrуblewski,Warszawa 2000, s. 111-117; A. Borowiak, s. 60, 70, 78.
[10] С. Жулкеўскі да Жыгімонта III, абоз пад Сапогам 21 V 1596, w: Pisma Stanisława Żółkiewskiego, wyd. A. Bielowski, Lwów 1861, s. 151. Гетман паведамляў, што казацкія войскі налічваюць 6000 чалавек, але толькі 2000 з іх здольныя дабою. R. Heidenstein (Dzieje Polski, t. I, Petersburg 1857, s. 377) паведамляе пра 8000 казакоў.
[11] W. Majewski, Walki, s. 104,111-112,114-117; M. Грушевский, t. 7, s. 543-545; t. 8,s. 291-310.
[12] Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy, przekł. Z. Stasiewska i S. Meller, pod red. Z. Wójcika, Warszawa 1972, s. 110.
[13] Bielski, s. 278.
[14] Diariusz ekspedycji ukrainnej z Kozakami zaporoskiemi w roku 1625 [далей: Diariusz 1625] w: Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze wydanych oraz listamioryginalnemi królów i znakomitych ludzi w kraiu naszym, wyd. J. U. Niemcewicz, t. 6,Lwów 1833, s. 150-152.
[15] W. Tomkiewicz, Bitwa, s. 252-256,260-261; M. Gawęda, s. 115-191.
[16] Termina sprawy wojennej, AGAD, AR II, nr 102 5, s. 1.
[17] A. Borowiak, s. 66,72-73. Адной з прычын паразы пад Жолнінам былі паводзіны жаўнераў, якія пасля разрыву табару палічылі перамогу канчатковай і кінуліся рабаваць. Сам князь таксама, замест таго каб закончыць справу, кінуўся ў пагоню за казакамі, што адступалі ў балоты. Гэта дало магчымасць Гуню прытушыць паніку ў сваіх атрадах і арганізаваць контрудар.
[18] Аповед аднаго недабітка-мушкецёра з-пад рэгімэнту пана Генрыка Дэнгоффa аберштэра аб погроме паноў гетманаў пад Корсушю, у: Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „Ogniem i mieczem” (1648-1651), oprac. M. Nagielski, Warszawa 1999, s. 122.
[19] Józef Naronowicz-Naroński, Budownictwo wojenne, pod red. Tadeusza Nowaka, Warszawa 1957, s. 178.
[20] T. Żurkowski, Żywot Tomasza Zamojskiego kanclerza wielkiego koronnego, wyd. Aleksander Batowski. Lwów 1860, s. 99.
[21] W. Kochowski, Historia panowania Jana Kazimierza, Poznań 1859, cyt. za M. Gawęda,s. 157.
[22] A. Borowiak, s. 68.
[23] Апісанне казацкага лагера зроблена на падставе: M. Gawęda, s. 55-68; І.С. Стороженко, Богдан Хмельницкий і воєнне мистецтво у Визвольній війні укранського народу середини XVII століття, Дніпропетровськ 1996, s. 61-69;R. Majewski, Cecora rok 1620, Warszawa 1970, s. 202-213.
[24] AR II, nr 1025, s. 2; A. Borowiak, s. 67-68.
[25] Sz. Okolski, Kontynuacya dyaryusza wojennego, wyd. K.J. Turowski, Kraków 1858,s. 141.
[26] A. Borowiak, s. 77.
[27] Diariusz 1625, s.150-152,155-156; W. Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki, s. 31.
[28] J. Bielski, s. 276-279. Больш падрабязна на тэму асады табару на Саланіцы гл.: С. Леп’явко, s. 209-214.
[29] AR II, nr 1025, s. 2; Львівський літопис [Была выкарыстана версія гэтага летапісу ў Інтэрнэце па адрасе http://litopys.org.ua/index.html].
[30] A. Borowiak, passim.
[31] ARII,nr1025.
[32] W. Majewski, Taktyka w walkach polsko-kozackich 1625-1638, „Rocznik Przemyski.Historia Wojskowości”, t. XL, 2004, s. 8.
[33] AR II, nr 1025, s. 2.
[34] Ibidem; M. Грушевский, t. VIII, s.112-113, В.О. Щербак, s. 37.
[35] Воссоединение Украины с Россией. Документы и материалы в трех томах, Москва 1954, т. I, s. 100, 102, 107-108, 110, 114; M. Грушевский, т. 8, s.128.
[36] Sz. Okolski, Kontynuacya, s. 99-141. A. Borowiak, s. 64-65.
[37] Sz. Okolski, Kontynuacya, s.168-173; W. Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki, s. 34; A.Borowiak, 79-81.
[38] Sz. Okolski, Kontynuacya, s. 148.
[39] Ibidem, s. 166.
[40] W. Majewski, Taktyka w walkach, s. 9-10
[41] R. Hejdenstein, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, t.I, wyd. W.Spasowicz, tłum. M. Gliszczyński, Petersburg 1857, s. 366; С. Леп’явко, s. 202.
[42] W. Tomkiewicz, Bitwa, s. 246; M. Gawęda, s. 121-124
[43] Sz. Okolski, Kontynuacya, s.126-127; W. Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki, s. 25; A.Borowiak, s. 69.
[44] С. Леп’явко, s. 208.
[45] Diariusz 1625, s.146.
[46] S. Żurkowski, s. 99. У „Diariuszu 1625″ (s. 152-153) не хапае інфармацыі на тэму гэтага пераследу Хмялецкага. Затое ёсць упамінанне пра перадавую стражу, што складалася з палка конніцы падкаморыя падольскага Станіслава Патоцкага, якую ў апошняй фазе падтрымлівалі харугвы Януша Тышкевіча.
[47] Sz. Okolski, Kontynuacya, s. 64-65; M. Gawęda, s 192.
[48] Ibidem, s. 113-115; A. Borowiak, s. 67-68.
[49] A. Borowiak, s. 67, 72.
[50] W. Tomkiewicz, Bitwa, s. 248-249; M. Gawęda, 133-134.
[51] J. Bielski, s. 276; R. Hejdenstein, s. 375.
[52] W. Tomkiewicz, Bitwa, s. 246; M. Gawęda, s. 122.
[53] Sz. Okolski, Kontynuacya, s.111,113; A. Borowiak, s. 67.
[54] W. Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki, s. 28; A. Borowiak, s. 72.
[55] J. Besala, Stanisław Żółkiewski, Warszawa 1988, s. 109-110, С. Леп’явко, s. 197-198і 202.
[56] W. Tomkiewicz, Bitwa, s. 247-248.
[57] A. Borowiak, 71-72, 75-76.
[58] S. Żurkowski, s. 99.
[59] A. Borowiak, s. 66.
[60] W. Tomkiewicz, Bitwa, s. 248.
[61] W. Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki, s. 27-28, 30, 34-35.
[62] W. Tomkiewicz, Bitwa, s. 247-248.
[63] A. Borowiak, s. 76.
[64] Diariusz 1625, s. 152-155.
[65] Sz. Okolski, Kontynuacya, s. 99-102,105; A. Borowiak, s. 64-65.
[66] W. Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki, s. 26-27, 31.
[67] Ibidem, s. 25; M. Грушевский, т. 8, s. 297-299.

Наверх

Генадзь Сагановіч. ВКЛ і вайсковыя канфедэрацыі 1612–1614 г.

Снежня 19, 2008 |


3 вайсковымі канфедэрацыямі, утворанымі ў фармаваннях Рэчы Паспалітай пад час інтэрвенцыйнай вайны супраць Маскоўскай дзяржавы, звязаны адзін з найбольш драматычных перыядаў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага і ўсёй дзяржавы „абодвух народаў” у XVII ст. Як справядліва адзначалася ў літаратуры прадмета, па сваіх маштабах яны станавілі зусім новы этап гісторыі канфедэрацый[1], а па адмоўных наступствах далёка перасягнулі ўсё, бачнае раней сучаснікамі.

У заканадаўстве Рэчы Паспалітай спачатку не было ніякіх нормаў, якія б вызначалі стаўленне да жаўнерскіх саюзаў. Утвараныя з прычыны неатрымання заслужанай платы, яны вынікалі з невыканання дзяржавай умовы найму, раз за разам выяўляючы недахоп скарбна-фінансавай сістэмы шляхецкай рэспублікі. Справядлівае жаданне жаўнераў дамагчыся таго, што ім па праву належала, надавала іх саюзам як бы відавочную легальнасць. Аднак пасля свежых прыкладаў канфедэравання войска пад час Інфлянцкай вайны[2], каб утрымліваць жаўнераў у належнай дысцыпліне напярэдадні інтэрвенцыі ў Расію, вальны сойм 1609 г. прыняў канстытуцыю „Porządek około zachowania żołnierza”, а таксама асобна „Artykuły wojenne hetmańskie”. Ужо ў названай канстытуцыі, паміж іншага, ясна гаварылася: „Каб ніякіх бунтаў і канфедэрацый, уязджання ва ўладанні нашыя, духоўныя і свецкія, тыя жаўнеры пад пагрозай cмяротнай кары, выгнання і канфіскацыі маёмасці (sub poena capitis, infamiae et confiscationis bonorum) не чынілі”[3]. Гетманскія артыкулы прадугледжвалі жорсткае пакаранне менавіта за канфедэраванне жаўнераў. Іх трэці параграф папярэджваў: „Калі б хто без гетманскага дазволу і ведама якія зборы да кола ці на лежах, ці ў час пераходу або ў абозе чыніў, бунты і сесіі ці кансіліі як і сходкі, а тым больш якія-небудзь канфедэрацыі, павінен быць на смерць без літасці караны, і куды б ні паехаў, сілаю фактаў мае быць банітам…”[4].

Прынятыя ў якасці соймавай пастановы (а з шэрагу гетманскіх артыкулаў толькі гэтыя ўвайшлі ў канстытуцыю і былі добра вядомыя прынамсі ў ВКЛ[5]), артыкулы 1609 г. набылі статус акта найвышэйшай юрыдычнай моцы, якую ніхто не мог ставіць пад сумненне[6]. Здавалася б, паколькі канфедэрацыі сталі нелегальнымі[7], то з праўнага гледзішча парадак у войску быў забяспечаны. Аднак рэчаіснасць пайшла іншым шляхам…

Вайна з Маскоўскай дзяржавай, пачатая каралём без ухвалення сойму (а значыць і без падрыхтаваных фінансаў) і зацягнутая, запатрабавала ад Рэчы Паспалітай празмерных высілкаў. Вялізнае войска, што ваявала на маскоўскай зямлі, сутыкнулася з нарастальнай праблемай аплаты і забеспячэння правіянтам. З іншага боку, досвед удзелу ў Дзімітрыядзе шматлікіх ротаў, якія перайшлі потым на службу да караля, моцна паўплываў на дысцыпліну і дух войска. Яшчэ К. Тышкоўскі калісь не без рацыі падкрэсліў, што менавіта тушынскія роты Сапегі і Ражынскага ўнеслі зярно сваволі ў армію Рэчы Паспалітай[8], ды прыёў асабліва яскравы прыклад іх авантурызму і нешанавання аўтарытэтаў: польскі ротмістр Мікалай Мархоцкі, які паваяваў пад штандарам Самазванца, на нарадзе ў Гасеўскага прапаноўваў пасадзіць царом „каго-небудзь з пярвейшых баяраў з умоваю, што ён аплаціць… службу”[9].

У кожным разе зусім хутка пасля трыумфу пад Клушынам, узяцця Смаленска і ўезду харугваў Жулкеўскага ў Маскву, з прычыны недахопу жыўнасці, дарагавізны і даўгоў у выплаце жаўнерскага заробку пераможнае войска Рэчы Паспалітай, заблакаванае ў сталіцы паўстанцамі, пачало бунтавацца. Сітуацыя яшчэ больш ускладнілася, калі гетман Ян Караль Хадкевіч, вернуты з Інфлянтаў, з’явіўся ў кастрычніку 1611 г. пад Масквой без дастатковых сілаў[10] і не прывёз жаўнерам грошай. Вось тады, па сведчанні ўдзельніка падзей, многія „сэрца страцілі” і пачалі думаць пра канфедэрацыю[11]. У канцы таго ж года ўжо адкрыта бунтаваліся роты ў палку Збароўскага, што стаялі ў Маскве.

Згадаем, што згодна з цытаванымі „Артыкуламі”, упісанымі ў канстытуцыю вальнага сойму 1609 г., збор генеральнага кола ў войску мог адбыцца толькі і выключна з дазволу і ведама гетмана, a ўсім парушальнікам гэтага правіла пагражала пакаранне як ініцыятарам бунту[12]. Тым не менш, насуперак згаданаму пункту „Артыкулаў” і нягледзячы на заклікі гетмана Хадкевіча „ад незаконных з’ездаў і абрадаў адмовіцца”, дайшло да ўтварэня канфедэрацыі.

Ужо 4 студзеня 1612 г. у лісце вялікаму гетману ВКЛ паведамлялася, што „цяпер вялікі неспакой у войску настаў, кажуць, што хочуць сваіх заслугаў дамагацца і да Польшчы ісці, а не ў Маскве закрывацца”[13]. Жаўнерам сапраўды даводзілася цярпець у Крамлі незвычайную нястачу і голад[14]. Частка войскаў, якімі камандаваў Аляксандр Гасеўскі, сканфедэравалася ўжо 14 студзеня і абрала маршалкам паручніка Юзафа Цекліньскага (Ciekliński), а яшчэ праз два тыдні, 27 студзеня 1612 г., быў урачыста абвешчаны акт канфедэрацыі з яе матывацый[15]. У жаўнерскі саюз увайшлі 43 харугвы — увесь гарнізон Масквы[16]. У „Акце Канфедэрацыі Сталічнага Войска” названы іх склад: „Мы, рыцарства палкоў пана Збароўскага і пана Струся, i пана гетмана кароннага, i пана Веера, i пана Казаноўскага, i пана Гасеўскага…”[17]. Жаўнеры адразу накіравалі паслоў да караля з паведамленнем пра ўтварэнне канфедэрацыі і абяцалі заставацца на сваіх месцах да 14 сакавіка[18]. Старанні Хадкевіча адгаварыць жаўнераў ад выхаду з Масквы, як і спробы затрымаць іх абяцаннем хуткай выплаты грошай[19], не прынеслі эфекту. Войска было „глухім на ўсялякія аргументы і прагным да самаволі”[20]. У Маскве заставаліся маладысцыплінаваныя фармаванні Струся і частка сапежынцаў з мазырскім старастам Будзілам на чале. Хоць, як вышэй акцэнтавалася, утварэнне канфедэрацый лічылася актам бясспрэчна незаконным, сталічны саюз жаўнераў пастараўся надаць сваім дзеянням фармальную адпаведнасць праву. Перад вяртаннем у Рэч Паспалітую канфедэраты разаслалі паслоў з інструкцыямі да гнезненскага арцыбіскупа, да сенатараў, да Трыбунала Кароннага і ВКЛ, a ў гродскіх судах склалі ўрачыстую пратэстацыю, у якой адказнасць за свой выхад з Масквы ўскладвалі на караля і станы Рэчы Паспалітай, а для сябе, маўляў, бачылі ў гэтым aдзіны спосаб усталявання справядлівасці і атрымання заслужанага[21].

Фармальна канфедэраты ніякай палітычнай праграмы не ставілі і не мелі іншай мэты, апроч атрымання належнай ім аплаты[22]. Больш за тое,іх лідэры былі перакананыя, што сваёй прынцыповай пазіцыяй паслужаць „супольнаму дабру”[23] сёй Рэчы Паспалітай. Наступствы дзеяння канфедэратаў, аднак, аказаліся цалкам процілеглыя падобным завярэнням.

У сярэдзіне траўня 1612 г., пасля марных спробаў караля затрымаць жаўнераў на тэатры ваенных дзеянняў[24], вялізнае войска канфедэратаў[25] увайшло ў межы Вялікага Княства. Хоць, выходзячы з Масквы, сталічны саюз жаўнераў прыняў свае вайсковыя артыкулы[26], што рэгулявалі праблемы забеспячэння войска правіянтам і фуражом, а таксама іх адносінаў да цывільнага насельніцтва (нават за самае дробнае парушэнне прынятых прынцыпаў вінаватых абяцалі „разнесці на шаблях”), на справе, як гэта часта бывала, ніякія правілы самаарганізацыі не маглі ўстрымаць жаўнераў ад звычайных рабункаў і разбою. Цэлая армія „сталічных” на чале з маршалкам Цекліньскім прамаршавала праз Беларусь і ўсталявалася на Ўкраіне, каля Львова. Гісторыю гэтай першай канфедэрацыі апісаў у сваіх мемуарах яе ўдзельнік таварыш гусарскай харугвы Самуэль Маскевіч[27].

Аднак следам за „сталічнымі” з Масквы ў свае землі прыйшло і другое сканфедэраванае войска — т. зв. „сапежынскае”. Гэта былі яшчэ тыя жаўнеры, што ваявалі з гетманам Хадкевічам, а пасля славутага трыумфу пад Кірхгольмам сканфедэраваліся і пайшлі да Берасця і Горадні, і якіх потым наняў на службу да ІІ Самазванца ўсвяцкі стараста Ян Пётр Сапега. Пасля смерці правадыра (15.Х.1611), „па радзе і прыкладу сутаварышаў”, а таксама ў выніку нязгоды і канфліктавання камандзіраў[28], харугвы сапежынцаў (названыя па прозвішчы правадыра) таксама ўзнялі канфедэрацыю. На чале з Янам Залеўскім (якога пасля яго смерці змяніў Вацлаў Пабедзінскі) саюз сапежынскага войска ў колькасці 4700 коней на пачатку лета 1612 г. вярнуўся ў ВКЛ ды ўсталяваўся каля Берасця. Маршалак сапежынцаў папрасіў у Крыштафа II Радзівіла дазволу на размяшчэнне сваіх ротаў у яго ўладаннях, абяцаючы пільнаваць, „каб аніякіх крыўдаў і эксцэсаў падданыя… не пацярпелі”[29].

Жыгімонт ІІІ не мог не разумець, чым можа абярнуцца канфедэраванне армій пад час вайны, аднак не спяшаўся даваць Маскве каралевіча Ўладыслава, як і з дапамой знясіленаму там войску марудзіў. Не змогшы затрымаць тысячы канфедэратаў у непрыяцельскай зямлі, наказваў рыцарству, каб „пад строгім караннем… шкодаў і ўціску падданым нашым і шляхецкім не чынілі”, і патрабаваў ад татарскіх камандзіраў, каб тыя раз’ехаліся і „бунтаў больш таму рыцарству чыніць не дапамагалі”[30]. Ужо 2 чэрвеня 1612 г. згадваў у лісце да Льва Сапегі паслоў сапежынскага саюзу i ганіў іх, цвердзячы, што „…як іх першы найм не меў ані добрага падмурку, ані інтэнцыі, так і цяперашняя ўпартасць… толькі наганы заслугоўвае, [і] якою каб да далейшых шкодаў Рэчы Паспалітай не прывялi”[31]. Пераехаўшы ў Вільню, „каб зблізку мы тым грунтоўней маглі іх небяспечныя выхадкі стрымліваць”, Жыгімонт III непасрэдна сутыкнуўся тут з цвёрдасцю канфедэратаў і шмат часу змарнаваў у ваганнях. У лісце да канцлера ВКЛ пісаў, што ад „канфедэратаў маскоўскіх абодвух палкоў, як Сапежынскага, так і Збароўскага <…> бачым не толькі вялікую перашкоду справам маскоўскім, але шкоды, замяшанні ўнутраныя і ўціскі нашых падданых…”[32]. Тым не менш, пакідаючы край у руках канфедэратаў, у канцы жніўня 1612 г. (з вялікім спазненнем!) кароль з Вільні вырушыў у паход на Маскву, спадзеючыся паспець і з дапамогай, і з каралевічам. „…Не ведаю, па што і з кім хоча туды ехаць, бо нашыя ўсе выйшлі з Масквы”, — яшчэ ў чэрвені скептычна выказаўся наконт гэтага паходу Леў Сапега[33].

Сапраўды, ужо па дарозе пачаліся праблемы, звязаныя са станам войска. І ў Оршы, і асабліва ў Смаленску кароль сам „даткліва зазнаў жаўнерскай дзёрзкасці”[34]. Хоць Жыгімонт III асабіста прамаўляў да жаўнераў і стараўся супакоіць іх, разгневаныя ваяўнікі амаль 2 тыдні вялі з ім нялёгкія перамовы, патрабуючы грошай[35]. Паход, працягваць які ў той сітуацыі каралю не раілі, урэшце скончыўся правалам. 6 лістапада залога Крамля капітулявала, і Жыгімонту давялося вяртацца ні з чым, дбаючы цяпер пра тое, як бы не страціць усіх здабыткаў на ўсходзе.

