Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Сацыяльная гісторыя'

Артыкулы па тэме ‘Сацыяльная гісторыя’

Джоан Скот. Жаночая гісторыя

Снежня 22, 1999 |

Гісторыя, якую можна было б напісаць пра жаночыя даследаванні, належыць таксама да руху; гэта не мэтамова, яна будзе дзейнічаць і як кансерватыўны, і як правакацыйны момант … Тэарэтычна нейтральнай інтэрпрэтацыі гісторыі жаночых даследаванняў не існуе. Гісторыя займее ў ёй актыўную ролю[1].

Жак Дэрыда, 1984.

Жаночая гісторыя вылучылася ў асобную галіну галоўным чынам за апошнія дваццаць гадоў. Нягледзячы на велізарную дыспрапорцыю выдаткаваных сродкаў, інстытуцыйнай рэпрэзентаванасці і месца ў навучальных планах, невысокі статус ва універсітэтах і прафесійных асацыяцыях, цяпер ужо не ставіцца пытанне пра жаночую гісторыю як усталяваную практыку ў многіх частках свету. Інтэрнацыянальны характар руху жаночай гісторыі відавочны — у артыкулах і кнігах, у самаідэнтыфікацыі гісторыкаў, якіх можна сустрэць на міжнародных канферэнцыях і ў нефармальных перадачах, якія перадаюць навуковыя навіны (хоць, пэўна, толькі ў Злучаных Штатах яна дасягнула такой ступені прыкметнай і ўплывовай прысутнасці ў акадэмічнай навуцы).

Я свядома ўжываю тэрмін «рух», каб адрозніць цяперашнюю з’яву ад ранейшых асобных спробаў асобных аўтараў пісаць пра жанчын у мінулым, каб прапанаваць нешта накшталт эвалюцыі якасці, звязанай з міжнацыянальнай і міждысцыплінарнай камунікацыяй прадстаўнікоў жаночай гісторыі, і звярнуць увагу на яе сувязь з палітыкай.

Сувязь паміж жаночай гісторыяй і палітыкай адначасова і відавочная, і складаная. У адным з традыцыйных поглядаў на паходжанне гэтай галіны за пачатак бярэцца палітыка фемінізму — перыяд 1960-х г., калі фемінісцкаму руху спатрэбілася гісторыя, якая б дала гераіняў, абгрунтавала жаночае прадстаўніцтва, вытлумачыла прыгнёт, а таксама стымулявала імкненне да дзеянняў. Кажуць, што акадэмічныя феміністы адказалі на патрэбу «яе-гісторыі» («herstory») тым, што скіравалі свае даследаванні на большыя палітычныя праблемы. Значыць, па першым часе сувязь паміж палітыкай і навукай была непасрэднай. Пазней, недзе ў другой палове 1970-х, жаночая гісторыя адасабляецца ад палітыкі. Пашырыўся спектр яе праблемаў за кошт вывучэння ўсіх сфераў жыцця жанчын у мінулым, дасягнуўшы, такім чынам, сваёй уласнай інерцыі. Мноства манаграфій і артыкулаў, выяўленне ўнутраных супярэчнасцяў, няспынных дыскусіяў і прызнаных у навуковым асяроддзі аўтарытэтаў былі відавочнымі прыкметамі новай галіны навукі, здавалася, часткова легітымізаванай яе аддаленасцю ад палітычнай барацьбы. Нарэшце, паварот да гендэра ў 1980-х быў пэўным разрывам з палітыкай, што і паспрыяла канчатковаму станаўленню гэтай галіны, паколькі гендэр уяўляецца нейтральным тэрмінам, пазбаўленым кан’юнктурнай ідэалагічнай мэты. У такім асвятленні фармаванне жаночай гісторыі як галіны навукі ўключае эвалюцыйны пераход ад фемінізму да жанчын і да гендэра; г.зн. ад палітыкі — да спецыялізаванай гісторыі і аналізу.

Несумненна, падобныя трактаванні могуць значна адрознівацца, у залежнасці ад аўтара. У некаторых версіях эвалюцыя ацэньваецца станоўча, як вызваленне гісторыі і ад вузкіх інтарэсаў палітыкі, сканцэнтраванай выключна на жанчынах, і ад па-філасофску наіўных дапушчэнняў. У іншых яна ацэньваецца негатыўна, і «адыход» у акадэмізм (не кажучы пра паварот да гендэра і тэорыі) уважаецца за прыкмету дэпалітызацыі. «Што будзе з фемінізмам, калі жаночы рух памрэ?» — спыталася нядаўна Элен Шоўолтэр. «Ён ператворыцца ў жаночыя даследаванні — яшчэ адну акадэмічную дысцыпліну»[2]. Нягледзячы на такія сэнсавыя адрозненні, гэтая версія, аднак, падзяляецца многімі феміністамі і іх апанентамі, быццам несумненна менавіта так усё і было.

А я б хацела запярэчыць. Гэтая версія вымагае пэўнай крытыкі, бо яна не толькі занадта простая, — яна неадэкватна рэпрэзентуе гістарычны шлях жаночай гісторыі і яе адносіны як да палітыкі, так і да гістарычнай навукі. Гісторыя гэтай галіны патрабуе не просталінейнай, а больш складанай трактоўкі з улікам змены пазіцыяў не толькі жаночай гісторыі, але і фемінісцкага руху, і ўсёй гістарычнай навукі. Жаночая гісторыя несумненна звязана са з’яўленнем фемінізму, які па-ранейшаму прысутны і ў акадэмічнай навуцы, і ў грамадстве наогул, хоць умовы яго арганізацыі і існавання змяніліся. Многія з тых, хто ўжывае тэрмін гендэр, па-сутнасці, называюць сябе фемінісцкімі гісторыкамі. Гэта не толькі палітычная адданасць, але і тэарэтычная перспектыва, якая вядзе іх да разгляду гендэра як найлепшага шляху канцэптуалізацыі палітыкі. Многія з такіх аўтараў жаночай гісторыі лічаць, што яны занятыя вялікай палітыкай, калі аспрэчваюць агульнапрынятыя аўтарытэты ў прафесіі ў цэлым, ва універсітэце, ды намагаюцца змяніць спосаб пісання гісторыі. І ў вялікай ступені сённяшняя жаночая гісторыя, нават аперуючы паняццем гендэр, звернута да сучасных праблемаў фемінісцкай палітыкі (у ЗША сярод такіх — дабрабыт, догляд за дзецьмі і права на аборт). Сапраўды, ёсць аднолькавыя падставы сцвярджаць, што развіццё жаночай гісторыі моцна звязана з «ростам сілы і легітымізацыі фемінізму як палітычнага руху»[3], канстатуючы, што дыстанцыя паміж акадэмічнай працай і палітыкай існавала і расла. Але ўважаць жаночую гісторыю проста адлюстраваннем умацавання пазіцый фемінісцкай палітыкі па-за акадэмічнай навукай таксама памылкова. Гэтую галіну трэба ўспрымаць як дынамічную сферу даследаванняў у палітыцы інтэлектуальнай вытворчасці, а не пастулаваць простую карэляцыю.

Слова «палітыка» выкарыстоўваецца сёння ў некалькіх сэнсах. Першае, найбольш тыповае значэнне — гэта дзейнасць самых урадаў, іншых ўладных структураў (або такая ж дзейнасць, скіраваная на іх), якую складаюць апеляцыя да калектыўнай ідэнтычнасці, мабілізацыя рэсурсаў, стратэгічны разлік і тактычны манеўр. Тэрмін «палітыка» ўжываецца таксама для азначэння адносінаў улады ў самым шырокім сэнсе, а таксама стратэгіі, скіраванай на іх дасягненне ці барацьбу за іх[4]. Трэцяе значэнне слова «палітыка» яшчэ шырэйшае — гэта практыка, якая аднаўляе ці адмаўляе тое, што часам называюць «ідэалогіяй», тыя сістэмы веры і практыкі, якія ўсталёўваюць індывідуальную і калектыўную тоеснасць, якая фармуе адносіны паміж індывідамі і калектывамі ды іх светамі, што прымаюцца за натуральныя, нарматыўныя ці відавочныя[5]. Гэтыя дэфініцыі суадносяцца з рознымі відамі дзеянняў і рознымі сферамі дзейнасці. Я ж выкарыстоўваю слова «палітыка» для таго, каб ахапіць гэта ўсё разам, маючы на ўвазе, што дэфініцыйныя і прасторавыя межы расплывістыя і што непазбежна кожнае з азначэнняў мае мноства нюансаў. Маё прадстаўленне жаночай гісторыі і залежыць ад гэтых шматлікіх нюансаў; гэта заўсёды аповед пра палітыку.

«Прафесіяналізм» versus «палітыка»

У апошнія дзесяцігоддзі фемінізм быў інтэрнацыянальным рухам, аднак яму ўласцівы рэгіянальныя і нацыянальныя асаблівасці. Думаю, каб зрабіць некалькі агульных заўвагаў, варта сканцэнтравацца на тым, што я ведаю найлепш — на Злучаных Штатах.

У ЗША фемінізм адрадзіўся ў 1960-х г. часткова пад уплывам руху за грамадзянскія правы і дзяржаўнай палітыкі, скіраванай на тое, каб жанчыны займелі ў грамадстве адпаведную эканамічную вагу, у тым ліку сярод прафесіяналаў-практыкаў у акадэмічнай навуцы. Ён самавыяўляўся пераважна ў кантэксце рыторыкі роўнасці. З часам фемінізм аформіў калектыўную тоеснасць жанчын, суб’ектаў жаночага полу з асобным інтарэсам — пакласці канец іх падпарадкаванню, ігнараванню і бяспраўю, дасягнуўшы роўнасці і кантролю над сваім целам і жыццём.

У 1961 г., паводле запавету Эстэр Пэтэрсан, кіраўнічкі Жаночага бюро ў Дэпартаменце працы, прэзідэнт Кэнэдзі стварыў камісію па становішчы жанчын. У дакладзе гэтай камісіі ў 1963 г. быў засведчаны факт, што амерыканскія жанчыны пазбаўлены роўных правоў і магчымасцяў, і рэкаменда вана стварэнне такіх камісій у кожным штаце. У 1964 г., калі, паводле Акту грамадзянскіх правоў, была створана Камісія па роўных магчымасцях працаўладкавання (ЕЕОС), у яе кампетэнцыю ўключылі праблему дыскрымінацыі па прыкмеце полу (па ініцыятыве юрыста-апанента з мэтай дыскрэдытаваць Раздзел VII Акта). У 1966 г. дэлегаты трэцяга сходу Нацыянальнай канферэнцыі камісій амерыканскіх штатаў па становішчы жанчын прагаласавалі супраць рэзалюцыі, якая заклікала ЕЕОС узмацніць барацьбу з дыскрымінацыяй па прыкмеце полу гэтак жа сур’ёзна, як і з расавай. Жанчыны, што прапанавалі адкінутую папраўку, потым сабраліся і дамовіліся пра сваю далейшую дзейнасць і сфармавалі Нацыянальную арганізацыю жанчын[6]. Прыкладна ў той самы час маладыя жанчыны з руху «Студэнты за дэмакратычнае грамадства і грамадзянскія правы» пачалі выказваць незадавальненне, патрабуючы прызнання ролі жанчын як актыўных (і роўных) удзельнікаў палітычных рухаў за сацыяльныя змены[7]. У свеце традыцыйнай палітыкі жанчыны сталі пазнавальнай групай (і гэта ўпершыню з часоў руху за выбарчае права на мяжы стагоддзяў).

На працягу 1960-х г. каледжы, аспірантуры і фундацыі сталі заахвочваць жанчын атрымліваць доктарскія ступені гуманітарных навук, прапануючы стыпендыі і добрую вербальную падтрымку. «Відавочна, — каментаваў адзін аўтар, — жанчыны ўяўляюць сабой галоўны незапатрабаваны рэсурс для каледжаў і універсітэтаў у іхнай патрэбе ў добрых выкладчыках і даследчыках»[8]. Калі хто — ад прэзідэнтаў каледжаў да фемінісцкіх акадэмічных вучоных — і прызнаваў, што існавалі «прымхі наконт жанчын у прафесіях з вышэйшай адукацыяй», то яны хутчэй згаджаліся, што такія перашкоды знікнуць, калі жанчыны будуць атрымліваць вышэйшую адукацыю[9]. У святле пазнейшых тэарэтычных дыскусіяў цікава, што прадстаўніцт ва жанчын тут дапускалася; як свядомыя суб’екты з правам свабоднага выбару, жанчыны заклікаліся да авалодвання раней недаступнымі або маладаступнымі прафесіямі.

У сферах, адкрытых для прытоку жанчын, фемінізм хутка стаў патрабаваць для іх большых магчымасцяў і асуджаць няроўнасць, якая яшчэ існавала. Феміністкі ў акадэмічнай навуцы сцвярджалі, што забабоны супраць жанчын не знікаюць нават тады, калі яны атрымліваюць дыпломы, і арганізаваліся, каб патрабаваць поўнай роўнасці правоў адпаведна сваім ступеням.У асацыяцыях акадэмічных дысцыплін жанчыны наладжвалі закрытыя пасяджэнні для таго, каб дамагацца сваіх патрабаванняў (у тым ліку большага прадстаўніцтва ў асацыяцыях і вучоных радах, роўных з мужчынамі заробкаў, адсутнасці дыскрымінацыі пры найме на працу і прасоўванні па службовай лесвіцы). Новая калектыўная тоеснасць жанчын акадэмічнай навукі клала ў аснову сваёй аргументацыі супольны вопыт дыскрымінацыі паводле полавай прыкметы і тое, што жанчыны-гісторыкі як група маюць свае асаблівыя патрэбы і інтарэсы, якія не могуць быць улічаны ў агульнай катэгорыі гісторыкаў. Пастулюючы, што жанчыны-гісторыкі адрозніваюцца ад гісторыкаў мужчынскага полу, і што іх гендэр уплывае на іх прафесійныя магчымасці, феміністкі паставілі пад сумненне універсальныя і унітарныя паняцці, якія звычайна ўсталёўваюцца прафесіяналамі, за што і былі абвінавачаны ў «палітызацыі» папярэдне непалітычнай арганізацыі.

У 1969 г. толькі створаная Каардынацыйная камісія па жанчынах у гістарычнай прафесіі на рабочым сходзе Амерыканскай гістарычнай асацыяцыі (American Historical Association, далей — АНА — Рэд.) у нервовай, надзвычай напружанай атмасферы прапанавала рэзалюцыю па паляпшэнні становішча жанчын. Звычайна ахопленыя дыскусіямі на тэмы прававой і арганізацыйнай палітыкі, гэтыя сходы ўяўлялі сабой узор паразумення і прыстойнасці. Нязгода, калі да такой і даходзіла, магла быць запісаная на рахунак розніцы ў асабістых меркаваннях, густах і нават палітычных перакананнях, інстытуцыйнага ці рэгіянальнага першынства, але ніколі не насіла фундаментальнага характару. Ніводная платформа, у якой можна было ўбачыць асобны «інтарэс», па сутнасці не разыходзілася з агульнымі інтарэсамі. Сваім тонам, авантурнасцю і патрабаваннем прадстаўляць калектыўны орган, правы якога сістэматычна парушаюцца, жанчыны ставілі пад сумненне метады і сэнс «звычайнай працы». Сапраўды, яны настойвалі на тым, што звычайная праца сама па сабе ёсць формай палітыкі, бо яна ігнаруе, а значыць навечна кансервуе сістэматычнае выключэнне (паводле гендэра і расы) кваліфікаваных прафесіяналаў. Гэтая атака на моцную ўладу мела прынамсі два вынікі: па-першае, яна дамаглася ад АНА саступкі ў форме спецыяльнай камісіі для разгляду ўзнятых пытанняў (у 1970 г. камісія абнародавала даклад, у якім прызнаваўся ніжэйшы статус жанчын і рэкамендаваўся шэраг захадаў па выпраўленні становішча, у тым ліку стварэнне пастаяннай камісіі па жанчынах), па-другое, яна прывяла да крытыкі жаночага кіраўніцтва як непрафесійнага.

Супрацьпастаўленне «прафесіяналізму» і «палітыкі» штучнае і з’яўляецца часткай самавызначэння прафесіі як кваліфікаванай практыкі на аснове падзелу шырокіх ведаў, набытых шляхам адукацыі. Існуюць два розныя, але неаддзельныя аспекты вызначэння прафесіі. Адзін мае на ўвазе прыроду прадстаўленых ведаў, у нашым выпадку таго, што лічыцца гісторыяй. Другі ўключае функцыі захавальніка, які ўсталёўвае і забяспечвае выкананне прынятых стандартаў членамі прафесійнага цэху, у дадзеным выпадку гісторыкамі. Для прафесійных гісторыкаў ХХ ст. гісторыя — гэта веды пра мінулае, атрыманыя ў выніку незацікаўленага, старонняга даследавання (зацікаўленасць і заангажаванасць ёсць антытэзамі прафесіяналізму) і універсальна даступныя кожнаму, хто авалодаў методыкай навуковай працы[10]. Асновай доступу, такім чынам, ёсць гэтае майстэрства, валоданне якім разглядаецца як нешта відавочнае для тых, хто ўжо з’яўляецца прафесіяна лам, і якое толькі імі (прафесіяналамі) можа быць ацэнена. Майстэрства не можа быць справай стратэгіі ці ўлады, але толькі адукацыі і падрыхтоўкі. Членства ў цэху гістарычнай прафесіі ўскладвае адказнасць на асобы, якія сталі захавальнікамі той галіны ведаў, што з’яўляецца іх парафіяй. Такім чынам, апякунства і майстэрства — аснова аўтаноміі і паўнамоцтваў вызначаць, што лічыць ведамі, і вырашаць, хто валодае імі, а хто не.

Аднак, прафесіі і прафесійныя арганізацыі структурава ны ерархічна; уключэнне і выключэнне з членства залежыць ад прынятага стылю і стандартаў працы. «Майстэрства» і «дасканаласць» могуць быць і пэўнымі ацэнкамі здольнасцяў, і прыхаваным апраўданнем неаб’ектыўнасці; на самай справе, ацэнка здольнасці часта спалучаецца з ацэнкай сацыяльнай сутнасці індывіда, якая не мае адносінаў да прафесійнай кампетэнцыі[11]. Як раздзяліць гэтыя ацэнкі, калі такое ўвогуле магчыма, — справа не толькі стратэгіі, але і эпістэмалогіі. За супярэчнасцямі паміж «палітыкай» і «прафесіяналізмам» стаіць эпістэмалагічная праблема.

Гадамі ў AHA недаставала жанчын, чорных, яўрэяў, каталікоў і «персонаў неджэнтэльменаў»[12]. На гэта час ад часу звярталі ўвагу, пратэставалі, і некаторыя гісторыкі прыкладалі спецыяльныя намаганні, каб ліквідаваць дыскрымінацыю, але рыторыка і стыль пратэсту адрозніваліся ад тых, што былі ў 1969 г. Раней ці адмаўляючыся наведваць сходы, што праводзіліся ў сегрэгаваных гатэлях, ці настойваючы на ўключэнні жанчын у прафесійныя шэрагі, тыя пратэставаўшыя гісторыкі сцвярджалі, што дыскрымінацыя паводле расавай, рэлігійнай, этнічнай прыкметах ці полу перашкаджае прызнанню іншых кваліфікаваных калегаў. Прымаючы азначэнне, чым павінна быць прафесія, яны сцвярджалі, што для палітыкі ў ёй няма месца; іх дзеянне, абвяшчалі яны, скіравана на рэалізацыю сапраўды прафесійных ідэалаў. Сэнс пратэстаў 1969 г. і пазней, наадварот, палягаў у тым, што прафесійныя цэхі былі палітычнымі арганізацыямі (у розных значэннях слова «палітычны»), аднак з прыстойнымі паводзінамі іх членаў, і ў прызнанні таго, што толькі калектыўнае дзеянне можа змяніць пануючыя ўладныя адносіны. Цягам 1970-х г. жанчыны ў AHA і іншых прафесійных асацыяцыях звязалі сваю лакальную барацьбу за прызнанне і роўнае прадстаўніцтва з агульнана цыянальнымі жаночымі акцыямі, асабліва з барацьбой за канстытуцыйную папраўку аб роўных правах (ERA), сцвярджаю чы, што прафесійныя асацыяцыі як цэлае і заснаваны на такіх пытаннях дзяржаўнай значнасці. Думку, быццам ERA не мае дачынення да AHA, яны адвяргалі на той падставе, што маўчанне ёсць не нейтралітэтам, а саўдзелам у дыскрымінацыі. Унутры арганізацыяў сакральныя паняцці накшталт «навуковая дасканаласць» і «якасць розуму» крытыкаваліся як зручныя абгорткі дыскрымінацыі, што павінны быць замененыя больш канструкцыйнымі колькаснымі велічынямі. Згодна з гэтай нарматыўнай пазіцыяй, прафесійныя стандарты бесстароннасці і незацікаўленасці адвяргаліся (ці так толькі здавалася) партыкулярнымі інтарэсамі.

Пaводле іншага погляду на гэтую праблему, жаночы выклік трактуецца як справа прафесійнай рэдэфініцыі, бо прысутнасць арганізаваных жанчын паставіла пад сумненне ўяўленне пра унітарнасць гістарычнай прафесіі самой па сабе. Сцвярджаючы, што існуе калектыўная тоеснасць жанчын-гісторыкаў (у адрозненне ад мужчын), і прымаючы, што і сярод мужчын-гісторыкаў існуе расавы падзел, феміністкі задавалі пытанне, ці магчымыя наогул бесстароннія ацэнкі прафесіяналізму (маючы на ўвазе, што гэта не больш, чым гегеманісцкі жэст суб’ектыўнай пазіцыі)? Яны не адмаўлялі прафесійных стандартаў; на самай справе яны працягвалі абараняць патрэбу ў адукацыі і ацэнцы якасці прафесіяналізму (устанавіўшы, сярод іншага, прыз за выдатную працу па жаночай гісторыі). І хоць кожны можа лёгка прывесці прыклад тэндэнцыйнасці жаночых гісторыкаў, гэта не будзе характарызаваць ні галіну наогул, ні самога фемінізму (і раней, і цяпер). Нават тыя, хто трымаецца такой тэндэнцыйнасці, не апраўдваюць наўмыснага грэбавання фактамі ці абмежаван ня інфармацыі на карысць нейкай «справы»[13]. Большая частка жаночых гісторыкаў не адмаўляецца ад пошуку майстэрства і ведаў, што надзвычай важна для прафесіі. Сапраўды, яны прынялі акадэмічныя законы, якія і робяць магчымай камунікацыю гісторыкаў[14]. І ў выніку яны атрымалі прызнанне як вучоныя, дамагліся статусу прафесіяналаў у гісторыі. У той жа час, аднак, яны аспрэчвалі і адвяргалі тыя правілы, ставячы пад пытанне склад самой дысцыпліны і ўмовы вытворчасці ведаў[15]. Іх прысутнасць аспрэчвала прыроду і вагу адзінага і непарушнага цела прафесійных стандартаў і права толькі белага мужчыны на рэпрэзентацыю гісторыка.

Па сутнасці, гісторыкі -феміністы сцвярджалі, што няма супярэчнасці паміж «прафесіяналізмам» і «палітыкай», ставячы надзвычай вострыя пытанні наконт ерархіі, падстаў і дапушчэнняў, якія пакладзены ў аснову гістарычнай навукі: Чые стандарты, чыё вызначэнне «прафесіяналізму» дзейнічаюць? Чый кансэнсус яны рэпрэзентуюць? Як дасягнуты гэты кансэнсус? Якія погляды, непадобныя на агульнапрынятыя, выключаны ці падпарадкаваны? Чыёй перспектывай вызначаец ца, што лічыць добрай гісторыяй і гісторыяй наогул?

«Гісторыя» versus «ідэалогія»

Фармаванне жаночай гісторыі як галіны даследавання суправаджалася фемінісцкімі кампаніямі за паляпшэнне прафесійнага статусу і было звязана з пашырэннем межаў гісторыі. Але гэта не аднамерны працэс простага дадавання таго, што раней абміналася. Наадварот, у аснове жаночай гісторыі закладзена глыбокая дыхатамія, якая насцярожвае, бо гэта адначасова і бяскрыўднае дапаўненне да традыцыйнай гісторыі, і радыкальная падмена.

Гэтая двухбаковая вастрыня праблемы бачна шмат у якіх дэкларацыях прыхільнікаў новай субдысцыпліны пачатку 1970-х г., але найлепш яна выказана Вірджыніяй Вулф у 1929 г. У A Room of One’s Own Вулф, як і многія яе сучаснікі пасля надання выбарчага права жанчынам у Англіі і Злучаных Штатах, звяртаецца да праблемы жаночай гісторыі[16]. Яна разважае пра неадэкватнасць існуючай гісторыі, гісторыі, якую трэба перапісаць, бо тая «часта здаецца крыху дзіўнай, нерэальнай, аднабокай», значыць — няпоўнай, недакладнай, незавершанай. Не патрабуючы перапісвання гісторыі, Вулф спрабуе прапанаваць як бы іншае рашэнне: «Чаму … не зрабіць дадатак да гісторыі? Даўшы яму, зразумела, які-небудзь непрыкметны назоў, каб жанчыны маглі фігураваць там, не парушаючы звычайнага парадку?» Здаецца, быццам прапанова наконт дадатку стала кампрамісам, але гэта не так. За далікатным сарказмам каментароў наконт «непрыкметнага назову» і неабходнасці не парушыць старога ладу стаіць складаны праект (Вулф называе яго занадта смелым для сябе), які, хоць яна і спрабуе абмежаваць звязаныя з гэтым праблемы, выклікае супярэчлівы падтэкст[17]. Жанчыны тут і дадаюцца да гісторыі, і яны ж ёсць падставай перапісаць яе; яны ўносяць нешта праз меру, і яны ж неабходныя для завяршэння; яны і лішнія, і абавязкова патрэбныя.

Слова «дадатак» у Вулф выклікае аналогію з аналізам Жака Дэрыды, які дапаможа мне разгледзець адносіны жаночай гісторыі да гісторыі наогул. У праекце дэканструкцыі заходняй метафізікі Дэрыда згадвае пэўныя «маркеры», якія працівяцца і дэзарганізуюць бінарныя процілегласці «без увядзення трэцяга тэрміну» або дыялектычнага вырашэння. Падрыўны характар такіх процілегласцяў абумоўлены немагчымасцю іх развязання: яны адначасна нясуць такія процілеглыя значэнні, якія немагчыма нават класіфікаваць асобна. Дадатак — адна з падобных «невырашальнасцяў». Па-французску, як і па-ангельску, гэта азначае і дадаванне, і падмену. Нешта дададзенае, лішняе, па-над і па-за тым, што ўжо цалкам існуе; гэта таксама падмена таго, што адсутнічае, прапушчана, чаго не хапае, якая вымагае, такім чынам, завершанасці ці паўнаты. «Дадатак — не плюс і не мінус, не вонкавае і не дапаўненне ўнутранага, не выпадковая характарыстыка, і не сутнасць»[18]. Гэта, словамі Барбары Джонсан, «непатрэбнае і неабходнае, небяспечнае і выратавальнае». «На ўзроўні вызначальнага і вызначанага немагчыма заўважыць розніцу паміж лішкам і недахопам, кампенсацыяй і разлажэннем»[19].

Я не лічу, што ў кантэксце супярэчлівай логікі дадатку можна прааналізаваць падвойнасць жаночай гісторыі і яе патэнцыйна крытычную палітычную сілу, сілу, якая кідае выклік і дэстабілізуе ўсталяваныя асновы дысцыпліны, але не прапануе сінтэзу або простага развязання. Дыскамфорт, звязаны з такой дэстабілізацыяй, прывёў не толькі да супраціву «традыцыйных» гісторыкаў, але і да жадання вырашыць праблему за кошт гісторыкаў, якія даследуюць жанчын. Няма простага выйсця, ёсць толькі пастаянная ўвага да кантэкстаў і значэнняў, у якіх фармулююцца падрыўныя палітычныя стратэгіі. Менавіта ў такіх аналітычных рамках можна лепш зразумець спрэчкі на тэму ўлады і ведаў, якія і характарызуюць працэс фармавання дадзенай галіны гістарычнай навукі.

Большая частка прадстаўнікоў жаночай гісторыі імкнулася нейкім чынам уключыць жанчын у аб’ект вывучэння, прадмет наратыву. Прымалася за аксіёму, што чалавек як універсальны аб’ект гістарычнай навукі мог бы ўключаць жанчын, гарантаваць сведчанні і інтэрпрэтацыі разнастайнай дзейнасці і вопыту жанчын у мінулым. Аднак, у сучаснай заходняй гістарыяграфіі яе аб’ект найчасцей увасабляўся ў белага мужчыну, жаночая гісторыя непазбежна сутыкалася (словамі амерыканскага тэарэтыка права Марты Мінаў) з «дылемай рознасці»[20]. Гэтая дылема паўстае таму, што рознасць узнікае «праз саму структуру нашай мовы, якая ўкладвае … неканстатаваныя пункты параўнання ў катэгорыі, што хаваюць іх перспектыву і памылкова вызначаюць натуральную сувязь са светам»[21]. «Універсальнае» азначае параўнальнасць з асобным ці адзінкавым, белых мужчын — з тымі, хто не белы ці не мужчына, мужчын — з жанчынамі. Але гэтыя параўнанні найчасцей канстатуюцца і разумеюцца як натуральныя катэгорыі, асобныя сутнасці, а не паняцці адносінаў. Такім чынам, каб жаночая гісторыя была сур’ёзнай, трэба ўздымацца супраць дэфініцыяў гісторыі і яе фактараў, ужо прызнаных за «ісцінныя» ці, прынамсі, за дастатковыя для адлюстравання таго, што адбылося (ці таго, што мела значэнне) у мінулым. І трэба змагацца з стандартамі, замацаванымі параўнаннямі, ніколі не выказанымі, і пунктамі гледжання, ніколі не фармуляванымі[22].

Жаночая гісторыя, калі мець на ўвазе мадыфікацыю «гісторыі», старанна даследуе, як усталявалася значэнне самога агульнага паняцця. Яна ставіць пад сумненне адносны прыярытэт, нададзены «яго-гісторыі» («his-story»), у адрозненне ад яе-гісторыі («her-story»), паказваючы ерархічнасць, прыхаваную шмат у якіх гістарычных сведчаннях. Яна кідае выклік і патрабаванню звычайнай гісторыі пазнаць усё, і завершанасці, і самапрысутнасці аб’екта гісторыі — універсальнага Чалавека. Хоць гісторыкі жанчын не задаюць падобных пытанняў непасрэдна, яны самі ставяцца іх працамі: у выніку якіх працэсаў дзейнасць мужчын стала лічыцца нормай і рэпрэзентаваць гісторыю чалавецтва ўвогуле, а дзейнасць жанчын або не заўважалася, або лічылася менш значнай, неістотнай? Якія неканстатаваныя параўнанні заключаны ў такіх паняццях як «гісторыя» і «гісторык»? Чыя перспектыва адводзіць мужчынам ролю галоўных дзейных асобаў гісторыі? Як на ўсталяваную практыку гісторыі ўплывае аналіз падзеяў і дзеянняў з пункту гледжання іншых суб’ектаў, напрыклад, жанчын? Якія адносіны гісторыка да прадмета, пра які яна/ён піша?

Паводле Мішэля дэ Сэрто праблема ў наступным:

«Калі асаблівасць месца, у якім ствараецца кожны дыскурс, важная, то тым больш яна мае значэнне для дыскурсу гістарыяграфічнага, які ставіць вынаходніка аб’екта гісторыі перад пытаннем: гісторыя жанчын, чорных, яўрэяў, культурных меншыняў ці інш.? У гэтай сферы кожны можа або сцвярджаць, што персанальны статус аўтара не мае значэння (у дачыненні да аб’ектыўнасці яго ці яе працы), або што толькі ён ці яна санкцыянуе ці пазбаўляе законнай сілы дыскурс (у адпаведнасці з тым, ці належыць ён/яна «яму» — [дыскурсу]). Але гэтыя дэбаты ўздымаюць замоўчаную эпістэмалогі яй праблему, а менавіта праблему ўплыву адносінаў суб’ект-суб’ект (жанчыны і мужчыны, чорныя і белыя і г.д.) на выкарыстанне відавочна «нейтральных» метадаў і ў арганізацыі дыскурсаў, напэўна, не ў меншай меры навуковых. Напрыклад, ці вынікае з факта дыферэнцыяцыі полаў, што жанчына стварае іншую ў параўнанні з мужчынам гістарыяграфію? Я не адказваю на гэтае пытанне, але сцвярджаю, што яно ставіць месца суб’екта пад сумненне і патрабуе трактаваць яго не так, як эпістэмалогія, якая канструюе «ісціну» працы на аснове неадпаведнасці прамоўцы»[23].

Пазіцыя дэ Сэрто тут не ў тым, што толькі жанчыны могуць пісаць жаночую гісторыю, а што жаночая гісторыя пакідае адкрытымі пытанні майстэрства і аб’ектыўнасці, на якіх стаіць прафесіяналізм. Уяўна сціплая прапанова дапоўніць гісторыю інфармацыяй пра жанчын мае на ўвазе не толькі тое, што гісторыя, якой яна ёсць цяпер, няпоўная, але таксама і тое, што гісторык авалодвае мінулым толькі часткова. І, што яшчэ больш турбуе, адкрывае перад крытыкай саму прыроду гісторыі як цэнтральнага прадмета эпістэмалогіі[24].

Абмеркаванне гэтых вострых філасофскіх праблемаў памылкова змясцілася ў асноўным у іншую плоскасць. Так званыя «традыцыйныя» гісторыкі ўзняліся на абарону сваёй прэрагатывы ахоўнікаў дысцыпліны (і ў сэнсе панавання ў гістарычнай навуцы), правакуючы проціпастаўленне «гісторыі» (ведаў, атрыманых у выніку нейтральнага даследавання) і «ідэалогіі» (ведаў, скажоных дзеля нейкай мэты). «Ідэалогія» па сваёй прыродзе кваліфікуецца як зараза, таму яна дыскрэдытуе інтэлектуальную працу. Ярлык «ідэалагічны» азначае, што погляды апанента непрымальныя, а прынятым поглядам надае статус неабвержнага закону, ці «ісціны»[25].

Норман Гэмпсан ніколі не пагадзіўся б з тым, што, назваўшы кнігу пра жанчын Францыі XIX ст. «утробнай гісторыяй», ён проціпаставіў яе фалічнай гісторыі; на самай справе, ён меў на ўвазе толькі апазіцыю да «сапраўднай» гісторыі. А дарэмны выступ Рычарда Коба супраць Сімона дэ Бевуа ў рэцэнзіі на тую ж кнігу цвердзіў, што феміністы не могуць быць добрымі гісторыкамі. Дзесяць загадаў жаночай гісторыі Лоўрэнса Стоўна былі нашмат больш прымальнымі для гэтай субдысцыпліны, але яны звярталі ўвагу на небяспеку «скажальнага сведчання» з мэтай «падтрымання сучаснай фемінісцкай ідэалогіі», як быццам паняцце сведчання ёсць ясным і пэўным, не маючым больш ніякіх праблемаў наконт пазіцыі, пункту погляду і інтэрпрэтацыі гісторыкаў. Падобна, адмаўляючыся ад гэтых палажэнняў, Робэрт Фінлей абвінаваціў Наталі Дэйвіс у ігнараванні «суверэннасці крыніцаў» і ў парушэнні прынцыпу «суду дакументаў» з мэтай фемінісцкага прачытання гісторыі Марціна Гера[26]. Наўрад ці трэба казаць, што спробы феміністаў выкрыць «мужчынскую прадузятасць» ці «прамужчынскую ідэалогію», якой прасякнута ўся гістарычная творчасць, часта сустракаліся з насмешкамі або абвінавачаннем у ідэалагічнай рыторыцы[27].

Няроўныя вагавыя суадносіны ў межах дысцыпліны рабілі «ідэалогію» небяспечнай для тых, хто імкнуўся да прафесійнага статусу і легітымнасці. Як гэта, так і ўнутраныя правілы дысцыпліны стрымалі многіх гісторыкаў-жанчын перад зваротам да самых радыкальных эпістэмалагічных падтэкстаў сваіх прац; замест таго яны рабілі акцэнт на жaнчынах як дадатковым аб’екце гісторыі, не кранаючы метадалагічных аспектаў навукі. (Тады мы імкнуліся заявіць пра сябе як законапаслухмяныя грамадзяне, а не як падрыўныя элементы.) Жаночая гісторыя ёсць новай галіной даследавання, як і вывучэнне міжнародных дачыненняў, — казала я, напрыклад, абараняючы новыя жаночыя курсы перад універсітэцкай вучонай камісіяй у 1975[28]. Часткова гэта была тактычная хітрасць (палітычны рух) — паспрабаваць у спецыфічным кантэксце аддзяліць жаночыя даследаванні ад празмеранй звязанасці з фемінісцкім рухам. Часткова зыходзіла з пераканання, што дастатковая колькасць інфармацыі пра жанчын у мінулым няўхільна прывядзе да інтэграцыі іх у стандартную гісторыю. Гэтая апошняя матывацыя стымулявалася прыкладам сацыяльнай гісторыі з яе ўвагай да калектыўных ідэнтычнасцяў вялікага шэрагу сацыяльных групаў.

Існаванне адносна новай сацыяльнай гісторыі стала важным фактарам выяўлення і пашырэння жаночай гісторыі; сувязь новай тэмы з новым комплексам падыходаў умацавала прэтэнзію на значнасць ці, прынамсі, на легітымнасць даследаванняў жанчын. Апелюючы да некаторых прафесійных паняццяў аб’ектыўнага навуковага аналізу, сацыяльная гісторыя плюралізавала аб’ект гістарычнага даследавання, надаючы статус такіх аб’ектаў сацыяльным групам накшталт сялянаў, рабочых, настаўнікаў і рабоў. У гэтым кантэксце прадстаўнікі гісторыі жанчын маглі гаварыць пра рэальнасць жыццёвага досведу жанчын ды сцвярджаць пра яго несумненны інтарэс і значнасць. Увёўшы жанчын у палітычныя арганізацыі і на рабочыя месцы, у новыя сферы і інстытуцыі, яны абвясцілі іх вартымі даследавання. Адны прадстаўнікі жаночай гісторыі імкнуліся прадэманстраваць падабенства жаночага і мужчынскага фактараў, іншыя акцэнтавалі ўвагу на жаночай непадобнасці; абодва падыходы разглядалі «жанчын» як нязменную сацыяльную катэгорыю, асобную тоеснасць, вядомы феномен — гэта былі біялагічна жаночыя істоты, якія ўваходзілі ў розныя кантэксты ды ролі і выходзілі з іх, вопыт якіх мяняўся, але сутнаснае быццё — як жанчын — не[29]. Такім чынам, сацыяльныя гісторыкі (а сярод іх і я) задакументавалі ўплыў індустрыялізацыі на жанчын, на групу, супольную ідэнтычнасць якой мы дапускаем. (Тады мы не так часта задаваліся пытаннем наконт гістарычнай шматзначнасці самога паняцця «жанчыны», як яно змянялася, як у працэсе індустрыялізацыі, напрыклад, слова «работніца» ў адрозненне ад «рабочы» прывяло да новага сацыяльнага разумення таго, што значыць быць жанчынай[30].) Іншыя звярнуліся да жаночай культуры як відавочнага, рэальнага прадукту сацыяльнага і гістарычнага вопыту жанчын, схіляючыся да меркавання, што «жанчыны» — катэгорыя гамагенная[31]. У выніку, катэгорыя «жанчыны» заіснавала як сацыяльная тоеснасць асобна ад яе гістарычна лакалізаваных канцэптуальных суадносінаў з катэгорыяй «мужчыны»[32]. Гісторыя жанчын менш часу прысвячала дакумента ванню жаночага пераследу, і значна больш займалася сцвярджэннем асаблівасці «жаночай культуры», ствараючы такім чынам гістарычную традыцыю, да якой у пошуку прыкладаў жаночага фактару, доказаў іх здольнасці тварыць гісторыю маглі б апеляваць феміністы[33].

Дакументалізацыя гістарычнай рэальнасці жанчын стымулявала дыскурс іх калектыўнай тоеснасці, што і зрабіла жаночы рух магчымым у 1970-х г. Вынікам гэтага дыскурсу стаў супольны жаночы вопыт, які, улічваючы сацыяльныя адрозненні, выявіў агульны назоўнік сэксуальнасці, а таксама звязаныя з ёй патрэбы і інтарэсы. Уздым свядомасці звязваўся з адкрыццём «сапраўднай» сутнасці жанчын, іх абуджэннем, дасягненнем аўтаномнасці, індывідуальнасці і, такім чынам, з эмансіпацыяй. Жаночы рух прызнаваў існаванне жанчын як асобнай, адрознай сацыяльнай катэгорыі, члены якой мелі патрэбу толькі ў мабілізацыі (а не бачанні неспалучальнай сукупнасці біялагічна падобных людзей, сутнасць якіх залежала ад руху). Такім чынам, жаночая гісторыя сцвердзіла рэальнасць катэгорыі «жанчыны», даказала яе існаванне, уласцівыя ёй патрэбы, інтарэсы і характарыстыкі, даўшы і ёй гісторыю.

Значыць, з’яўленне жаночай гісторыі спалучалася з кшталтаваннем катэгорыі «жанчыны» як палітычнай сутнасці; прыгнёт жанчын і недахопы іх бачання гістарычнай перспектывы спісваліся на рахунак мужчынскай прадузятасці. «Мужчыны», як і «жанчыны», разглядаліся як група з аднароднымі інтарэсамі, а іх супраціў патрабаванням роўнасці тлумачыўся наўмысным жаданнем абараніць сваю ўладу і рэсурсы, якія забяспечвалі панаванне. Увага да разнастайнасці, класавых, расавых, культурных адрозненняў саступала месца варыяцыям на тэму патрыярхальнасці, але, тым не менш, фіксавала супярэчнасць мужчына/жанчына. Канцэптуальным асновам «патрыярхальнасці», шляхам, якімі полавае адрозненне ператваралася ў культурныя веды, аддавалася ўвагі менш, чым уплыву сістэмаў мужчынскага панавання над жанчынай і супраціву мужчын жанчынам. Антаганізм паміж мужчынамі і жанчынамі быў у цэнтры палітыкі і гісторыі, і гэта мела некалькі наступстваў: ён зрабіў магчымай шырокую мабілізацыю і, у той жа час, ускосна сцвердзіў асноўную прыроду бінарнай супярэчнасці паміж мужчынскім і жаночым пачаткамі. Здавалася, што няпэўнасць жаночай гісторыі павінна вырашыцца гэтым просталінейным проціпастаўленнем дзвюх групаў з законнымі і супярэчлівымі інтарэсамі.

Парадокс у тым, што, хоць канфлікт падобнага кшталту азначаў анафему тым, хто разумеў прафесіі як уніфікаваныя супольнасці, гэта было прымальна як характарыстыка гісторыі. (Часткова так было таму, што сама галіна мянялася, яе фокусы змяняліся, дагматы ўдасканальваліся і таксама змяняліся.) Сапраўды, можна сказаць, што як гістарычная ініцыятыва жаночая гісторыя дасягнула пэўнай легітымнасці, паколькі яна сцвердзіла існаванне асобнай прыроды, асобнага жаночага вопыту, паколькі, значыць, яна кансалідавала калектыўную тоеснасць жанчын. Эфект быў падвойны: забеспячэнне месца жаночай гісторыі ў рамках навуковай дысцыпліны і сцвярджэнне яе адрознення ад гісторыі традыцыйнай. Ліберальныя плюралісты, якім хацелася верыць у гістарычныя інтарэсы многіх тэм, цярпелі і жаночую гісторыю (часткова таму, што ціск з боку фемінісцкіх гісторыкаў і студэнтаў зрабіў яе вартай цярпення), але яна заставалася па-за галоўнымі праблемамі дысцыпліны, і яе правакацыйны выклік застаўся, відаць, у іншай плоскасці.

«Палітыка» versus «тэорыя»

Перашкоды і абмежаванні для жаночай гісторыі ніколі не былі непераадольнымі, але ў канцы 1970-х г. яе відавочна сталі падточваць струменьчыкі — часткова знутры самой дысцыпліны, часткова з боку палітычнага руху. У выніку пад сумненнем апынулася жыццяздольнасць катэгорыі «жанчыны», а «адрозненне» стала праблемай, якую належала даследаваць. Акцэнт на адрозненне, засведчыўшы першапачаткова адносныя значэнні гендэрных катэгорыяў, высветліў пэўныя неадназначнасці, якія заўжды хаваліся ў жаночай гісторыі. Ён надаў першачарговае значэнне пытанням пра сувязь паміж уладай і ведамі ды паказаў узаемазвязанасць тэорыі і палітыкі.