Тым часам вялікія цяжкасці з аплатай ды правіянтам перажывала і залога ў Смаленску, якой камандаваў Якуб Патоцкі. Яшчэ ў лютым 1612 г. у лістах пра сітуацыю з канфедэрацыяй „сталічных” гетмана Хадкевіча інфармавалі, што „i паміж смаленскімі Яго Мосць можа не вельмі давяраць”[36]. Іх гатоўнасць да бунту адчуў, як вышэй адзначана, і кароль. На самым пачатку 1613 г. менская шляхта са страхам папярэджвала, што „жаўнеры смаленскія ды іншыя служэбныя, сканфедэраваўшыся, да нас ісці хочуць”, тады як „Айчына нашая моцна ўціснутая” ўжо і ад папярэдне створаных канфедэрацый[37]. Сапраўды, пасля смерці смаленскага старасты Я. Патоцкага яго жаўнеры ўтварылі канфедэрацыю на чале са Збігневам Сільніцкім[38] і, чакаючы платы, перайшлі набліжэйшыя воласці. Урэшце ў траўні 1613г. іх канфедэрацыя вырушыла з-пад Смаленска ў свой край, пакінуўшы ў фартэцыі маленечкі гарнізон. Вялізнае[39] галоднае войска, што пагражала паходам на Вільню, часова было размешчана ва ўладаннях Радзівілаў. Перад тым, як Сільніцкі павёў іх да Быдгошчы, харугвы смаленскіх канфедэратаў таксама „доўга па Літве валачыўшыся, вялікія шкоды людзям… пачынілі, не хочучы быць лепшымі за іншых…”[40].

Так больш чым 10-тысячная армія вопытных жаўнераў, на якую разлічваў кароль, у цяжкі момант вайны, калі Масква перахапіла ініцыятыву, аказалася па-за тэатрам баявых дзеянняў і асела на карку свайго народа. Добра арганізаваныя, яны заключылі паміж сабой саюз з мэтай салідарных дзеянняў ды падзелу тэрыторыяў на пастоі і паборы. Прыкладам, паводле дагавора, падпісанага паміж „сталічнымі” і „сапежынцамі” 17 лістапада 1612 г. у Кросне, апошнія акрамя Берасцейшчыны атрымалі Падляшскае і частку Мазавецкага ваяводства (да Віслы), a пазней таксама і некаторыя іншыя каронныя землі[41].

Канфедэраты стараліся ўтрымліваць дысцыпліну ў адпаведнасці з іх унутраным кодэксам, ці артыкуламі. З крыніц вядома, што прынамсі саюзы сталічных і сапежынцаў мелі такія артыкулы[42], якімі рэгуляваліся і іх адносіны да насельніцтва. Паводле артыкулаў канфедэрацыі Цекліньскага, прыкладам, за выбіранне стацыі без дазволу жаўнерам пагражала выключэнне з войска, а за гвалты і наезды шараговых збіраліся караць смерцю[43]. Але ці так было ў рэальнасці?

Пра тое, што давялося перажыць цывільнаму насельніцтву, калі „тры арміі звязаных саюзам канфедэратаў наехалі на айчыну”, з жалем апавядаецца ў многіх запісах сучаснікаў. Тыповае стаўленне жаўнераў да мясцовых сялян яшчэ за два гады да з’яўлення маскоўскіх канфедэратаў вобразна абмаляваў Леў Сапега: „Выйдзе мужык з волікам араць, a жаўнер вала, з плуга выпрагшы, забярэ; вывезе мужычок сеяць авёс, ячмень ці пшаніцу, a жаўнер насенне з воза забірае… амаль усю Літву ў нішто абярнулі”[44]. Бясспрэчна, перад усім цярпелі зусім безабаронныя сяляне, на каторых жаўнеры наклалі „вельмі высокія даніны, якія — як абвясцілі — да таго часу будуць забіраць, пакуль ім не выплацяць належнага жолду. …На цэлы край разносіліся енкі бедакоў, сялян і мяшчан, якіх жаўнер жорстка прымушаў аддаваць кантынгент жыўнасці і грошай. Яго заядласць у рабаванні сяляне адчулі на сваёй скуры, асабліва калі жаўнеры ўсё ўжо забралі…”[45]. Ад войска, што зазнала смак гвалту, цярпелі і мяшчане, д ы нават і шляхце добра даставалася[46]. У падобным духуапісана стацыяванне канфедэратаў у помніку гісторыка рэфармацыйнага лагера Анджэя Любянецкага. У войску, пісаў ён, „было шмат такіх, што апрача почтаў нічога болей не мелі на свеце, і тады такія ехалі да сталічных і смаленскіх канфедэратаў ды пры іх жывіліся, людзям бедным шкодзячы… Па ўласным упадабанні на староствы і гарады пэўныя і вялікія даніны ўскладвалі ды выцягвалі… Абозы тыя, што ў такіх вялікіх грамадах так доўга на адных месцах ляжалі, настолькі вялікія шкоды бліжэйшым абывацелям пачынілі, што некаторым і вёскі цэлыя пазносілі”[47].

Так, чакаючы аплаты „крывавых заслугаў”, у рэчаіснасці збунтаванае войска займалася незаконнай рэквізіцыяй, лупіла як каралеўскія, так і духоўныя ды шляхецкія ўладанні, адбіраючы ў людзей грошы і яду. Спадарожнічалі гэтаму жорсткі гвалт і рабункі, часам — страшныя знішчэнні, выпальванне вёсак, мястэчак і нават гарадоў. Вядома, што за 2 гады канфедэраты спалілі Берасце, Наваградак, Слонім ішэраг меншых гарадкоў[48].

У сенаце шукалі спосабы ўтаймавання зла, аднак фінансы на выплату жаўнерам мог даць толькі сойм, на скліканне якога можна было спадзявацца толькі пасля вяртання караля

3 маскоўскага паходу. Пераканаўшыся, што для супакаенняканфедэратаў і ўтрымання заваяванага трэба ўхваліцьвялікія падаткі, Жыгімонт ІІІ склікаў на 19 лютага 1613г. да Варшавы вальны сойм. У прапановах на сойм аплатавойску залеглых сум была прадстаўлена як неабходнасць.Пад ціскам жаўнерскіх рэквізіцый усе павятовыя соймікі ВКЛ прасілі аб хуткай „заплаце сканфедэраваным жаўнерам” i іх роспуску. Так, Менскае ваяводства намаўляла паслам, каб „канфедэраты былі адразу ж, перад усімі справамі укантэнтаваныя”, а свавольнікаў за парушэнні пакараць, каб будучая сваволя гэта ўлічвала[49]. Пасланцам Троцкага ваяводства даручалася старацца, „як і тых паноў канфедэратаў за платай з айчыны знесці”, i „канстытуцыяй вызначыць знос далейшых канфедэрацый, бо маючыў айчыне ўнутраны неспакой вельмі шкодны, цяжка старонняму непрыяцелю адпор даваць”[50]. Вількамірскі павет таксама прасіў, „каб і тая шкодная язва ўнутры айчыны, гэта значыць сканфедэраваны жаўнер, быў знесены, і каб можна было паспяхова дамагчыся далейшай бяспекі Рэчы Паспалітай”[51]. Падобныя патрабаванні ўтрымлівалі і іншыя інструкцыі соймікаў ВКЛ, адзначаючы, што канфедэраты„па-за канстытуцыяй і правам”.

Вальны сойм, займаючыся найперш справай ліквідацыі канфедэратаў, зацягнуўся ажно на тры месяцы (да21 траўня). Прымаючы пастанову пра аплату маскоўскім жаўнерам, станы выказалі спадзяванне, што тыя „справядліва з маткай сваёй Рэччу Паспалітай абыдуцца” і не будуць „нічога выцягваць супраць слушнасці”. Была ўхвалена „асэкурацыя” канфедэратам з гарантыяй нявіннасці, калі рыцарства „грошы свае заслужаныя возьме і з купаў ды грамадаў сваіх спакойна разыдзецца, не робячы шкодаў, крыўдаў і гвалтаў”[52]. Супраць купаў свавольных людзей, якія спусташалі каралеўскія, духоўныя і свецкія ўладанні, актуалізавалі канстытуцыю 1609 г.[53]. Пасля вострых спрэчак станам удалося ўхваліць немалыя падаткі: па 3 ланавыя і шосавыя паборы з невыбраным папярэдняга года, кварту і даніну з духоўных уладанняў, а таксама жыдоўскае пагалоўнае (разам 1 948 078 з. з Кароны і 700 000 з. — з ВКЛ)[54]. Аднак усе яны былі адразу прызначаныя на пакрыццё доўгу сканфедэраванаму войску. Паслы ад ВКЛ, якім залежала на абароне, патрабавалі ўмацавання памежных замкаў, перадусім Полацка, які асабліва баяліся страціць, але марна. Гэта тады ім прагучаў славуты адказ падканцлера Фелікса Крыцкага: „Няхай лепш загіне адзін павет, чым усе мелі б загінуць”[55].

Такім чынам, сойм ухваліў падаткі толькі на выплату даўгоў канфедэратам, прыняўшы пры гэтым рашэнне сканчаць вайну з Масквой трактатамі. Неўзабаве пасля яго закрыцця ў сваім вядомым лісце да караля гетман Хадкевіч з сумам наракаў, што ад соймавых ухвалаў у справе абароны няма ніякага толку, і тлумачыў, што непрыяцель, не пабачыўшы моцнага войска, „трактатамі яшчэ больш раз’ятрыцца, чым на супакаенне пойдзе”[56].

Хутка пасля вызначэння дакладных кампутаў (ставак) аказалася, што сабраныя падаткі не пакрываюць і сумы, патрэбнай для аплаты жаўнерам. Прэтэнзіі канфедэратаў узрасталі, паколькі яны складвалі фальшывыя спісы камбатантаў, пад канфедэратаў „падшывалася” мноства тых, хто не браў удзелу ў маскоўскай кампаніі, і да т. п.[57]. Урэшце камісарам удалося разлічыцца толькі з жаўнерскім саюзам сапежынцаў, выплаціўшы ім амаль мільён злотых. Атрымаўшы належнае, іх канфедэрацыя ліквідавалася: ужо 1 лістапада 1613 г. берасцейскі саюз паведаміў „сталічным” пра свой роспуск, а Цекліньскі адказаў, што яго канфедэрацыя застанецца далей чакаць, пакуль сойм пакладзе канец „клопатам войска, прыгнёту і разбурэнню беднага народа”[58]. А са сталічнымі салідарнымі заставаліся і смаленскія канфедэраты Сільніцкага.

Ды вось жа, як хутка выявілася, і фармальна распушчаная канфедэрацыя сапежынцаў не зусім знікла. Плоцкі біскуп Шышкоўскі перасцерагаў, што берасцейскія канфедэраты — хоць ім ужо заплацілі — злучаюцца з казакамі і ўключаюцца ў аддзелы „сталічных” для вымагання далейшых сумаў[59]. Пазней, на надзвычайным сойме, паслы ад ВКЛ таксама скардзіліся, што частка берасцейскага войска, нягледзячы на атрыманне поўнай платы, не раз’ехалася, а далей выбірала стацыі ад віленскіх мяшчанаў, замест таго, каб выгнаць запарожскіх казакоў, якія ўехалі і пустошылі край[60].

Вялікае Княства, якому давялося браць на сябе абарону Смаленска і трымаць атакі непрыяцеля, апынулася ў проста такі роспачным становішчы. Пасля адыходу неаплачанага войска ўсходнія межы былі практычна адкрытыя. А маскоўскі ўрад пасля абрання царом Міхаіла Раманава ўсё актыўней спрабаваў вярнуць страчанае. Праз сваіх пасланцоў царскія ваяводы стараліся сабраць паболей інфармацыі з Рэчы Паспалітай, і не толькі датычнай размяшчэння войска: ix цікавіла „о чом у них соймъ был, и что корол и паны-рада на сойме уложили…”[61]. Весткі пра забурэнні, выкліканыя канфедэратамі, толькі пераконвалі ў слабасці праціўніка і дадавалі адвагі маскоўскім ратнікам. Прыкладам, Іван Непаставаў ужо ў студзені 1613 г., вярнуўшыся з Оршы, данёс ваяводам, што гетман Хадкевіч вяртаецца з сойму „не со многими людми”, ды што яго войску „гроши неплочены”[62]. І сапраўды, Хадкевіч мусіў абараняць усходнія межы дзяржавы з нешматлікімі харугвамі сваёй інфлянцкай дывізіі, якія ў дадатак даводзілася разгрупаваць ад Сажа да Дзвіны, тады як тысячы бывалых жаўнераў чакалі жолду і пустошылі воласці краю. Не маючы патрэбных сілаў, гетман толькі нейкім дзівам утрымліваў пазіцыі. Сам ужо вясною 1613 г. прызнаваў, што „…там, дзе бліжэй да межаў падыдзе непрыяцельскі пажар, i я ніякім спосабам ратаваць не змагу, і тыя месцы тым хутчэй згінуць”[63]. Без сродкаў, аднак, і яго войска доўга не магло дзейнічаць ды ў верасні, адмовіўшыся ваяваць, запатрабавала разліку. Чакаючы грошай, змрочна прадказваў, што следам зa папярэднімі канфедэрацыямі „тое ж учыніць інфлянцкі жаўнер, калі на св. Марціна рэшта платы не прыйдзе…”[64].

Праблема заспакаення збунтаванага войска пры адсутнасці сродкаў для сталічных і смаленскіх канфедэратаў была настолькі вострай, a небяспека з боку Масквы (як, зрэшты, і пагроза вайны на паўднёвым усходзе) такая сур’ёзная, што кароль прыняў рашэнне склікаць на 3 снежня 1613 г. надзвычайны (экстраардынарны) сойм. Перад ім справай вызначэння новых грашовых збораў у ВКЛ занялася віленская канвакацыя (з’езд), прызначаная — у разуменні шляхты — „для знішчэння канфедэратаў”[65]. Засядаючы з 4 па 9 лістапада 1613 г., яе ўдзельнікі ўхвалілі, сярод іншага, падаткі на жаўнера (4 паборы па злотым з валокі), якія меркавалася ўключыць у сумы, што прыме будучы сойм, а таксама паспалітае рушанне супраць казакоў[66].

У сваім пасланні на перадсоймавыя павятовыя соймікі, прызначаныя на 14 кастрычніка, Жыгімонт III заклікаў шляхту да ахвярнасці i ўхвалення новых падаткаў, падкрэсліваючы, што да паразы прычыніліся аўтары жаўнерскага бунту і вываду войска з Масквы, а не ініцыятары вайны. Пасольскія інструкцыі ад соймікаў ВКЛ перапаўнялі скаргі на гвалты жаўнераў і абурэнне іх завышанымі прэтэнзіямі. Наваградскі соймік назваў канфедэратаў „адно пагардай да закону і соймавага аўтарытэту ды псаваннем даўных хвалебных звычаяў гэтай Рэчы Паспалітай”[67]. Віленскае ваяводства прасіла, каб „жаўнер сканфедэраваны быў з нашых каркаў знесены”, пасля чаго сойм мусіў прадугледзець, „каб у будучым ніколі такая канфедэрацыя не ўзнаўлялася і не падымалася”[68]. Што да вайны, дык шляхта ўхілялася ад новых падаткаў, жадаючы, „каб абарона Рэчы Паспалітай… не з пабораў толькі…, але з якой іншай меры была намоўлена.[69].

Першы ў гісторыі Рэчы Паспалітай надзвычайны сойм, скліканы „для адной толькі найвялікшай патрэбы — звал ьнення Рэчы Паспалітай ад жаўнерскага цяжару”, на якім выступілі і прадстаўнікі саміх канфедэратаў, апраўдваючыся і дамагаючыся разліку[70], зноў паставіўся да збунтаванага войска цалкам лагодна. Хоць гетман С. Жулкеўскі папярэджваў пра шкоднасць такога трактавання бунтаўнікоўі раіўразбіць ix сілаю[71], у соймавых пастановах канфедэратаў не называлі злачынцамі, а толькі перасцерагалі, што калі яны і пасля атрымання аплаты не раз’едуцца, то будуць караныя. Як „непрыяцелі айчыны” трактаваліся толькі казакі і „свольныя людзі”, разбіваць якіх даручалася гетманам і старастам[72].

Пасля спрэчак і пратэстаў сойму ўдалося ўхваліць вялізныя падаткі — ажно 6 ланавых пабораў з усімі дадатковымі, на якія, праўда, не ўсе ваяводствы далі згоду. ВКЛ пагадзілася на выплату 4 падаткаў. Грошы трэба было сабраць да 23 лютага, а за ўхіленне ці спазненне з выдачай падатку пагражала кара. Трымаючы на сабе цяжар абароны Інфлянтаўі абароны ад Масквы, яно мусіла са свайго скарбу заплаціць 200 тыс. зл. інфлянцкаму войску.

Прыняўшы ўхвалу аб „заплаце жаўнерам”, сойм вызначыў адпаведных камісараў, час і месцы для разліку з канфедэратамі (сталічным — Львоў, смаленцам — Быдгашч, a інфлянцкім Хадкевіча — Вільню)[73], а таксама выдаў „асэкурацыю жаўнерам”, якая фактычна давала амністыю злачынцам, абяцаючы, што „ўсе канстытуцыі, прынятыя супраць жаўнерскіх канфедэрацый, супраць гэтага жаўнерства не будуць мець ніякае вагі”[74].

Каб стрымліваць сваволю і не павялічваць колькасць жаўнераў, што вандравалі па краіне, надзвычайны сойм 1613 г. ухваліў канстытуцыю „O żołnierze powiatowym WXL”, якая прадугледжвала прывязку войска непасрэдна да павета і ваяводства ды абранне павятовых ротмістраў[75] (гэта, па сутнасці, было пашырэннем на ВКЛ канстытуцыі, ухваленай на папярэднім сойме для Кароны). Аднак павятовы жаўнер не надаваўся да абароны атакаваных з усходу межаў.

Як было падкрэслена соймавай пастановай, новаўхваленыя вялізныя падаткі прызначаліся на аплату канфедэратам (“усё гэта ні на што іншае, а толькі на аплату жаўнерам сталічным, смаленскім і інфлянцкім можа быць выкарыстана”[76]) і мусілі быць сабраныя пад пагрозай санкцыяў. Шэраг соймікаў ВКЛ апратэставаў такое рашэнне надзвычайнага сойму — аршанскі, віленскі, вількамірскі, менскі, наваградскі і інш. Абураючыся лішнім (шостым) паборам, адны патрабавалі такога размеркавання падаткаў, каб заставаліся сродкі і на абарону ад Масквы[77], другія пратэставалі і супраць іншых рашэнняў сойму, у прыватнасці — прадугледжанай кары за няўплату, „народу вольнаму нязноснай”[78].

У Варшаве відавочна недаацанілі небяспеку страты Смаленска. Між тым, у лістах А. Пукеля з Быхава апісвалася проста драматычная сітуацыя на ўсходніх межах. „Масква падыходзіць шторазу бліжэй… шмат людзей у палон забірае… і да Быхава ледзь не кожны дзень адтуль моцныя [аддзелы] прысылаюць”. Гэты ж аўтар у пачатку студзеня перадаваў сумныя весткі гетману Хадкевічу — што маскоўскія ратнікі спалілі Улу, Бешанковічы, пасеклі людзей у Полацку і пад Гомелем, ды што з Оршы шляхта на Літву ўцякае[79]. Пра Смаленск часам гаварылася як пра ўжо страчаную цвярдыню: „Смаленск таксама сумняваюся, каб датуль наш заставаўся, бо там пастаянна было 2 тысячы”[80]. 3 сабраных звестак вынікала, што зімой чакалася новая атака з усходу і ўварванне моцных аддзелаў цара Міхаіла Фёдаравіча. І сапраўды, у лютым 1614 г. наступальныя дзеянні царскіх ваяводаў на ўсходзе і поўначы Беларусі яшчэ больш актывізаваліся[81].

Вось тады ў настроях мясцовага рыцарства запанавала сапраўдная роспач. Як паведамляў згаданы А. Пукель, „шляхта наракае, што мы, маўляў, і грошы аддалі, і маёнткі нашыя спустошаныя, не маем да каго галавы прыхіліць”. Увесь драматызм становішча адлюстраваў вядомы ліст аршанскага сойміка, падпісаны апрача шляхты і шэрагам сенатараў ВКЛ[82]. Сабраўшыся на свой з’езд для пошукаў паратунку, аршанцы звярнуліся з вострымі закідамі ў бок караля і кароннай шляхты, сцвярджаючы, што пад панаваннем Жыгімонта ІІІ дзяржава руйнуецца. „Мы ж падданыя Пана, а Пан нас ведаць не хоча. Брацця, якія нас павагай прысягнутай любові ратаваць мусілі б, пагібелі нашай выглядаюць, а мы і ад жалю, і ад знішчэння нашага… рукі апусцілі, заняпаду працівіцца не хочам”[83]. Наракалі на „…няміласць паноў каронных, якія <…> нас сабе не за братоў, але за нейкіх даннікаў маюць”. Не чакаючы ўжо дапамогі (“ніякай ужо надзеі няма… каб мы ад Пана ці ад брацці паратунку маглі спадзявацца”), аўтары паслання, сярод якіх быў і гетман Хадкевіч, патрабавалі як найхутчэй сабраць з’езд шляхты ВКЛ і абараніць усходнія межы дзяржавы.