Мэтай даследчыкаў жаночай гісторыі, хоць яны і ўвялі асобную тоеснасць жанчын, было інтэграваць жанчын у традыцыйную гісторыю. І ў 1970-х — пачатку 1980-х г. намаганні па такой інтэграцыі фінансаваліся ўрадам і прыватнымі фундацыямі (і першыя, і другія былі зацікаўлены не толькі ў гісторыі, але таксама ў асвятленні сучаснай палітыкі ў дачыненні да жанчын). Інтэграцыя мела на ўвазе не толькі тое, што жанчыны могуць увайсці ў традыцыйную гісторыю, але і тое, што іх прысутнасць патрабуе карэктавання наратыву. Тут дзейнічаў супярэчлівы падтэкст статусу жаночай гісторыі як дадатковай. Жаночая гісторыя — з яе кампіляцыямі дадзеных пра жанчын у мінулым, з яе настойваннем на тым, што з улікам жанчын прынятая перыядызацыя не спрацоўвае, з яе канстатаваннем уплыву жанчын на падзеі і ўдзел у грамадскім жыцці, з яе сцвярджэннем, што прыватнае жыццё мае грамадскае, палітычнае вымярэнне — азначала фундаментальную недастатковасць традыцыйнай гісторыі: яе прадмет не быў універсальным, а гісторыкі, якія гэта сцвярджалі, больш не маглі пастуляваць паўнаты гістарычнай рэканструкцыі. Усё гэта выявіў праект інтэграцыі.

Высветлілася, што пачатай з такім энтузіязмам і аптымізмам інтэграцыі цяжка дасягнуць, і гэта найбольш з-за супраціву гісторыкаў, а не з прычыны прадузятасці і даўніх прымхаў, хоць і апошняга несумненна хапала[34]. У пэўнай ступені і самыя прадстаўнікі гісторыі жанчын лічылі ўпісанне жанчын у традыцыйную гісторыю цяжкай справай, а задача перапісвання гісторыі вымагала рэканцэптуалізацыі, да чаго яны ад пачатку не былі гатовыя. Патрабавалася менавіта асэнсаван не розніцы і таго, як яе канструкцыя радзяляе адносіны паміж індывідамі і сацыяльнымі групамі.

«Гендэр» — вось тэрмін, які сталі выкарыстоўваць у тэарэтычных развагах на тэму полавай рознасці. У Злучаных Штатах гэты тэрмін быў запазычаны з граматыкі (у значэнні «умоўнасці», «дамоўленасці» [людзей] ці «правілаў лінгвістычнага выкарыстання») ды з сацыялагічнага даследавання сацыяльных роляў, прыпісваных жанчынам і мужчынам. Хоць сацыялагіч нае выкарыстанне «гендэру» можа мець функцыяналісцкія ці сутнасныя адценні, феміністы абралі акцэнт на сацыяльныя канатацыі гендэру — у адрозненне ад фізічных канатацыяў полу[35]. Яны падкрэслілі і адносны аспект гендэру: немагчыма зразумець жанчын інакш, як у параўнанні з мужчынамі, гэтаксама і мужчын нельга зразумець без параўнання з жанчынамі. Да таго ж, паколькі гендэр быў вызначаны ў дачыненні да сацыяльнага і культурнага кантэкстаў, можна было разважаць у рамках розных гендэрных сістэм і іх адносінаў да іншых катэгорый, такіх, як раса, клас або этнас, а таксама ўлічваць змены.

Катэгорыя гендэру, упершыню выкарыстаная для аналізу міжполавых адрозненняў, пашырылася на праблему рознасцяў у самім адрозненым. Палітыка 1980-х г. выявіла некаторыя залежнасці, якія паставілі пад сумненне унітарнасць значэння тэрміну «жанчыны». Сапраўды, тэрмін «жанчыны» наўрад ці можна выкарыстоўваць нязменна: каляровыя жанчыны, яўрэйкі, жанчыны-лесбіянкі, бедныя работніцы, адзінокія маці — вось толькі нямногія ўведзеныя катэгорыі. Усе яны аспрэчваюць гегемонію сярэдняга класа гетэрасэксуальных белых на паняцце «жанчыны», сцвярджаючы, што фундаментальныя адрозненні вопыту робяць немагчымым патрабаваць іх адзінай тоеснасці[36]. Падзел універсальнага паняцця «жанчыны» паводле расы, этнасу, класа і сэксуальнасці быў прыглушаны сур’ёзнымі палітычнымі рознагалоссямі ў жаночым руху па шырокім спектры праблемаў — ад Палесціны да парнаграфіі[37]. Усё больш выразныя, моцныя рознагалоссі сярод жанчын падрывалі магчымасць уніфікаванай палітыкі і паказвалі, што супольнасць жаночых інтарэсаў не відавочная, што яна ёсць прадметам спрэчак і дыскусій. У выніку патрабаванні прызнаць вопыт і гісторыі розных катэгорый жанчын вычарпалі логіку дадатковасці, на гэты раз у дачыненні да універсальнай катэгорыі «жанчыны», логіку дастатковасці нейкай агульнай жаночай гісторыі і здольнасці любога гісторыка-жанчыны ахапіць усё.

Пытанне адрозненняў у адрозненым выклікала дыскусію пра тое, якім чынам і ці трэба наогул рабіць акцэнт на гендэр як катэгорыю даследавання. Аднаму з гэтых акцэнтаў прысвечана праца ў галіне сацыяльных навук пра гендэрныя сістэмы ці структуры; у ёй разглядаецца фіксаваная процілегласць мужчын і жанчын і асобных полавых роляў, якая нязменна функцыянуе ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. Улічваецца таксама карэляцыя паміж сацыяльнымі катэгорыямі мужчын і жанчын і падпарадкаванымі ім тоеснасцямі мужчын і жанчын, а іх розніца выводзіцца з усталяваных сацыяльных характарыстык, такіх як клас ці раса. Гэтая праца пашырае фокус жаночай гісторыі на праблемы дачыненняў мужчыны/жанчыны і пытанні ўсведамлення гендэру, працэсаў, якія ўсталёўваюць гендэрныя інстытуцыі, а таксама адрозненні, сфармаваныя пад уплывам расы, класа, этнасу і сэксуальнасці ў працэсе фармавання гістарычнага вопыту жанчын. Падыход сацыяльных навук да гендэру не толькі плюралізаваў катэгорыю «жанчыны» і стварыў разнастайнае мноства гісторыяў і калектыўных тоеснасцяў, але паставіў шэраг невырашальных на першы погляд праблемаў, якія вынікаюць з прызнання адрозненняў сярод жанчын. Калі гэтак шмат адрозненняў класавых, расавых, этнічных і полавых, што тады складае агульную глебу, на якой феміністы могуць арганізаваць паслядоўнае калектыўнае дзеянне? Што канцэптуальна яднае жаночую гісторыю ці жаночыя навучальныя курсы, сярод якіх, здаецца, шырока распаўсюджаны розныя жаночыя гісторыі? Гэтыя дзве праблемы ўзаемазвязаныя: ці існуе агульная тоеснаць жанчын, і ці існуе іх агульная гісторыя, якую можна напісаць?

Пытанні гендэру некаторыя феміністы паспрабавалі даследаваць з дапамогай надзвычай розных літаратурных і філасофскіх падыходаў, аб’яднаных пад шыльдай постструктура лізму. Імі акцэнт змяшчаецца з канстатацыі бінарнай процілегласці мужчын і жанчын на пытанне самога яе ўсталявання; з прызнання папярэдняга існавання тоеснасці «жанчын» на даследаванне працэсаў яе фармавання; ад надавання першасных значэнняў катэгорыям накшталт «мужчыны» і «жанчыны» на высвятленне таго, як іх значэнне замацоўваецца. Гэты аналіз прымаецца за прадмет постструктуралізму — вывучэнне практыкі і кантэксту, у якім утвараюцца значэнні полавых адрозненняў. Ён часта выкарыстоўвае псіхааналітычную тэорыю для выяўлення складанасці і нестабільнасці любой падпарадкаванай ідэнтыфікацыі. Мужчынскасць і жаноцкасць прымаюцца тут за падпарадкаваныя пазіцыі, і неабавязкова толькі ў межах біялагічнага падзелу на мужчын і жанчын[38].

Самае істотнае ў шляхах, якімі феміністы асвойваюць постструктуралізм для разумення розніцы. Розніца тут залягае ў аснове лінгвістычных тэорыяў сігніфікацыі. Прымаецца, што ўсе значэнні ўтвораныя дыферэнцыяльна, праз процілегласці і супярэчнасці, і ерархічна, праз прысваенне першынства аднаму тэрміну, і падпарадкавання — іншаму. Узаемазвязанасць асіметрычных адносінаў важна ўлічваць, бо яна мае на ўвазе змену як нешта большае за прызнанне права падпарадкаванай групы на рэсурсы грамадства, большае за праблему размеркавання справядлівасці. Калі вызначэнне Мужчыны палягае на падпарадкаванні Жанчыны, тады змяненне статусу Жанчыны патрабуе (і выклікае) змены ў нашым разуменні Мужчыны (просты кумулятыўны плюралізм не працуе). Радыкальная пагроза з боку жаночай гісторыі затоена менавіта ў падобным выкліку, кінутым гісторыі традыцыйнай; нельга проста дадаваць жанчын без фундаменталь нага перагляду ўсіх паняццяў, стандартаў і ўяўленняў пра аб’ектыўную, нейтральную і універсальную гісторыю, таму што ў традыцыйны погляд на гісторыю ўжо ў яе вызначэнні ўваходзіла выключэнне жанчын.

Прыхільнікі постструктуралізму сцвярджаюць, што ўладу неабходна разглядаць у святле дыскурсіўных працэсаў, якія спараджаюць рознасць. Як ўзнікае, легітымізуецца і пашыраецца веданне рознасці? Як і ў якіх паняццях фармуюцца тоеснасці? Фемінісцкія гісторыкі знаходзяць адказы на гэтыя пытанні, і асабліва кантэкстуальныя прыклады, але яны не проста ствараюць асобныя гісторыі. Напэўна, палітычна і акадэмічна агульная глеба — гэта тое, на чым феміністы ажыццяўляюць даследаванне рознасці, працівячыся выключэнню, дамінаванню ці маргіналізацыі, што вынікаюць з сістэмаў дыферэнцыявання.

У адрозненне ад сацыяльных навук, якія прымаюць тоеснасць і вопыт жанчын за дадзенасць, постструктуралісцкі падыход для мабілізацыі палітычных рухаў рэлятывізуе тоеснасць і пазбаўляе яе падмурка сутнаснага «вопыту», як і базавых элементаў, у большасці стандартных дэфініцыяў палітыкі. Выкарыстоўваючы постструктуралісцкі аналіз, феміністы праз праблематызацыю паняццяў тоеснасці і вопыту прапанавалі дынамічныя інтэрпрэтацыі гендэру, якія падкрэсліваюць барацьбу, ідэалагічныя супярэчнасці і складанасці змены адносінаў падпарадкавання. Часта іх працам уласцівы большая гістарычная варыятыўнасць і кантэкстуальная спецыфіка паняццяў самога гендэра, чым працам прыхільнікаў канцэптуаліза цыі сацыяльных навук. Але даследчыкі, якія знаходзяцца пад уплывам постструктуралізму, часам сутыкаюцца з тымі ж праблемамі, што і прыхільнікі падыходаў сацыяльных навук. Калі, паводле сцвярджэння Дэніс Рылей, катэгорыі «жанчыны», жаночая тоеснасць і вопыт нестабільныя, бо яны гістарычна зменлівыя, то дзе ж тады глеба для палітычнай мабілізацыі? Як пісаць супольную жаночую гісторыю без фіксаванага, агульнага азначэння таго, што такое жанчыны? Рылей адказвае, і я лічу слушна, што можна асэнсоўваць і арганізоўваць палітыку з нестабільнымі катэгорыямі, і на справе так яно і адбываецца, а як канкрэтна — трэба абмяркоўваць. Іронія ж у тым, што замест прызнання падабенства праблемаў, паўстаўшых перад фемінісцкімі гісторыкамі ў 1980-х г. і вынікшых з нашай патрэбы асэнсаваць палітыку па-новаму, узнялася непрымірымая дыскусія вакол карысці постструктуралізму для фемінізму, якая нараджае небяспечны антаганізм паміж «тэорыяй» і «палітыкай».

Феміністы, настроеныя варожа да постструктуралізму, агульнай крытыкай дэнансавалі «тэорыю» і навесілі ёй ярлык нечага абстрактнага, элітнага і мужчынскага. Яны абвясцілі сваю пазіцыю канкрэтнай, практычнай і фемінісцкай, а, значыць — палітычна слушнай. У гэтым проціпастаўленні ўсё, што ёсць тэарэтычнага ў фемінізме, пераназвана «палітыкай», таму што (паводле адной з найноўшых ідэй) яго разуменне вынікае «проста з адлюстравання нашага ўласнага, г.зн. жаночага, вопыту, з супярэчнасцяў, якія мы адчуваем паміж рознымі спосабамі таго, як мы былі прадстаўленыя нават самім сабе, з несправядлівасцяў, якія мы так доўга цярпелі»[39]. Змясціўшы праблему ў рамкі жорсткай бінарнай процілегласці, гэтая фармулёўка выключае магчымую карысць разнастайных тэарэтычных падыходаў да фемінісцкай гісторыі і фемінісцкай палітыкі, як і магчымасць разумення тэорыі і палітыкі ў іх непарыўнай сувязі.

Я лічу, што «тэорыя» і «палітыка» супрацьпастаўлены надумана, — каб прадухіліць дыскусіі, якія мы павінны разгарнуць вакол таго, якая тэорыя самая плённая для фемінізму, абраўшы толькі адну тэорыю як «палітыку». (На мове тых, хто выкарыстоўвае гэтую дыхатамію, «палітыка» сапраўды азначае добрую тэорыю; «тэорыя» — значыць кепская палітыка[40].) «Добрая» тэорыя разглядае «жанчын» і іх «вопыт» як відавочныя факты, якія ёсць крыніцай калектыўнай тоеснасці і дзеяння. У выніку (згодна з рэакцыяй, процілеглай рэакцыі гісторыі на жаночую гісторыю) той, хто карыстаецца гэтым супрацьпастаўленнем, прымае «палітыку» як нарматыўную пазіцыю, як нейкі этычны індыкатар на легітымнасць фемінізму і жаночай гісторыі. Прадстаўнікі гісторыі жанчын, якія адкідаюць «тэорыю» ў імя палітыкі, дзіўным чынам сыходзяцца з тымі традыцыйнымі гісторыкамі, хто лічыць постструктуралізм (і жаночую гісторыю) простай антытэзай прынцыпам і дактрынам сваёй дысцыпліным[41]. І першыя, і другія бароняць паняцце «вопыт», адмаўляючыся праблематызаваць яго; проціпастаўляючы «тэорыю» і «палітыку», яны закрываюць «вопыт» ад уважлівага крытычнага даследавання і ахоўваюць яго як базісны і беспраблемны грунт палітыкі і гістарычнага тлумачэння[42].

Паняцце вопыту аказалася праблематычным для гісторыкаў і запатрабавала крытычнага разбору. Постструктуралізм паставіў пытанне, ці ёсць у вопыта статус па-за лінгвістычнай умоўнасцю (або культурнай канструкцыяй), а праца жаночых гісторыкаў плюралізавала і ўскладніла шляхі, якімі гісторыкі ўзгоднена звярталіся да вопыту. У дадатак (што тут для мяне самае важнае) разрозненасць фемінісцкага палітычнага руху ў 1980-х г. зрабіла немагчымым адзінае вызначэнне жаночага вопыту. Як заўжды, перад тэорыяй паўсталі пытанні палітыкі: ці існуе вопыт жанчын, які выходзіць за межы класа або расы? як расавыя і этнічныя адрозненні ўплываюць на «вопыт жанчын» і вызначэнне жаночых патрэбаў ды інтарэсаў, вакол якіх мы можам арганізавацца, ці пра якія мы пішам? Як мы можам вызначыць, чым гэты «вопыт» ёсць цяпер, або быў у мінулым? Без пэўнага тэарэтычнага асэнсавання вопыту гісторыкі не могуць адказаць на гэтыя пытанні; без пэўнага тэарэтычнага разумення адносінаў жаночай гісторыі да гісторыі наогул лёгка страціць патэнцыйна крытычны і дэстабілізацыйны эфект фемінізму, а таксама магчымасць радыкальнай трансфармацыі ведаў, якія і складаюць гісторыю і палітыку, якімі мы займаемся.

З постструктуралізмам звязаныя дылемы для фемінісцкіх гісторыкаў. Думаю, што тыя, хто сцвярджае, быццам структуралізм не мае нічога агульнага з рэальнасцю, ці што яго засяроджанасць на тэкстах выключае сацыяльныя структуры, выпускаюць з поля зроку пытанне тэорыі. Я перакананая, што ён не дае гісторыкам гатовых адказаў на шэраг пытанняў, якія сам і ўздымае: як звяртацца да «вопыту» без безумоўна прынятых сутнасных паняццяў? як характарызаваць палітычную мабілізацыю, не апелюючы да сутнасных агістарычных тоеснасцяў? як паказваць чалавечы фактар, адначасова прызнаючы яго лінгвістычныя і культурныя характарыстыкі? як уключаць уяўленне і падсвядомасць у вывучэнне сацыяльных паводзінаў? як вызначыць адрозненні і паставіць у цэнтр палітычнага аналізу працэсы дыферэнцыяцыі, не парываючы з незвязанымі рознымі ацэнкамі і з перекрывальнымі катэгорыямі (накшталт «класа» ці «прыгнечаных»)? як прызнаваць непаўнату чыёйсьці гісторыі (а на справе — ўсіх гісторый), і ўсё ж прадстаўляць яе аўтарытэтна і ўпэўнена? Гэтыя праблемы не вырашыць, ухіляючыся ад «тэорыі» ці абвяшчаючы яе антытэзай «палітыцы»; яны патрабуюць настойлівай і сінхроннай дыскусіі (і тэарэтычнай, і палітычнай адначасова), бо ўрэшце гэта праблемы тых, хто піша жаночую гісторыю, незалежна ад падыходу.

Гэта агульныя праблемы, таму што яны вынікаюць з логікі дадатковасці, уласцівай жаночай гісторыі і надаючай ёй крытычную сілу. Паколькі фемінісцкія гісторыкі спрабавалі стварыць новы інтэлектуальны прадукт, яны непазбежна звярталіся да пытання пра адэкватнасць не толькі субстанцыі існуючай гісторыі, але таксама яе канцэптуальных асноў і эпістэмалагічных пасылаў. У гэтым яны знайшлі падтрымку гісторыкаў і іншых гуманітарыяў, якія займаюцца праблемамі прычыннасці і тлумачэння, дзеючага фактару і дэтэрмінаванасці, хоць да цяперашняга часу феміністаў найчасцей і не лічаць роўнымі партнёрамі ў такіх дэбатах[43]. Нават у гэтых крытычных дыскурсах іх пазіцыя заставалася дадатковай: вось адначасова канкрэтны прыклад агульнай з’явы і радыкальны каментар да (не)дастатковасці як паняццяў, так і практыкі. Дадатковае становішча — гэта стан перманентнай няпэўнасці і патэнцыйнай дэстабілізацыі. Яно ўвесь час патрабуе ўвагі да адносінаў падпарадкавання, пэўнай пільнасці перад спробамі актуалізаваць адну з процілеглых пазіцый. Жаночыя гісторыкі зноў і зноў пратэстуюць супраць спробаў зрабіць іх проста чужымі; яны таксама не прымаюць аргументы, што іх працу нельга кваліфікаваць як гісторыю. З гэтай прычыны іх прафесійнае жыццё і праца непазбежна палітычныя. Урэшце, немагчыма аддзяліць палітыку — адносіны падпарадкавання, сістэмы веры і практыкі — ад ведаў і працэсаў, якія іх спараджаюць; таму жаночая гісторыя непазбежна палітызаваная.

У гэтым матэрыяле я звярнулася да логікі дадатковасці, якая дапамагла мне зразумець і прааналізаваць неад’емную палітычную прыроду галіны жаночай гісторыі; я лічу, што гэта тая «тэорыя», якая дапаможа нам зразумець палітыку нашай практыкі.

З ангельскай пераклала Ірэна Ганецкая

* Scott, Joan. Women’s History // New Perspectives on Historical Writing. Ed. Peter Burke. Oxford, 1992. P.42–66.


[1] «Women in the Beehive: A seminar with Jacques Derrida», стэнаграма навукова–даследчыцкага семінару Пэмброўкскага цэнтра з удзелам Дэрыды, у: Subjects/Objects (Spring 1984), 17.
[2] Цытуецца па: Winkler, K. Women’s Studies After Two Decades: Debatesover Politics, New Directions for Research // The Chronicle of Higher Education (September 28, 1988), A6.
[3] Fraser, N. and Nicholson, L. «Social Criticism Without Philosophy», ненадрукаваны рукапіс, 1987, 29.
[4] «Палітыка ў глыбокім сэнсе, як сукупнасць чалавечых адносінаў у іх рэальнай сацыяльнай структуры, у іх здольнасці стварыць свет». Barthes, R. Mythologies (Paris, 1957), 230. Гл. таксама: Foucault, M. The History of Sexuality. Vol. I. (An Introduction) (New York, 1980), 92—102.
[5] Spivak, G.C. The Politics of Interpretation // Mitchell, W.J.T. The Politics of Interpretation (Chicago, 1983), 347—66; Poovey, M. Uneven Developments: The Ideological Work of Gender in mid–Victorian England (Chicago, 1988). Гл. таксама: Althusser, L. and Balibar, E. Reading Capital. (tr. Brewster, B.). (London, 1979), 314 («ideology» у гласарыі).
[6] Freeman, J. Women on the Move: Roots of Revolt // Rossi, A.S. and Calderwood, A. (eds.) Academic Women on the Move (New York, 1973), 1—37. Гл. таксама эсэ Эліс Росі і Кэй Клотцбургер у тым жа выданні.
[7] Evans, S. Personal Politics (New York, 1979).
[8] Цыт. па: Keeney, B. President of Brown University // Pembroke Alumnae 27:4 (October 1962). 1.
[9] Keeney, ibid, 8—9; Bernard, J. Academic Women (Cleveland, 1966); Pollard, L.A. Women on College and University Faculties: A Historical Survey and a Study of their Present Academic Status (New York, 1977), асабліва 296.
[10] Novick, P. That Noble Dream: the «Objectivity Question» and the American Historical profession (New York, 1988).
[11] Па гэтай праблеме гл.: Dietz, M.G. Context is All: Feminizm and Theories of Citizenship; Conway, J.K. Politics, Pedagogy, and Gender; Scott, J.W. History and Difference // Daedalus (1987), адпаведна 1—24, 137—52, 93—118.
[12] Beale, H.K. The Professional Historian: His Theory and His Practice // Pacific Historical Review 22 (August 1953), 235.
[13] Гэтая праблема паўставала па–рознаму, апошні раз у сувязі са справай Сіарз (Sears). У працэсе дыскрымінацыі паводле полу судовая справа ўзбуджаная супраць Sears Roebuck and Company (гандаль у розніцу), дзве жанчыны–гісторыкі Разалінд Роўзенбэрг і Эліс Кэслер–Гэрыс выступалі па розныя бакі. Інцыдэнт выклікаў вялікія дэбаты гісторыкаў па пытанні заангажаванасці жаночнай гісторыі ў палітыку і палітычных задачаў фемінісцкіх гісторыкаў. Гучалі закіды ў здрадзе веры на адрас абодвух бакоў, але апошнія (і шмат у чым самыя помслівыя) выступы Сэнфарда Левінсана і Томаса Гаскела ў абарону Роўзенбэрг сцвярджаюць, што Кэслер–Гэрыс свядома скажае гісторыю ў інтарэсах палітыкі, а Роўзэнбэрг адважна бароніць «праўду». Іх нарыс пабудаваны на проціпастаўленні «палітыкі» і «праўды», «ідэалогіі» і «гісторыі», што надае яму з выгляду аб’ектыўны і бесстаронні тон і дазваляе, у той жа час, замоўчваць усе складаныя эпістэмалагічныя праблемы, звязаныя з гэтым пытаннем. Глядзі: Academic Freedom and Expert Witnessing: Historians and Sears Case // Texas Law Review 66:7 (October 1988), 301—31. Па справе Sears глядзі таксама: Milkman, R. Women’s History and the Sears Case // Feminist Studies 12 (Summer 1986), 375—400; Scott, J.W. The Sears Case // Scott J. Gender and the Politics of History (New York, 1988), 167—77.
[14] Somikava, E. and Smith, E.A. Theorizing the Wrighting of History or , ‘I can’t think why it should be so dull, for a great deal of it must be invention’ // Journal of Social History 22:1 (Fall 1988), 149—61.
[15] Аб патэнцыяле жаночай гісторыі ў трансфармацыі гісторыі глядзі: Gordon, A., Buhle, M.J., Dye, N.S. The Problem of Women’s History // Carroll (ed.). Liberating Women’s History (Urbana, 1976); Davis, N.Z. Women’s History in Transition: The European Case // Feminist Studies 3 (1976), 83—103; Kelly, J. Women, History and Theory (Chicago, 1984); Degler, C. What the Women’s Movement has done to American History // Soundings 64 (Winter 1981) 419.
[16] Сярод іх былі: Pinchbeck, I. Women Workers and the Industrial Revolution 1750—1850 (London, 1930); Beard, M. On Understanding Women (New York, 1931); idem., America Through Women’s Eyes (New York, 1934).
[17] Wolf, V. A Room of One’s Own (New York, 1929), 47.
[18] Derrida, J. Positions, tr. A.Bass (Chicago, 1981), 43. Гл. таксама: Derrida, J. Of Grammatology, tr. G.C.Spivak (Baltimore, 1974) 141—64.
[19] Уступ Барбары Джонсан да яе перакладу працы Дэрыды: Derrida, J. Disseminations (Chicago, 1981), xiii.
[20] Minow, M. The Supreme Court 1986 Term: Foreword: Justice
Engendered // Harvard Law Review 101. № 1. (November1987), 9—95.
[21] Ibid., 13.
[22] Па праблеме рэпрэзентацыі гісторыі гл.: Spivak, G.C. Can the
Subaltern Speak? // Nelson, C. and Grossberg, L. Marxism and the
International Culture (Urbana, 1988), 271—313.
[23] Certeau de, M. History: Science and Fiction // Heterologies: Discourse
on the Other (Minneapolis, 1986), 217—18.
[24] Hawkesworth, M. Knower, Knowing, Known . . . // Signs (Spring 1989), 533—557.
[25] «Ідэалагічны поспех дасягаецца, калі толькі погляды апанентаў лічацца ідэалогіяй; пануючы погляд — ісціна». Minow, M. Justice Engendered // Harvard Law Review 101 (November 1987), 67.
[26] Hampson, N. The Big Store // London Review of Books (21 January — 3 February 1982), 18; Cobb, R. The Discreet Charm of Bourgeoisie // New York Review of Books (December 17, 1981), 59; Stone,L. Only Women // New York Review of Books (April 11, 1985), 21—7; Finlay, R. The Refashioning of Martin Guerre; Davis, N.Z. On the Lame // American Historical Review 93:3 (June 1988), адпаведна 553—71, 572—603.
[27] Далучанасць заходняга лібералізму да змагання за гендэрныя і расавыя правы дэманструе нешта такое, што феміністы добра ведаюць: супраціў ліберальнай асобы (мужчыны) папрокам у непаўнавартасці, асабліва калі гэтыя папрокі самі выяўлены праз гендэр». Weed, E. Coming to Terms: Feminism, Theory, Politics (Introduction) (New York, 1988), 6.
[28] Урачыстая заява Джоан Скот у універсітэце Паўночнай Караліны. Вучоная камісія Чэпл Гіла, травень 1975 года, цыт. па: Dean, P. Women on the Hill: A History of Women at the University of North Carolina (Chapel Hill, 1987), 23.
[29] Я не збіраюся ставіць пад пытанне разнастайнасць падыходаў у жаночай гісторыі ды розніцу інтэрпрэтацыйных і тэарэтычных пазіцый. Унутры жаночай гісторыі былі і ёсць вялікія разыходжанні паміж марксісцкімі і ліберальнымі феміністамі, тымі, хто выкарыстоўвае дасягненні розных псіхааналітычных школаў і г.д. Мая справа тут паказаць не адрозненні, а іх агульную платформу — вывучэнне жанчын як аб’екта, з жаночай тоеснасцю, а таксама іх адносіны да гістарычнай навукі ў цэлым. Я бачу разыходжанні паўсюдна. Гл.: Scott, J.W. Women’s History: The Modern period // Past and Present 101 (1983), 141—57; idem., Gender: A Useful Category of Historical Analysis // American Historical Review 91:5 (December 1986), 1053—75.
[30] Па гісторыі працы жанчын гл.: Tilly, L.A. and Scott, J.W. Women, Work and Family (New York, 1978; 1987); Kessler–Harris, A. Out of Work: A History of Wage–Earning Women in the United States (New York, 1982); Dublin, T. Women at Work: The Transformation of Work and Community in Lowell, Massachusetts, 1826—60 (New York, 1979); Alexander, S. Women’s Work in Nineteenth–Century London: A Study of the Years 1829—50 // Mitchell, J. and Oakley А. (eds). The Rights and Wrongs of Women (London, 1976); Cooper, P.A. Once a Cigar Maker: Men, Women, and Work Culture in American Cigar Factories, 1900—1919 (Urbana, 1987).
[31] Kerber, L. Separate Spheres, Female Worlds, Woman’s Place: The Rethoric of Women’s History // Journal of American History 75:1 (June1988), 9—39.
[32] Гэта не азначае, што жаночыя гісторыкі не пісалі пра жанчын у дачыненні да мужчын — як пра жонак, каханак, маці, дочак, работніц, пацыентаў, etc. Гэта азначае, што яны мелі тэндэнцыю ігнараваць канцэптуальнае пытанне — што паняцце «жанчыны» не мае сутнаснай дэфініцыі, а толькі кантэкстуальную (якая заўжды аспрэчваецца ў яе ідэалізацыі і актуалізацыі), якая можа быць сфармуляванай толькі ў проціпастаўленні паняццю «мужчыны». На гэты конт, гл.: Riley, D. «Am I that Name?» Feminism and the Category of «women» in History (London and Minneapolis, 1988).
[33] Гл., напрыклад, сімпозіум па «Жаночай культуры» і палітыцы ў: Feminist Studies 6 (1980), 26—64.
[34] Aiken, S.H., et. al. Trying Transformations: Curriculum Integration and the Problem of Resistance // Signs 12:2 (Winter 1987), 255—75. Гл. таксама ў тым жа выданні: Anderson, M.L. Changing the Curriculum in Higher Education, 222—254.
[35] Гл. Rubin., G. The Traffic in Women: Notes on the Political Economy of Sex // Reiter, R.R (ed.). Towards an Anthropology of Women (New York, 1975). Гл. таксама: Scott, J.W. Gender: A Useful Category of Historical Analysis // American Historical Review 91:5 (December 1986); Haraway, D. Geschlecty, Gender, Genre: Sexualpolitik eines Wortes // Hauser, K. (ed.). Viele Orte überall? Feminismus in Bewegung (Festschrift für Frigga Haug), 22—41.
[36] Lauretis de, T. Feminist Studies: Issues, Terms, and Contexts; Moraga, C. From a Long Line of Vendidas: Chicanas and Feminism; Martin, B. and Mohanty, C.T. Feminist Politics: What’s Home Got to Do with It? // Lauretis de, T. (ed.). Feminist Studies/Critical Studies (Bloomington, 1986), адпаведна 1—19, 173—190, 191—212. Гл. таксама: The Combahee River Collective, «A Black Feminist Statement» // Hull, G.T., Scott, P.B. and Smith, B. (eds). But Some of Us are Brave: Black Women’s Studies (New York, 1982); Smith, B. (ed.). Home Girls; A Black Women’s Anthology (New York, 1983). Гл. таксама: Smith, B. Towards a Black Feminist Criticism; McDowell, D.E. New Directions for Black Feminist Criticism; Zimmerman, B. What has Never Been; An Overview of Lesbian Feminist Criticism // Showalter, E. (ed.). The New Feminist Literary Criticism: Essays on Women, Literature, Theory (New York, 1985), 168—224; Hoffman, N. White Women, Black Women: Inventing an Adequate Pedagogy // Women’s Studies Newsletter 5 (Spring 1977), 21—4; Wallace, M. A Black Feminist’s Search for Sisterhood // Village Voice. July 28, 1975, p. 7; Lauretis de, T. Displacing Hegemonic Discourses: Reflectons on Feminist Theory in the 1980s // Inscriptions 3/4 (1988), 127—41.
[37] Часткова падзел адбыўся з прычыны правалу папраўкі аб роўных правах у Канстытуцыю ЗША, кампаніі, якая забяспечыла аб’яднаны фронт сярод розных групаў феміністаў. Гэтая кампанія сама паказала, наколькі глыбокімі былі адрозненні паміж феміністамі і антыфеміністамі; аспрэчвалася кожная заўвага наконт унутранай жаночай салідарнасці. Некаторыя з адрозненняў прыпісвалі «фальшывай свядомасці», але не цалкам. Пра кампанію па папраўцы аб роўных правах гл.: Berry, M.F. Why ERA Failed (Bloomington, 1986); Mansbridge, J. Why We Lost the ERA (Chicago, 1986); Mathews, D.G. and Hart de, J.S. ERA and the Politics of Cultural Conflict: North Carolina (New York, 1989).
[38] Гл. Butler, J. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity (New York, 1989).
[39] Newton, J. History as Usual?: Feminism and the ‘New Historicism’ // Cultural Critique 9 (1988), 93.
[40] Проціпастаўленне «тэорыі» і «палітыкі» таксама мае на ўвазе процілегласць ідэалізму і матэрыялізму, якая памылкова ставіць актуальныя на сёння філасофскія праблемы. Пра слабыя месцы проціпастаўлення ідэалізму/матэрыялізму гл.: Scott, J. A Reply to Criticism // International Labor and Working Class History 32 (Fall 1987), 39—45. Проціпастаўленне «тэорыі» і «палітыкі» ўскосна мае дачыненне і да пытання чалавечага фактару, пра які шмат гавораць гісторыкі. Постструктуралісцкая тэорыя не адмаўляе, што людзі дзейнічаюць, ці што яны ў нейкай ступені кантралююць свае дзеянні; яна хутчэй крытыкуе ліберальную тэорыю індывіда, паводле якой індывіды цалкам аўтаномныя, рацыянальныя, самастваральныя суб’екты. Праблема не ў фактары per se, а ў межах ліберальнай тэорыі фактару.
[41] Уражвае іронія. Гісторыкі жанчын, якія прынялі паняцці універсальнасці дысцыпліны (дадаўшы універсальную катэгорыю «жанчыны» да ўжо існаваўшай катэгорыі «мужчыны») і майстэрства (прызнаючы, што гісторыкі могуць дасягнуць адстароненага ці поўнага ведання мінулага), тым не менш, характарызуюць сваю пазіцыю як «палітычную» — тэрмін, які сведчыць пра дэструктыўныя адносіны да дысцыпліны. Я думаю, гэта яшчэ адзін прыклад логікі дадатковасці; жаночыя гісторыкі (незалежна ад іх эпістэмалагічнай пазіцыі) і цалкам не належаць прафесіі, і не знаходзяцца па–за ёй.
[42] Гл.: Toews, J. Intellectual History After the Linguistic Turn: The Autonomy of Meaning and the Irreducibility of Experience // American Historical Review 92 (October 1987), 879—907.
[43] Прыклад такога ігнаравання ролі феміністак у гістарыяграфічных дыскусіях можна знайсці ў матэрыялах спецыяльнага форуму па гісторыі і крытычнай тэорыі ў: American Historical Review 94 (June 1989). Ніводзін з артыкулаў не прызнае ўплыву фемінісцкай гісторыі (ці афрыканскай, ці гісторыі геяў і лесбіянак) на эпістэмалагічныя праблемы, якія паўсталі перад навукай. Гл.: Harlan, D. Intellectual History and the Return of Literature; Hollinger, D. The Return of the Prodigal: The Persistence of Historical Knowing; Megill, A. Recounting the Past: ‘Description’, Explanation, and Narrative in Historiography // American Historical Review 94 (June 1989), адпаведна 581—609, 610—21, 627—53.

Наверх

Fugеdі, Еrіk. Тhе Еlefanthy / The Hungarіan Nobleman and Hіs Kіndred (Уладзімір Канановіч)

Снежня 1, 1999 |

Fugеdі, Еrік. Тhе Еlefanthy / The Hungarіan Nobleman and Hіs Kіndred. Edіted by D. Karbіc, foreword by J.M.Bak. Budapest: Central European Unіversіty Press, 1998. 174.

У 1475 г. пасол венгерскага караля Мацея Корвіна пад час візіту да міланскага герцага ахарактарызаваў Венгрыю як краіну 1700 шляхецкіх родаў. Іх прадстаўнікі, незалежна ад іхнай этнічнай і канфесійнай прыналежнасці, складалі палітычную эліту каралеўства cв.Стэфана, або інакш кажучы Natіo Hungarіca. Aднаму з гэтых 1700 рoдaў і прысвечана даследаванне слыннага венгерскага гісторыка Эрыка Фюгедзі (1916—1992).

Выбар даследчыка не выглядае выпадковым. Сам Фюгедзі паходзіў з таго самага рэгіёну, дзе былі карані шляхецкага дома Элефанці (Еlefanthy). Маёнтак Элефант, ад якога гэты род прыдбаў сваё прозвішча, знаходзіўся ў графстве Нітра ў Верхняй Венгрыі (як тады называлася Славакія). Гэтаксама і першая буйная навуковая праца Э.Фюгедзі была прысвечана паселішчам у графстве Нітра[1]. Менавіта ў гэты час (канец 30-х—40 г.) ён сур’ёзна зацікавіўся даследаван нем гісторыі і культуры шляхты сярэднявечнай Венгрыі. Нават наступнае працяглае адлучэнне па палітычных матывах ад навуковай дзейнасці не змагло паўплываць на намер Фюгедзі займацца сацыяльнай гісторыяй. Вярнуўшыся ў вялікую навуку (1961 г.), ён спярша даследуе гарадскую тэматыку[2], а потым, нарэшце, засяроджваецца на сваім даўнім навуковым інтарэсе — даследаванні сярэднявечных эліт Венгерскага каралеўства[3].

Сваёй працай Эрык Фюгедзі, як адзначаюць спецыялісты, рэпрэзентуе якасна новы ўзровень вывучэння сацыяльнай гісторыі венгерскай шляхты ў эпоху Сярэднявечча. Каб ацаніць рэальны ўнёсак даследчыка ў сучасную венгерскую гістарыяграфію, трэба сцісла нагадаць пра асноўныя этапы ў вывучэнні праблемы ў апошняе стагоддзе. У ХІХ ст. сярод гісторыкаў пераважаў ідылічны, у пэўнай ступені нават хвалебны вобраз венгерскай шляхты, які, аднак, у пачатку ХХ ст. стаў прадметам грунтоўнага пераасэнсавання. Наступныя пакаленні даследчыкаў, сярод якіх можна згадаць такія вядомыя імёны, як Петэр Вацы (Peter Váczy), Енё Сюч (Jeno Szücs), Iштван Саба (István Szábo), Пал Энгель (Pál Engel), вывучалі перадусім сацыяльна -эканамічнае становішча, юрыдычны статус, а таксама дэмаграфічныя фактары развіцця шляхецкага стану ў сярэднявечнай Венгрыі. Абапіраючыся на дасягненні вышэйзгаданых гісторыкаў, Фюгедзі зрабіў паспяховую спробу даследаваць унутраную структуру і розныя аспекты штодзённага жыцця шляхты. У якасці канкрэтнай сацыяльнай адзінкі аўтар выбраў для вывучэння род (сям’ю)[4], якая ў сярэдневеччы з’яўлялася асновай біялагічнага ўзнаўлення і крыніцай сацыяльнага прэстыжу шляхецкага грамадства.

Даследчыцкі метад, што выкарыстоўвае Эрык Фюгедзі, адпавядае метадам школы «Аналаў», з якой аўтар азнаёміўся пад час працяглага стажу ў Парыжы ў пачатку 70-х г. Даследчык быў адным з першых венгерскіх гісторыкаў, хто пачаў прымяняць метады культурнай антрапалогіі, этнаграфіі і сацыялогіі. Асаблівасцю Фюгедзі як вучонага стаў вывераны, разважлівы падыход, асабліва ў гістарычнай тэрміналогіі.

Напачатку даследавання аўтар спрабуе суаднесці нормы венгерскага звычаёвага права, выкладзеныя ў вядомым кодэксе Стэфана Вербёцы (1514)[5], з тагачаснай практыкай, якая вызначала дзеянні шляхты каралеўства. Фюгедзі робіць выснову, што некаторыя нормы, асабліва ў дачыненні да шляхецкага статуса, правоў спадчыны і шлюбу, не заўжды адпавядалі рэальнаму жыццю грамадства. Ён прасочвае лёс розных галінаў роду Элефанці на на працягу некалькіх стагоддзяў, ад іхнага міфічнага паходжання ў канцы ХІ — пачатку ХІІ ст. прыкладна да 1490 г., г.зн. да смерці караля Мацея Корвіна і ўсталявання ў каралеўстве дынастыі Ягайлавічаў. Асаблівая ўвага звяртаецца на маёмасную палітыку і пытанні, звязаныя са спадчынай унутры роду, шлюбную стратэгію ягоных прадстаўнікоў, іхную вайсковую службу, стасункі з царквою, каралеўскай уладай, сувязі з іншымі шляхецкімі і арыстакратычнымі родамі Венгрыі, нарэшце, дзейнасць на мясцовым узроўні (перадусім у графстве Нітра).

Завяршаецца праца некаторымі абагульненнямі наконт стратыфікацыі, рэальнага маёмаснага становішча шляхецкага стану, інстытута кліентэлы ў сярэднявечнай Венгрыі. На жаль, абмежаваная база крыніц не дазволіла больш дэталёва асвятліць вышэйзгаданыя аспекты гісторыі сям’і Элефанці, што добра ўсведамляў і сам даследчык. Сваю працу ён успрымаў як падмурак для далейшых падобных даследаванняў у галіне сацыяльнай гісторыі[6].

Наватарская праца Эрыка Фюгедзі cтала важнай з’явай сучаснай венгерскай гістарыяграфіі. Як адзначыў вядомы медыевіст Я.Бак, яна ўяўляе прыклад крытычнага падыходу да вывучэння грамадства сярэднявечнай Венгрыі, які спрыяе пераадоленню рамантычнага вобразу айчыннай мінуўшчыны. Разам з тым, для гісторыкаў краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы гэтая праца становіць ўзор магчымага падыходу да глыбокага вывучэння палітычных эліт рэгіёна. Падобныя даследаванні спрыяюць ажыўленню даследчыцкага інтарэсу, асабліва сярод моладзі, да праблемаў сацыяльнай гісторыі (пацвярджэннем таму праект «Nobility in Medieval and Early Modern Central Europe: A Comparative Study in Social Structure», распачаты ў Цэнтральным Еўрапейскім Універсітэце ў 1996 г.). Метады, прапанаваныя Фюгедзі, маглі б прымяняцца і да вывучэння грамадства ВКЛ, асабліва з улікам таго, што статус, тэндэнцыі развіцця і высокая ўдзельная вага шляхецкага стану ў ВКЛ, Венгрыі і Польшчы былі вельмі блізкімі.

Уладзімір Канановіч
Менск


[1] Fugedi E. Nyitra megye betelepulese // Százádok, 72 (1938), 273—319, 488—500.
[2] Даследаванні Э.Фюгедзі па гарадской тэматыцы прадстаўлены шэрагам артыкулаў у кнізе: Fugedi Е. Kings, Bishops and Burgers in Medieval Hungary. London, 1989.
[3] Акрамя папярэдняй працы гл.: Fugedi E. Castle and Society in Medieval Hungary. Budapest, 1983.
[4] Гэтая сацыяльная адзінка ў венгерскіх сярэднявечных крыніцах называлася genus ці generatіo.У сучаснай венгерскай мове гэтаму тэрміну, на думку аўтара, найлепей адпавядае слова klan. У англійскім перакладзе паўсюдна выкарыстоўваецца тэрмін kindred, які азначае рэальную або фіктыўную кроўную роднасць.
[5] Вядомы таксама як «Tripartitum».
[6] Fugedi E. Op. cit. P. 142.

Мiжнародная канферэнцыя па гендэрнай гiсторыi

Лістапада 19, 1999 |

У жанчын няма сваёй гiсторыi. Амаль усе вялiкiя мысляры ад часоў Арыстоцеля адмаўлялi жанчыне ў гiстарычнай свядомасцi, у здольнасцi да надасабовага, гiстарычнага пункту гледжання. Калi б у свеце панаваў выключна жаночы пачатак, гiсторыi б не было, — лiчыў Мікалай Бярдзяеў. Не дзiўна, што новая навуковая галiна, якая можа вярнуць жанчынам хоць крыху гiсторыi, цi вярнуць у гiсторыю жанчын (паводле пiянеркi новага кiрунку Джаан Келi–Гадол), пачала фармавацца ў заходняй акадэмiчнай прасторы пад уздзеяннем фемiнiстычнага руху ў 1960–х г.