У той роспачнай для краю сітуацыі неаплачаныя інфлянцкія роты Хадкевіча абвясцілі пра сваю канфедэрацыю. Чакаючы заробку, яны доўгі час стаялі ў Магілёўскай эканоміі, а 4 лютага 1614 г., абураныя закідамі караля, выслалі сваіх паслоў да падскарбія з патрабаваннем тэрміновай аплаты доўгу і хутка ўтварылі свой саюз, ініцыятыва якога належала Пшэвускаму (Przewуski), паручніку харугвы Aльбрэхта Радзівіла. Усе роты апрача адной гетманскай пайшлі на Менск[84]. У інструкцыі паслам аршанскага кола яны пералічаныя: гэта рота Дамбровы, Альбрэхта Радзівіла, смал енскага ваяводы Глябовіча, Плятэмберка, наваградскага кашталяна Самуэля Валовіча, парнаўскага старасты Кішкі, Фабіяна і Паўла Руцкіх, Kорсака, Збароўскага і Тупальскага[85]. У сакавіку 1614 г. кароль пераслаў гетману запозненыя спачуванні ў сувязі з выхадам інфлянцкага войска, якому ўжо паслалі грошы[86].

Вялізным высілкам сабраныя падаткі былі выкарыстаныя па прызначэнні. Соймавыя камісіі для перагавораў з канфедэратамі пасля працяглага таргавання вызначылі дамаганні жаўнераў і давялі справу да поўнага разліку. Пасля выплаты належнага Цекліньскі спаліў акт канфедэрацыі сталічных 16 красавіка 1614 г., у красавіку ж удалося залагодзіць інфлянцкіх канфедэратаў, a ў траўні ліквідаваўся і саюз смалян у Быдгошчы. Агулам скарб ВКЛ выдаткаваў на аплату даўгам маскоўскім ды інфлянцкім канфедэратам каля 1 222 000 зл. (Каронай на супакаенне жаўнерскіх саюзаў было выдаткавана каля 4195 000 зл.)[87]. Пасля двух гадоў, цягам якіх неаплачанае рыцарства беспакарана пустошыла і рабавала краіну, сабраўшы нябачныя раней падаткі, Рэч Паспалітая выплаціла канфедэратам усё, чаго яны дамагаліся. Аднак здань збунтаванага жаўнера яшчэ доўга не пакідала край у спакоі.

Акрамя таго, што адразу ж з’явілася пагроза новай канфедэрацыі (восенню 1614 г. смаленская залога пераслала папярэджанне, што збіраецца доўга не заставацца на замку, „але прыкладам іншых, сканфедэраваўшыся, дамагацца свайго заслужанага”[88]), не так проста аказалася зліквідаваць ранейшых канфедэратаў. Сабраць грошы і выплаціць належнае было лягчэй, чым управіць у рамкі законнасці і дысцыпліны свавольны дух канфедэратаў, прызвычаеных да лёгкага здабывання грошай.

На нахабнасць канфедэратаў наракалі ад пачатку перагавораў з імі, і асабліва разлікаў. Напрыклад, наваградскі паборца Рыгор Валадковіч паведамляў, што „тры роты пана Паўла Руцкага, узяўшы і адлічыўшы спаўна суму грошай, сабе належную, утаілі адзінаццаць сотняў семдзесят злотых польскіх”[89]. А пасля афіцыйнай ліквідацыі канфедэрацый з рэштак дэмаралізаваных жаўнераў утварыліся банды рабаўнікоў. Пра маштаб неспакою ў дзяржаве сведчаць скаргі шляхты і частыя універсалы, што патрабавалі разыходзіцца, як і даручэнні старастам разганяць свавольных жаўнераў. Праблему абвастрала тое, што ў дадатак да канфедэратаў край запаланілі казакі — „другая балячка на жывым дзяржаўным арганізме”, як іх называў К. Тышкоўскі[90]. Запарожцы, сабраныя ў колькасці 12-14 тыс. для ўдзелу ў паходзе на Маскву ў 1612 г., пасля няўдачы тых планаў вярталіся і „ўдзіраліся” ўглыбіню краю, спрабавалі спустошыць Магілёў і пагражалі нават Менску. Па сведчанні сучасніка, іх загоны „выйшлі на Белую Русь, і там, з паўгода жывучы, вялікія спусташэнні ўчынілі, a потым ў княствы Слуцкае і Нясвіжскае ўвайшлі і там па сваіх упадабаннях разыходзіліся… Слуцк спалілі, бурмістра і некалькі райцаў, што іх адразу ў горад не пусцілі, пасеклі, a потым да пана Сапегі ў Чарнобыль уехалі і да грунту злупілі…”[91]. Увосень 1613 г. некаторыя казацкія фармаванні (між іншым,Хвастаўца і Налівайкі[92]) заставаліся вартаваць межы каляМсціслава, аднак потым, пад уплывам агульнага замяшання, справакаванага канфедэратамі, пайшлі рабаваць углыбБеларусі, так што гетман Хадкевіч разбіваў іх ажно наНаваградчыне і пад Пінскам[93]. Невыпадкова надзвычайнысойм прымаў канстытуцыю „Пра казакоў і свавольных людей”[94], якая абавязвала гетмана ганіць іх і карацьсмерцю. На „знясенне казацкага цяжару” 3000 злотых выплацілі Хадкевічу магілёўскія мяшчане[95]. Аднак цягам усяго 1614 г. беларускі край надалей рабавалі прагныя да нажывы казацкія загоны (скаргі на іх пасылала, між іншым,шляхта Мазырскага і Пінскага паветаў)[96], да якіх далучалісяі жаўнеры распушчаных канфедэрацый.

Аказалася, што пасля фармальнага роспуску ўсіх канфедэрацый з розных ваяводстваў і паветаў пачасціліся скаргі на „людзей свавольных, што ў канфедэрацыі паміж імі ўтворанай”. Маўляў, “бяруць што хочуць… ні на што не зважаючы”[97]. Віленскі з’езд (канвакацыя) у першы ж дзень працы (1.10.1614) прыняў ухвалу наконт жаўнераў, якія „ўзяўшы аплату ад нас з вялікім абцяжараннем нас, мусілі раз’ехацца з грамадаў, [aле] потым некаторыя, засмакаваўшы сваволю, раздзяліўшыся на палкі і ўзняўшы харугвы, без прыпаведных лістоў Караля Яго Мосці і без ведама Рэчы Паспалітай ды гетманскай” увайшлі ў ВКЛ, дзе „ад немалога часу гарады, мястэчкі Яго Каралеўскай Мосці, маёнткі духоўныя і свецкія спосабам амаль непрыяцельскім пустошаць і да згубы прыводзяць, чынячы розныя крыўды і збыткі”[98].

Паўтарыўшы ў пасланні да свавольнікаў патрабаванне раз’ехацца з незаконных грамадаў, рада ВКЛ мусіла выкарыстаць супраць іх гетмана Яна Караля Хадкевіча, даручыўшы яму, каб „з улады свайго гетманскага ўрада і згодна з універсаламі Яго Каралеўскай Міласці”, не баючыся адказнасці, „усіх свавольных людзей зносіў такім спосабам, які час і патрэба Яго Мосці дазволіць”, і „каго б з тых свавольнікаў ні забіта, i хто б ні забіў, з-за гэтага Яго Мосць гетман і тыя, праз каго б пан гетман тое чыніў, ніякіх клопатаў ні ад каго мець не будуць і не маюць”[99]. Словам, гетману развязвалі рукі, каб толькі ён пазбавіў край ад бандаў.

Але і ў наступным 1615 г. мала што змянілася, адусюль па-ранейшаму прыходзілі скаргі на спусташэнні, чыненыя свавольнымі жаўнерамі[100]. „Калі коштам Рэчы Паспалітай і цяжкасцямі бедных падданых жаўнеры для таго маюць утрымлівацца, каб нічога не рабіць, але стацыямі займацца і падданых уціскаць, тады не ведаю, каб на свеце магла калі знайсціся такая тыранія, як у нас”[101], — наракаў Радзівіл на былых інфлянцкіх жаўнераў Хадкевіча. „Утаймаванне ўнутранай сваволі” шляхта без ваганняў адносіла да найпільнейшых патрэбаў краю[102]. У інструкцыях паслам на вальны сойм многія паветы ВКЛ скардзіліся, што з ужо аплачаных канфедэратаў „паўсталі, не маючы лістоў прыпаведных, грамады і адтуль, з межаў каронных праз Айчыну нашу hostilites з харугвамі распушчанымі пераходзілі…, так што „плач убогіх людзей мужчынскага і жаночага полу неба прабіваў”[103]. Паслам даручалі старацца, каб на такіх быў прыняты востры закон і строгая кара. У інструкцыі Вількамірскага павета адзначалася, што „аднак і цяпер, — пасля столькіх гвалтоўных кантрыбуцый, пасля такіх частых і нечуваных падаткаў, чаго толькі не нацярпеліся да гэтага часу ад свавольнай купы Карвацкага”[104]. Меўся на ўвазе той Ян Карвацкі, банда якога, складзеная з казакоў і былых канфедэратаў, у 1614 г. здзірала стацыі з насельніцтва Беларусі[105], а потым далася ўзнакі пад Гомелем ды на Валыні, і толькі ў сярэдзіне траўня 1615 г. накіраваныя супраць бандытаў сілы кароннага гетмана Жулкеўскага разнеслі яе пры пераправе цераз Буг[106]. А прычыну асаблівай жывучасці бандыцкіх шаек шляхта не без падстаў бачыла ў ранейшай беспакаранасці свавольнікаў: маўляў, калі канфедэратам маскоўскага найму нічога не сталася — „што ж за дзіва іншым, якія з іх смеласць бяруць”[107].

На чарговым з’ездзе ў Вільні, сабраным для ўхвалення падаткаў на войска, паны-рада 5 чэрвеня 1615 г. зноў даручылі гетманам змагацца з бандамі рабаўнікоў, якія запаланілі край: „зноў з розных месцаў людзі лёзныя і свавольныя да купы збірацца пачынаюць. Таму жадаем і просім Іх Мосцяў Паноўгетманаў, каб натакіхлюдзей з павіннасці свайго ўраду пільнае вока мець і, папярэджваючы пачаткі, зносіць іх…”[108].

Cапраўды, сярод згаданых бандаў было нямала ранейшых канфедэратаў. Яскравы прыклад — Габрыэль Тупальскі, адзін з ротмістраў інфлянцкага войска аршанскага кола. На бязлітасныя разбоі яго банды даходзіла мноства скаргаў, і гетман Хадкевіч выдаў універсал аб ліквідацыі Тупальскага „як здрадніка Рэчы Паспалітай”. Хутка пасля гэтага ротмістр Яраш Сянкевіч з Менска даносіў гетману, што 6 кастрычніка 1616 г. разам з сіламі падчашага „ў мястэчку Ігумені тых людзей свавольных, якія вялікія шкоды пачыніўшы назад ужо вярталіся <…> разграміў, паклаўшы трупаў больш за трыста на пляцы, а самога Тупальскага спаймаў”, як і каля 40 іншых палонных[109]. Завадатару інкрымінавалася, што ён „бязлітасна, па-тыранску сто трыццаць чалавек на смерць замардаваў, потым горад Копыль і купцоў там палупіў, уладаннi шляхецкія, наязджаючы, пустошыў, нейкія даніны грашовыя нечуваныя насуперак звычаяў і слушнасці жаўнерскай выцягваў, i шмат іншых эксцэсаў, супраць прыстойнасці <…> чыніў. З дэкрэта Я. К. Хадкевіча, выдадзенага праз паўтара месяца, вынікала, што Тупальскі „як Turbator і depredator Рэчы Паспалітай і непаслухмяны жаўнер за ўчыненыя эксцэсы” быў пакараны смерцю праз меч, a ягоных сотнікаў, „што пры ім былі, як прыводцаў той злосці” гетман засудзіў„на смерць на палі”[110].

Нягледзячы на самыя жорсткія захады, край не хутка ўдалося ачысціць ад жаўнерскіх бандаў. Суровага пакарання „свавольных жаўнераў”, знясення „прамерзлых канфедэрацый” патрабавалі паветы Вялікага Княства ў сваіх інструкцыях і на соймы бліжэйшых наступных гадоў[111], — да самага канца вайны з Маскоўскай дзяржавай.

Даследчыкі справядліва адзначалі, што вайсковыя канфедэрацыі ніколі раней не дасягалі такіх маштабаў, як у 1612-1614 г., і ніколі раней край не перажываў такіх гвалтаў ад свайго жаўнера. Гісторыя не пакінула нам наўпростых крыніц пра тое, што давялося перажыць тады простаму люду. Але і шляхта ўспрыняла тыя гады як найцяжэйшыя часы, і была ахоплена амаль апакаліпсічнымі настроямі. Ці не адтуль пачаліся „так нешчаслівыя часы пры такім вялікім неспакоі і ўбостве”[112]. Як падкрэслена ў помніку сведкі эпохі, цытаванага Анджэя Любянецкага, гэта ў часы гарцавання канфедэратаў пан Бог так пакараў Рэч Паспалітую, што „вялікае шчасце Кароны Польскай і Вялікага Княства Літоўскага <…> амаль раптоўна ў няшчасце абярнулася за два згаданыя гады…”[113]. Іншы тагачасны гісторык назваў канфедэрацыі 1612-1614 г. „найгоршым бунтам” у гісторыі Рэчы Паспалітай, тым „ганебным саюзам жаўнераў”, які даваў найгоршы прыклад для нашчадкаў, бо „ад таго часу нахабныя бунты і падобныя канфедэрацыі часта паўтараліся”[114].

Сапраўды, самаволя жаўнераў, заняпад дысцыпліны ў войску яшчэ дзесяцігоддзямі заставаліся бічом Рэчы Паспалітай. А ў свядомасці шляхецкага народа праз перажытае ўзрос недавер да цэнтральнай улады, якая не змагла своечасова даць рады канфедэратам[115], і ўзнікла нежаданне прымаць пастуляваныя ёю рэформы. Між тым, частыя канстытуцыі супраць вайсковых канфедэрацый (1609, 1623, 1629, 1662) акурат сведчылі найперш пра тое, што без адпаведнага рэфармавання скарбна-фінансавай сістэмы ўсе прававыя захады дзяржавы не могуць быць эфектыўным шляхам вырашэння гэтай балючай праблемы.