Гiсторыя жанчын (не ў выглядзе жыццeапiсанняў вядомых палюбоўнiц цi славутых каралеў, а як наданне жаночаму вопыту гiстарычнай перспектывы) патрабавала крытычнага перагляду самой метадалогii гiстарычнага даследавання, а таксама тых рэпрэзентатыўных мадэляў, якiя ўлiчваюць толькi мужчынскi вопыт. Гэта прывяло да распрацоўкi сутнасна новых гiстарычных катэгорыяў: гiсторыi рэпрадукцыi, гiсторыі сэксуальнасцi, гiсторыі будзённасцi. Рэканструяванне жаночага вопыту як асобнай версiі гісторыі атрымала назву «herstory» («яе–гiсторыя»), у процiвагу да «history» («яго-гiсторыi»). Паступова гэта прывяло да неабходнасцi пераасэнсавання самой дысцыплiны. Паставiўшы пад сумненне традыцыйны падзел жыцця на сферы прыватнага і публiчнага, вучоныя падышлi да пытання, што прызнаецца «гiсторыяй», а што не, i чаму.

Як вядома, гiсторыя падзяляецца на перыяды у адпаведнасцi з войнамi i рэвалюцыямi. Але там, дзе прымалiся рашэннi пра вайну ці мiр, жанчын няма. Цi значыць гэта, што яны па-за гiсторыяй? П’ер Бурдзье, распрацаваўшы тэорыю панавання ў сімвалiчнай сферы, паказаў, якім чынам тыя, хто мае доступ да iнструментаў «вытворчасцi рэчаiснасцi» (летапiсцы, гiсторыкi, юрысты, сацыёлагi, псiхолагi i г.д.), фармуюць і робяць легiтымнымi пэўныя версіі таго, што адбываецца. У жанчын амаль няма пiсанай гiсторыi (кнiга французкiх даследчыц — i ўдзельнiц нашай канферэнцыi — Ан Рoш i Мары–Клод Таранжэ, напрыклад, завецца «Тыя, якiя не пiсалi»). Часта яны былі проста непісьменныя. А той, хто не мае доступу да вытворчасцi сімвалiчнага панавання, не можа стварыць і легiтымiзаваць сваю версiю. Таму новы падыход прадугледжвае вывучэнне гiсторыi наогул «з iншага пункту гледжання», перагляд яе дыскурсiўных асноў.
У такiм навуковым кантэксце Цэнтр гендэрных даследаванняў Еўрапейскага гуманiтарнага унiверсiтэта (Мiнск) сумесна з праграмай «Гендэр і культура» Цэнтральна–Еўрапейскага унiверсiтэта (Будапешт) і Institutum Studiorum Humanitatis (Любляна) пры падтрымцы Фонда Макартураў і Iнстытута адкрытага грамадства арганiзаваў канферэнцыю «Ад Гiсторыi да гiсторыi: гендэрны падыход да гiстарычнай навукi ў краiнах пераходнага перыяду». На ўдзел у ёй з 22 краiнаў свету прыйшло больш за 200 заявак. На 12 панэлях трохдзённага форуму, што адбыўся 30 верасня — 2 кастрычніка 1999 г., прагучала 63 даклады. Некалькі панэляў былі спецыяльна прысвечаны пераасэнсаванню гісторыі: «Перапісваючы гісторыю жанчын», «Наратыў і вусная гісторыя», «Палiтыка культурнай памяці», «Фемінізм да фемінізма», «Праблемы выкладання жаночай і гендэрнай гісторыі»; некаторыя тычыліся гісторыі будзённасці: «Сям’я, традыцыя, рэлiгiя», «Права і маргiнальнасць». На некалькіх панэлях разглядаліся падзеі ХХ ст. («Вайна і супрацiў ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе», «Міграцыя»), а таксама гісторыя сучаснасці («Ад сацыялізма да транзітыўнага грамадства»).

Уражвала багацце ўзнятых пытанняў і глыбіня дакладаў. Вызначылася некалькі галоўных тэм, адной з якіх стала праблема памяці, яе выратавання і канструявання ў грамадствах, што перажылі вялікія страты ў войнах і рэвалюцыях. Краналіся таксама пытанні ідэнтычнасці, новых вобразаў маскуліннасці і жаноцкасці на постсавецкай публічнай прасторы.

Канферэнцыя выклікала міжнародную цікавасць як першы ва Усходняй Еўропе міжнародны навуковы форум па жаночай/гендэрнай гісторыі. Для некаторых беларускіх удзельнікаў і гасцей яна адкрыла, паводле іх уласных прызнанняў, новы свет нетрадыцыйнага падыходу да мінулага. Вучоныя адказвалі на адны пытанні і ставілі новыя, наладжвалі прафесійныя кантакты, абменьваліся арыгінальнымі навучальнымі курсамі, планамі новых выданняў. Увогуле ж, гэтая падзея стала, паводле словаў маёй венгерскай каляжанкі Андрэі Пето, «пачаткам пачаткаў».

Алена Гапава,
Дырэктар Цэнтра гендэрных даследаванняў
Еўрапейскага Гуманiтарнага Унiверсiтэта

Барбара Пэндзіх. Паміж раем і клаакай, або як мог бачыць сваё месца ў грамадстве мешчанін ВКЛ ХVII ст.*

Снежня 23, 1998 |


* Паводле дакладу, прачытанага на канферэнцыі Амерыканскай Асацыяцыі развіцця славянскіх даследаванняў у Бостане.

У 1655 г. лідэр яўрэйскай супольнасці ў Амстэрдаме Maнасег бэн Ізраэль, звяртаючыся да Кромвеля з петыцыяй наконт дазволу яўрэям пасля стагоддзяў выгнання вярнуцца ў Англію, у якасці важнага аргументу прыводзіць тыя прывілеі і агульны дабрабыт, якімі цешацца яўрэі Рэчы Паспалітай. А ў 1663 г. ананімны аўтар, пішучы да двара Аляксея Міхайлавіча, назваў Рэч Паспалітую смярдзючай клаакай, у якой знайшлі прытулак і мяшаюцца між сабою ўсе народы, што бадзяюцца па свеце. „Polonia est nova Babilonia…” — вось з’едлівы эпітэт на адрас Рэчы Паспалітай.

У сярэдзіне ХVII ст., напярэдадні чарговых наездаў, блізу траціны працэнтаў насельніцтва ВКЛ жыло ў гарадах і мястэчках. Дакументы гэтага часу даюць нам інфармацыю пра жыхароў такіх рэпрэзентатыўных гарадоў, як Магілёў, Віцебск, Слуцк, Берасце, Пінск, Горадня, Коўна, Наваградак, Полацк і інш. Сярод мяшчан гэтых местаў былі беларусы, літоўцы, яўрэі, а таксама — у меншасці — палякі, немцы, татары і армяне. Яны вызнавалі розныя рэлігіі: праваслаўе, уніяцтва, каталіцтва, іудзейства, магаметанства, пратэстантызм і мусульманства. Такім чынам, грамадства Рэчы Паспалітай было несумненна плюралістычным, ды ў такой ступені, якой не ведала ніводная з суседніх краін.

Як правіла, у гістарыяграфіі грамадства Рэчы Паспалітай дзеліцца на дзве групы: з аднаго боку эліта (нейкіх 10%), ці палітычна прывілеяваная шляхта, а з другога — рэшта насельніцтва, маса мяшчан і сялян, якія зусім не ўдзельнічалі ў палітычным жыцці дзяржавы. Лічыцца, што той, хто не быў каталіком і не належаў да шляхецкага стану (а значыць быў па-за сармацкім брацтвам), жыў, існуючы ў своеасаблівай палітычнай пустаце, абыякавы да палітычных каштоўнасцяў і сімвалаў Рэчы Паспалітай. Аднак ці магчыма, каб мяшчане не адчувалі лучнасці з ВКЛ як палітычным арганізмам? Як жа яны разумелі сваё становішча ў якасці грамадзянаў ВКЛ? Дзе мясціла іх іхная самасвядомасць: у раі, ці ў клаацы?

Аўтарцы здаецца, што роля гарадоў і мяшчанства першай Рэчы Паспалітай і асабліва ВКЛ была кепска ацэнена польскай гістарыяграфіяй — за выняткам прац Станіслава Александровіча. Ранні перыяд Рэчы Паспалітай уважаеца часам далёкасяжных палітычных і заканадаўчых зменаў, якія славілі шляхту і адсоўвалі на бок мяшчан. „Антыгарадскія” пастановы датычылі забароны займаць вышэйшыя пасады ў касцельнай ерархіі і вышэйшыя дыгнітарскія ўрады.

Наагул, польская гістарыяграфія доўгі час трактавала цэлае ХVII ст. як „казла адпушчэння” ўсіх пазнейшых праблемаў. Вядомы польскі гісторык Збігнеў Вуйцік, які даследуе дачыненні Рэчы Паспалітай з Расіяй згаданага стагоддзя, надае ім спрошчаную формулу: Рэч Паспалітая — гэта анархія, а Масква — абсалютызм. Яго грунтоўныя веды падфарбава ныя ноткай нецярплівасці, як быццам вучоны хоча запытаць: а чаго і мы не стварылі так добра кіраванай дзяржавы? Каб жа тая нягодная шляхта не была такой самаўладнай і самалюбнай! Навошта мусілі валодаць тымі згубнымі прывілеямі і той лёгкадумнай „залатой вольнасцю”? Для чаго выбіралі каралёў, выстаўляючыся тым звычаем на пасмешышча і аблудныя кпіны сваіх суседзяў, не кажучы ўжо пра іх атакі! Каб жа шляхта магла задаволіцца „маральнай імпатэнцыяй” добра кіраванага краю, замест таго, каб дамагацца рэспублікі пры „маральнасці аж да перабольшванняў”, рэспублікі, у якой кожны грамадзянін меў права крытыкаваць урад, супраціўляцца збору падаткаў і нават перашкаджаць соймавым пасяджэнням. Пры такой блытаніне правоў і прывілеяў як можна было спадзявацца на стварэнне добра кіраванай дзяржавы?

У 1654 г. цар Аляксей Міхайлавіч заатакаваў адначасова ВКЛ і Украіну. Маскоўская армія займала Смаленск, Мсціслаў, Віцебск ды іншыя памежныя гарады-цвердзі. Ваеннапалон ных дэпартавалі да такіх далёкіх падлеглых Маскве гарадоў, як Астрахань, Казань ды інш. Група мяшчан і шляхты з Віцебска была выслана таксама да Казані, дзе правяла ў няволі восем гадоў (з 1655 па 1663). Пра ўмовы іх жыцця ў высылцы ведаем мала. Захавалася некалькі дакументаў у копіях, але гэта не прыватныя лісты, а даволі публічныя акты. Вось жа цяжкія ўмовы побыту не вытруцілі ў вязняў ідэі склікання сойміку — органу, які быў сутнасцю рэспубліканскай сістэмы Рэчы Паспалітай. Вырваныя са свайго свету і кінутыя за сотні кіламетраў ад дому, шляхта і мяшчане разам уваскрасілі гэтую інстытуцыю, намагаючыся аднавіць прывычны лад у тым хаосе, хоць часткова вярнуць пачуццё вартасці і ўласнай годнасці ў такім непрыязным асяроддзі.

Пяцьдзесят дзевяць ссыльных, падпісаных пад ухвалай сойміку ад 20 верасня 1655 г., сабраліся, каб закляйміць тых сваіх сабратаў („паноў і абывацеляў віцебскіх”), хто здрадзіў Рэчы Паспалітай, а асабліва аднаго з іх, пана Аляксандра Войну Ясеніцкага. Пан Война здрадзіў айчыне праз хцівасць, прысягнуў у вернападданстве маскоўскаму цару і, мяняючы веру, перайшоў у праваслаўе. З той шляхты, што пакінула сваіх братоў у часе „вялікай патрэбы” — у дні аблогі Віцебска маскоўскім войскам, адныя здрадзілі, уцёкшы з цвердзі з сем’ямі і маёмасцю, іншыя пераходзілі на бок ворага ў часе аблогі і пазней. Война як адзіны асобна іменаваны здраднік, абвінавачаны ў здрадзе даверу сваіх таварышаў-шляхцічаў. Па-першае, што вёў прыватныя размовы адначасна з перагаворамі афіцыйнай групы з ворагам. Па-другое, што перадаў непрыяцелю інфармацыі пра слабыя месцы ў сістэме абароны фартэцыі, а пасля яе захопу — агітаваў шляхту прысягаць новай уладзе. Нарэшце, Война таемна рушыў планы камандзіра палка, высланага каралём, які праз тыдзень пасля страты Віцебска стараўся арганізаваць адпор ворагу.

Маючы доказы віны, казанскі соймік абвясціў прысуд, але яго выкананне было абумоўлена вяртаннем палонных у свой край і перадачай справы вальнаму сойму. Пан Война Ясеніцкі і ўсе іншыя, хто ўцёк ці перайшоў на бок ворага, мусілі быць выключаныя з братэрства (ex charitate nostra fraterna). Іх не мелі забіваць, кідаць у вязніцу ці як інакш караць фізічна, — іх проста асудзілі на палітычны і грамадскі астракізм, што горш, чым смерць. Яны не маглі атрымліваць тытулаў і бенефіцыяў, не маглі займаць земскіх урадаў і „наагул ні да якіх паслугаў братэрскіх ня можам іх клікаць”, — гаварылася ў ухвале. Не дазвалялася ім быць ані дэлегатамі на сойм ці дэпутатамі на Трыбунал, ані зборшчыкамі падаткаў ці маршалкамі соймікаў ды іншых сходаў. Вінаватыя мусілі страціць усялякія сімвалы і аздобы, што азначаюць шляхецтва. Той, хто з сваяцкіх ці іншых сувязяў узяўся б прызначаць на ўрад каго са здраднікаў, сам лічыўся б здраднікам.

Сучасная расійская гістарыяграфія прапанавала нядаўна адну з самых энтузіястычных інтэрпрэтацый гісторыі ВКЛ. У сваёй кнізе, выдадзенай у Маскве ў 1991 г., С.В.Думін пахваліў здатнасць гэтай шматнацыянальнай дзяржавы з цэнтрам у Вільні даваць раду многім праблемам, што непазбежна паўстаюць перад кожным плюралістычным грамадствам. Думін прызнае талеранцыйнайсць палітыкі каталіцкіх манархаў, якія гарантавалі сваім падданым правы і прывілеі. У апошні час і даследаванне М.М.Крома, прысвечанае войнам, якія вяла Масква з канца ХV ст., таксама загучала аптымістычнай нотай. Цытую: „Большасць праваслаўнай шляхты і мяшчан — дзвюх найбольшых і найактыўнейшых палітычных сілаў заходняй Русі — выяўляла нацыянальны патрыятызм пад час войнаў першай трэці ХVI ст., а таксама вялікую лаяльнасць да віленскага ўраду. Таму планы цара Івана III па аб’яднанні ўсіх славянскіх земляў пад уладай Масквы былі асуджаныя”.

Для ХVII ст. сказанае спраўдзілася ў прыкладзе з Магілёвам. Гістарычныя крыніцы засведчылі старанні жыхароў горада атрымаць прывілеі, дзякуючы якім Магілёў мог выконваць усё большую ролю як асяродак купецтва. Тут варта акрэсліць — у значнай меры на падставе хронікі горада, пісанай у канцы ХVII ст. мешчанінам-беларусам — паняцце тоеснасці, шматузроўневае пачуццё прыналежнасці мешчаніна, што жыў у квітнеючым асяродку гандлю і рамёстваў.

Раўнавага, што існавала ў ХV і ХVI ст. паміж уладаром і падданымі (у нашым выпадку мяшчанамі), выразна спрыяла ўладару. Вялікі князь тады быў яшчэ ўсемагутны і ўсяўладны, а падданыя залежалі ад ягонай ласкі і добрай волі. У ХVII ст. гэтакія суадносіны ўсё больш разбалансоўваліся праз сталы працэс развіцця канкрэтных правоў і прывілеяў, якія асабліва ўплывалі на рост і статус гарадоў. Змены ў суадносінах могуць эмпірычна вымярацца па росту насельніцтва, гандлёвага абароту, а таксама колькасці сабраных падаткаў. Дык вось уздоўж гэтых тонкіх ліній праходзіць эвалюцыя мясцовага жыхара ад пасіўнага і мізэрнага — якім яго бачыць Кром — падданага ХV ст. да актыўнага грамадзяніна Рэчы Паспалітай і героя магілёўскай хронікі.

Магілёў зрабіўся палітычным і купецкім цэнтрам, калі Жыгімонт Аўгуст у 1561 г. надаў гораду прывілей на гарадское права ў рэдакцыі няпоўнага магдэбургскага. Ён прызнаваў за мяшчанамі права на варэнне пітнога мёду і піва для продажу, а таксама права на вялікамаштабную лоўлю рыбы ў Дняпры. Праз 16 гадоў пасля таго, як горад стаў фігураваць у падатковым рэестры, мяшчане вырашылі ўзысці яшчэ на адну прыступку вышэй і запатрабавалі вызвалення горада з-пад юрысдыкцыі старасты ды ўвядзення поўнага jus municipal.

Магілёўскую хроніку ў 1693 г. распачаў Трафім Раманавіч Сурта, член гарадскога магістрату, суддзя і купецкі войт. Ён спасылаецца на розныя крыніцы: рэляцыі відавочцаў, гарадскія і касцёльныя запісы, ранейшыя хронікі — асабліва Мацея Стрыйкоўскага — і розныя друкаваныя дакументы. Твор адкрываецца апісаннем акалічнасцяў, звязаных з паўстаннем Магілёва. Пачаткі горада, згодна з легендай, сягаюць місіі св. Андрэя апостала, які ў часе сваёй выправы па Дняпры праплыў ля месца, на якім потым і вырас Магілёў. Так даказваецца старажытнае паходжанне горада і яго сувязь з калыскай хрысціянскай цывілізацыі. Сурта цвердзіць, што назва „Mohyi low” па-славянску значыць „магутны леў”. Каб выразней сцвердзіць хрысціянскае паходжанне горада, аўтар далучае складаны міф біблійнага характару, пераплятаючы праваслаўныя літургічныя крыніцы са зваротамі да каталіцкага культу Дзевы Марыі, раз за разам дадаючы цытаты з Кіева-Пячэрскага Сінапсісу і выразы падзякі за дагэтуляшнюю апеку і каралеўскі патранат.

Міф, як распавядае гарадскі храніст, пачаўся з моманту, калі Яфет, наймалодшы сын Ноя, быў прызначаны для той трэцяй часткі свету, якой ёсць Еўропа, заселеная русінамі ці славянамі, што жывуць у трох вялікіх сядзібах — Кіеве, Чарнігаве і Магілёве. Цытуючы Кіева-Пячэрскі сінапсіс і Стрыйкоўскага, храніст высвятляе, што імя „Яфэ” у славянскай мове азначае „кагось, хто вечна развіваецца” так, як горад Магілёў. Аўтар піша затым, што горад быў заснаваны ў 1526 г. Жыгімонтам Аўгустам, хоць замак на тых землях існаваў на некалькі стагоддзяў раней. Кароль той, бачачы, як мужна мяшчане бараніліся ад ворага, надаў гораду ius municipal і шэраг іншых вольнасцяў. Пасля элекцыі і каранацыі Стэфана Баторага ў 1576 г. горад выслаў да манарха прадстаўнікоў з просьбай аб магдэбургскім праве. Баторы сардэчна прыняў дэлегацыю і зычліва адказваў на іх просьбы. Так ужо ў 1577 г., грунтуючы ся на магдэбургскім праве, распачаў пасяджэнні гарадскі суд. Кароль таксама прызнаў гораду герб з надпісам „пячатка места Магілёўскага”.

У 1610 г. гарадскія ўлады мусілі змагацца з незвычайнай унутранай небяспекай і атакай на свой аўтарытэт: сем бунтаўнікоў і іх таварышы адмовіліся плаціць падаткі і прызнаваць вярхоўную ўладу горада. (Хадзілі чуткі, быццам бунтаўнікі былі плебеямі, але храніст не знаходзіць пра гэта ніякіх сведчанняў у сваіх крыніцах.) Арганізавалі канкурэнтную гарадскую раду, мелі нават свой звон. Шматразова штурмавалі ратушу і ўрад горада, рыхтуючыся пераадолець браму судовай палаты. З сур’ёзнай небяспекі ўрад быў уратаваны каралеўскім лістом, які склікаў суд для асуджэння бунтаўнікоў. Пяцёх з іх пакаралі смерцю, двух астатніх пашкадавалі — прысуд смерці замянілі на 12 тыдняў турмы, прылюдныя бізуны і выгнанне з горада, а таксама забарону жыць у горадзе і набліжацца да яго на 30 кіламетраў. Уладанні ўсіх сямі названых у хроніцы рэбеліянтаў канфіскавалі на карысць каралеўскага скарбу. Але хутка пасля гэтага жонкі ўсіх сямі склалі просьбы аб вяртанні ўласнасці — як зямлі, так і рухомасці. У гэтай сувязі кароль Жыгімонт Ваза склікаў трэці суд, які прыняў рашэнне вярнуць маёнткі і скасаваць баніцыю.

Імпануе спраўнасць судовага pазбіральніцтва, асабліва калі ўлічыць абавязковасць удзелу каралеўскай канцылярыі, паколькі Магілёў быў горадам каралеўскім. Звяртае на сябе ўвагу таксама даступнасць суда, у якім абаронцы шукалі праўды — і атрымалі сваё даволі хутка. Храніст аддае гэтай падзеі незвычайна шмат месца і прыводзіць многа дэталей. Можна выразна адчуць ягоны неспакой і заклапочанасць — хоць піша на 80 гадоў пазней — тым, што рэбеліянты важыліся на бунт супраць законнага ўраду горада.

Іншая, яшчэ больш небяспечная ўнутраная пагроза для стабільнасці горада — гэта канфлікт паміж вернікамі праваслаўнымі і уніятамі. Храніст асуджае уніятаў за ўзброеныя напады пад час святой імшы, за захоп і мучэнне праваслаўных святароў. У 1633 г., пасля адкрыцця праваслаўных храмаў каралём Уладыславам IV, у часе ўрачыстасцяў дайшло да нападу на праваслаўных, якія, кіруючыся да царквы, перапраўляліся плытом на другі бок Дняпра, у чым абвінавацілі уніятаў. Гэтая „святая вайна”, як яна названа ў хроніцы, паміж праваслаў нымі і уніятамі была — нягледзячы на шматлікія скаргі з абодвух бакоў — сямейнай сваркай у параўнанні з пазнейшай маскоўскай акупацыяй 1650-х.

Расіяне, заняўшы Магілёў у 1654 г., пакінулі гарнізон і замянілі вышэйшых ураднікаў трыма сваімі ваяводамі. У 1661 г. цярпенне мяшчан лопнула і яны, узначаленыя сваім бурмістрам па прозвішчу Пора, аб’ядналіся і пазбавілі жыцця жаўнераў расійскага гарнізону, а спайманых маскоўскіх ваяводаў выслалі да караля. Мяшчане планавалі таксама атакаваць і раззброіць царскіх салдатаў, што кватаравалі ў іх дамах. Праўдападобна, прайгралі б, калі б нехта не вызваліў ваеннапалон ных, якіх трымалі ў магілёўскай турме. З дапамогаю вязняў мяшчане хутка вызваліліся ад акупантаў.

Магілёўскі храніст беражліва выбудоўвае захапляльную гістарычную і культурную генеалогію, якая адлюстроўвае яго свядомасць і разам з тым вызначае ягонае месца ў гісторыі. Відавочна, ён — мешчанін і грамадзянін (абывацель) горада Магілёва. Што да рэлігіі, то гэта зацяты прыхільнік праваслаўя, аднак ён гэтаксама свабодна адсылаецца да культу Дзевы Марыі і цудаў lacrimae — сімвалаў, характэрных для каталіцкага касцёла. Піша па-польску, але добра дапасоўвае выразы і азначэнні царкоўныя, калі кранае пытанні рэлігіі. Трафім Сурта адначасова выразна творыць свой image як удзячны і лаяльны падданы караля Абодвух Народаў. Дзякуючы багатай сімволіцы ў хроніцы творыцца міфалагічная піраміда русінскай тоеснасці, якая абапіраецца на тоеснасць усходнесла вянскую, а тая ў сваю чаргу ідэнтыфікуецца са свядомасцю еўрапейскай, і ўсё гэта ўваходзіць глыбока ва ўсеахопны этас рымскай культуры.

Твор Сурты дзіўна пазбаўлены ўсіх тых стэрэатыпаў, якімі прасякнута сучаснае бачанне Рэчы Паспалітай ХVII ст., асабліва ВКЛ. Гэтае апісанне не ўзгадняецца таксама з панурым вобразам заняпаду гарадскіх цэнтраў, так часта маляваным польскімі гісторыкамі. Знішчальныя наезды Масквы і казакоў, неадменна называных „бандытамі”, барацьба паміж праваслаўнымі і уніятамі („тымі кажанамі з пекла”) і страты людскія былі амаль штодзёнымі. Але ж няма ў хроніцы пачуцця паразы, страты прэстыжу, адчування ніжэйшасці, хаосу, непарадку, анархіі ці многіх іншых часам пагардлівых азначэнняў, якімі гісторыкі ХIХ і ХХ ст. прывыклі апісваць ХVII ст. Зусім наадварот, хроніка дыхае гонарам за дасягненні мінулага і верай у тое, што будучыня будзе яшчэ лепшай.

Я перакананая, што гісторыя ХIХ ст. разам з гістарыяграфіяй ХХ ст. навязала грамадству пэўныя стэрэатыпы аб веку ХVII, якія трэба крытычна пераасэнсаваць. Падзеі ў Кароне і Вялікім Княстве Літоўскім ранняга перыяду Рэчы Паспалітай Двух, а нават Трох Народаў занадта доўга разглядалі ся праз прызму пазнейшых канфліктаў і няўдачаў, а галоўнае — падзелаў. Агульнае перакананне, што Рэч Паспалітая пацярпела паразу з прычыны няўмення ператварыцца ў абсалютычную дзяржаву, зацміла жывы вобраз традыцыі рэгіянальнага самакіравання і ўдзелу грамадства ў справах публічна-дзяржаўных (праз соймікі, якія былі квінтэсэнцыяй гэтай жывучай традыцыі). Тое ж самае тычыцца гісторыі гарадоў ВКЛ. Працэс іх ператварэння ў значныя аграрна-гандлёвыя цэнтры дзякуючы спалучаным высілкам уладальнікаў і мяшчан доўгі час не прыкмячаўся і недаацэньваўся. Рэч Паспалітая ХVII ст. была ўзорам лакальнай дэмакратыі, са сваім шматнацыянальным і шматрэлігійным грамадствам, у якім урадам кіраваў абіраны манарх. Яе этнічная разнароднасць post facto успрымалася ў кантэксце канфліктаў ХIХ ст. А вось гістарычныя крыніцы ХVII ст. сведчаць хутчэй аб тым, што гэтыя спрэчкі ўраўнаважваліся вялікім уменнем ужывацца і супрацоўнічаць. Згадайма хоць бы прыклад многіх гарадоў ВКЛ (Слуцк, Магілёў, Крычаў, Стары Быхаў і інш.), насельніцтва якіх — так рознае этнічна і рэлігійна! — разам выступіла ў 1660-х г., каб выгнаць непрыяцеля. А тое, што ў наступныя стагоддзі гарады ВКЛ не вытрымалі такога ж тэмпу развіцця, як іх адпаведнікі ў Кароне і на Захадзе, зусім не падважвае іх вялікай жывучасці ў ХVII ст.

Наверх

Гісторыя сялянства Беларусі са старажытных часоў да 1996 г. Т.1. (Юры Заяц)

Чэрвеня 7, 1998 |


Гісторыя сялянства Беларусі са старажытных часоў да 1996 г.: у трох тамах. Т.1. Гісторыя сялянства Беларусі ад старажытнасці да 1861 г. Мінск, 1997. 431.

Да другой паловы ХХ ст. сялянства складала асноўную частку насельніцтва Беларусі, таму не дзіўна, што яго мінуламу прысвечана шмат гістарычных даследаванняў. «Гісторыя сялянства Беларусі», першы том якой выйшаў у канцы 1997 г., уяўляе сабой абагульняльную працу. Асноўная мэта такіх выданняў — стварэнне на падставе ранейшых даследаванняў гістарычнай панарамы (у дадзеным выпадку — сялянскага жыцця) у шырокіх прасторавых і часавых рамках. Разгляданае выданне  мае асаблівасці. Задуманае яшчэ ў часы БССР, калі планавалася стварыць асобныя гісторыі асноўных класаў савецкага грамадства, пісалася яно ў часы «перабудовы», калі з’явілася магчымасць адыходу ад старых догмаў, а дапрацоўвалася і пачало выходзіць ужо пасля абвяшчэння афіцыйнай гістарычнай навукай незалежнай Беларусі прынцыпаў «новых канцэпцый і падыходаў». У выніку акрамя традыцыйных сюжэтаў гаспадарчага жыцця, сацыяльнага стану і барацьбы сялянства супраць прыгнёту ў кнізе аддадзена ўвага таксама побыту, духоўнай і матэрыяльнай культуры. Зроблены таксама спробы пераацэнкі некаторых падзей сацыяльнай гісторыі.

У напісанні першага тома брала ўдзел дваццаць аўтараў не толькі з Інстытута гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі, але і з вядучых універсітэтаў краіны. Большасць даследчыкаў з’яўляюцца аўтарамі кніг і дысертацый па аграрнай гісторыі, якія  склалі значную частку навуковай базы выдання.

Зразумела, праца не прэтэндуе на вычарпальнае асвятленне мінулага сялянства. Паўната раскрыцця асобных яе аспектаў і перыядаў залежыць ад ступені іх вывучанасці, што і адзначана ва «Уступе» да першага тома (с.9). Тым не менш, як будзе паказана ніжэй, выкарыстаны далёка не ўсе магчымасці для таго, каб карціна сялянскага жыцця ў разгляданы перыяд стала больш поўнай.

На наш погляд, аўтарскі калектыў быў пастаўлены ў даволі складаныя ўмовы дзіўным падзелам аб’ёму выдання паміж рознымі храналагічнымі перыядамі: шматвяковую гісторыю сялянства давялося «уціскаць» у адзін том, у той час як два астатнія будуць ахопліваць параўнальна кароткія перыяды ў некалькі дзесяцігоддзяў (адпаведна 1861–1917 і 1917–1996 г.) (7). Такая дыспрапорцыя не  мае аб’ектыўнай прычыны і не можа тлумачыцца ні забяспечанасцю крыніцамі, ні ступенню вывучанасці, ні важкасцю і цікавасцю матэрыялу. Відаць, спрацавала старая ідэалагічная завядзёнка, згодна  з якой асноўная ўвага і адпаведна аб’ём у такіх выданнях аддаваліся перыяду пасля 1917 г. (Дарэчы, па гэткай самай схеме выдадзена і папярэдняя калектыўная праца акадэмічнага Інстытута гісторыі — «Нарысы гісторыі Беларусі: у двух частках»). Вынікам такога падыходу стаў у пэўным сэнсе нарысавы характар першага тома. З прычыны абмежаванасці аб’ёму аўтары іншы раз былі вымушаныя толькі называць, канстатаваць  з’яву, не ілюструючы яе канкрэтнымі матэрыяламі, ці адсылаючы чытача да ненадрукаваных архіўных крыніцаў (напрыклад с.66, 105, 106, 122, 149, 334–335 і інш.). Гэта збядняе кнігу.

Нарысавасць адчуваецца і ў структуры тома: першыя пяць раздзелаў прысвечаны праблемам сацыяльна–эканамічнай гісторыі сялянства, а ў шостым, мала ўвязаным з папярэднімі, робіцца скразны агляд культуры і побыту. Такім чынам, абвешчаны ва «Уводзінах» прынцып адлюстравання эвалюцыі беларускага сялянства з улікам усіх фактараў, што ўплывалі на гэты працэс, у тым ліку культурных, рэлігійных, побытавых (6) у дачыненні да першага тома застаўся дэкларацыяй пра намеры, якія, на жаль, не былі цалкам рэалізаваны.

Паўната гістарыяграфічнага агляду таксама не адпавядае ўзроўню капітальнай працы. У ім не згаданы замежныя выданні і публікацыі, нават тыя, на якія спасылаюцца аўтары тома, ды і некаторыя вядомыя працы беларускіх аўтараў, няма агляду археалагічных даследаванняў[1].

Выклікае здзіўленне адсутнасць у спецыяльнай працы пра сялянства азначэння прадмета даследавання. Невядома, што ж разумеюць аўтары пад сялянствам: сацыяльную групу, клас ці проста людзей, якія стала жывуць у вёсцы і займаюцца пераважна сельскай гаспадаркай. Між тым, дакладнае вызначэнне тэрміна дазволіла б акрэсліць ніжнюю храналагічную мяжу даследавання, якая выглядае расплывістай і неабгрунтаванай. З аднаго боку, паводле назвы выдання і загалоўкаў першага тома,  гісторыя сялянства пачынаецца з «старажытных часоў», «ад старажытнасці». Праўда, у беларускай, як і ў расійскай традыцыі гэтае слова не адпавядае паняццю «антычны (старажытны) свет». Тым не менш, згадка ва «Уводзінах» пра перыяд, «калі сялянства было адзіным асяроддзем існавання чалавека» (5) як быццам паказвае, што аўтары схільны пачаць яго гісторыю ад першабытнай эпохі, калі не існавала яшчэ ні гарадоў, ні падзелу грамадства на класы. Аднак крыху ніжэй удакладняецца, што гісторыя беларускага сялянства ў выданні разглядаецца, «пачынаючы з ранняга сярэднявечча», якое, паводле аўтараў, на Беларусі, «як і ў асноўнай частцы Еўропы, вядзе свой адлік з пачатку другой паловы 1 тысячагоддзя» (6). Беспадстаўнасць і штучнасць спробаў весці адлік беларускага Сярэднявечча ад VI ст., як і адсутнасць у заходнееўрапейскай медыявістыцы адзінага погляду на пачатак і працягласць гэтай эпохі, паказаны ў артыкуле Г.Сагановіча[2]. Прадэклараваўшы пачатак Сярэднявечча і, адпаведна, эпохі феадалізму з VI ст. (6, 9), аўтары першага тома аб’ектыўна мусілі  характарызаваць VI–VIII ст. як перыяд разлажэння першабытных адносінаў (19). Больш за тое, яны лічаць, што ў гэты час «працэс станаўлення сялянства ў славян» толькі пачаўся (27), а ў клас феадальнага грамадства яно пераўтвараецца ў канцы I — пачатку II тысячагоддзя (6). Насуперак пісьмовым крыніцам выказваецца думка, што племянныя ўтварэнні перарастаюць у «феадальныя княствы–дзяржавы» на працягу IХ–ХI ст. (404)! Духоўная культура сялянства разглядаецца ў выданні толькі з ХIII ст., а матэрыяльная і ўвогуле з XIV cт. , што абсалютна незразумела. Між тым, аналіз вялізнага пласта назапашанага археалагічнага матэрыялу ў спалучэнні з фальклорам і звесткамі пісьмовых крыніц дазволіў бы паказаць побыт насельніцтва Беларусі ў VI–XIII ст., ахарактарызаваць (хай сабе і не ў поўнай меры) культуру эпохі язычніцтва, прасачыць распаўсюджванне ў сялянскім асяроддзі хрысціянства. Зразумела, гэта патрабавала б ад аўтараў пераважна не кампілятыўна–рэфератыўнай, а даследчыцкай працы.

Не зусім прадуманымі і лагічнымі падаюцца нам структура першага тома і ўнутраная будова некаторых яго раздзелаў. Вышэй ужо звярталася ўвага на няўдалы прынцып разгляду культуры і побыту ў асобным раздзеле, у адрыве ад іншых аспектаў гісторыі сялянства. Прыкладам няўдалай унутранай структуры з’яўляецца раздзел «Культура і быт сялянства». Тут да матэрыяльнай культуры чамусьці далучаны такія пытанні, як шлюб, выхаванне дзяцей, тыпы сялянскіх сем’яў, узнікненне прозвішчаў у сялян.

Сацыяльна–эканамічная гісторыя сялянства падзелена храналагічна на пяць раздзелаў, што адлюстравана ў іх назвах. Але калі ў раздзелах 3–5 унутраная структура (падраздзелы, параграфы) падпарадкаваны раскрыццю асобных бакоў гаспадарчага і грамадскага жыцця сялян у зададзеных храналагічных межах, то два першыя раздзелы маюць дадатковае храналагічнае чляненне. Раздзел 1 ахоплівае адпаведна VI–VIII ст., якія характарызуюцца аўтарамі як перыяды разлажэння першабытных адносінаў і ранняга феадалізму (19, 36). Такім чынам, тут аб’яднаны розныя гістарычныя эпохі, розныя этапы эвалюцыі сялянства. У раздзеле 2 — «Сялянства ў XIV — першай палове XVII ст.» — глава I ахоплівае перыяд да канца XVI ст., а дзве наступныя прысвечаны канцу XVI — першай палове XVII ст. Па сутнасці, у першай главе разглядаецца гісторыя сялянства перыяду Вялікага Княства Літоўскага да ўтварэння Рэчы Паспалітай. З улікам важнасці і працягласці перыяду, а таксама аб’ёму главы лагічна было б вылучыць яе ў асобны раздзел, тым больш, што падобнае спалучэнне выглядае штучным.

Раздзел 3 — «Сялянства ў другой палове XVII –– першай трэці XVIII ст.» — на справе ахоплівае перыяд да сярэдзіны XVIII ст.; адзін з параграфаў цалкам прысвечаны падзеям 1740–1744 г. (паўстанне ў Крычаўскім старостве). А наступны раздзел — «Сялянства ў другой трэці –– канцы XVIII ст. (да далучэння Беларусі да Расіі)» — пачынаецца словамі «Другая палова XVIII ст. …» і матэрыялаў раней гэтага часу не кранае. Незразумела, як гэткае прыкрае разыходжанне паміж храналогіяй зместу і назвамі раздзелаў 3 і 4 засталося па–за ўвагай рэцэнзентаў і шматлікіх рэдактараў.

Большасць раздзелаў кнігі, прысвечаных сацыяльна–эканамічным аспектам гісторыі сялянства (2–5), па сутнасці, з’яўляюцца рэфератамі адпаведных манаграфій, артыкулаў, дысертацый і ўтрымліваюць уласцівыя ім як станоўчыя рысы, так і недахопы.

На працягу разгляданага ў першым томе перыяду Беларусь была аграрным краем, у эканоміцы якога пераважала земляробства. Таму ў аграрнай гісторыі вялікая ўвага аддавалася пытанням землеўладання і землекарыстання, стану земляробства ў феадальнай і сялянскай гаспадарках. Дасягненні беларускай гістарыяграфіі ў гэтай сферы дазволілі М.Ф. Спірыдонаву, З.Ю. Капыскаму, В.І. Мялешку, П.Р. Казлоўскаму, І.А. Груцу, В.Ф. Голубеву і П.А. Лойку грунтоўна выкласці гэтую праблему. Менш удалым падаецца сюжэт аб землеўладанні і землекарыстанні ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. (Я.К.Анішчанка). У тэксце дамінуюць матэрыялы апошняй чвэрці XVIII ст., дадзеных па першай палове ХIХ ст. няшмат, таму высновы, якія аўтар робіць у канцы параграфа, не выглядаюць дастаткова аргументаванымі. Незразумела, чаму аўтар не выкарыстаў манаграфію В.У.Чапко, прысвечаную сельскай гаспадарцы Беларусі першай паловы ХIХ ст. Адзначым таксама даволі цяжкі стыль выкладання, адсутнасць тлумачэння тэрмінаў, невядомых шырокаму чытачу (напрыклад, «генеральнае межаванне», «люстрацыі»).

Значна горш, з прычыны недастатковай даследаванасці, паказаны такія віды гаспадарчай дзейнасці, як жывёлагадоўля і вясковае рамяство. У гаспадарцы беларускага селяніна жывёлагадоўля не з’яўлялася спецыялізаванай галіной. Магчыма таму аўтары абмежаваліся падлікамі колькасці цяглавай і прадукцыйнай жывёлы, якой валодалі сяляне. І толькі па першай палове ХIХ ст. прыведзены звесткі пра пароды жывёл і іх распаўсюджанне па асобных рэгіёнах (П.Р. Казлоўскі, І.А. Груца). Але і там няма інфармацыі аб працоўных якасцях цяглавай, прадукцыйнасці і плоднасці іншай жывёлы. Нельга не адзначыць, што пры характарыстыцы забяспечанасці сялянаў рабочай і прадукцыйнай жывёлай імкненне да «сярэдніх» лічбаў некаторымі аўтарамі даведзена да абсурду: фігуруюць «0,3 каня, 0,5 вала» і г.д. (65, 190, 223, табл. 1,2). Гэта ўваскрашае ў памяці вядомы сюжэт пра палову каня барона Мюнгаўзэна. Разам з тым, прыводзяцца і аб’ектыўныя дадзеныя (іншы раз тымі ж аўтарамі) па колькасці гаспадарак, што не мелі цяглавай жывёлы, мелі адну галаву, дзве і г.д. (110, 222). Каб больш не вяртацца да гэтага пытання, адзначым, што такія ж «сярэднія лічбы» фігуруюць і пры характарыстыцы велічыні сялянскіх сем’яў.

Вясковае рамяство адносна поўна асветлена толькі па ХIХ ст. В.Ф.Голубеў і П.А.Лойка прыводзяць поўны рэестр спецыяльнасцяў сялян–рамеснікаў па Гарадзенскай губерні, даюць працэнтныя суадносіны паміж імі. На жаль, аўтары, фіксуючы выкарыстанне ў вотчынных мануфактурах наёмнай і наёмна–прымусовай працы сялян, не паказваюць маштабаў гэтай з’явы. Для іншых перыядаў наяўнасць рамяства толькі канстатуецца (66) ці прыводзяцца агульныя звесткі па колькасці сялян–рамеснікаў у асобных рэгіёнах ці па колькасці рамесных спецыяльнасцяў, без поўнага іх пераліку (112). Неземляробчыя заняткі сялян  — вазніцтва, сплаў плытоў і інш. — у другой палове XVIII ст. падрабязна ахарактарызаваны В.І.Мялешкам.

Добра распрацаванымі ў гістарыяграфіі Беларусі з’яўляюцца праблемы становішча сялян, іх павіннасцяў і падаткаў. Адпаведна на высокім узроўні ў рэцэнзуемай кнізе разгледжаны пытанні запрыгоньвання сялянства ў XIV–XVI ст. (М.Ф.Спірыдонаў), зменаў, якія адбываліся ў іх становішчы ў наступныя часы (З.Ю.Капыскі, В.І.Мялешка, П.А.Лойка, У.А.Сосна). На жаль, некранутай засталася тэма сялянаў, якія жылі на землях, што належалі гарадам ці асобным мяшчанам.

Розныя феадальныя павіннасці сялян аналізуюцца М.Ф.Спірыдонавым, З.Ю.Капыскім, В.Ф.Голубевым і П.А.Лойкам. Добра паказаны пераход ад пазямельнага абкладання паншчынай праз падымнае да падушнага (209 ff.). Аднак тлумачэнне В.Ф.Голубева і П.А.Лойкі маруднага ўмацавання фальварачна–паншчыннай сістэмы на ўсходзе Беларусі аддаленасцю рэгіёна ад асноўных транспартных шляхоў (205) не выглядае пераканальным, тым больш што крыху ніжэй В.І. Мялешка гаворыць пра ажыўленыя сувязі Магілёўскага Падняпроўя і Пасожжа, а таксама Рэчыцкага і Гомельскага старостваў з партамі на Балтыцы, уцягванне сялян у дастаўку тавараў да прыстаняў на Заходняй Дзвіне, а ўзімку сухапутнымі шляхамі ў Рыгу, Каралявец і Гданьск (216–219). Пры паказе росту грашовых падаткаў аўтары не заўжды ўлічваюць абясцэньванне грошай, нават калі канстатуюць яго (120, 121, 307). Такім чынам, рэальны рост падаткаў не адлюстроўваецца.