[1] Ciara M. Konfederacje wojskowe w Polsce w latach 1590-1610 // Studia i Materiałydo Historii Wojskowości. T. XXXI. 1988. S. 61-62.
[2] Ibidem. S. 69-80.
[3] Volumina Legum (далей — VL). T. II. Petersburg, 1859. S. 463.
[4] Ibidem. S. 478. Гл. таксама: Kutrzeba S. Polskie ustawy i artykuły wojskowe od XV do XVIII w. T. 1. Kraków, 1937. S. 177.
[5] Kukiel M. Zagadka „Artykułów wojennych” 1609 roku a wojskowe prawo karne Wielkiego Księstwa Litewskiego // Ateneum Wileńskie. R. IX. Wilno, 1934. S. 202, 208.
[6] Błaszczyk G. Artykuły wojskowe i ich rola dla ustroju polskich sił zbrojnych i prawa wojskowego (do koсca XVII w.) // Czasopismo Prawno-Historyczne. T. 31 (1979). Z. 2. S. 91.
[7] Гарадзенская канфедэрацыя 1609-1610 г. утварылася са згоды гетмана, таму лічылася легальнай. Гл.: Filipczak-Kocur A. Konfederacja grodzieńska wojska litewskiego w latach 1609-1610 // Pamiętnik Biblioteki Kуrnickiej. Z. 118. Poznań, 1981. S. 175-198.
[8] Tyszkowski K. Wojna o Smoleńsk 1613-1615. Lwów, 1932. S. 52.
[9] Мархоцкий Н. История Московской войны. Подгот. Е. Куксиной. Москва, 2000.С. 86.
[10] 15.10.1611 гетман пісаў жонцы, што без пяхоты пад Масквой нічога не чыніў непрыяцелю, а толькі жыўнасць адбіраў. Гл.: Korrespondencje Jana Karola Chodkiewicza. Opracował i wydał Wі. Chomętowski. Warszawa, 1875. S. 89.
[11] Pamiętniki Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów (Wiek XVII). Oprac. A.Sajkowski. Red. Wі. Czapliński. Wrocław, 1961. S. 170.
[12] VL. T. II. S. 478; Urwanowicz J. Wojskowe „sejmiki”. Koła w wojsku Rzeczypospolitej XVI-XVIII w. Białystok 1996. S. 34.
[13] Ян Бялінскі да Я. К. Хадкевіча, Растоў, 4.01.1612, Lietuvos Mokslų Akademijos Bibliotekos (далей — LMAB), F. 139, nr. 556.
[14] Пра тое, што даводзілася есці сабак, катоў, пацукоў і нават чалавечыну, канфедэраты пісалі каралю ўжо 28.01.1612, гл.: Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси (далей — ACД). T. 4.Вильна, 1867. №83.
[15] АСД. T. 3. Вильна, 1867. № 78. А Miхалек называе дату 6 студзеня, гл.: A. Michalek, Konfederacja wojska stołecznego pod regimentem JMć Cieklińskiego Józefa // Teki Historyczne Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii. T. XVI. Londyn, 1969-1971. S. 169.
[16] АСД. T. 3. № 81. С 314-316.
[17] ACД. T. 3. № 78. C. 309.
[18] Ліст сканфедэраванага войска да караля, у якім патрабуе жолду і адмаўляецца ад службы, AGAD, AR, Dz. II. nr.581; ACД. T. 3. № 82. С. 316, № 83. C. 317-319.
[19] ACД. T. 3. № 85. С. 320-321.
[20] Kobierzycki S. Historia Władysława , królewicza polskiego i szwedzkiego. Wyd. J.Byliński i W. Koczorowski. Wrocław, 2005. S. 198.
[21] Пратэстацыя В. Шчукі і А. Віхроўскага да гродскага ўрада, 3.03.1612, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów (далей — AGAD, AR),Dz. II, nr. 571; АСД. T. 3. №83. С 317-319; Byliński J. Dwa sejmy z roku 1613. S. 34.
[22] Упершыню патрабаванні палітычнага характару выставілі ў 1622 г. Жаўнеры львоўскай канфедэрацыі. Гл.: Pietrzak J. Konfederacja lwowska w 1622 r. //Kwartalnik Historyczny. R. LXXX. 1973. S. 845-871.
[23] Пакідаючы межы Маскоўскага царства, маршалак Цекліньскі напісаў 18.05.1612, што яны „тое ўсё для супольнага дабра чынілі”. Гл.: АСД. T. 3. № 94.C. 330.
[24] АСД. T. 3. № 95-96. C. 331-334.
[25] Як падае Я. Быліньскі, летам 1612 г. на Падоллі іх было 6 тыс. Гл.: Byliński J. Dwa sejmy z r. 1613. S. 21.
[26] Артыкулы сканфедэраванага войска, прынятыя пры вяртанні з Масквы, AGAD.AR. Dz.II, nr. 582; АСД. Т. 3. № 79-80. С. 312-314; Błaszczyk G. Artykuły wojskowe i ich rola dla ustroju polskich sił zbrojnych… S. 95.
[27] Pamiętnikі Samuela i Bogusława Kszysztofa Maskiewiczów. S. 174-196.
[28] Kobierzycki S. Historia Władysława, królewicza polskiego i szwedzkiego. S. 199-200.
[29] Я. Залеўскі да К. Радзівіла, Mенск, 13.06.1612, AGAD, AR, Dz. II, nr. 573.
[30] Жыгімонт III да Льва Сапегі, Варшава. 8.05.1612, Архив С.-Петербургского Института истории РАН (далей — АИИ РАН СПб.). Колл.114, оп.IIIa, № 26.
[31] Жыгімонт ІІІ да Льва Сапегі, Варшава, 2.06.1612, АИИ РАН СПб. Колл.114.Оп. Ша. № 12.
[32] Жыгімонт ІІІ да Льва Сапегі, Варшава, 13.06.1612, АИИ РАН СПб. Колл.114.Оп. IIIa. №14.
[33] Л. Сапега да Я. Радзівіла, Ражана, 20.06.1612, у: Archiwum domu Radziwiłłów.Wyd. A. Sokołowski / Scriptores Rerum Polonicarum. T. VIII. Kraków, 1885. S. 254.
[34] Kobierzycki S. Historia Władysława, królewicza polskiego i szwedzkiego. S. 203.
[35] Polak W. O Kreml i Smoleńszczyznę. Polityka Rzeczypospolitej wobec Moskwy w latach 1607-1612. Toruń, 1995. S. 310, 314.
[36] K. Глухоўскі да Я. К. Хадкевіча, 23.02.1612, LMAB, F.139-1136.
[37] Інструкцыя Менскага ваяводства на вальны сойм 1613 г., AGAD, AR, Dz. II, nr. 583.
[38] Byliński J. Silnicki Zbigniew // Polski Słownik Biograficzny. T. XXXVII. Warszawa —Kraków, 1996-1997. S. 500-501.
[39] Паводле Я. Быліньскага, яно налічвала 4 тыс. Гл.: Byliński J. Dwa sejmy z r. 1613.S. 153.
[40] Lubieniecki A. Poloneutychia. Red. L. Szczucki. Oprac. A.Linda, M. Maciejewska, J.Tazbir, Z.Zawadzki. Łódź, 1982. S. 99.
[41] АСД. T. 5. № 23. С 133 і далей; № 33. C. 145-146.
[42] AGAD, AR, Dz. II, nr. 582; АСД. Т. 3. № 80. С. 313-314.
[43] АСД. Т. 3. № 80. С. 314.
[44] Л. Сапега да Я. Радзівіла з-пад Смаленска, 7.08.1610. Archiwum domu Radziwiłłów.Wyd. A. Sokołowski / Scriptores Rerum Polonicarum. T. VIII. Kraków, 1885. S. 249.
[45] Kobierzycki S. Historia Władysława, królewicza polskiego i szwedzkiego. S. 206-207.
[46] Kobierzycki S. Op. cit. S. 207; Zbigniew Ossoliński. Pamiętnik. Oprac. J. Długosz. Warszawa 1983. S. 53, 58.
[47] Lubieniecki A. Poloneutychia. S. 99.
[48] Byliński J. Dwa sejmy z roku 1613. S. 152. Пар.: Lubieniecki A. Poloneutychia.S. 101.
[49] Інструкцыя Менскага ваяводства, 8.01.1613, AGAD, AR, Dz. II, nr. 583.
[50] Інструкцыя Троцкага павета, 19.02.1613, AGAD, AR, Dz. II, nr.589.
[51] Інструкцыя Вількамірскага павета, 1613, AGAD, AR, Dz. II, nr.588.
[52] VL. T. IІI. Petersburg, 1859. S. 81-82.
[53] Ibidem. S. 83.
[54] Byliński J. Dwa sejmy z roku 1613. S. 85 і далей.
[55] Цыт. па: Byliński J. Dwa sejmy z roku 1613. S. 76.
[56] Я. К. Хадкевіч да Жыгімонта ІІІ, Цімкавічы, 22.05.1613 // Korrespondencje Jana Karola Chodkiewicza. S. 174-175.
[57] Пра гэта пісаў С. Маскевіч: Pamiętnikі Samuela i Bogusława Kszysztofa Maskiewiczów. S. 195. Гл. таксама: Byliński J. Dwa sejmy z roku 1613. S. 238.
[58] АСД. T. 5. № 69. C. 196-197, № 68. С. 195.
[59] Tyszkowski K. Wojna o Smoleńsk. S. 63.
[60] Byliński J. Dwa sejmy z roku 1613. S. 213.
[61] Сборник Императорского Русского Исторического общества (далей — СИРИО).Т. 142 / Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским государством. Т. V (1609-1615). Под ред. С. А. Белокурова. Москва, 1913. С. 435,438.
[62] Тамсама. С. 429.
[63] Tyszkowski K. Aleksander Lisowski i jego zagony na Moskwę // Przegląd Historyczno-Wojskowy. T.V (1932). Z.1. S. 11.
[64] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў, 20.IX.1613. Цыт. па: Tyszkowski K. Wojna o Smoleńsk. S. 54, przyp.1.
[65] Rachuba A. Wielkie Księstwo Litewskie wsystemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569-1763. Warszawa, 2002. S. 259.
[66] Ibidem. S. 260.
[67] Інструкцыя Наваградскага павета, AGAD, AR, Dz. II, nr.597.
[68] Інструкцыя Віленскага ваяводства, AGAD, AR, Dz. II, nr.593.
[69] Ibidem.
[70] Сталічныя даручылі паслам сурова крытыкаваць і вінаваціць караля, цалкам адмаўляючы сваю адказнасць за змену сітуацыі на ўсходнім фронце: самі яны, маўляў, нічога лішняга не патрабавалі, а галоўнай прычынай усіх няўдачаў лічылі „парушэнне запрысяжанай дамовы” з боку ўладаў. Гл.: Інструкцыя сталічных на сойм у Варшаву, 25.11.1613, AGAD, AR, Dz. II, nr.594; АСД. T. 5.№ 73. С 203-208; Byliński J. Dwa sejmy z roku 1613. S. 204-205.
[71] Kobierzycki S. Historia Władysława, królewicza polskiego i szwedzkiego. S.208-209. На сойме 1615 г. многія пашкадавалі, што так мякка абыходзіся з канфедэратамі, і патрабвалі іх жорсткага пакарання. Гл.: Ochmann S. Sejmy z lat1615-1616. S. 81 і наст.
[72] VL. T. ІІІ. S. 122.
[73] Ibidem. S. 117-119.
[74] Ibidem. S. 120.
[75] Ibidem. S. 122; Wisner H. Wojsko litewskie 1 połowy XVII w. Cz.1. // Studia i Materiały do Historii Wojskowości. T.XIX (1975). Cz. 1. S. 109.
[76] VL.T. III.S. 118.
[77] Пратэстуючы супраць завялікіх падаткаў, Наваградскае ваяводства патрабавала, каб пасля прызначанай аплаты жаўнерам „рэштай каб замкі ўмацаваліся”["...ostatkiem aby się zamki… opatrzowały"] (гл.: Пратэстацыя Наваградскага ваяводства, AGAD, AR, Dz.II, nr.599; Інструкцыя Наваградскага ваяводства,29.01.1614, AGAD, AR, Dz.II, nr.601).
[78] Пратэстацыя Віленскага ваяводства і павета, AGAD, AR, Dz.II, nr.602; Пратэстацыя Вількамірскага павета, AGAD, AR, Dz.II, nr.604.
[79] А Пукель да Я. К. Хадкевіча, Быхаў, 5.01.1614, LMAB, F.139-3661-9.
[80] Taмсама.
[81] Акты Московского государства. Т. 1. Под ред. Н. А. Попова. С.-Петурбург, 1890.№ 99 і наст.; Книга сеунчей 1613-1619 гг. Подгот. А. Л. Станиславский, С. П. Мордовина // Памятники истории Восточной Европы. Источники XV-XVII вв. T. I.Под ред. Б. Н. Флори. Москва — Варшава, 1995. С. 25 і наст.
[82] Ліст аршанскага з’езда ад 27.02.1614, AGAD, AR, Dz. II, nr.607.
[83] Тамсама: „Poddaniśmy Pana, a Pan nas wiedzieć nie chce. Bracia, coby nas respektempoprzysiężonej miłości ratować mieli, to zguby naszej wyglądają, a my j za żalem і zazniszczeniem naszym … ręce opuścili, upadkowi zabiegać nie chcemy”.
[84] Tyszkowski A. Wojna o Smoleńsk. S. 130.
[85] Ibidem, przyp.2.
[86] Maciszewski J. Polska a Moskwa 1603-1618. Warszawa, 1968. S. 243 і наст.; Urwanowicz J. Wojskowe „sejmiki”. S. 92.
[87] Filipczak-Kocur A. Skarb koronny za Zygmunta III Wazy. Opole, 1985. S. 112-113; idem, Skarb litewski za pierwszych dwu Wazów 1587-1648. Wrocław, 1994. S. 69;Urwanowiczn J. Wojskowe „sejmiki”. S. 93.
[88] Пастанова галоўнага з’езда ў Вільнi, 11.10.1614, AGAD, AR, Dz II, nr.614: канфедэраты збіраюцца „nie dłuzej jedno Addiom Occimam presentis na zamku trwac. Ale przykіadem drugich skonfederowawszy sie zasluzonego sweo dochodzic maią”.
[89] Пастанова галоўнага з’езда ў Вільні, 11.10.1614, AGAD, AR, ^z. II, nr.614
[90] Tyszkowski K. Wojna o Smoleńsk. S. 65.
[91] Lubieniecki A. Poloneutychia. S. 100.
[92] Majewski W. Naliwajko Andrzej // Polski słownik biograficzny. T. XXII. Z. 94.Ossolineum, 1977. S. 488-489.
[93] Tyszkowski K. Kozaczyzna w wojnach moskiewskich Zygmunta III (1605-1618) // Przegląd Historyczno-Wojskowy. T. VIII (1935). S. 48.
[94] Гл. спас. № 72.
[95] Беларускі архіў. Т. 1. Менск, 1927. С. 95-96.
[96] Ochmann S. Sejmy z lat 1615-1616. Wrocław, 1970. S. 14-15.
[97] М. Бержэньскі да К. Радзівіла, Кейданы, 13.07.1614, AGAD, AR, Dz. V, nr. 637.
[98] Ухвала паноў-рад ВКЛ, 1.10.1614, AGAD, AR, Dz. II, nr.613. Гл. таксама пастанову ад 11.10.1614, AGAD, AR, Dz. II, nr.614.
[99] Тамсама.
[100] М. Дольскі да К. Радзівіла, 9.04.1615, AGAD, AR, Dz. V, nr. 3131.
[101] М. К. Радзівіл да паноў-рад, Нясвіж, 29.І.1615, Scriptores Rerum Polonicarum. T. VIII. S. 56.
[102] Інструкцыя рэляцыйнага сойміка ў Слоніме паслам на віленскую канвакацыю 1615 г., 23.04.1615, BCz. Rkps 109. S. 137.
[103] Iнструкцыя Віленскага павета на сойм 1615 r., Российская национальная библиотека, Собрание автографов Дубровского (далей — РНБ АД), 150-6.
[104] Інструкцыя Вількамірскага павета паслам на сойм 1615 r., РНБ AД, 133-43.
[105] Пастанова галоўнага з’езда ў Вільні, 11.10.1614, AGAD, AR, Dz. II, nr.614.
[106] Сам Карвацкі пазней быў спайманы ў Львове, дзе яго з іншымі атаманамі і пакаралі смерцю. Гл.: Zbigniew Ossoliński. Pamiętnik. S. 64; Prochaska A. Hetman Stanisław Żółkiewski. Warszawa, 1927. S. 140-141; A. Michalek, Konfederacjawojska stoіecznego… S. 203.
[107] Інструкцыя Вількамірскага павета паслам на сойм 1615 r., РНБ AД, 133-43.
[108] Ухвала паноў-рад ВКЛ, 5.06.1615, AGAD, AR, Dz. II, nr.632.
[109] Я. Сянкевіч да Я. К. Хадкевіча, Meнск, 10.10.1616, LMAB, F.139-4155.
[110] Дэкрэт Я. К. Хадкевіча, Слуцк, 24.11.1616, AGAD, AR, Dz. II, nr.658.
[111] Інструкцыя Менскага ваяводства на соймы 1615 (AGAD, AR, Dz.II, nr. 619) і 1618 г. НГАБ, Ф. 694, воп.4, спр. 934); Інструкцыя Віленскага павета на сойм1618 г., AGAD, AR, Dz. II, nr. 693; Maciszewski J. Polska a Moskwa 1603-1618.S. 289; Ochmann S. Sejmy z lat 1615-1616. S. 147,149.
[112] А Масальска да Я. С. Сапегі, 30.06.1629. LMAB, f. 139, nr.2543.
[113] Lubieniecki A. Poloneutychia. S. 101,105.
[114] Kobierzycki S. Historia Władysława, królewicza polskiego i szwedzkiego. S. 204.
[115] Ochmann S. Sejmy z lat 1615-1616. S. 13.

Наверх

Анджэй Г. Пшэпюрка. Дзеянні войскаў ВKЛ пад Смаленскам у 1614 г.

Снежня 18, 2008 |


Няўдалы паход караля Жыгімонта III Вазы і каралевіча Ўладзіслава на Маскву ў 1612 г., а таксама капітуляцыя польскага гарнізона Крамля перад аддзеламі другога расійскага апалчэння (6-7.XI) перакрэслілі ўсе шанцы пасадзіць каралевіча Ўладзіслава на царскі трон. Праўда, сярод маскоўскай эліты ўсё яшчэ знаходзілася мноства прыхільнікаў гэтай кандыдатуры, а жыхары некаторых гарадоў у паўночна-заходняй частцы Маскоўскай дзяржавы працягвалі прызнаваць яго ўладу, але пазіцыі каралевіча ў распачатым суперніцтве за шапку Манамаха ўвесь час слабелі. Яшчэ ў пачатку 1613 г. з кола кіраўнікоў другога апалчэння і ўдзельнікаў скліканага князямі Дзмітрыем Трубяцкім і Дзмітрыем Пажарскім Земскага сабору пасылаліся сігналы аб магчымасці выбрання Ўладзіслава на царскі трон, але гэта было больш падобна на спробу нейтралізацыі Рэчы Паспалітай пад час планаваных выбараў манарха. Урэшце 3 сакавіка (21 лютага па старым стылі) 1613 г. Земскі сабор выбраў царом Міхаіла Раманава, што канчаткова пахавала магчымасць пасадзіць каралевіча на маскоўскі трон. Перад Рэччу Паспалітай паўстала праблема памыснага заканчэння вайны, якое прадугледжвала б захаванне ранейшых тэрытарыяльных набыткаў, у першую чаргу Смаленшчыны і Севершчыны. Але гэта было не так проста з прычыны пустой скарбніцы і неабходнасці грашовых выплат жаўнерам, ужо пераважна сканфедэраваным[1].

Гэтая справа стала прадметам разгляду на пасяджэннях звычайнага сойму 1613 г. (19.II — 2.IV), дзе было прынятае рашэнне закончыць вайну падпісаннем мірных дамоваў. У выпадку, калі б яны не далі чаканых вынікаў, кароль мог склікаць паспалітае рушанне. Затое яму было рашуча забаронена набіраць войска без згоды сойму. На практыцы гэта азначала перадачу ініцыятывы ў рукі праціўніка і пераход да абароны тэрыторый, здабытых на працягу ранейшых дзеянняў. На падставе прынятай гэтым соймам канстытуцыі „Ordynacja województwa smoleńskiego”, згодна з гістарычнай традыцыяй, Смаленшчына была далучана да Вялікага Княства Літоўскага. Такое рашэнне стала вялікім поспехам паслоў ад ВКЛ, якія хадайнічалі наконт гэтага яшчэ ў 1611 г. Аднак прыняцце рашэння азначала, што цяжар фінансавання абароны гэтых зямель будзе ляжаць на скарбе ВКЛ. Адначасова сойм абмежаваў фінансавыя сродкі, абапіраючыся на якія Вялікае Княства магло б гэтую задачу ажыццявіць. Зацверджаныя на ім падаткі павінны былі пайсці на пакрыццё даўгоў дзяржавы войску, што асабліва падкрэслівалася ў адносінах да спадзяваных паступленняў у скарб ВКЛ. Бо ў падатковым універсале адзначалася, што падскарбі літоўскі можа іх выкарыстаць выключна„на выплаты сканфедэраваным сталічным жаўнерам палка пана Збароўскага і палка нябожчыка пана Яна Сапегі; таксама смаленскім і інфлянцкім, якія цяпер у Маскве пад камандаваннем вяльможнага гетмана Вялікага Княства Літоўскага служылі”. Затое абарона пагранічных замкаў у ВКЛ і Інфлянтах павінна была фінансавацца „з рэшты мінулых падаткаў, з свечнага падатку і нядаўна падвышаных мытных пошлін Вялікага Княства, зацверджаных на мінулым сойме”[2].

У атачэнні караля хутка зразумелі, што зацверджаных падаткаў не хопіць нават на аплату канфедэратаў, і ў сувязі з гэтым няма магчымасці атрымання нейкіх дадатковых прыбыткаў, якія можна было б накіраваць на мэты абароны. Кароль, абвінавачваны ў тым, што давёў дзяржаву да фінансавага крызісу, усё ж не мог дазволіць сабе праігнараваць пастановы сойму. Ён паведаміў гетману ВКЛ Яну Каралю Хадкевічу, якому раней даверыў абарону Смаленска і іншых здабытых замкаў, што можа перадаць яму толькі тыя сродкі, якія вызначыў сойм. З іх павінна была аплачвацца рота пяхоты Аляксандра Каменьскага (200 пайкоў), вызначаная для абароны Смаленска, а таксама гарнізоны пагранічных замкаў, якім пачалі высылаць прыпаведныя лісты. З каралеўскай канцылярыі таксама накіравалі лісты смаленскім і інфлянцкім жаўнерам, якіх такім чынам намерваліся стрымаць ад пакідання пазіцый. Адначасова кароль рашуча забараніў наймаць рэгімэнты нямецкай пяхоты Дэнгофа і Урземберга, якія ён загадаў гетману распусціць яшчэ ў сакавіку[3].

Хадкевіч атрымаў рашэнні сойму і караля з велізарным абурэннем, успрымаючы іх у якасці асабістай знявагі, бо гетман разлічваў, што сойм гарантуе сродкі на працяг вайны. У сувязі з гэтым ён нават планаваў, што пасля папярэдняга разліку і найму на новую службу ротаў сваёй ранейшай інфлянцкай дывізіі і рэгімэнтаў нямецкай пяхоты Дэнгофа і Урземберга зноў вырушыць на чале іх пад Маскву[4]. У неаднаразова цытаваным у літаратуры, якая датычыцца гэтай тэмы, лісце да караля ад 22 траўня ён раскрытыкаваў дарадцаў караля і ўсю шляхту за недальнабачнасць: „Без войска <…> мірнымі дамовамі спакушаць непрыяцеля — гэта тое самае, што галоднаму прасіць хлеба ў таго, хто мае ў сваім распараджэнні поўны склад харчовых запасаў. Божачкі, якая карысць ад сойму? Што можна гаварыць пра абарону межаў? Пра якія ўмовы заключэння міру можа ісці гаворка?”[5].

Рэакцыя гетмана будзе цалкам зразумелай, калі мы возьмем пад увагу тагачасны стан абароны Вялікага Княства, асабліва Смаленшчыны. Пасля эвакуацыі ў снежні 1612 г. Мажайскаі Барысава самай усходняй крэпасцю Рэчы Паспалітай стала Вязьма, у якой пакінулі палкоўніка Паўла Руцкага з яго дзвюма казацкімі ротамі (200 чалавек), а таксама з ротай нямецкай пяхоты Пятра Лермонта (48 чалавек). Праўда, Руцкі атрымаў права наймаць для яе абароны 1000 чалавек, якіх меркавалася аплачваць за кошт даходаў з Севершчыны, але ілюзорнасць выплат прывяла да таго, што колькасць новых наёмнікаў была вельмі малая[6]. Хадкевіч добра разумеў значэнне крэпасці, якая блакавала галоўную дарогу ад Смаленска да Масквы, таму імкнуўся ўзмацніць яе гарнізон. Калі ў сакавіку Руцкі хацеў пакінуць Вязьму, гетман дазволіў яму прыняць у шэрагі наёмнікаў мясцовых жыхароў, а таксама загадаў, каб туды накіраваліся дзве роты з Дарагабужа: пяцігорская Станіслава Багушэўскага (100 коннікаў) і казацкая Войцеха Бараноўскага[7]. Аднак невядома, ці быў выкананы гэты загад. Паводле звестак, якія здабыў маскоўскі ганец Дзяніс Аладзін, у чэрвені 1613 г. у Вязьме маглі знаходзіцца толькі 3 гусарскія роты [?] і адна казацкая (агулам 190 чалавек), 60 гайдукоў, а таксама 200 кавалерыстаў з палка атамана Андрэя Налівайкі, сама ж крэпасць, як відаць, была поўнасцю пазбаўлена артылерыі[8]. Да таго ж Дарагабуж меў невялікі гарнізон, які відавочна быў яшчэ дадаткова аслаблены адпраўкай згаданых кавалерыйскіх ротаў[9].

На гэтым фоне значна лепш выглядала Белая, пра стан якой паклапаціўся яе здабывальнік, рэферэндар ВКЛ Аляксандр Гасеўскі. Пасля яго ад’езду камандаваць гарнізонам застаўся казацкі ротмістр Мацей Яйкоўскі, а ў яго склад уваходзіла, паміж іншым, каманда нямецкай пяхоты Георга Лермонта[10]. З поўначы Белую, а таксама Вяліж і Усвяты захінаў згаданы Гасеўскі, які ў снежні наняў за ўласны кошт гусараў, казакоў, пяхоту, а таксама палкі запарожскіх казакоў МіхалаХвастоўцаіБаршыпольца.Началеіхёнразбіўнекалькі невялікіх маскоўскіх атрадаў, а потым спрабаваў з ходу неспадзявана захапіць Асташкаў. У сакавіку ён распачаў асаду Тарапца, якая доўжылася безвынікова месяц. Пасля заключэння перамір’я з жыхарамі гэтага горада Гасеўскі вярнуўся ў Белую, якую неўзабаве ўсё ж пакінуў. Частка нанятых ім казакоў разам з Хвастоўцам засталася на мяжы. Астатнія на чале з Баршыпольцам і Сідоркам перайшлі на службу да шведаў і ўдзельнічалі ў баях пад Ціхвінам[11].

Асаблівы клопат у гетмана выклікаў стан фартыфікацыі і гарнізона Смаленска, які пасля амаль стогадовага перапынку зноўстаўключавой крэпасцю ўсістэме абароны ВКЛ. Спачатку яго абарона была абавязкам аддзелаў, якія раней захапілі горад. У студзені, пасля смерці іх камандзіра, брацлаўскага ваяводы Якуба Патоцкага, большасць жаўнераў так званага смаленскага войска ўтварыла канфедэрацыю пад камандаваннем Збігнева Сільніцкага і пакінула крэпасць, займаючы, дарэчы, Дарагабужскую воласць. Аднак сваёй прысутнасцю на далёкім перадполлі Смаленска яны ўскосна ўзмацнялі яго абарону[12]. Сітуацыя пагоршылася на пачатку траўня, калі канфедэраты вырашылі не чакаць выплат грашовага ўтрымання на месцы і вырушылі ўглыб Вялікага Княства. У замку застаўся зусім невялічкі гарнізон, які складаўся з 50 жаўнераў нямецкай і 100 жаўнераў польскай пяхоты. Хадкевіч здолеў яго затрымаць, пераслаўшы ў Смаленск 6000 злотых з падаткаў з Аршанскага павета[13]. Кіраваў смаленскім гарнізонам тады Ежы Шчуцкі, які атрымаў функцыю смаленскага капітана пасля смерці Патоцкага. Ён меўся яе выконваць да часу прыбыцця смаленскага ваяводы Мікалая Глябовіча, аднак той рашуча адмовіўся прыбыць у фартэцыю да ўкамплектавання яе моцным гарнізонам, правіянтам і боезапасамі. У гэтай сітуацыі, нягледзячы на перасцярогі з боку караля, Шчуцкі застаўся на сваёй пасадзе і кіраваў абаронай Смаленска да канца 1615 г.[14]. Яго падначаленыя з самага пачатку былі вымушаны вырашаць сур’ёзныя харчовыя праблемы. Ваколіцы Смаленска былі спустошаны ўходзе ваенных дзеянняў 1609-1612 г. Гэта ставіла гарнізон Смаленска ў поўную залежнасць ад знешняй дапамогі.

Непасрэдны тыл Смаленска складалі Дуброўна і Орша, якія выконвалі галоўную ролю ў падтрыманні камунікацыйных сувязяў з яго абаронцамі і ў больш позніх ваенных дзеяннях, накіраваных яму на дапамогу. Астатнія ўчасткі мяжы павінны былі сцерагчы гарнізоны замкаў, якія ўтваралі абарончую сістэму ранейшых рубяжоў Вялікага Княства Літоўскага. Найбольш важнымі сярод іх былі: Полацк, Езярышча, Усвяты, Вяліж, Сураж, Віцебск, Копысь, Магілёў, Быхаў і Гомель. Згодна з воляй сойму на пачатку чэрвеня падрыхтавалі прыпаведныя лісты для вайсковых адзінак, якія павінны былі размясціцца ў гэтых гарадах[15]. Полацк дадаткова баранілі Завалочча, дзе знаходзіліся вайсковыя аддзелы палкоўніка Аляксандра Лісоўскага, а таксама Невель, ваяводам якога быў Рыгор Валуеў, што захоўваў вернасць выбранаму цару Ўладзіславу[16].

Апрача гарнізонаў у распараджэнні гетмана заставалася яшчэ ранейшая інфлянцкая дывізія, адзіная, што не далучылася да канфедэрацыі. Пасля прыёму новых ротаў наймітаў у 1612 г. і далучэння часткі войскаў Сапегі, праўдападобна, у яе склад уваходзілі 17 ротаў з агульнай колькасцю каля 2000 коннікаў[17], у тым ліку 6 гусарскіх ротаў (каля 700 коннікаў)[18], 2 рэйтарскія (132 коннікі)[19], 2 пяцігорскія (350 коннікаў)[20], 4 казацкія (360 коннікаў)[21] і 3 роты, наконт якіх няма звестак пра ўзбраенне і колькасны склад[22]. Яе жаўнеры пагадзіліся застацца на пазіцыях і пачакаць выплаты запазычанасці па грашовым утрыманні да Святога Яна (21 чэрвеня), атрымоўваючы ўзамен права выбару месца пасялення на дараваных каралеўскіх землях. Згодна з воляй караля гэта так званае інфлянцкае войска было расцягнутае ўздоўж ранейшых межаў Вялікага Княства Літоўскага, утвараючы своеасаблівы кардон, які павінен быў абараняць унутраную частку краіны ад нападаў маскоўскіх вайсковых атрадаў[23]. Аднак раскідванне дывізіі па прасторы ад Полацка да Гомеля зрабіла немагчымым яе эфектыўнае выкарыстанне.

У першай палове 1613 г. ад непасрэднай пагрозы з боку маскоўскіх вайсковых аддзелаў межы Вялікага Княства абаранялі таксама запарожскія казакі, якія пасля адыходу каралеўскай арміі засталіся на тэрыторыі Маскоўскай дзяржавы, спусташаючы яе заходнія і паўночныя рэгіёны. Акрамя ўжо згаданых палкоў Хвастоўца, Баршыпольца і Сідоркі там дзейнічалі таксама аддзелы палкоўнікаў Нагібы, Пясецкага, Яцка і Андрэя Налівайкаў. Гэты апошні спачатку быў над Верхняй Волгай, але пазней, як і Якаў, быў выцеснены на поўдзень. Атрады казакоў пад яго камандаваннем здабылі Сярпейск, Мяшчэўск, Казельск, Болхаў, Ліхвін і падыходзілі пад Мажайск і Калугу[24].

Паводле маскоўскіхкрыніц, якраз іх дзеянні сталі прычынай таго, што нягледзячы на ўдзел значных сілаўу барацьбе са шведамі на поўначы і казакамі Івана Заруцкага на поўдні маскоўскія войскі распачалі наступленне ў напрамку Смаленска. Пасля нарады з удзельнікамі Земскага сабору цар загадаў выслаць пад Калугу моцную армію. Камандаванне ёю даверылі двум стольнікам — князю Дзмітрыю М. Чаркаскаму і Міхаілу М. Бутурліну. Перад імі стаяла задача не толькі абараняць Калугу і Мажайск, але і вызваліць гарады, што знаходзіліся пад кантролем войскаў Рэчы Паспалітай. Паход пад Калугу арміі блізу 10 000 чалавек прымусіў казакоў адступіць з ваколіц Сярпейска і Мяшчэўска ў Вязьму, якая зрабілася наступнай мэтай маскоўскага наступлення. Пасля атрымання звестак аб падыходзе маскоўскіх войскаў гарнізон пад камандаваннем Руцкага да 17 ліпеня пакінуў горад без супраціўлення і адступіў у Дарагабуж, а потым — пад Смаленск. Чаркаскі і Бутурлін занялі Вязьму і пакінулі ў ёй на пасадзе ваяводы Дзмітрыя Ф. Скуратава, а таксама выслалі Мікіту П. Ліхарова ў Дарагабуж, пакінуты яго гарнізонам. Самі ж накіраваліся пад Белую, якую асадзілі пад канец жніўня, адначасова высылаючы шэраг раз’ездаў пад Смаленск[25].

Адрозна ад гарнізонаў Вязьмы і Дарагабужа падначаленыя Яйкоўскага аказвалі моцнае супраціўленне войскам Чаркаскага і Бутурліна. Спачатку адбылася бітва з імі на перадполлі горада, а потым яны адбілі тры моцныя штурмы. Але ў пачатку верасня з прычыны голаду і адсутнасці надзеі на дапамогу жыхары Белай і жаўнеры Георга Лермонта перайшлі на бок маскоўцаў і здалі горад Чаркаскаму. Яйкоўскі і астатнія абаронцы патрапілі ў палон[26].

У той час, калі аддзелы Чаркаскага і Траякурава займалі Вязьму і Дарагабуж, на поўдні таксама дамагалася поспехаў армія Данілы Далгарукага. Падначаленыя гэтаму ваяводу войскі паступова выцяснялі запарожскіх казакоў з Севершчыны, а пад канец ліпеня занялі пакінуты імі Пуціўль[27]. Раней, яшчэ да 21 ліпеня, ваяводам з Себежа і Апочкі ўдалося ўчасе паходу Лісоўскага пад Пскоў захапіць пакінутае ім Завалочча. Гэтую паразу часткова кампенсавала заключэнне палкоўнікам 30 жніўня лакальнага перамір’я з пскоўскімі ваяводамі. Значна больш грозным было пазнейшае прызнанне ўлады цара Міхаіла Валуевым і жыхарамі Невеля[28].

На працягу няпоўных трох месяцаў маскоўскія войскі вярнулі сабе большасць страчанай тэрыторыі і падрыхтавалі зыходныя пазіцыі для атакі на Смаленск. Перад разгортваннем наступных дзеянняў неабходна было атрымаць падмогу. Яе прывёў з Масквы князь Іван Ф. Траякураў, які павінен быў замяніць параненага ў баях пад Белай Бутурліна. У кастрычніку маскоўская армія, якая налічвала каля 12 000 чалавек, падышла пад Смаленск і спынілася на адлегласці 2 км ад горада[29].

Маскоўскае наступленне, калі не ўлічваць абароны Белай, не напаткала арганізаванага адпору з боку войскаў Вялікага Княства Літоўскага. Хаця пасля атрымання паведамлення пра страту Вязьмы 17 ліпеня Хадкевіч выклікаў роты інфлянцкай дывізіі ў Оршу, аднак да планаванай ім канцэнтрацыі тады, напэўна, не дайшло, бо 7 верасня ён выдаў універсал падобнага зместу. Аднак не выключана, што яму нарэшце ўсё ж удалося сабраць там як мінімум гусарскія роты Глябовіча, Кішкі і сваю, а таксама рэйтарскія роты Корфа і Плятэмберга[30]. Але сабраныя ў Оршы жаўнеры адмовіліся выйсці на поле бою, пакуль ім не выплацяць затрыманыя грошы і не выканаюць новы набор. Адзінае, на што Хадкевічу ўдалося іх угаварыць, гэта заставацца на ранейшых пазіцыях да 11 лістапада. Таксама не далі вынікаў заклікі гетмана да шляхты прыгранічных паветаў прыняць удзел у абароне межаў у шэрагах народнага апалчэння[31]. У гэтай сітуацыі трэба прызнаць вялікім поспехам гетмана ўмацаванне гарнізона Смаленска. Хадкевіч затрымаў там частку ротаў, якія адступілі з Вязьмы і Дарагабужа, і прыслаў некалькі іншых. Напэўна, павялічыў колькасны склад падраздзяленняў пяхоты, верагодна, наймаючы ў яе запарожскіх казакоў. Магчыма, што ён выкарыстаў у гэтых мэтах прысланыя яму прыпаведныя лісты, пра якія ўжо згадвалася. Аднак з іншых крыніц вядома, што Шчуцкі прынамсі адну роту пяхоты, а менавіта роту Яна Запорскага, наняў без прыпаведнага ліста. У выніку дзеянняў гетмана і смаленскага капітана перад пачаткам аблогі гарнізон Смаленска, найбольш верагодна, складаўся з гусарскай роты Глябовіча, пяцігорскай роты Багушэўскага, казацкіх ротаў Бараноўскага і Шчаснага Вышля, пяці ротаў пяхоты (Яна Крэніцкага, Пятра Лермонта, Яна Запорскага, Стэфана Мутыкальскага, Максіма Воўка) і харугвы татараў Вялікага Княства Яхны Кілімовіча[32].

Гэтым часам Чаркаскі і Траякураў распачалі рэгулярную блакаду крэпасці. Пабудавалі два галоўныя астрогі: адзін каля царквы Святога Духа, а другі — на Пячэрскай Гары. З боку ж даўняй мяжы з ВКЛ, на адлегласці блізу 30 км ад яе, пабудавалі некалькі меншых астрогаў, якія павінны былі адрэзаць Смаленск ад тылоў і перакрыць шлях магчымай дапамозе[33]. Адначасова ваяводы пачалі высылаць мноства раз’ездаў. Паміж іншым, маскоўскія ваяводы здабылі Мікулінцы, Любавічы і Кадынь, а таксама спустошаныя ваколіцы Мсціслава, дзе былі разбітыя абедзве роты Руцкага і рота Веляглоўскага. На поўначы яны штурмавалі Езярышча, а таксама Вяліж. Таксама з’явіліся пад Суражам[34].

У сувязі з пагрозай для Смаленска і ўсяго пагранічча ў канцы верасня кароль пасля нарады з сенатарамі пагадзіўся з просьбай Хадкевіча і дазволіў яму наняць інфлянцкіх жаўнераў на адну чвэрць. У высланых гетману на пачатку лістапада прыпаведных лістах памеры гэтага набору ён абмежаваў да 15 ротаў па 100 коннікаў у кожнай. Аднак грашовае ўтрыманне, згодна з канстытуцыяй апошняга сойму, павінна было паменшыцца да 15 злотых[35]. Жыгімонт ІІІ таксама выслаў у пагранічныя паветы універсалы, якія заклікалі тамтэйшую шляхту прыняць удзел у абароне Вялікага Княства пад камандаваннем гетмана[36]. Яшчэ да атрымання згаданых лістоў Хадкевіч паведаміў войску аб рашэнні караля і выклікаў прадстаўнікоў асобных харугваў на 28 кастрычніка ў Магілёў. Тыя, хто быў на нарадзе (пры адсутнасці дэпутатаў ад некаторых ротаў) вырашылі сканцэнтраваць войскі пад Оршай, дзе павінна была адбыцца выплата запазычанасці па грашовым утрыманні і новы набор. Гетман ужо нават планаваў выслаць гэтыя харугвы пад камандаваннем Тамаша Дамбровы ў Смаленск. Аднак яго ініцыятыва разбілася аб адсутнасць грошай[37]. Нягледзячы на прысланыя каралём 160 000 злотых жаўнеры рашуча адмовіліся паступаць на службу да выплаты ім рэшты доўгу, а на гэта ў скарбніцы ВКЛ не было грошай. Гетману толькі ўдалося ўгаварыць жаўнераў, каб яны пачакалі выплат да 2 лютага. Але нягледзячы на гэта ён лічыў, што накіраваныя ім на адпачынак у Магілёў, Оршу, Віцебск і Полацк роты інфлянцкага войска разам з палкамі Налівайкі, якія абаранялі Мсціслаў і Крычаў, забяспечваюць даволі добрую абарону ранейшых межаў[38].

Аднак неўзабаве гетман быў вымушаны аслабіць абарону. Жаўнеры, якія адмовіліся ўдзельнічаць у барацьбе з Масквой, прыдаліся для выкарыстання ў барацьбе з унутраным ворагам. Ім аказаліся запарожскія казакі, якія ў лістападзе ўварваліся на тэрыторыю ВКЛ. Хадкевіч выправіўся супраць іх начале дзевяці ротаў (1000 коннікаў). Ён разбіў пад Наваградкам полк Станіслава Стажыньскага і пачаў высылаць раз’езды пад Пінск, дзе знаходзіліся палкі Тапехі, Пуціўльца, Мятлы і Яцка, што раней удзельнічалі ў баях за Пуціўль. Адначасова ён склікаў паспалітае рушанне з навакольных паветаў на 17 снежня. Неўзабаве берасцейская, ваўкавыская і слонімская шляхта атрымала перамогу, разбіўшы ў Бярозе полк Якава Браслаўца. Потым апалчэнцы разам з жаўнерамі змаглі змусіць казакоў адступіць у Мазыр, а пасля — далей на Ніз[39].

Аднак на выплаты грашовага ўтрымання жаўнерам інфлянцкага войска, а таксама на іх новы найм усё яшчэ былі патрэбныя новыя падаткі. Большасць паступленняў ад падаткаў, зацверджаных папярэднім соймам, накіроўваліся на выплаты берасцейскім канфедэратам. Разлік з імі скончылі 31 кастрычніка, а 12 лістапада яны ўрачыста спалілі акт канфедэрацыі. Новыя паступленні ў скарбніцу ВКЛ павінна была запэўніць скліканая каралём па просьбе сенатараў і шляхты Вялікага Княства віленская канвакацыя (4-9.XI.1613). Яна зацвердзіла на выплаты доўгу жаўнерам чатыры лановыя падаткі разам з шосавым, а таксама падвойнае пагалоўнае жыдоўскае і татарскае. На скліканым каралём яшчэ перад канвакацыяй, гэта значыць 19 кастрычніка, надзвычайным сойме (3-24.XII.1613) падатковы прэс Вялікага Княства Літоўскага павялічылі на два палеткавыя, дзве кварты і мыта. Адначасова на ім абавязалі скарб Вялікага Княства Літоўскага, каб апрача „інфлянцкіх” выплат ён пераслаў 280 000 злотых у Львоў, дзе меліся адбыцца разлікі са сталічнымі канфедэратамі[40].

Рэалізацыя пастановаў канвакацыі і сойму ажыццяўлялася няспешна, а падаткі паступалі ў памерах, меншых за тыя, на якія спадзяваліся. Часткова гэта было абумоўлена значнымі знішчэннямі, учыненымі жаўнерамі і казакамі, так што многіх пацярпелых падаткаплацельшчыкаў звальнялі ад выплаты падаткаў. У дадатак Полацкае, Віцебскае, Мсціслаўскае ваяводствы, а таксама Аршанскі, Мазырскі, Рэчыцкі і Пінскі паветы затрымалі падаткі на мэты сваёй абароны, а большасць ваяводстваў і паветаў запратэставала супраць шостага палеткавага падатку. На некаторых сойміках нават падвяргалі сумненню легальнасць самога сойму і яго пастановаў. У акцыі, якой кіравала апазіцыя, удзел ьнічаўі сам Хадкевіч, які лічыў, што запісы канстытуцыі „Пра павятовага жаўнера Вялікага Княства Літоўскага”, якія абмяжоўвалі ўплыў гетмана на намінацыю ротмістраў, парушаюць прэрагатывы яго пасады[41].

Кароль у гэты час, разлічваючы на значныя паступленні падаткаў, яшчэ да заканчэння сойму выслаў прыпаведныя лісты на 1000 гусараў, 1000 — казацкай кавалерыі і 1000 — пяхоты. Раз’юшаны паставай інфлянцкіх жаўнераў, ён патрабаваў, каб гетман, калі яны будуць працягваць адмаўляцца ад новага запісу ў наём, прыняў на службу іншых. У выпадку цяжкасцяў з наборам пяхоты прапанаваў уключыць у яе шэрагі казакоў Налівайкі. Затое толькі пасля моцнага супраціўлення згадзіўся з просьбай Хадкевіча выдаць казакам Хвастоўца і Налівайкі са скарбніцы Вялікага Княства сукно і па чырвоным залатым на шаблю[42].

Праблема была ў тым, што зноў жа ўслед за лістамі не прыйшлі грошы. Гетман звярнуўся па іх да падскарбія, аднак той адмовіўся прыслаць грошы на новы набор наёмнікаў, спасылаючыся на пастанову сойму. Яна дазваляла яму выкарыстоўваць на абарону толькі тую рэшту, якая заставалася б пасля разліку з жаўнерамі. Таму грошы з падаткаў былі замарожаны да моманту прызначанай на 23 лютага выплаты[43]. У гэты ж час на пачатку лютага, у адсутнасць Хадкевіча, які збіраўся ў Крэтынгу на пахаванне сына, інфлянцкія жаўнеры адмовіліся яму падпарадкоўвацца і ўтварылі ў Оршы канфедэрацыю на чале з Крыштафам Пшэворскім, паручнікам гусарскай роты А. В. Радзівіла. Потым яны пакінулі пагранічныя пазіцыі і накіраваліся ў Менск. Хадкевічу ўдалося толькі затрымаць жаўнераў з яго ўласнай гусарскай роты (200 коннікаў) і некалькі дзесяткаўз астатніх ротаў. Пасля атрымання ад гетмана асэкурацыі, якая гарантавала ім выплату затрыманых грошай да канца лютага, яны згадзіліся нанова наняцца на службу. У сувязі з гэтым Хадкевіч прасіў прызначаных для выплат інфлянцкаму войску камісараў прыслаць яму 20 000 злотых на разлікі з імі[44]. Ён таксама заключыў дамову з казакамі Хвастоўца і Налівайкі, на падставе якой яны павінны былі атрымаць 10 000 злотых і сукно на суму 20 000 злотых. Наяўныя грошы для гэтай мэты ён здабыў, перахапіўшы падаткі з пагранічных паветаў, галоўным чынам — з Рэчыцкага, а сукно ўзяў у купцоў у крэдыт[45]. Адначасова за грошы, якія паходзілі з падаткаў з Аршанскага павета, ён пачаў наймаць новыя роты, хаця б частка якіх de facto з’яўлялася войскам павятовым[46]. Аднак мабілізацыйныя магчымасці былі абмежаваныя як колькаснымі, так і якаснымі крытэрамі. Утварэнне канфедэрацыі выключыла з найму мноства вопытных жаўнераў. У гэтай сітуацыі Хадкевіч быў вымушаны звярнуцца да паслуг былых берасцейскіх канфедэратаў. Да гэтага ж частка новых наёмных ротаў павінна была ўвайсці ў склад гарнізонаў Полацка, Усвятаў, Вяліжа, Езярышча, Віцебска, Браслава ды Іказні, што значна скарачала колькасць палявога войска[47].