З тэмай землеўладання і павіннасцяў цесна звязаны сюжэты па аграрных рэформах. Выразнасць, з якой выкладзены сутнасць рэформы сярэдзіны XVI ст. і асаблівасці яе правядзення (М.Ф. Спірыдонаў), можа быць узорам нават для падручнікаў. Сутнасць рэформы П.Д. Кісялёва і яе асаблівасці ў беларускіх губернях удала раскрыты В.Э. Загарульскай і У.А. Соснам. Але некаторыя іх высновы (напрыклад, што абавязковыя інвентары, нягледзячы на ўсе іх недахопы, усё ж «ставілі межы памешчыцкай уладзе і стваралі некаторую легальную аснову для абароны сялянамі сваіх інтарэсаў» (341)), не маюць дастатковага развіцця і абгрунтавання ў тэксце. На наш погляд, аўтары недаацанілі значэнне павелічэння зямельнага фонду дзяржаўных сялян. Так, сапраўды, падушны падзел пры гэтым не ўзрос (334), але, калі прыняць да ўвагі значнае павелічэнне за гады рэформы колькасці рэвізскіх душ, то становіцца відавочным, што без гэтай прырэзкі зямлі падушны надзел скараціўся б.

Ва ўсёй яе супярэчнасці раскрываюць праблему сувязі сялянаў з рынкам у канцы XVI — першай палове XVII і ў другой палове XVIII ст. З.Ю. Капыскі і В.І. Мялешка. Падкрэсліваецца, што разам з сялянамі, якія мелі лішкі прадукцыі, у рынак паступова былі ўцягнуты і менш забяспечаныя вяскоўцы, вымушаныя прадаваць неабходныя самім прадукты, каб заплаціць чынш. Адзначаецца, што забарона феадаламі прадаваць сялянскае збожжа за межамі панскіх уладанняў, імкненне феадалаў скупляць і перапрадаваць сялянскае жыта звужалі геаграфію рынкавых сувязяў асноўнай масы сялян. Трэба звярнуць увагу на не зусім карэктную аргументацыю З.Ю. Капыскага тэзы наконт росту гандлёвай актыўнасці феадалаў (павелічэнне вывазу збожжа з тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага з 37646 лаштаў у 1568 г. да 87312 лаштаў у 1649 г. — с.119). Па–першае, на працягу азначанага перыяду Вялікае Княства Літоўскае мела розную тэрыторыю. Па–другое, у 1568 г. частка дзяржавы была акупавана маскоўскім войскам, але самае галоўнае, у выніку Інфлянцкай вайны былі блакаваны Дзвінскі гандлёвы шлях і частка прыбалтыйскіх портаў, што значна ўскладняла вываз. У 1649 г., пад час казацка–сялянскай вайны, феадалам было выгадна не захоўваць лішкі прадукцыі, а пазбаўляцца ад яе, ператвараючы ў грошы, што стымулявала вываз з тэрыторый, якія не кантраляваліся паўстанцамі.

Характарыстыку маёмаснай дыферэнцыяцыі сялян у розныя перыяды даюць З.Ю. Капыскі, В.І. Мялешка і А.Г. Каралёва, В.А. Мілаванаў. Найбольш удала гэтая праблема выкладзена А.Г. Каралёвай і В.І. Мялешкам (222–228). Аўтары вырашаюць яе на падставе комплекснага аналізу дадзеных па забяспечанасці гаспадарак цяглавай і прадукцыйнай жывёлай, памерамі зямельных надзелаў (у тым ліку і дадатковых, узятых у арэнду ці ў заклад за грашовую ссуду феадалам), выкарыстанні сялянамі наёмнай працы.

Вельмі цікавымі з’яўляюцца сюжэты пра бюджэт сялян у другой палове XVIII ст. (П.Р. Казлоўскі), па дэмаграфіі сялянскага насельніцтва ў канцы XVIII — першай палове ХIХ ст. (А.Г. Каралёва). Шкада, што аналагічныя даследаванні не праведзены па іншых перыядах.

Усебакова разгледжана пытанне абароны сялянамі сваіх правоў і інтарэсаў, розных формаў супраціву феадальнай эксплуатацыі — ад легальных да ўзброенай барацьбы — на працягу XIV–XVIII ст. (М.Ф. Спірыдонаў, З.Ю. Капыскі, В.І. Мялешка). Недастаткова поўна ахарактарызаваны сялянскі рух канца XVIII — сярэдзіны ХIХ ст. (С.Г. Свірка). Адзначыўшы новую мэту барацьбы сялян  — імкненне да волі, аўтар не раскрывае прычыны гэтай з’явы, не паказвае, як уплывала на яе дараванне ўрадам асабістай волі сялянам Эстляндыі, Курляндыі і Ліфляндыі ў 1816, 1817 і 1819 г. Нічога не сказана пра адносіны сялянаў да паўстання 1830–1831 г. Цалкам неабгрунтаваным падаецца адна з ключавых тэзаў аўтара — аб сувязі ўздыму сялянскага руху ў 1846–48 г. з рэвалюцыйнымі падзеямі ў Заходняй Еўропе (350). Ніякіх доказаў гэтага аўтар не прыводзіць, а вышэй тлумачыць узмацненне барацьбы сялян голадам і штучным павелічэннем сялянскіх павіннасцяў пры складанні памешчыкамі абавязковых інвентароў (348–349). А.Г.Свірка слушна адзначае, што ўзброеная барацьба сялян у 1812 г., па сутнасці, часта насіла антыфеадальны характар, але трэба падкрэсліць, што асноўнай яе мэтай была абарона сялянскай маёмасці ад вайсковых рэквізіцыяў і марадзёрства, паколькі напалеонаўскае войска звычайна забяспечвалася за кошт жыхароў акупаваных тэрыторыяў. Аб такой скіраванасці сялянскай барацьбы сведчаць і ўспаміны генералаў Вялікага войска, прынамсі Армана дэ Каленкура[3]. На жаль, гэтыя крыніцы засталіся па–за ўвагай аўтара.

У асобныя сюжэты вылучаны падзеі 1648–51 г. і паўстанне ў Крычаўскім старостве (В.І.Мялешка). У характарыстыцы падзеяў сярэдзіны XVII ст. В.І.Мялешка адмовіўся ад традыцыйнай трактоўкі іх як «нацыянальна–вызваленчай вайны беларускага народа». Але ацэньваючы гэтае выступленне толькі як антыфеадальную вайну (128), аўтар ніжэй сам супярэчыць такому аднабаковаму азначэнню і паказвае, што ў вайне «прымалі ўдзел усе слаі насельніцтва, а таксама частка дробнай беларускай шляхты, праваслаўнага духавенства» (128; выдзелена намі — Ю.З.). Тое, што паўстанцы ці частка іх выступалі супраць гвалтоўнага насаджэння уніі і каталіцызму, бачна з таго, што разам з панамі, адміністрацыяй, наогул ляхамі ад іх ратавалася ўцёкамі каталіцкае і уніяцкае духавенства, што ўрадавыя войскі пры ўтаймаванні паўстанцаў падкрэслівалі, што тыя з’яўляюцца адзінаверцамі з чаркасамі (казакамі) і гульцяямі (130, 133). Паколькі тады нацыянальная прыналежнасць атаясамлівалася з канфесійнаю, а акаталічванне спалучалася з паланізацыяй (асабліва ў прывілеяваных станах), з прыведзеных вышэй фактаў вынікае, што вайна 1648–51 г. насіла не толькі антыфеадальны характар.

Пры разглядзе праблем сацыяльна–эканамічнай гісторыі сялянства мы невыпадкова не краналі перыяду VIII–XIII ст.: яго ўзровень значна ніжэйшы за астатнія. Першая глава гэтага раздзелу, нагадаем, ахоплівае перыяд VI–VIII ст.,  вызначаны як перыяд разлажэння першабытнаабшчынных адносінаў, калі існавалі перадумовы фармавання сялянства. Значная частка параграфа 1 «Усходнеславянскія плямёны і іх гаспадарка» (Э.М. Загарульскі) прысвечана апісанню прыродных умоў, якія мелі велізарнае значэнне для сельскай гаспадаркі. (Па гэтай прычыне лепш было б, на наш погляд, разгледзець іх асобна, не далучаючы да таго ці іншага храналагічнага перыяду). Выклікае здзіўленне, што клімат аўтар характарызуе на падставе дадзеных за апошняе стагоддзе, ігнаруючы даследаванні, якія паказалі значныя змены ў клімаце часткі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў 200–1200 г.[4].

Вельмі цьмяна выкладзена праблема асваення ўсходнеславянскімі плямёнамі тэрыторыі Беларусі. Не паказана нават верхняя храналагічная мяжа гэтага працэсу. Тэза Э.М. Загарульскага аб уступленні асноўнай часткі мясцовага балцкага насельніцтва ў «актыўныя ўзаемадачыненні» са славянамі (23) не грунтуецца на аналізе матэрыялу і разліках, таму з’яўляецца, на наш погляд, бяздоказнай. Некарэктнай выглядае спасылка на працу В.В.Сядова 1970 г., паколькі ў найноўшых публікацыях гэты даследчык пераглядае свае погляды на этнічную атрыбутацыю некаторых археалагічных культураў. Апісваючы гаспадарку ўсходніх славян VI–VIII ст., Э.М. Загарульскі даволі шырока выкарыстоўвае матэрыялы больш позняга часу — IХ і Х ст. (24–26), што недапушчальна. Заключныя абзацы ён чамусьці прысвяціў характарыстыцы грамадскага ладу ўсходніх славян, абшчыне — пытанням, якія падрабязна разглядаюцца ў наступным параграфе Г.В. Штыхавым. Насуперак пісьмовым крыніцам, якія фіксуюць у дрыгавічоў і полацкіх крывічоў зараджэнне дзяржаўнасці ў форме княжанняў[5], сведчаць пра ўключэнне палачанаў у другой палове IХ ст. у дзяржавы Рурыка і Алега, Э.М. Загарульскі сцвярджае, што ўсе ўсходнеславянскія плямёны «у VIII–IX ст. знаходзіліся на апошняй, заключнай стадыі распаду першабытнаабшчыннага ладу» (26).

Гаворачы пра ўсходнеславянскую абшчыну, Г.В.Штыхаў таксама не прытрымліваецца храналагічных межаў главы (VI–VIII ст.). Ён выкарыстоўвае пісьмовыя і археалагічныя крыніцы, даследаванні, якія адносяцца да IХ–ХIII ст., прычым не заўжды падае гэты матэрыял у храналагічнай паслядоўнасці (31–34), што не спрыяе паспяховаму раскрыццю пытання. Зразумела, працэс эвалюцыі абшчыны не завяршыўся да IХ ст., але лагічна было б прасачыць яго працяг у адпаведнай главе. Для апісання абшчыны VI–VIII ст. Г.В. Штыхаў прыцягвае вынікі археалагічных даследаванняў сумежных, пераважна заходнеукраінскіх земляў. Такі прыём у навуцы дапускаецца пры недахопе дадзеных па тэрыторыі, якая вывучаецца, пры ўмове тоеснасці ці значнай блізкасці археалагічнага матэрыялу ў гэтых рэгіёнах. Але Г.В.Штыхаў не прыводзіць доказаў такой блізкасці і, больш за тое, ён амаль цалкам абстрагуецца ад матэрыялаў і даследаванняў, якія маюць непасрэднае дачыненне да тэрыторыі Беларусі.

Адзінкавыя спробы аўтара даць уласную сацыяльную інтэрпрэтацыю археалагічнага матэрыялу нельга прызнаць паспяховымі: напрыклад, выснова пра вялікія і малыя сем’і ў насельніцтва, якое пакінула курганны могільнік каля в.Ізбішча, зроблены не на падставе ўсебаковага аналізу, а на эмпірычным узроўні і выглядае даволі наіўна (30–31). Прыкметай маёмаснай няроўнасці ў абшчыне Г.В. Штыхаў лічыць наяўнасць багатых і бедных пахаванняў у межах аднаго курганнага могільніка (34). Аднак у манаграфіі, да якой ён адсылае чытачоў, не толькі фіксуецца гэтая з’ява, але і адзначаецца, што яна «не столькі сацыяльная, якая сведчыць пра маёмасную няроўнасць, колькі этнагенетычная»[6]. Падобна, што інтэрпрэтацыя аднаго і таго ж матэрыялу вар’іруецца аўтарам у залежнасці ад патрэбы.

Не заўжды карэктна выкарыстоўвае Г.В. Штыхаў працы іншых даследчыкаў. Напрыклад, выснова пра адлюстраванне ў планіроўцы і шчыльнасці забудовы селішчаў сацыяльна–эканамічных працэсаў, што адбываліся ў славянскай абшчыне VI–VII ст., якая завяршаецца спасылкай на артыкул Я.У. Барана (30), на самой справе з’яўляецца злёгку рэтушаванай цытатай, якую трэба даваць у двукоссі. Вынікі даследавання А.А.Зіміна пададзены такім чынам, што цяжка зразумець, хто ж прааналізаваў «звесткі аб усходнеславянскай абшчыне, якія змешчаны ў найбольш старажытных помніках» — Зімін ці сам Штыхаў? (31). Дарэчы, «найбольш старажытныя помнікі», якія згадвае Штыхаў, гэта толькі рэканструкцыя звычаёвага права VIII–IХ ст., зробленая А.А. Зіміным на падставе вывучэння заканадаўства ХI ст. У спасылцы на гэтую публікацыю А.А. Зіміна Г.В. Штыхаў дапусціў адну памылку і адну недакладнасць: па–першае, праца называецца «Феодальная государственность и «Русская правда» (у спасылцы — «Феодальная собственность…», па–другое, раздзел «Обычное право Древней Руси VIII–IX вв.» змешчаны на с.230–233, а с.230–275, якія прыведзены ў спасылцы, — гэта ўвесь тэкст публікацыі.

Нямала хібаў і ў тэксце, прысвечаным сялянству ў IХ–ХIII ст. (Г.В. Штыхаў, С.А. Шчарбакоў). Асабліва ў гэтым сэнсе вылучаецца першы параграф — «Формы феадальнай залежнасці і катэгорыі сельскага насельніцтва», хоць ён у значнай ступені кампілятыўны. Напрыклад, аўтары не паказалі ўсіх крыніц поўнага (абельнага) халопства, адзначыўшы толькі палон і самапродаж (40). Вельмі блытана выкладзена такая дыскусійная праблема, як статус смердаў (38–39). Датаванне двух этапаў у развіцці феадальнай залежнасці сялян (да сярэдзіны ХII ст. і другая палова ХII–ХIII ст.), якія ў заключным абзацы параграфа вылучаюць аўтары, не мае адпаведнага абгрунтавання (41). На наш погляд, інтэнсіўнае развіццё баярскага землеўладання (асноўны крытэрый другога этапу, паводле Г.В.Штыхава і С.А.Шчарбакова), пачынаецца з канца ХI ст., пасля юрыдычнага замацавання на княскім з’ездзе 1097 г. у Любечы спадчыннага права на ўдзельныя княствы. Гэта прывяло да «асядання» княскіх баяраў і дружыннікаў на зямлi. Але працэс гэты, як сведчаць археалагічныя крыніцы, пачаўся не пазней канца Х — пачатку ХI ст.[7]

Недакладна перадаюцца аўтарамі і агульнавядомыя гістарычныя падзеі. Так, напрыклад, без усялякіх падставаў сцвярджаецца, што Уладзімір Святаславіч, вялікі князь кіеўскі, аднавіў полацкую княскую дынастыю «па патрабаваню мясцовай знаці» (37). Час з’яўлення на полацкім княскім стале Рагвалода азначаны «прыкладна ў 70–я гады Х ст.» (37). Паводле крыніц, гэта адбылося «во дни Святослава Игоревича»[8] (964–972 г., але фактычна з 970 г. у Кіеве ўжо княжыў Яраполк Святаславіч).

Наогул дадзены параграф уражвае сумбурнасцю, адсутнасцю логікі будовы тэксту. Аўтары пераскокваюць ад аднаго сюжэта да другога, потым зноў вяртаюцца да першага. У выніку тэкст нагадвае цераспалосіцу паслярэформеннага землеўладання. Да таго ж асобныя месцы ў сюжэце пра феадальны клас пераклікаюцца з адпаведнымі месцамі ў першай главе (34–35 і 37) ці не маюць ніякага дачынення да разгляданай праблемы (згадванне даніны, якую плацілі Полацку латгалы і лівы).

У параграфе «Павіннасці і сацыяльнае становішча сялян» аўтары памылкова паказваюць генэзіс пагостаў (летапісных «павостаў»). Гэтыя пункты збору рэгламентаванай даніны і знаходжання прадстаўнікоў вялікакняскай адміністрацыі былі, як адназначна паказваюць крыніцы, заснаваны ў сярэдзіне Х ст. княгіняй Вольгай. І хоць некаторыя з іх маглі размяшчацца ў межах існаваўшых ужо паселішчаў, няма падставаў сцвярджаць, як гэта робяць аўтары, што пагосты — гэта «паселішчы суседскіх абшчын», якія «становяцца адміністрацыйна–фіскальнымі акругамі» (42). Як справядліва адзначыла Н.І. Платонава наконт другой паловы Х–ХI ст., «территориального деления на погосты–округа в указанный период нельзя проследить ни для Южной Руси, ни для Северной»[9].

Але галоўным хібам главы па сялянству IХ–ХIII ст. з’яўляецца вузкасць кола разгледжаных пытанняў. Аўтары зусім не кранаюць такой значнай праблемы, як асаблівасці сельскага рассялення IХ–ХIII ст. Абышлі яны ўвагай і тэму гаспадарчай дзейнасці сялян (толькі пра земляробства IХ–Х ст. асобныя звесткі ёсць у папярэдняй главе). А менавіта па Х–ХIII ёсць дадзеныя пра экстэр’ер свойскай жывёлы, доказна абгрунтавана галоўная роля палявання ў забеспячэнні насельніцтва мясной ежай[10], сістэматызаваны  дадзеныя па земляробству[11]. Рэчавы матэрыял, атрыманы пры раскопках могільнікаў і паселішчаў, дае ўяўленне пра вясковае рамяство і сувязі сялян з рынкам. Але згаданыя даследаванні і вялізны пласт крыніц засталіся ў працы незапатрабаванымі. Вызначэнне грамадства IХ–ХIII ст. як феадальнага з’яўляецца крокам назад у параўнанні з ацэнкай яго як шматукладнага, дадзенай, як гэта ні дзіўна, адным з аўтараў «Гісторыі сялянства Беларусі»12.

Вышэй мы ўжо адзначалі храналагічную абмежаванасць і структурныя хібы раздзела «Духоўная культура і быт насельніцтва», пэўную яго адасобленасць ад астатніх частак тома. Найбольш удалай у гэтым раздзеле з’яўляецца глава «Духоўная культура». Аўтар, Г.Я.Галенчанка, з уласцівым яму высокім прафесіяналізмам асвятляе розныя яе грані: фальклор, каляндарную абраднасць, мастацтва і г.д. Аўтар імкнецца да паказу духоўнага жыцця ў яго развіцці, з улікам уплываў, які аказвалі на яго сацыяльна–палітычныя, этнічныя і іншыя фактары. Праўда, у асобных выпадках гэтыя фактары ўлічваюцца не ў поўнай меры. Некаторыя высновы аўтара грунтуюцца на фармальным успрыманні крыніц. Так у запрашэнні маршалку надворнаму ад крайчага ВКЛ Тышкевіча наведаць яго «ўбогі дамок» і патанчыць «пры дудках нашых сельскіх» Г.Я.Галенчанка бачыць факт захаплення часткі магнатаў і шляхты «народнай музычнай эстэтыкай» (390), не ўлічваючы асаблівасцяў стылю паслання. Як «убогі дамок» Тышкевіча на самой справе быў палацам, так і «дуды сельскія» маглі быць ансамблем прафесійных музыкаў, магчыма, нават замежных.

Якасць тэксту, аднак, зніжаецца, калі аўтар піша пра тэмы, далёкія ад яго навуковых інтарэсаў (мастацкія рамёствы, пахавальныя абрады). Археалагічныя матэрыялы сведчаць, што пахавальны абрад па прынцыпу трупапакладання ў Беларусі не быў нязменным нават у межах перыяду, які разглядае Г.Я.Галенчанка, не кажучы ўжо пра рэгіянальныя, этнічныя і канфесійныя асаблівасці, што мелі месца. Тэза аўтара пра захоўванне архаічнасці абраду крэмацыі (387) грунтуецца на апісанні ў беларуска–літоўскіх летапісах могільніка літоўскай знаці ва ўрочышчы Швінтарогі (тэрыторыя сучаснай Вільні). Яны, зразумела, не маюць дачынення ні да сялянаў, ні да беларусаў наогул.

Шмат заўваг выклікае глава «Матэрыяльная культура», асабліва першыя яе параграфы (В.У. Шаблюк). Незразумела, чаму менавіта тут разглядаецца пытанне рассялення сялян у XIV–XVII ст. Праўда, маючы на ўвазе паўнату раскрыцця праблемы, больш дакладна было б сказаць, што яна закранаецца. Планіроўка сельскіх паселішчаў XIV–XV ст. чамусьці асвятляецца па этнаграфічных дадзеных і выніках археалагічных даследаванняў цэнтральных раёнаў Смаленшчыны (355–356). Аўтар слушна канстатуе, што такія назвы сельскіх паселішчаў, як сяло, вёска (весь) узніклі яшчэ ў старажытнаславянскую эпоху, але не паказвае, што сялом (сяльцом) у Х–ХII ст. звычайна называліся паселішчы феадальна залежнага насельніцтва. Так, відаць, было і ў XIV–XVI ст., бо менавіта сёлы пасля аграрнай рэформы сярэдзіны XVI ст., як адзначае В.У. Шаблюк, падзяліліся на цяглыя, асадныя, дворныя, у залежнасці ад павіннасцяў, якія неслі прыгонныя сяляне (354).

Апісанне сялянскіх жытлаў зроблена на добрым узроўні, але яно было б яшчэ лепшым, калі б для пазнейшага перыяду аўтар прыцягнуў дадзеныя даследаванняў беларускага драўлянага дойлідства. Гэта дазволіла б яму паказаць рэгіянальныя асаблівасці пабудоў і планіроўкі сядзіб. Немэтазгодна было, на наш погляд, спыняцца тут на земляробчых прыладах працы, якія ўжо характарызаваліся (дарэчы, больш поўна і дэталёва) пры аналізе гаспадарчага жыцця сялянства. Незразумела, чаму такія прылады працы як цапы, вілы, добра вядомыя па беларускіх этнаграфічных калекцыях, а таксама па асобных знаходках пад час археалагічных раскопак, В.У. Шаблюк апісвае па польскіх публікацыях (363).