У гэты перыяд не спынялася актыўнасць маскоўскіх войскаў. На пачатку 1614 г. яны спустошылі ваколіцы Крычава, Шклова і Копысі, а таксама захапілі і спалілі Гомель. Два разы рабілі спробу захапіць Дуброўну[48]. Гэтыя поспехі заахвочвалі цара да высылання супраць Рэчы Паспалітай чарговых вайсковых аддзелаў. Несумненна, што істотна ўмацавала арміі Чаркаскага і Траякурава прыбыццё пад Смаленск 15 сакавіка Міхаіла Пушкіна. Раней яму цар даручыў сабраць дваран і баярскіх дзяцей, якія не з’явіліся ў паход на Смаленск або дэзерціравалі. У сваю чаргу 16 лютага цар загадаў князю Аляксею М. Львову і Парфірыю Сякірынаву на чале 290 дваран і баярскіх дзяцей, а таксама 6576 татараў, чувашоў і мардвінаў выправіцца з Казанскага краю ў Бранск. Адтуль пасля злучэння з памеснай конніцай з Бранска, Рыльска, Курска і Арзамаса (302 чалавекі) яны павінны былі атакаваць Крычаў[49].

Працяг разлікаў з інфлянцкім войскам, якія канчаткова завяршылі ў другой палове сакавіка, стаў прычынай таго, што Хадкевіч апрача згаданых 20 000 злотых не атрымаў болей ад падскарбія аніякіх грошай. Зрэшты, гетман лічыў, што аддзелаў, нанятых Аршанскім паветам, будзе поўнасцю дастаткова, каб прабіцца ў Смаленск. Аднак праблему стварала адсутнасць правіянту і грошай для гарнізона крэпасці, а таксама пяхоты, якая магла б замяніць тагачасных абаронцаў[50]. У гэты час пагаршалася палажэнне гарнізона Смаленска, які імкліва памяншаўся з-за голаду, хвароб і дэзерцірства[51]. Нягледзячы на дрэнны стан падрыхтоўкі гэта прымусіла Хадкевіча распачаць ваенныя дзеянні, як толькі закончыўся перыядвеснавогаразводдзя. На пераломе сакавіка і красавіка пачалася канцэнтрацыя наёмных ротаў, казацкіх аддзелаў і дабравольцаў з Оршы[52]. Гетман, які нарэшце сабраўся на доўга адкладанае пахаванне сына, часовае камандаванне імі даверыў аршанскаму старасту Аляксандру Сапегу. Сапега, акрамя праўдападобнага ўдзелу ў баях пад Смаленскам у 1609-1611 г., не меў значнага ваеннага вопыту, а ўпершыню стаў ротмістрам у 1614 г.[53]. Пытанне аб перадачы яму камандавання вырашыла, напэўна, тое, што ён у гэты час быў адзіным гусарскім ротмістрам, які знаходзіўся разам са сваёй харугвай. Акрамя таго, яго козырам было добрае веданне пагранічча. Але адсутнасць гетмана зацягнулася, і да канца 1614 г. ён на адлегласці кіраваў пачынаннямі свайго нефармальнага намесніка і падпарадкаваных яму аддзелаў.

Атрымаўшы вестку аб падрыхтоўцы войскаўдля дапамогі гарнізону Смаленска, супраць іх 6 красавіка выправіўся з-пад Смаленска князь Траякураў на чале 10 соцень дваран і баярскіх дзяцей, 12 казацкіх, а таксама цемнікоўскіх, касімаўскіх і кадомскіх станіц. Траякураў затрымаўся на адлегласці блізу 15 км ад ранейшай мяжы і чакаў праціўніка. У гэты час падначаленыя яму аддзелы збудавалі там новую лінію ўмацаванняў, якая складалася з чатырох невялікіх астрогаў, размешчаных на адлегласці 4-5 км адзін ад аднаго, куды перамясцілі каманды з папярэдніх фартыфікацый. Пасля выканання гэтай задачы 22 красавіка Траякураў вярнуўся пад Смаленск, пакінуўшы для абароны астрогаў дзве сотні памеснай конніцы і татараў. Але каманды двух астрогаў былі неўзабаве ўзмоцнены трыма станіцамі казакоў і серпухаўскіх татараў[54]. Адсутнасць Траякурава і звязанае з гэтым аслабленне маскоўскіх аддзелаў спрабавалі выкарыстаць абаронцы Смаленска, якія 12 красавіка зноў атакавалі астрог на Пячэрскай Гары, але казакі Языкова, што яго абаранялі, адбілі іх атаку і нанеслі цяжкія страты[55]. Пад уражаннем данясенняў з-пад Смаленска цар у грамаце ад 21 красавіка загадаў Чаркаскаму і Траякураву любымі спосабамі прадухіляць прарыў войскаў ВКЛ у Смаленск. Львову і Сякірынаву, якія яшчэ не перайшлі мяжу Вялікага Княства Літоўскага, наказаў, каб яны неадкладна гэта зрабілі[56].

Тым часам аддзелы Сапегі нарэшце вырушылі на дапамогу Смаленску. Склад гэтай моцна імправізаванай групы можна паспрабаваць аднавіць з матэрыялаў допытаў ротмістра Станіслава Багушэўскага і харужага гетманскай роты Адама Кучыны, якія патрапілі ў маскоўскі палон[57]. На іх падставе можна сцвярджаць, што, найбольш праўдападобна, у паходзе да малых астрогаў удзельнічалі гусарскія роты Яна Караля Хадкевіча (230-235 коннікаў), Ераніма Хадкевіча (100 коннікаў), Аляксандра Сапегі (100 коннікаў), пяцігорская рота Сакалоўскага (200 коннікаў), казацкая рота гетмана (100 коннікаў), французскія рэйтары (30-40 коннікаў), роты пяхоты гетмана і Ераніма Хадкевіча (200 чалавек і дзве пушкі), 100-150 магілёўскіх выбранецкіх пехацінцаў, полк Аляксандра Лісоўскага (500-600 коннікаў)[58], а таксама каля 600 казакоў з палка Налівайкі[59]. Палонныя сцвярджалі, што Сапега чакаў прыбыцця паспалітага рушання з Мсціслаўскага ваяводства на 1000 чалавек і 2-3 пушкі, Януша Кішкі з 200 гусарамі, 200 пяцігорцамі і 100 пехацінцамі, а таксама ротаў Л. Сапегі (100 гусараў, 100 пяцігорцаў, 100 казакоў і 100 пехацінцаў). Крыху іншы склад быў адзначаны ў лісце гетмана да Аляксандра Сапегі ад 18 траўня[60]. Сярод аддзелаў, якія меў у гэты час у сваім распараджэнні аршанскі стараста, гетман назваў казацкую роту Акаловіча і татарскую Багдана, прычым гэты другі цаніўся на адным узроўні з казакамі. Не выключана, што адну з названых ротаў трэба атаясамліваць з казацкай ротай Хадкевіча, пра якую не згадваецца ў гэтым лісце. Таксама гетман нічога не піша пра роты канцлера, а сярод чаканых падмацаванняў пералічвае гусарскія роты Кішкі, Глябовіча (100 коннікаў),ЯнаТакарскага (100 коннікаў) і другую роту Г. Валовіча (100 коннікаў). У святле гэтых дадзеных трэба прыняць, што пад канец красавіка Сапега меў толькі каля 2000 чалавек конніцы, 400 пяхоты і 2 пушкі.

Найбольш праўдападобна, што план аперацыі быў у агульных рысах прапанаваны гетманам, прычым несумненна, што значную ролю адыграў яго асабісты вопыт баёў пад Масквой у 1611-1612 г.[61]. Згодна з планам, Сапега збіраўся паспрабаваць захапіць маскоўскія малыя астрогі, а ў выпадку няўдачы — абмінуць іх і рухацца проста пад Смаленск. Там ён меўся пераправіць частку войска на другі бераг Дняпра і ачысціць яго берагі ад аддзелаў праціўніка. У сваім пазнейшым лісце Хадкевіч абазначыў у якасці месца пераправы Катынь і даручаў Сапегу разбіць там умацаваны лагер і пабудаваць мост. Такім чынам стараста павінен быў пракласці дарогу для транспартавання харчоў. Іх сабралі ў Магілёўскай эканоміі і перавезлі на сямі караблях у Оршу, адкуль іх павінны былі правесці 300 жаўнераў і сялян уверх па Дняпры да Смаленска[62]. Адпаведна складаны план патрабаваў каардынацыі дзеянняў абедзвюх груп войска — воднай і сухапутнай.

Але Сапега не рашыўся пайсці з Оршы па так званай пасольскай дарозе проста пад Смаленск і падначаленыя яму аддзелы накіраваў у Горкі. Праўдападобна, што ён хацеў заспець праціўніка знянацку і таму меў намер ударыць па крайнім малым астрогу пад Кадынню. Не выключана, што ён лічыў яго слабей укамплектаваным, чым тыя, якія знаходзіліся ў цэнтры маскоўскіх пазіцый. На яго планах таксама мог адбіцца той факт, што такое рашэнне палегчыла б яму злучэнне з паспалітым рушаннем Мсціслаўскага ваяводства і казакамі, што знаходзіліся пад Мсціславам. У пачатку траўня полк Лісоўскага, які рухаўся ў пярэдняй стражы, падышоў да Кадынскага астрога і спыніўся за 4 вярсты ад яго. Неўзабаве да яго далучыўся Сапега з астатнімі сіламі. Апоўначы 8 траўня аддзелы ВКЛ распачалі няўдалы штурм астрога. Пасля гэтай паразы ўзмоцненыя паспалітым рушаннем сілы Сапегі, найбольш верагодна, абмяжоўваліся выключна яго блакадай. У дзень напярэдадні штурму Сапега выслаў ротмістраў Вышля і Мутыкальскага ў Оршу, каб яны на чале ўжо згаданых 300 гайдукоў і сялян пачалі праводку па Дняпры харчовых прыпасаўу Смаленск. Тым часам пад астрог прыбыла маскоўская падмога, якую Траякураў прывёў з-пад Смаленска. Перад ім стаяла задача зрабіць немагчымым для праціўніка працяг маршу на Смаленск, а пры спрыяльных умовах паспрабаваць яго разбіць. Гэта ставіла пад сумненне магчымасць рэалізацыі складзенага гетманам плана.

У гэты час Сапега марна чакаў новых наёмных ротаў і паспалітага рушання з іншых паветаў, а колькасць падпарадкаваных яму аддзелаў няспынна памяншалася. Ад службы адмовіліся амаль усе казакі. Таксама пакінула лагер мсціслаўскае паспалітае рушанне, услед за ім накіраваліся маскоўскія атрады. Праўдападобна, што гэтыя абставіны змусілі Сапегу саступіць, хаця аддзелы старасты не былі разбітыя, як пра гэта гаварылася ў паведамленнях, прывезеных у Маскву ганцом ад Траякурава[63]. Аднак пад канец траўня ў некаторых аддзелах скончылася першая чвэрць, жаўнеры, якія не атрымлівалі грошай, не хацелі служыць далей. Сярод іншых раз’ехаліся гусарская рота аршанскага старасты і пешая Ераніма Хадкевіча. Адначасова не змяншалася пагроза з боку маскоўскіх войскаў. 27 траўня каманда Васілеўскага астрога атакавала ваколіцы Дуброўны, таксама збіраліся рыхтавацца да нападу на гэты горад і галоўныя сілы Траякурава, сканцэнтраваныя ў Мікулінскім астрозе. Згодна з царскім загадам аддзелы Львова і Сякірынава спусташалі ваколіцы Мсціслава і Крычава, здабываючы і палячы апошні. Пагроза была настолькі сур’ёзнай, што супраць ix мусіў выступіць полк Лісоўскага. Гэта таксама змяншала сілы Сапегі[64].

На жаль, дакладна невядомы ход далейшых дзеянняў. Вядома толькі, што 11 ліпеня Сапега і Лісоўскі з той часткай войска, якая засталася на службе, а таксама з падаспелай падмогай нарэшце дасягнулі Смаленска, даставіўшы туды харчовыя прыпасы. Згодна з маскоўскімі крыніцамі, яны выкарысталі нагоду, калі маскоўскія каманды пакінулі займаныя малыя астрогі, да чаго павінен быў іх прымусіць голад[65]. Аддзелы Сапегі разбілі лагер пад Смаленскам, але праз некалькі тыдняў, разам з заканчэннем чвэрці, большасць жаўнераў вырушыла назад у Оршу. Са старастам засталіся толькі гусарскія роты Глябовіча, Такарскага і Ераніма Хадкевіча, якія распачалі службу пазней. Аднак пад націскам маскоўскіх аддзелаў яны былі схільныя пакінуць свае пазіцыі. У той самы час Сапега здолеў угаварыць жаўнераў гэтых ротаў, каб яны разам з Лісоўскім і Такарскім занялі сцены Смаленска. Узамен яны разам з кавалерыяй, што дагэтуль знаходзілася ў Смаленску, атрымалі ад яго асэкурацыю, якая гарантавала ім выплату грашовага ўтрымання за наступную чвэрць у памеры 30 злотых[66]. Дапамога на кароткі час палепшыла становішча абаронцаў Смаленска, якія з-за малой колькасці дастаўленага правіянту неўзабаве зноў мусілі змагацца з голадам. У высланым 31 жніўня лісце Крыштафу Радзівілу яны сцвярджалі, што наяўныя запасы не дазволяць ім вытрываць даўжэй, чым шэсць тыдняў[67]. Нельга было таксама скідваць з рахунку той факт, што яны і ў далейшым мусілі лічыцца з усё яшчэ грозным праціўнікам, які ў адрозненне ад іх мог разлічваць на хуткую дапамогу. Ужо 14 жніўня цар выдаў загад выправіцца пад Смаленск аддзелам В. Вешнякова, І. Сунбулава, Г. Гарыхвостава, Ф. Лявонцьева, Т. Баратынскага, якія разам павінны былі налічваць 2000 чалавек[68].

Затое ў скарбніцы Вялікага Княства зноў не хапіла грошай на ўтрыманне войскаў. Ужо ў ліпені падскарбі быў вымушаны фінансаваць наём пяхоты за кошт крэдыту[69]. Хадкевіч, які страціў надзею, безвынікова спрабаваў выкарыстаць у дзеяннях супраць Масквы натоўпы былых канфедэратаў, што пад камандаваннем Яна Карвацкага летам уварваліся на тэрыторыю ВКЛ. Згодна з яго планам яны павінны былі ў якасці дабравольцаў накіравацца пад Белую, каб там звязаць у баях значныя маскоўскія сілы і такім чынам палегчыць становішча Смаленска. У дадатак, згодна з гэтым праектам, краіна павінна была пазбавіцца ад так званых свавольных людзей і такім чынам абараніцца ад знішчэнняў, якія яны чынілі.

Пошукамі спосабаў абароны Вялікага Княства ад Масквы, казакоў і былых жаўнераў занялася віленская канвакацыя, якая адбывалася на працягу 1-11 кастрычніка. На ёй прынялі рашэнне аб выдачы затрыманага раней шостага палеткавага. Дзевяць паветаў нават пагадзіліся на сёмы, а астатнія падтрымалі іх таварыства. Да гэтага зацвердзілі яшчэ акцызныя падаткі на піва, мёды і тытунь, пагалоўны жыдоўскі і па 1 злотым з валокі замест выбранцаў. Атрыманыя ад гэтых падаткаў грошы падскарбі быў абавязаны выкарыстаць на набор новых наёмнікаў. У гэтых мэтах упаўнаважылі гетмана выдаваць уласныя прыпаведныя лісты. Адначасова вырашылі падвысіць грашовае ўтрыманне гусара з 18 да 25 злотых. Аднак у першую чаргу жаўнераў павінны былі выкарыстоўваць для барацьбы з так званымі свавольнымі людзьмі і толькі пазней накіроўваць супраць Масквы. Гарнізону Смаленска абяцалі прыслаць харчовыя прыпасы з Магілёўскай эканоміі, а за папярэднюю службу апрача звычайнага грашовага ўтрымання ім прызнавалі дадатковую, так званую дараваную чвэрць. Таксама прызналі выдадзеную аршанскім старастам асэкурацыю[71].

Хадкевіч абавязаўся перад гарнізонам Смаленска, а таксама перад Аляксандрам Сапегам, што на чале нанава нанятых ротаў прыбудзе туды разам з харчовымі прыпасамі і затрыманымі грашыма пад канец лістапада. Скарыстаўшыся з атрыманых ад канвакацыі паўнамоцтваў, гетман выдаў прыпаведныя лісты на 1000 гусараў, 300 рэйтараў і 2000 пехацінцаў[72]. Але разлікі гетмана зноў не спраўдзіліся з прычыны павольнай выплаты падаткаў шляхтай. Некаторыя ротмістры ўвогуле не атрымалі грошай на наём войска, а астатнія атрымалі іх са значным спазненнем. У гэтай сітуацыі гетман вырашыў, што раней, чым падыдуць усе роты, ён вышле Сапегу з харчовымі прыпасамі ў Смаленск. У распараджэнні аршанскага старасты ў той час знаходзілася некалькі ротаў са старога і новага найму, а таксама роты Глябовіча, Багушэўскага, Вышля і Бараноўскага. Апошнія пакінулі смаленскую крэпасць у кастрычніку, але іхнія жаўнеры заявілі, што яны гатовыя суправаджаць харчы ў Смаленск і далей удзельнічаць у яго абароне[73].

Аднак Сапега быў вымушаны на працягу некалькіх тыдняў чакаць харчоў у лагеры пад Катынню. Нарэшце 2 лістапада караблі з харчовымі прыпасамі дасягнулі Оршы, але мусілі там спыніцца, бо замерз Дняпро. Усе запасы трэба было перавозіць на падводах, што значна ўскладніла аперацыю[74]. Невядома, як справіліся з гэтымі цяжкасцямі. У любым выпадкуда 25 лістапада Сапега начале некалькіх сотняў кавалерыстаў і 1000 пехацінцаў накіраваўся пад Смаленск і на пачатку снежня даставіў харчовыя прыпасы ў крэпасць. Харчоў, згодна з разлікамі гетмана, павінна было хапіць да 2 лютага 1615 г. Таксама ён пакінуў там некалькі ротаў конніцы і пяхоты. Аднак у той самы час пакінулі крэпасць падначаленыя Лермонта, а рэшта пяхоты заявіла, што застанецца тут толькі да 6 студзеня[75]. Каб папярэдзіць катастрофу, подзвіг Сапегі паўтарыў Януш Кішка, але гэта былі ўсяго толькі паўмеры. Усе з надзеяй і трывогай чакалі скліканага на 12 лютага сойму, на якім павінны былі прыняць рашэнне аб далейшым ходзе вайны з Масквой[76].

Дзеянні войскаў Вялікага Княства Літоўскага ў 1614 г. мелі істотны ўплыў на далейшы ход вайны з Масквой. Двухразовы прарыў блакады Смаленска і дастаўка запасаў збераглі гэтую крэпасць, важную як са стратэгічнага пункту гледжання, так і дыпламатычнага, бо ў выніку маскоўскага наступлення ў 1613 г. былі страчаны амаль усе набыткі перыяду 1609-1612 г. Удалося захаваць толькі Смаленск, валоданне якім, поруч з дамовай, заключанай 24 жніўня 1610 г. Жалкеўскім з баярамі, было важным козырам у перамовах, што вяліся з маскоўскім бокам. Яны цягнуліся паралельна з апісанымі вышэй ваеннымі дзеяннямі, але не прынеслі аніякіх вынікаў[77]. Абедзве ваенныя экспедыцыі Сапегі былі надзвычай складанымі мерапрыемствамі з лагістычнага пункту гледжання, у значнай ступені залежнымі ад умоваў надвор’я. Патрабавалі канцэнтрацыі ў адным месцы і часе жаўнераў, а таксама транспарту з харчовымі прыпасамі, які яны павінны былі суправаджаць, а зрабіць гэта было зусім не лёгка, як паказалі падзеі 1614 г. Немалое значэнне мела таксама неабходнасць выканаць паход да неспрыяльных зменаў надвор’я. Зрэшты, Аляксандр Сапега стаў спецыялістам у правядзенні такіх аперацый і трэці раз прарваў блакаду Смаленска ў студзені 1617 г.[78].

Пераклад Яна Зеліньскага


[1] J. Byliński, Dwa sejmy z roku 1613, Wrocław 1984, s. 9-26; D. Czerska, Między „smutą” a kryzysem lat 40. XVII w. (Polityka wewnętrzna Rosji w okresie panowania pierwszego Romanowa), Kraków 1978, s. 13-20.
[2] Volumna legum (далей: VL), t. III, Petersburg 1859, s. 95-96,114; J. Byliński, цыт. праца, s. 114-129.
[3] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 19IV1613, Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (далей: BPAN Kr.), rkps 359, k. 30-31 (арыг.); той жа да таго ж, Варшава 16III1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 51, k. 100-100v.
[4] Я. К. Хадкевіч да П. Рускага, Быхаў 24III1613, Biblioteka Narodowa (далей: BN), Biblioteka Ordynacji Zamoyskich (далей: BOZ), rkps 960, s. 43-44.
[5] Я. К. Хадкевіч да Жыгімонта ІІІ, Цімкавічы 22 V1613, [w:] Korrespondencye Jana Karola Chodkiewicza, wyd. W. Chomętowski, Warszawa 1875, s. 173.
[6] Я. Задзік да В. Гембіцкага, Вязьма 26 XII 1613, Svenska Riksarkivet Stockholm (далей: SRS), Extranea IX Polen (далей: EIXP), nr 105; Respons JMP Hetmana WXL na puncta i dubitatie z strony regestrów i płace wojska iflantskiego [!], od JKM przez Pana Jarosza Piaseckiego pisarza polnego posłane, Archiwum Państwowe w Krakowie (APKr.), Archiwum Sanguszków (далей: A Sang.), rkps 67, s. 538 (арыг.); Война с Польшею в 1609-1611 годах. Исторические материалы, [у:] Материалы к истории Московскаго государства в XVI и XVII столетиях, вып. II, изд. Ф. Вержбовский, Варшава 1898, s. 65.
[7] Я. К. Хадкевіч да П. Рускага, Быхаў 14 IV 1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 50-52; Рoссийский Государственный Архив Древних Актов (далей: РГАДА), ф. 389, Литовская метрика, оп. 1, кн. 97, k. 410v-412.
[8] Памятники дипломатических сношений Московского государства с польско-литовским государством, т. 5, 1609-1615 гг., изд. под ред. А. С. Белокурова, „Сборник Императорскаго Русскаго Историческаго Общества” (далей: СИРИО), т. 142, Москва 1913, s. 409.
[9] На думку Хадкевіча, Дарагабуж знаходзіўся ў горшай сітуацыі, чым Вязьма. Гл.: Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 14 IV 1613, Biblioteka Czartoryskich (далей: BCzart.), rkps 3236, s. 284 (арыг.).
[10] РГАДА, ф. 389, Литовская метрика, оп. 1, кн. 99, k. 537v-539; R. I. Frost, Scottish soldiers, Poland — Lithuania and The Thirty Years’ War, [w:] Scotland and The ThirtyYears’ War 1613-1618, ed. by S. Murdoch, Leiden — Boston — Köln 2001, s. 201.
[11] A. Гасеўскі да К. Радзівіла, з абозу ў 3 мілях ад Тарапца 9 III 1613, Archiwum Główne Akt Dawnych (далей: AGAD), Archiwum Radziwiłłów (далей: AR), dz. V,nr 4560/I, s. 8-9; Бельский летописец, [у:] Полное собрание русских летописей(далей: ПСРЛ), т. 34, Москва 1978, s. 131; Документи Росiйских архiвiв з исторiї України, т. 1, Документи до исторії запорозького козацтва 1613-1620 рр., упорядники Л. Войтович, Л. Заборовский, Я. Iсаївич, Ф. Сисин, А. Турилов, Б. Флоря,Львїв 1998, nr 5, s. 64-65.
[12] Я. К. Хадкевіч да З. Сільніцкага, Быхаў 9 П 1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 10; J. Byliński, Silnicki Zbigniew (1 poі. XVII w.), [w:] Polski Słownik Biograficzny (далей: PSB), t. XXXVII, Warszawa — Kraków 1996-1997, s. 500-502.
[13] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Цімкавічы 22 V 1613, APKr., ASang., rkps 51, s. 105-106 (арыг.).
[14] Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшaвa 8 VI1613, Центральний Державний IсторичнийАрхiв України, м. Київ (далей: ЦДИАУК), ф. 48, оп. 1, д. 522, k. 1v; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, Lwów 1932, s. 80-81.
[15] Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшaвa 8 VI 1613, ЦДИАУК, ф. 48, оп. 1, д. 522, k. 1v(арыг.). Вядома, што на той жа падставе меліся быць нанятыя дзве пешыя ротыпа 100 пайкоў для абароны Полацка і Усвятаў, а таксама казацкая (100 коней) іпешая для Вяліжа. Гл.: Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 4 VIII 1613, BCzart., rpks3236, s. 291 (арыг.); Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшaвa 19 I1614, ЦДИАУК, ф. 48,оп. 1, д. 538, k. 1 (арыг.).
[16] K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 58-62; H. Wisner, Lisowczycy, Warszawa 2004, s. 75, 77.
[17] Гл.: Война с Польшею в 1609-1611 годах, s. 66-67; Instrukcja pp. posłom p. Jasinskiemu i p. Kozickiemu z koła gromnicznego orszańskiego od wszytkiego rycerstwa do JMP podskarbiego WXL posłanym, Orsza 4 П 1614, BCzart., Teki Naruszewicza (далей: TN), rkps 108, nr 166, s. 683-685; Dekreta komisarskie z wojskiem względem płacenia zasług, Mińsk 10 Ш 1614, BCzart., TN, rkps 108, nr 178, s. 737-751; BR, rkps 75, k. 27-32.
[18] Яна Караля Хадкевіча — каля 200, Тамаша Дамбровы — 153, Альбрыхта Ўладзіслава Радзівіла — 112, Мікалая Глябовіча — 93, Самуэля Валовіча — 63,Януша Кішкі — 85.
[19] Вальтэра Плятэмберга — 71, Miкалая Корфа — 61.
[20] Aляксандра Збароўскага — 150, Фабіяна Руцкага — 200.
[21] Царэвіча — 100, Акаловіча — 100, Багдана — 100; Ф. Руцкага — 60.
[22] Дзве Тупальскага і адна Корсака.
[23] Я. К. Хадкевіч да мсціслаўскага старасты, Быхаў 26 II1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 23; Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 30 V 1613, BPAN Kr., rkps 358,nr 55, k. 108-108v (арыг.).
[24] K. Tyszkowski, Kozaczyzna w wojnach moskiewskich Zygmunta III (1605-1618),„Przegląd Historyczno-Wojskowy”, t. VIII, 1935, s. 39-44; W. Majewski, Nalewajko Andrzej (zm. po r. 1613), PSB, t. ХХП, Wrocław 1977, s. 488–489.
[25] Разрядная книга 1613-1614 гг. (далей: РК 1613-1614), [у:] Разрядные книги 1598-1638 гг., сост. В. И. Буганов и Л. Ф. Кузьмина, ред. В. И. Буганов, Москва1974, s. 251-253; Дворцовые разряды, т. I, 1612-1628 г., С.-Петербург 1850 (далей: ДР), s. 101-103; Новый летопсец, [у:] ПСРЛ, т. 14, Москва 1965, s. 131.
[26] РК 1613-1614, s. 253; ДР, т. I, s. 103; Бельский летописец, s. 262; R. I. Frost, цыт. праца, s. 201; С. Пац да Л Сапегі, Варшава 22 X1613, ЦДИАУК, ф. 48, оп. 1, д. 531,к 1 (арыг.).
[27] Книга сеунчей 1613-1619 гг., подготовили к печати А. Л. Станиславский,С. П. Мордовина, [у:] Памятники истории Восточной Европы. Источники XV-XVII вв., т. I, под ред. Б. Н. Флори, Москва — Варшава 1995, s. 19.
[28] Г. Валуеў да А. Гасеўскага, [Невель] 11 VII 1613, СИРИО, т. 142, s. s. 421-422; Akt rozejmu, тамсама, s. 422-424; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 75,77.
[29] Паводле дадзеных Разраднага прыказа, у паходзе на Смаленск мелі браць удзел 2794 дваран і дзяцей баярскіх, Г. Лермонт i 40 яго падначаленых, 1414неафітаў і татараў, 5967 aтаманаў і казакоў, 1025 казакоў Траякурава і 1011 маскоўскіх стральцоў, aле шмат дваран і баярскіх дзяцей не з’явіліся для паходу. Гл.: РК 1613-1614, s. 253-256; пар. ДР, т. I, s. 104,124-126.
[30] Я. К. Хадкевіч да інфлянцкага рыцарства, Oрша 17 VII 1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 69; універсал Я. К. Хадкевіча да ротаў войска інфлянцкага, Быхаў 7 IX 1613, тамсама, s. 81-82.
[31] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 24IX1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 94-95; той жа да таго ж, Быхаў 4IX1613, BCzart., rkps 3236, nr 87, s. 305-307 (арыг.).
[32] Гл.: Respons od Króla JM dany posłom żołnierskim ze Smoleńska, APKr., ASang., rkps 67, s. 143-147; смаленская залога да К. Радзівіла, Смаленск 31 VIII 1614, AGAD, AR, dz. II, nr 611, s. 1-3 (арыг.); Instrukcyja urodzonym panom Andrzejowi Świejkowskiemu, Mikołajowi Worońcowi, strażnikowi smoleńskiemu, Adamowi Wiśniewskiemu, posłom naszym na konwokacyją WXL w roku 1614 przypadającą wyprawionym, BPAN Kr., rkps 365, k. 68-69v (арыг.); Tаварыства роты Мікалая Глябовіча да свайго ротмістра, Смаленск 23 IV 1614, BPAN Kr., rkps 342, s. 359-361 (арыг.); РГАДА, ф. 389, Литовская метрика, оп. 1, кн. 97, k. 312-313v; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 79.
[33] Акты Московскаго государства, изданные Императорскою академиею наук,под ред. Н. А. Попова, т. I, Разрядный приказ. Московский стол (1572-1634),С.-Петербург 1890 (далей: АМГ), nr 62, s. 99; nr 79, s. 118; nr 81, s. 121.
[34] Я. К. Хадкевіч да ўдзельнікаў віленскай канвакацыі, Mагілёў 30 X1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 113-115.
[35] Жыгімонт III даЯ. К. Хадкевіча, Варшава IX1613, BPAN Kr., rkps 358, nr62, k. 117-117v; таму ж ад таго ж, Варшава 3 XI 1613, тамсама, nr 62, k. 121 (арыг.); той жа да таго ж, Варшава 8 XI1613, тамсама, nr 63, k. 123 (арыг.); пар.: Жыгімонт III да Л. Сапегі, Варшава 8 IX 1613, Biblioteka Raczyńskich (далей: BR), rkps 12,s. 8-9; той жа да таго ж, Варшава 21 XI 1613, тамсама, s. 5-6. Сойм ухваліў максімальныя стаўкі платы для жаўнераў кварцянага войска і павятовага нa 15 злотых для гусара і 12 для казака. Гл.: VL, t. III, s. 80.
[36] Жыгімонт III да Л. Сапегі, Варшава 7 XI1613, BPAN Kr., rkps 346, k. 44 (арыг.).
[37] Універсалы Хадкевіча да ротмістраў інфлянцкага войска, Mагілёў 17 X i 2 XI1613, BN, BOZ, s. 108-109,119-120; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615,s. 129.
[38] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 14 XII 1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 66, k. 129-130 (арыг.); Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 24 XI 1613, BCzart., rkps3236, nr 89, s. 313-314 (арыг.).
[39] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 28 XII 1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 71,k. 139-140 (арыг.); Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Цімкавічы 13 XII 1613, BCzart., rkps3236, nr 90, s. 317 (арыг.); Я. К. Хадкевіч да шляхты розных паветаў, Цімкавічы 11 XII 1614, BN, BOZ, rksp 960, s. 132-133; той жа да Сапегі, Ляхавічы 31 XII 1614,BN, BOZ, rkps 960, s. 142-143; T. Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. II,Kraków 1912, s. 188.
[40] A.Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587-1648.Projekty— ustawy — realizacja, Warszawa 2007, s. 289-291; Z. Ossoliński, Pamiętnik, opracował i wstępem poprzedził J. Długosz, Warszawa 1983, s. 58.
[41] Пратэстацыя шляхты Віленскага павета і ваяводства, Вільня 4 II 1614, AGAD, AD, dz. II, nr 598, s. 1-3; пратэстацыя Наваградскага ваяводства, Наваградак 21 11614, тамсама, nr 599, s. 1-2; J. Byliński, цыт. праца, s. 229-231.
[42] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 14 XII 1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 66,k. 129-130 (арыг.); Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 23 XII 1613, BPANKr., rkps 358, nr69, k. 135v (арыг.).
[43] Я. Валовіч да Я. К. Хадкевіча, Вільня 4 I1614, BCzart., TN, rkps 108, nr 157; BR, rkps 75, k. 12-14; por. VL, t. III, s. 129.
[44] Я. К. Хадкевіч да Валовіча, Шклоў 14 II 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 169-172; BCzart., TN, rkps 108, nr 170, s. 703-707; ён жа да Л. Сапегі, Быхаў 16 II 1614, тамсама, s. 174-177; ён жа да камісараў, Быхаў 17 II1614, тамсама, s. 180-181.
[45] Я. К. Хадкевіч да рэчыцкага паборцы, Быхаў 11I1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 168; Do JMP podskarbiego litewskiego kwit, Магілёў 15 II1614, тамсама, s. 172-173.
[46] Прыкладам, гусарская рота A. Сапегі. Гл.: Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Быхаў 9 II1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 167.
[47] АМГ, т. I, nr 63, s. 99; Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшава 19I1614, ЦДИАУК, ф. 48, оп.1, д. 538, k. 1 (арыг.); Я. Валовіч да Л. Сапегі, Вільня 17 НІ 1614, ЦДИАУК, ф. 48,оп. 1, д. 541, k. 2 (арыг.); K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 131.
[48] Я. К. Хадкевіч да Я. Радзівіла, Быхаў 17 II1614, AGAD, AR, dz. V, nr 2047/II, s. 5(арыг.); Книга сеунчей 1613-1619 гг., s. 25-26.
[49] РК 1613-1614, s. 256-257,263-266; ДР, т. I, s. 123-128.
[50] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Mагілёў 3 III 1614, APKr., ASang., rkps 51, nr 31, s.121-122; A. Filipczak-Kocur, цыт. праца, s. 293-294.
[51] Tаварыства роты Мікалая Глябовіча да свайго ротмістра, Смаленск 23 IV1614,BPAN Kr., rkps 342, s. 359-361 (арыг.).
[52] АМГ, т. I, nr 63, s. 99; nr 77, s. 113-115.
[53] M. Nagielski, Sapieha Aleksander Dadźbóg (Bohdan, Teodat) h. Lis (1585-1635), PSB,t. XXXIV, Wrocław 1992, s. 556-559.
[54] АМГ, т. I, nr 79, s. 118-119; nr 81, s. 120-121.
[55] Taмсама, nr 84, s. 126.
[56] АМГ, т. I, nr77, s. 113-115.
[57] АМГ, т. I, nr 83, s. 122-125.
[58] Найверагодней, гэта быў полк валанцёраў, жаўнеры якога прынамсі часткова рэкрутаваліся з казакоў. Хадкевіч сцвярджаў, што ў лютым у палку Хвастоўца магло налічвацца 500 лісоўчыкаў. Гл. ліст Я. К. Хадкевіча да Л. Сапегі, Быхаў 16 II 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 174-177. Паводле А. Кучыны, у склад палка ўваходзілі казацкія роты Чалядкі (100), Чарнацкага (100), Быўкавецкага (100), пяцігорская рота Быўкавецкага (100), а таксама казакі Захара Зарудскага (180).
[59] Асалы — 300, Саломіны — 50; Сакульскага — 200 конных, „з Камізою” — 60-70 конных і пешых.
[60] Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Крэтынга 18 V1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 225-227.
[61] Гл.: T. Bohun, Moskwa 1612, Warszawa 2005.
[62] АМГ, т. I, nr 83, s. 123-125; пар. Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Крэтынга 18 V 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 225-227.
[63] Koпія ліста сына П. Бурага, BCzart, TN, rkps 108, s. 631; Biblioteka Raczyńskich (далей: BR), rkps 75, k. 1; Книга сеунчей 1613-1619 гг., s. 26.
[64] П. Буры да NN, Дуброўна 1 VI1614, BCzart., TN, rkps 108, nr 194, s. 807-809; BR,rkps 75, k. 45-45v.
[65] Л. Сапега да Жыгімонта III, Вільня 11 VII 1614, BPAN Kr., rkps 354, k. 7v (koncept); Новый летописец, s. 134-135.
[66] Instrukcyja urodzonym panom Andrzejowi Świejkowskiemu, Mikołajowi Worońcowi, strażnikowi smoleńskiemu, Adamowi Wiśniewskiemu, posłom naszymna konwokacyją WXL w roku 1614 przypadającą wyprawionym, BPAN Kr., rkps365, k. 68-69v (арыг.); Я. К. Хадкевіч да Я. Валовіча, Быхаў 19 НІ 1614, BN, BOZ,rkps 960, s. 317.
[67] Смаленская залога да К. Радзівіла, Смаленск 31 VIII 1613, AGAD, AR, dz. II, nr 611,s. 1-3 (арыг.).
[68] РК1613-1614, s. 259-260; ДР, т. I, s. 141.
[69] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 26 VII 1614, BPAN Kr., rkps 358, nr 88,k.177-177v(арыг.)
[70] Універсал Яну Карвацкаму, Kрэтынга 4 VIII 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 240; Я. К. Хадкевіч да Я. Карвацкага, Kрэтынга 10 VIII 1614, тамсама, s. 241; ён жа да таго ж, Kрэтынга 17 VIII 1614, тамсама, s. 248-249.
[71] Ухвала віленскай канвакацыі, Вільня 11 X 1614, AGAD, AR, dz. II, nr 614, s. 1-20; асэкурацыя для гетмана, Вільня [11] X 1614, тамсама, nr 613, s. 1-3 (арыг.); A. Rachuba, Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569-1763, Warszawa 2002, s. 260-261; A. Filipczak-Kocur, цыт. праца, s. 294.
[72] Я. К. Хадкевіч да „смалян”, Вільня 13 X 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 266; Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Ляхавічы 27 X1614, тамсама, s. 278-281.
[73] Я. К. Хадкевіч да харугвы М. Глябовіча і С. Багушэўскага, Ляхавічы 4 XI1614, BN,BOZ, rkps 960, s. 285; ён жа да Сапегі, Ляхавічы 6 IX 1614, тамсама, s. 285-287.З новананятых ротаў у акцыі дакладна ўдзельнічала гусарская рота Адама Пакірскага. Гл.: Я. К. Хадкевіч да полацкай шляхты, Быхаў 6 XII 1614, BN, BOZ,rkps 960, s. 302-303.
[74] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Глуск 14 XI1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 296.
[75] Я.К. Хадкевіч да Я. Валовіча, Быхаў 19 XII 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 317-323.
[76] Я.К. Хадкевіч да Я. Кішкі, Быхаў 13II1615, BN Я.К. Хадкевіч да Я. Кішкі, Быхаў 13II1615, BN, BOZ, rkps 960, s. 367-368; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 145-146. Пра вытокі сойму 1615 г. гл.: S.Ochmann, Sejmy z lat 1615-1616, Wrocław 1970.
[77] Гл.: W. Polak, Misja gońca moskiewskiego Denisa Oładina w Rzeczpospolitej w 1613 roku, „Almanach Historyczny”, t. 2, 2000, s. 75-106; ён жа, Nieudana misja gońca cesarskiego Jakuba Henckla von Donnersmarck i gońca senatu Rzeczypospolitej Jana Hrydzicza do Moskwy w 1613/1614 r., „Czasy Nowożytne” (далей: CN), t. VIII (IX),2000, s.137-172; ён жа, Misja posłów moskiewskich Fiodora Żeliabuskiego i Semena Matczina w Polsce w 1615 r., CN, t. XVI, 2004, s. 11-55.
[78] А. Сапега да Я.К. Хадкевіча, Смаленск 23 I1617, BR, rkps 77, k. 237-237v (арыг.); А. Сапега да Я.К. Хадкевіча, Орша 29I1617, тамсама, k. 241-241v (арыг.)

Наверх

Анджэй Рахуба. Мабілізацыйны высілак ВКЛ пад час вайны 1654–1667 г.

Снежня 17, 2008 |


Выбух вайны з Масквой улетку 1654 г. (хоць ён і не быў нечаканым) заспеў Вялікае Княства Літоўскае не надта добра падрыхтаваным да адпору захопнікам. Перш за усё, не была гатова стрымаць імпэтны націск ворага Смаленская крэпасць,якая,якпаказаліранейшыя войны, з’яўлялася ключавым элементам абароны краіны і якую слушна называлі брамай Вялікага Княства Літоўскага1. Не лепш выглядала справа з палявой арміяй, што налічвала (напэўна, пад час праведзенага 7 верасня 1653 г. генеральнага перапісу) 12 540 пайкоў i коней2, або каля 11 200 жаўнераў, a на яе ўтрыманне патрабаваўся 1 604 983 злотых3. Гэтую армію складалі 3 харугвы гусараў (374 коннікі)4, 4 адзінкі рэйтараў (1020 пайкоў)5, 26 казацкіх харугваў (2274 коннікі)6, 9 татарскіх харугваў (960 коннікаў)7,11 адзінак драгунаў (2974 пайкоў)8, 9 адзінак нямецкай пяхоты (4088 пайкоў)9, 7 харугваў польскай (венгерскай) пяхоты (850 чалавек)10. Аднак, напэўна, гэта не ўсе вайсковыя адзінкі, якія былі ў той час на вайсковай службе, бо нейкая іх колькасць знаходзілася таксама ў гарнізонах дзяржаўных крэпасцяў або не была ўлічана пры перапісе11. А паколькі войска было прафесійнае і некалькі гадоўудзельнічалаўбаях, то гэтая армія была не толькі сама па сабе значнай вайсковай сілай, але, перш за усё, добрай кадравай школай для нованабраных харугваў. Таму ў сваім пасланні першаму сойму 1654 г. кароль прапанаваў перш за ўсе захаваць без зменаў колькасць войска Вялікага Княства і прызначыць на яго ўтрыманне нявыплачаныя падаткі (рэтэнты), а таксама ўхваліць на гэтую патрэбу новыя падаткі12. I ўсё ж гэта была невялікая армія, у значнай ступені змучаная бойкамі з казакамі і сялянскімі атрадамі на тэрыторыі Беларусі, а таксама пастаяннымі клопатамі аб атрыманні платы i забеспячэнні харчамі. Напэўна, гэтая армія не мела поўнага асабовага складу, асабліва ў замежных адзінках, камандзіры якіх былі зацікаўлены ў фал ьсіфікацыі дадзеных. Калі ацэньваць рэальна, армія ВКЛ магла складацца тады прыблізна з 9500 — 10 000 чалавек13 i не магла процістаяць магутнай маскоўскай навале, якая ўлетку 1654 г. распачала атаку Вялікага Княства адразу некалькімі арміямі, што разам складалі 60-80 тыс. жаўнераў.

Аднак на другім сойме 1654 г. ліцвіны пагадзіліся выставіць супраць Масквы разам 15 тыс. жаўнераў, але затое на іх утрыманне было вызначана ажно 22 падымных і абвешчана таксама паспалітае рушанне14. Павелічэнне арміі павінна было адбыцца праз фармаванне дадатковых баявых адзінак максімальнай колькасцю 5600 ставак салдацкай платы15, або каля 5000 чалавек. Гэта меліся быць 3 харугвы гусараў (440 коннікаў)16, 6 адзінак рэйтараў (920 пайкоў)17, 9 казацкіххаругваў (1180 коннікаў)18,4 татарскія харугвы (450 коннікаў)19, 10 адзінак драгунаў (1560 пайкоў)20, 1 рэгімэнт нямецкай пяхоты (600 пайкоў)21 i 2 харугвы польскай пяхоты (300 чалавек)22. Але на самай справе адразу не ўдалося дасягнуць такой колькасці, бо са спісу войска, напэўна, складзенага пад час Менскай камісіі ў канцы 1654 г., вынікае, што ўся армія налічвала 15 227 салдацкіх ставак23, або каля 13,5 тыс. жаўнераў, але гэтак званы новы набор меў толькі 2706 ставак (каля 2500 чалавек). Ён складаўся з 2 адзінак рэйтараў (684 пайкі)24, 5 або 6 казацкіх харугваў (686-806 коннікаў)25,

3 або 4 татарскіх харугваў (400-520 коннікаў)26, 3 адзінакдрагунаў (616 пайкоў)27 i адной харугвы польскай пяхоты(200 чалавек)28. Акрамя таго, адбылася некаторая заменахаругваў i ўмацаванне дывізіі вялікага гетмана29, a часткафармаванняў дадатковага набору недзе згубілася, хоць увогуле гэтыя фармаванні існавалі30!

У канцы 1654 i на пачатку 1655 г. далучыліся ўрэшце да арміі спозненыя войскі дывізіі левага крыла. Гэта былі аж 4 харугвы гусараў (440 коннікаў)31, хоць іх колькасць далёка не дасягала запланаванай32. Адна з гэтых харугваў,выслужыўшы толькі чвэрць, згарнулася33. Прыбылі таксама4 харугвы рэйтараў (396 пайкоў)34, не менш чым 4 казацкіяхаругвы (510 коннікаў)35, 4 татарскія харугвы (500-550 коннікаў)36, 5 адзінак драгунаў (1600 пайкоў)37, рэгімэнт нямецкай пяхоты (600 пайкоў)38. У некаторых харугвах была праведзена дадатковая мабілізацыя, якая павялічыла іх колькасць39, акрамя таго да арміі далучыліся, хоць невядома, на якой падставе (можа, былі дадаткова набраныя, або, хутчэй за ўсё, адкамандзіраваныя), прыватныя войскі Сапегаў, якія да гэтай пары заставаліся на кароннай службе, або як прыватнае войска падканцлера Казіміра Лявона Сапегі. Гэта была яго казацкая харугва, татарская харугва i 3 харугвы драгунаў, а таксама гусары віцебскага ваяводы Паўла Сапегі (120), і магчыма, казакі смаленскага ваяводзіча Міхала Лявона Абуховіча (120)40. Тым не менш, пасля няўдалай зімовай кампаніі на пачатку 1655 r. армія ВКЛ была крайне змучаная, моцна вынішчаная, а асабовы склад асобных баявых адзінак, напэўна, быў далёкі ад вызначанага ў спісах. Аднак размах левага крыла павялічыўся ў выніку аперацыйных захадаў, хаця таксама трэба памятаць, што працэс умацавання ўзброеных сілаў працякаў адначасова з іх аслабленнем, не толькі ў выніку стратаў у баях і дэзерцірства, але таксама праз ліквідацыю часткі харугваў. Прычыны гэтага былі розныя (пераважна эканамічныя), a пашырэнне з’явы да канца не высветлена.

Армію падтрымлівалі (часам толькі тэарэтычна) атрады валанцёраў неакрэсленай колькасці41, і, урэшце, не былі ў складзе арміі, але, праўдападобна, дзейнічалі пры галоўнай арміі харугвы татарскіх дабравольцаў з Ханства. Пра тое, што ахвотных служыць у арміях Рэчы Паспалітай было шмат, успамінаў у дзённіках Станіслаў Друшкевіч42. Гэты факт пацвярджае таксама прысутнасць дабравольцаў з Ханства ў арміі Радзівіла43.

Павінна была таксама стаць пад ружжо шляхта праз паспалітае рушанне, але напэўна амаль заўсёды яна ўрэшце прымала пастанову замяніць гэты цяжкі для сябе абавязак, выставіўшы мабілізацыйныя харугвы44. Невядома, аднак, наколькі шмат гэтых харугваў было набрана і, такім чынам, колькі чалавек усяго было змабілізавана. Невядома таксама, ці выступілі павятовыя харугвы пад сваімі сцягамі, а калі так, то колькі, калі б не дзеля ўдзелу ў бітвах, то каб бараніць свае паветы да часу выстаўлення мабілізацыйных адзінак. У Віленскім павеце, напрыклад, былі выстаўлены аж чатыры такія харугвы, але колькасць людзей у іх невядомая. Акрамя таго, уласным коштам выставілі харугвы: казацкую — віленскі біскуп Юры Тышкевіч, a драгунскую45 — віленскія езуіты. Жамойцкая шляхта вырашыла выставіць 200 гусараў i 300 казакоў46, упіцкая шляхта — 150 казакоў47. Напэўна, некаторыя сілы выставілі таксама жамойцкі біскуп і езуіты з гэтага княства, таксама магчыма, што і іншыя касцельныя арганізацыі, і нават розныя іншыя рэлігійныя суполкі. Вядома, напрыклад, што віленскія яўрэі выставілі харугву „з добрым рыштункам”, якая налічвала 130 чалавек. „Пра падобнае раней ніколі не было чуваць” — занатаваў здзіўлены Форбэк-Леттаў48. Пра колькасны склад гэтых атрадаў мы можам меркаваць на падставе дадзеных, прыведзеных на 1655 г. Бо тады, не лічачы Віленскага павета, Браслава і Берасця, якія трымаліся дзякуючы паспалітаму рушанню, іншыя, яшчэ не занятыя варожымі войскамі землі Вялікага Княства (усяго 12), меліся выставіць 2705 коннікаў, ці ў сярэднім па дзве харугвы колькасцю па 110 коннікаў на адну адміністрацыйную адзінку. На самай справе Ашмяны і Жамойць выставілі аж па 500 коннікаў, a Наваградак 30049. Але гэтага было няшмат, улічваючы, што жамойцкі перапіс у 1621 г. выявіў 1292 грамадзян, абавязаных да службы ў войску50, a ў Наваградскім павеце ў 1651 г. у спіс абавязаных было ўключана 400 чалавек, а самі мясцовыя магнаты (пяць Радзівілаў i адзін Сапега) дзякуючы сваім матэрыяльным магчымасцям51 выставілі амаль 1200 коннікаў. Калі мы пагодзімся з Юзэфам Можам, што ў 1650 г. насельніцтва Вялікага Княства налічвала каля 4,5 млн чалавек52, то мабілізацыя максімальна 20 тыс. чалавек не была занадта вялікім высілкам, бо гэтая лічба складала каля 0,5% усяго насельніцтва. Тут я звяртаюся да фінансавых магчымасцяў дзяржавы, не толькі ў глабальным сэнсе (наяўнасці грошай у казне і ў грамадзян), але і ў тэхнічным (непаваротлівасці скарбовай адміністрацыі). Напэўна, магчымасці гэтыя былі невялікія, хоць выклікае здзіўленне факт, як даволі лёгка шляхта на сойміках пагаджалася выставіць павятовыя вайсковыя атрады за вялікія грошы, але не хацела даваць грошай на ўтрыманне дзяржаўнай арміі.

Параза войска Вялікага Княства Літоўскага пры сутыкненні з маскоўскай арміяй 8 жніўня 1655 г. пад Вільняй выклікала перш за ўсё яго падзел на дзве дывізіі, з якіх адна адступіла пад Вежболаў, дзе задэкларавала сваю вернасць каралю Яну Казіміру53, a другая, пад камандай абодвух гетманаў, адступіла на Жамойць. Там пасля падпісання дамоваў са Швецыяй у Ясьвойнах i Кейданах дайшло да падпарадкавання Вялікага Княства ўладзе Карла Х Густава. Незадаволеныя гэтым харугвы нацыянальных фармаванняў, дадаткова падбухтораныя гетманам Гасеўскім, некалькімі часткамі ўцяклі з Жамойці на поўдзень, каб канчаткова злучыцца з вежбалоўскімі канфедэратамі, часткова перайсці на службу да брандэнбургскага электара, а часткова дайсці да Берасця, дзе каля Казіміра Лявона i Паўла Яна Сапегаў збіраліся натоўпы ўцекачоў з тэрыторый, занятых маскоўскімі войскамі, прыватныя атрады Сапегаў i рэшткі сілаў рэгулярнай арміі54. Нейкая частка сілаў арміі ВКЛ (каралеўскі полк) яшчэ раней па загадзе Яна Казіміра далучылася да яго, каб, як і каронная армія, паддацца шведскай уладзе55.

Працэс павольнага аднаўлення арміі Вялікага Княства пачаўся ў другой палове 1655 i першай палове 1656 г.56. Галоўным яго арганізатарам быў Павел Ян Сапега, ваявода віцебскі i рэгімэнтар войска ВКЛ, a пасля ваявода віленскі i вялікі гетман, які пачаў рыхтавацца ў Берасці да барацьбы са Швецыяй і Масквой57. Праўда, ён не стварыў новых харугваў гусараў, а толькі прыняў 3 са старога набору i павялічыў ix (разам яны склалі 600 коннікаў)58, але да наяўных 22 казацкіх харугваў, частка з якіх змяніла ротмістраў, рэарганізавалася і ўмацавалася кадрамі, у выніку чаго ўтварылася 21 харугва колькасцю 3217 коннікаў59, дадаў не менш чым 13 новых (1661 коннікаў)60, прыняў 13 татарскіх харугваў (1560 коннікаў)61, дадаючы да іх, напэўна, не менш чым 3 новыя (360? коннікаў)62, пачаўтаксама ствараць свае ўлюбёныя фармацыі драгунаў. Пасля страты 3 харугваў (300 чалавек) пад Вярховічамі63 ён сфармаваў 4 новыя адзінкі (720 пайкоў)64, прыняў 2 харугвы драгунаў (220 пайкоў)65 і 3 харугвы нямецкай пяхоты (380 чалавек?)66, якія ў лютым 1656 г. уцяклі ад шведаў, а замест знішчанай пад тымі ж Вярховічамі харугвы польскай пяхоты67 утварыў дзве новыя (240 чалавек)68 і меў таксама ўжо прынятую ад Гасеўскага вельмі моцную харугву (200 чалавек)69. Такім чынам, да паловы 1656 г. вялікі гетман Сапега меў пад сваім кіраўніцтвам армію, якая налічвала больш чым 9100 коней i пайкоў, або каля 8200 чалавек. Верагодна, што войска было крыху меншае, бо харугвы не мелі поўнага складу, але, магчыма, і крыху большае, бо некаторыя атрады знаходзіліся на ўтрыманні магнатаў як іхнія прыватныя (напрыклад, Міхала Казіміра Радзівіла70, Казіміра Лявона Сапегі, a потым Паўла Яна Сапегі71 — у асноўным як каманды аховы замкаў), іншыя ж, як валанцёры, не ўвайшлі ў склад наёмнай арміі (галоўным чынам на Беларусі72 i Жамойці73), a некаторыя баявыя адзінкі заставаліся на ўтрыманні паветаў: Лідскага74, Вількамірскага75, Жамойці76 i іншых77. Магчыма таксама, што Павел Сапега ўтварыў яшчэ нейкія іншыя атрады, пра якія не захавалася (ці дагэтуль не знойдзена) звестак, магчыма таксама, што яго вядомыя прыпаведныя лісты не ўсе былі на той час выкананы78. Да пералічанага варта было б дадаць утвораныя ўжо ў траўні і чэрвені 1656 г. палявым гетманам Гасеўскім новыя атрады, далучаныя да ягонай уласнай дывізіі, да якой таксама потым былі далучаны некалькі харугваў з арміі Сапегі: гусарская i панцырная Гасеўскага, казацкая Станіслава Ліпніцкага, а таксама татарскія: Гасеўскага і Давіда і Мікалая Бараноўскіх. Вялікі падскрабі напачатку сфармаваў 2 казацкія харугвы (270 коннікаў)79 i З баявыя адзінкі драгунаў (820 коннікаў)80, што павялічыла рэгулярную армію Вялікага Княства Літоўскага да 10 248 коней i пайкоў, або да колькасці блізу 9000 жаўнераў. Калі ўлічыць, што гэтае новае войска было ўтворана на вельмі невялікай рэкрутацыйнай тэрыторыі, за невялікія грошы ў форме авансаў, то яно было не толькі вялікім абцяжарваннем для насельніцтва, але таксама вынікам вялізнага мабілізацыйнага высілку. Тым не менш створаныя сілы былі занадта слабымі, каб вызваліць краіну (ВКЛ) з-пад улады расійскага цара і шведскага караля.

Таму ў другой палове 1656 г. абодва гетманы Вялікага Княства правялі чарговы набор у дзве незалежныя пад уласным камандаваннем дывізіі, якія дзейнічалі зусім на іншай прасторы — так званую дывізію правага крыла (вялікага гетмана) на польска-літоўскім памежжы і дывізію левага крыла (палявога гетмана) — у Жамойці (таму гэтую дывізію часта называлі жамойцкай) і яе ваколіцах. Такім чынам, Сапега прынамсі часткова кампенсаваў сабе перадачу ў дывізіі Гасеўскага сваіх гусараў, арганізаваўшы стварэнне 100-коннай харугвы Марцыяна Агінскага81. Да гэтага ён дадаў 5 казацкіх харугваў (756 коннікаў)82, 2 татарскія (320 коннікаў)83, 1 харугву драгунаў (120 коннікаў)84, 1 харугву польскай пяхоты (150 чалавек)85, што склала разам 14 460 коней i пайкоў, або 13 000 чалавек. Але некалькі атрадаў перайшло ў войска Гасеўскага, a некалькі далучылася да кароннага войска86, і ў тым ліку да дывізіі так званага правага крыла, таму ў канцы 1656 г. у наяўнасці былі: 3 харугвы гусараў (469 коннікаў), 34 казацкія харугвы (4320 коннікаў), 12 татарскіх харугваў (1540 коннікаў), 7 адзінак драгунаў (1060 коннікаў), 3 харугвы нямецкай пяхоты (380 чалавек) і 4 харугвы польскай пяхоты (590 чалавек). Разам дывізія правага крыла налічвала 8359 коней i пайкоў, або блізу 7500 жаўнераў.

Куды большую мабілізацыю асабовага складу праводзіў Вінцэнт Гасеўскі. Дзве харугвы гусараў (400 коннікаў)87, 14 казацкіх харугваў (1840 коннікаў)88, 5 татарскіх (620 коннікаў)89, 6 харугваў рэйтараў (694 коннікаў)90, 18 баявых адзінак драгунаў (2945 коннікаў)91 утварылі дывізію левага крыла, якая налічвала толькі 6499 коней i пайкоў, або блізу 5800 чалавек. Разам гэта склала блізу 13 300 жаўнераў, не лічачы, хутчэй за ўсё, даволі значных атрадаў валанцёраў, некалькіх прыватных баявых адзінак, а таксама сілаў, прыцягнутых паветамі ў невядомай колькасці.

Як вынікае з праведзенага падліку, у арміі ВКЛ амаль не было чужаземнай пяхоты пры вельмі вялікай колькасці драгунаў — ідэальнага войска ў тагачасных войнах, якое вельмілюбіліабодва гетманы. Год 1657угэтым сэнсе прынёс толькі невялікія змены. Так, гетман Сапега ў першай палове 1657 г. выдаў прыпаведныя лісты толькі на дзве татарскія харугвы (200 коннікаў)92, але ажно на 7 баявых адзінак драгунаў (764 коннікаў)93.І калі адна харугва (120 коннікаў) гэтым часам згарнулася94, a таксама пасля капітуляцыі Берасця была страчана нядаўна сфармаваная харугва нямецкай пяхоты (174 пайкоў)95, то затое функцыянавала харугва венгерскай пяхоты ротмістра Паўла Зэрэні96, хутчэй за ўсё як надворная гетманская і на ягоным утрыманні. Такім чынам, дывізія правага крыла часова павялічылася да 11 380 коней і пайкоў, але потым у палове 1657 г. яна налічвала 9203 коней і пайкоў, або блізу 8300 чалавек.

Значна павялічылася ў гэты час і жамойцкая дывізія палявога гетмана. Хаця з яе складу згарнуліся аж 4 казацкія харугвы (460 коннікаў)97, a набраныя былі толькі 2 новыя (240 коннікаў)98 і адну згорнутую татарскую харугву замянілі іншай99, але было набрана аж 7 баявых адзінак рэйтараў (655 коннікаў)100, 5 адзінак драгунаў (1850 коннікаў)101, дзве харугвы нямецкай пяхоты (200 пайкоў)102i 2 харугвы польскай пяхоты (200 чалавек)103, што ў выніку павялічыла колькасны склад дывізіі да 9184 коней і пайкоў, або 8300 чалавек. Такім чынам абедзве дывізіі дасягнулі колькаснага складу ажно 18 387 коней і пайкоў (блізу 16 500 чалавек). Можна лічыць, што гэта была найбольшая армія ў тагачаснай гісторыі ВКЛ, а яе колькасць усё павялічвалася.

У другой палове 1657 г. гетман Сапега набыўдзве казацкія харугвы (270 коннікаў)104, 9 баявых адзінак драгунаў (880 коннікаў)105, але страціў ажно 7 (546 коннікаў)106, такім чынам ягоныя сілы выраслі толькі да 9807 коней і пайкоў (блізу 8800 чалавек).

Гасеўскі таксама ўжо не павялічваў кавалерыі, бо ўтварыў толькі адну харугву (120 коннікаў)107, але павялічыў армію аж на 7 харугваў рэйтараў (768 коннікаў)108, з якіх неўзабаве чвэрць згарнулася (120коннікаў)109. Але замест дзвюх згорнутых харугваў драгунаў (200 коннікаў)110 ён утварыў 3 новыя (340 коннікаў)111, а таксама пачаў павялічваць урэшце колькасць нямецкай пяхоты, утвараючы 5 новых харугваў (500 чалавек)112. У выніку пад яго камандаваннем у канцы 1657 г. знаходзілася ажно 10 592 коней і пайкоў, або блізу 9600 чалавек. Разам наёмная армія Вялікага Княства Літоўскага налічвала 20 399 коней і пайкоў (блізу 18 000 жаўнераў). Падтрымлівалі яе конныя групы валанцёраў, кожная з якіх складалася з некалькіх соцень коннікаў. Такія групы дзейнічалі пераважна на далёкіх тэрыторыях Беларусі. Акрамя таго, у канцы 1657 г. рэгулярнай арміі Вялікага Княства маглі дапамагаць баявыя адзінкі канюшага ВКЛ Багуслава Радзівіла, якія часова стаялі ў Слуцкай крэпасці, пасля таго як у выніку веляўска-быдгоскага трактату князь Багуслаў вярнуўся пад уладу караля Яна Казіміра. Гэтыя атрады налічвалі каля 1000 жаўнераў (драгуны і пяхота)113, але шанс выкарыстаць іх у полі быў невялікі, ва ўсякім разе моцна абмежаваны, хоць сам Радзівіл і быў зацікаўлены ў тым, каб перадаць кошт утрымання гарнізона дзяржаве.

Першая палова 1658 г. у дывізіі вялікага гетмана прынесла толькі чарговае ўзбуйненне корпусу драгунаў на 620 коннікаў114, і такім чынам агульная колькасць драгунаў павялічылася да 2290 коннікаў, а ўсе сілы ўвогуле — да 10 427 коней і пайкоў (блізу 9,4 тыс. чал.).

Больш значныя змены адбыліся ў дывізіі Гасеўскага, якая страціла 3 казацкія харугвы (390 коннікаў)115, 3 харугвы рэйтараў (36