Транспартныя сродкі сялян (калёсы, сані), прыстасаванні для прадзення і ткацтва, шмат якія рэчы сялянскага побыту засталіся па–за ўвагай аўтара, затое з падрабязнасцю, патрэбнай толькі ў археалагічных публікацыях, ён спыняецца на асобных дэталях керамічнага посуду і характарызуе тэхналогію вырабу жалезных прыладаў працы (365–366). Пры апісанні адзення акцэнт зроблены толькі на розніцу паміж сялянскай і шляхецкай вопраткай, градацыя адзення па маёмасных групах сялян ігнаруецца. Недастаткова выразна паказваюцца і храналагічныя змены ці навацыі ў адзенні сялян.

У цэлым можна прыйсці да высновы, што матэрыяльная культура сялян не атрымала дастатковага адлюстравання ў дадзенай працы і што да перыяду да ХIХ ст. яна застаецца яшчэ мала вывучанай.

Лічым неабходным зрабіць таксама некалькі агульных заўваг. Аўтары першага тома «Гісторыі сялянства Беларусі» мала паклапаціліся аб ілюстрацыях. Яны нешматлікія, выпадкова адабраныя, нярэдка вызначаюцца малой інфармацыйнасцю (яскравы прыклад — малюнак сярпа ХI ст. з Барысава, які займае амаль трэць старонкі), тыражуюцца малюнкі, што пераходзяць з выдання ў выданне. Між тым, у публікацыях па этнаграфіі і археалогіі змешчана шмат разнастайных ілюстрацый, якія можна было выкарыстаць у першым томе і зрабіць яго цікавейшым.

Аўтары і рэдактары тома не праявілі вялікага клопату пра чытача: няма спісу скарачэнняў, якія ўжываюцца ў спасылках, тэрміналагічнага слоўніка. Праўда, большасць тэрмінаў тлумачыцца ў пастаронкавых каментарах, што нязручна для чытача — кожны раз трэба шукаць у кнізе месца, дзе той ці іншы тэрмін ужыты ўпершыню. Не пашкодзіла б змясціць у дадатку да тома 1 табліцу значэнняў старажытных мераў плошчы, аб’ёму, вагі і г.д. Без іх, напрыклад, цяжка зразумець, ці змяніліся памеры сялянскіх надзелаў і грашовых падаткаў пасля ўваходжання беларускіх земляў у склад Расійскай імперыі (у раздзелах па папярэднім перыядзе фігуруюць валокі і злотыя, па ХIХ ст. — дзесяціны і рублі).

На заканчэнне падкрэслім, што, нягледзячы на заўвагі, большасць раздзелаў першага тома пакідае добрае ўражанне. Магчыма, некаторыя заўвагі рэцэнзента пададуцца не вельмі істотнымі, але мы робім іх са спадзяваннем, што адзначаныя хібы не будуць паўтораны ў шасцітомнай «Гісторыі Беларусі», якая ствараецца ў Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі.

Першы том «Гісторыі сялянства Беларусі» з усімі яго станоўчымі рысамі і хібамі несумненна ўяўляе сабой гістарыяграфічную цікавасць перш за ўсё таму, што ў значнай ступені адлюстроўвае стан беларускай гістарычнай навукі на сучасным этапе.

Менск

Юры Заяц


[1] Коробушкина Т.Н. Земледелие на территории Белоруссии в Х–ХІІІ вв. Минск, 1979; Чепко В.В. Сельское хозяйство Белоруссии в первой половине ХІХ в. Минск, 1966.
[2] Сагановіч Г. У пошуках Сярэднявечча // БГА. Т.4 (1997). Сш.1–2 (6–7). С.8–17.
[3] Арман де Коленкур. Мемуары. Таллинн–Москва, 1994. С.128.
[4] Хотинский Н.А. Дискуссионные проблемы реконструкции и корреляции палеоклиматов голоцена // Палеоклиматы позднеледниковья и голоцена. Москва, 1989. С.12–17.
[5] Повесть временных лет. Москва—Ленинград, 1950. Ч.1. С.13; Заяц Ю.А. У истоков белорусской государственности // Гістарычная навука і гістарычная адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь (новыя канцэпцыі і падыходы): Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Ч.1: Гісторыя Беларусі. Мінск, 1994. С.25, 27.
[6] Штыхаў Г.В. Крывічы. Мінск, 1992. С.46.
[7] Заяц Ю.А. Социальные групы населения Изяславля на стадии формирования и раннем этапе развития города (Х–ХІ вв.): по материалам Заславского курганного могильника // Гістарычна–археалагічны зборнік. 1996. №8. С.139.
[8] Московский летописный свод конца XV в. // ПСРЛ. Москва—Ленинград, 1949. С.31.
[9] Платонова Н.И. Сельское расселение и система погостов в Новгородской земле // Древнерусская деревня: Археологическое исследование регионов. Тезисы докладов конференции. Москва, 1991. С.16–17.
[10] Щеглова В.В. Роль охоты в снабжении мясом населения на территории Белоруссии в Х–XIV в. // Сярэдневяковыя старажытнасці Беларусі: Новыя матэрыялы і даследаванні. Мінск, 1993. С.74–82.
[11] Коробушкина Т.Н. Оpus cit.
[12] Нарысы гісторыі Беларусі. У 2–х частках. Ч.1  Мінск, 1994. С.78.

Наверх

Буховец, Олег Г. Социальные конфликты и крестьянская ментальность в Российской империи (Вячаслаў Насевiч)

Снежня 13, 1997 |


БУХОВЕЦ, ОЛЕГ Г. Социальные конфликты и крестьянская ментальность в Российской империи начала ХХ века. Новые материалы, методы, результаты. Москва: Мосгорархив. 1996. 400.

Спрэчкi аб тым, як трэба пiсаць гiсторыю, цягнуцца не першае дзесяцiгоддзе. У апошнi час яны набылi такую вастрыню, што паўстае пытанне пра “крызiс гiстарычнага пазнання”. Менавiта з гэтай тэмы пачынае сваю кнiгу супрацоўнiк Iнстытута гiсторыi Нацыянальнай Акадэмii навук Беларусi Алег Бухавец, хоць у асноўным яго праца прысвечана канкрэтнаму i параўнальна лакальнаму пытанню: даследаванню сялянскiх выступленняў у асобных рэгiёнах Расii з 1905 па 1914 г. i тых калектыўных уяўленняў, што стаялi за iмi. Пачынаючы першую з трох частак сваёй працы аналiзам сучасных тэорый, падыходаў i метадаў гiстарычнага даследавання ў кантэксце пераадолення крызiсу, аўтар тым самым бярэ на сябе абавязак у дзвюх астатнiх частках даць канкрэтны прыклад найбольш адпаведнага, з яго пункту гледжання, падыходу. Гэта, безумоў-на, выводзiць значэнне кнiгi далёка за рамкi тэмы, вынесенай у яе загаловак, i заслугоўвае ўвагi ўсiх, каго цiкавяць агульныя праблемы гiстарычнай навукi.

Цiкaвасць да гэтай працы тым больш павышаецца, што яна прайшла вельмi сур’ёзную апрабацыю: за яе ў лiстападзе 1997 г. рада па абароне дысертацый Маскоўскага дзяржаўнага унiверсiтэта прысудзiла аўтару навуковую ступень доктара гiстарычных навук, з чым мы яго, карыстаючыся выпадкам, шчыра вiншуем. Такiм чынам, прапанаваныя А.Бухаўцом iдэi i падыходы ўжо атрымалi прызнанне з боку яго калег.

Адразу трэба адзначыць, што Алег Бухавец належыць да кагорты прыхiльнiкаў колькасных (квантытатыўных) вымярэнняў гiстарычных працэсаў – тых, каго часам напаўжартам называюць “квантыфiкатарамi” або “клiаметрыстамi”. Больш за тое, сярод беларускiх гiсторыкаў ён з’яўляецца пiянерам такога падыходу, а яго навуковым кiраўнiком доўгi час быў акадэмiк I.Дз.Кавальчанка – адзiн з тых першых савецкiх гiсторыкаў, хто пачынаў распрацоўваць колькасныя метады i выкарыстоўваць кампутар у гiстарычных даследаваннях. Менавiта яго памяцi прысвяцiў сваю кнiгу А.Бухавец.

У чым жа бачыць аўтар сiмптомы крызiсу гiстарычнага даследавання? На яго думку, гэты крызiс для заходнiх i по-ст-савецкiх гiсторыкаў мае розны характар. На Захадзе ён праяў-ляецца ў з’яўленнi вялiкай колькасцi новых падыходаў i накiрункаў, кожны з якiх прэтэндуе на стварэнне “сапраўднай” гiсторыi i вельмi ваяўнiча ставiцца да традыцыйных школаў i iх здабыткаў. Бухавец вызначае, у прыватнасцi, фемiнiсцкi падыход, якi мае на мэце разбурэнне традыцыйных канцэпцый, створаных з пазiцый “мужчынскага шавiнiзму”, i замены iх новымi, у якiх “справядлiвае” (а на справе – выключнае) месца павiнна заняць роля жанчын як сапраўдных стваральнiц гiсторыi. Другiм небяспечным накiрункам ён лiчыць мiкрагiсторыю, якая звяртае ўвагу на адзiнкавыя, выключныя факты, адмаўляючы вартасць шырокiх абагульненняў i пошукаў гiстарычных заканамернасцяў. Увогуле ж для накiрункаў “новай хвалi”, якiя А.Бухавец называе “маргiналiсцкiмi плынямi” i “паранавукамi”, характэрны, на яго думку, адвольны суб’ектывiзм ды iнуiтывiзм, прынцыповае адмаўленне ад строга рацыянальнай, статыстычна абгрунтаванай аргументацыi.

Што тычыцца “постсавецкай версii крызiсу”, то яна характарызуецца не столькi адмовай ад назапашанага багажу эмпiрычных фактаў i зробленых на iх падставе рацыянальных абагульненняў, колькi адсутнасцю самога гэтага багажу. За выняткам асобных накiрункаў (да якiх аўтар адносiць гiстарычную iнфарматыку, аграрную i эканамiчную гiсторыю), савецкiя гiсторыкi ў свой час так i не ўспрынялi заходнiя крытэрыi навуковай доказнасцi i абгрунтаванасцi высноў. Для iх была характэрна iлюстрацыйнасць, пры якой улiчвалася не ўся сукупнасць фактаў, а толькi тыя з iх, якiя найлепш адпавядалi аўтарскай думцы або пануючай iдэалагiчнай догме. Пасля знiкнення таталiтарнага iдэйнага дыктату многiя гiсторыкi, на думку А.Бухаўца, проста замянiлi старыя марксiсцкiя догмы новымi, падмацоўваючы iх iншымi, гэтак жа адвольна выхапленымi з агульнай сукупнасцi фактамi.

Шляхi пераадолення крызiсу, такiм чынам, на Захадзе i ў нас мусяць быць розныя. У першым выпадку аўтар бачыць iх у рашучым супрацiўленнi наступу “паранавук”, захаваннi чысцiнi рацыянальнага, матэматычна доказнага падыходу, у другiм – у як мага хутчэйшым распаўсюджваннi азначанага падыходу на постсавецкай навуковай прасторы. А паколькi на Захадзе для той гiстарычнай плынi, якую Бухавец лiчыць най-больш перспектыўнай, характэрна паглыбленае вывучэнне сацыяльнай i эканамiчнай гiсторыi (на с. 35 ён iлюструе гэта адпаведнай дыяграмай), то i ў нас, атрымлiваецца, дасягненне сусветнага ўзроўню мусiць iсцi праз грунтоўную распрацоўку аналагiчнай тэматыкi.

Асноўная частка кнiгi, заснаваная менавiта на такiм падыходзе, набывае ў такiм кантэксце характар узору, на прыкладзе якога дэманструюцца яго магчымасцi i ўзровень высноў, да якiх можна прыйсцi. Планка, як бачым, узнята вельмi высока. Гэта адразу выклiкае два пытаннi. Па-першае, цi сапраўды падыход, выкарыстаны аўтарам кнiгi, адпавядае мiжнародным крытэрыям строгага, матэматычна доказнага аналiзу гiстарычных працэсаў? А калi гэта так, то цi дазваляюць высновы, дасягнутыя з дапамогай такога аналiзу, аддаваць яму абсалютную перавагу ў параўнаннi з iншымi падыходамi?

На першае пытанне можна смела даць станоўчы адказ. У цэлым кнiга, якую мы разглядаем, з’яўляецца прыкладам дакладнага выкарыстання статыстычных метадаў у гiсторыi. Больш за тое, гэта зроблена ў даследаваннi такога складанага аб’екта, як калектыўная свядомасць, i – небеспаспяхова.

У другой частцы кнiгi аўтар спрабуе высветлiць калектыў-ныя ўяўленнi, якiя панавалi ў свядомасцi расiйскага сялянства пад час рэвалюцыi 1905-07 г. Крынiцамi для аналiзу абраны прыгаворы i наказы, якiя прымалi на сходах сяляне Варонежскай i Самарскай губерняў. Вывучэнне прыгаворнага руху i тых патрабаванняў, якiя былi сфармуляваны яго ўдзельнiкамi, пачалося яшчэ ў 1906 г. i мае, такiм чынам, шматгадовую традыцыю. Выбар дзвюх азначаных губерняў абумоўлены тым, што iх асноўная сукупнасць крынiцаў у свой час была сiстэматызавана i апублiкавана, прычым гэтыя публiкацыi з’яўляюцца, на думку аўтара, “найбольш фундаментальнымi i поўнымi ў дачыненнi да Еўрапейскай Расii” (С.54).

У параўнаннi са сваiмi шматлiкiмi папярэднiкамi, А.Бухавец правёў сапраўды ўсебаковую статыстычную апрацоўку сялянскiх прыгавораў. Увогуле iм выкарыстаны 200 дакументаў. У iх на падставе кантэнт-аналiзу вызначаны 177 вiдаў патрабаванняў i пажаданняў, прычым кожнае з iх паўтаралася ў розных петыцыях ад 1 да 105 разоў. Аўтар рознымi спосабамi спрабуе прасачыць частату, з якой яны сустракаюцца ў розных рэгiёнах абедзвюх губерняў, i высветлiць залежнасць ад эканамiчнай структуры сялянскiх гаспадарак гэтых рэгiёнаў, а таксама карэляцыю з частатой iншых вiдаў сялянскiх выступленняў.

Да значэння тых высноваў, да якiх прывялi гэтыя спробы статыстычна-параўнальнага аналiзу, мы вернемся крыху пазней, а пакуль што разгледзiм iншыя, больш вытанчаныя падыходы, выкарыстаныя ў кнiзе. Каб уявiць сабе агульную структуру сялянскай свядомасцi, аўтар згрупаваў азначаныя 177 прыкметаў у 79 больш абагульненых катэгорый, а затым вылiчыў каэфiцыенты ўзаемнага спалучэння памiж 60 больш-менш часта спатыканымi. Такая методыка дазволiла выявiць шэраг групаў, унутры якiх асобныя патрабаваннi былi даволi шчыльна звязаны памiж сабой (часам даволi нечаканым чынам). Усе гэтыя групы утварылi дзве падсiстэмы, узаемасувязь памiж якiмi амаль адсутнiчала. Першая падсiстэма характарызавалася традыцыйнымi, кансерватыўнымi ўяўленнямi, другая – пераважна новымi, палiтычнымi па сваiм характары.

Але самымi цiкавымi з’яўляюцца тыя старонкi (219-224), дзе аўтар раскласiфiкаваў 177 прызнакаў у залежнасцi ад аб’ектыўнай накiраванасцi (частка патрабаванняў насiла праграмна-рэвалюцыйны характар, iншыя адлюстроўвалi думскiя, манархiчныя або рэфармiсцкiя сiмпатыi сялян) i прасачыў, наколькi часта разнатыпныя памкненнi суiснавалi ў адных i тых жа петыцыях. Высветлiлася, што з 89 дакументаў, якiя змяшчалi найбольш радыкальныя патрабаваннi аграрнага i палiтычнага характару, 23 (адна чвэрць!) утрымлiвалi адначасова рэфармiсцкiя або манархiчныя фармулёўкi. Увогуле ж “чыста” рэвалюцыйных, “чыста” думскiх цi “чыста” манархiчных петыцый аўтар налiчыў 54, або 27 % ад агульных 200. Астатнiя насiлi змешаны характар. Гэтыя падлiкi дазволiлi аўтару сцвярджаць, што традыцыяналiсцкая i рэвалюцыйная накiраванасць суiснавалi ў свядомасцi адных i тых жа сялян.

Трэцюю частку кнiгi А.Бухавец прысвяцiў аналiзу дынамiкi сялянскiх выступленняў пад час “мiрнага” перыяду з 1907 па 1914 г. На гэты раз матэрыялам для даследавання сталi звест-кi аб выступленнях у беларускiх губернях, выяўленыя ў асноў-ным самым аўтарам у вынiку карпатлiвых архiўных пошукаў, а асноўнымi метадычнымi прыёмамi – аналiз храналагiчных радоў i параўнальны аналiз па рэгiёнах. Выступленнi раскласiфiкаваны па вiдах (разгромы маёнткаў, захопы зямлi, патравы i iнш.), па накiраванасцi (антыдзяржаўныя, антыпамешчыцкiя, антыкулацкiя), па ступенi жорсткасцi (колькасць пацярпелых з абодвух бакоў).

У прыватнасцi, аўтар высветлiў, што са 133 сутыкненняў з уладамi 25 былi накiраваны супраць сельскай адмiнiстрацыi, у той час як у 17 выпадках сельскiя службовыя асобы самi ўзна-чальвалi такiя выступленнi (С.301-302). Гэта сведчыць, што адрыў сельскай элiты ад асноўнай масы сялянства быў далёка не такi значны, як уяўлялася некаторым даследчыкам.

Iншым цiкавым момантам з’яўляецца параўнанне колькасцi выступленняў з колькасцю зафiксаваных выпадкаў рэвалюцыйнай агiтацыi з боку палiтычных партый. Высветлiлася, што з 940 паселiшчаў, у якiх адбылiся выступленнi, толькi ў 14 мела месца папярэдняя агiтацыя, у той час як у 117 выпадках такая агiтацыя не прывяла да выступленняў (С.315). На падставе гэтага А.Бухавец робiць выснову, што ступень эфектыўнасцi агiтацыi ў папярэдняй гiстарыяграфii была значна перабольшана. Аднак тут мы маем адзiн з нешматлiкiх выпадкаў, калi выкарыстаная аўтарам методыка выклiкае пэўныя пярэчаннi. Справа ў тым, што такiя параўнаннi характарызуюць толькi масштаб агiтацыi (якi ў гады рэакцыi сапраўды быў зусiм нязначны), але нiяк не яе эфектыўнасць. Калi ж улiчыць, што 940 ахопленых выступленнямi паселiшчаў утвараюць крыху больш за 2% ад прыблiзна 40 тысяч iснаваўшых на той час у Беларусi, а 14 “распрапагандаваных” – звыш 10% ад тых 131, у якiх праводзiлася прапаганда, выснова можа быць зусiм процiлеглай.

Але наспеў час звярнуцца да другога пытання: цi даказаў аўтар сваёй працай, што колькасны падыход – самая моцная зброя ў арсенале гiстарычнай навукi? Тут адказ далёка не вiдавочны. У кнiзе зроблены шэраг арыгiнальных, па-сапраўднаму каштоўных высноў, якiя разбураюць старыя стэрэатыпы i ўзбагачаюць нашы веды. Аднак якраз найбольш цiкавыя высновы атрыманы зусiм не на падставе складаных статыстычных методык. I наадварот, вынiкi выкарыстання такiх методык найбольш безабаронныя перад сакраментальным пытаннем: Ну i што?

Сапраўды, аўтар высветлiў, напрыклад, што ў Варонежскай губернi вёскi з сярэдняй велiчынёй надзелу да 15 дзесяцiн на двор бралi ўдзел у прыгаворным руху амаль прапарцыянальна iх колькасцi, а доля вёсак з сярэднiмi надзеламi больш за 15 дзесяцiн значна панiжалася (С.379). Факт, канешне, цiкавы, але цi ён вельмi ўзбагачае нашы ўяўленнi пра мiнулае? (Дарэчы, не выключана, што лiчбы былi б крыху iншымi, калi б улiчвалася колькасць зямлi не на двор, а на душу насельнiцтва, чаго аўтар чамусцi не зрабiў.) У iншым месцы А.Бухавец, як ужо адзначалася, праз каэфiцыенты спалучэння даказаў наяўнасць традыцыйнай i рэвалюцыйнай падсiстэм у калектыўнай свядомасцi. Аднак i гэтую выснову наўрад цi можна лiчыць нечаканай. Для доказу ж таго сапраўды наватарскага тэзiсу, што гэтыя падсiстэмы суiснавалi ў свядомасцi адных i тых жа лю-дзей, хапiла падлiкаў на ўзроўнi школьнай арыфметыкi.

Карацей кажучы, вартасць высноў залежыць не столькi ад выкарыстаных методык, колькi ад здольнасцi даследчыка ўбачыць, iнтуiтыўна выхапiць з мора фактаў цiкавую заканамернасць, iстотную сувязь. Гэтым вызначаецца, якое пытанне потым будзе зададзена крынiцам, бо ў пытаннi, як вядома, ужо знаходзiцца палова адказу. i тут варта вярнуцца да тых ацэнак, якiя шаноўны А.Бухавец раздае “маргiналiсцкiм паранавукам” i iх ролi ў крызiсе гiстарычнага пазнання. Яго шчыра здзiўляе, што сур’ёзныя гiсторыкi цярпiма сустракаюць нетрадыцыйныя накiрункi i не адмаўляюць у iх нейкае рацыянальнае зерне. Пры поўнай згодзе з яго характарыстыкай “постсавецкай версii крызiсу”, даводзiцца прызнаць, што характар “заходняй версii” Бухавец вызначае занадта спрошчана.

Заходнiя гiсторыкi кiнулiся ў новыя накiрункi невыпадкова. Даказаўшы з дапамогай лiчбаў i графiкаў значную долю таго, што i можна было з iх дапамогай давесцi (нам да гэтага сапраўды яшчэ далёка), яны сталi адчуваць, што для прарыву на новы ўзровень разумення гэтага недастаткова. Яна ўбачылi, што самыя iстотныя рэчы часам не тое што лiчбамi вымераць, але нават i словамi выказаць немагчыма. Iдзе актыўны пошук новых сродкаў выяўлення, новай мовы i новых пытанняў, якiя можна гэтай мовай задаць крынiцам. Канешне, некаторыя словы новай мовы “няўцямна мовячых гуру” (паводле прыведзенага аўтарам на с.19 выказвання Л.Стоўна) гучаць пакуль што дзiўна, а тэрмiны накшталт фемiнiсцкай “фалакратыi” i ўвогуле рэжуць вуха, але ж хiба не стаiць за тым самым “мужчынскiм шавiнiзмам” рэальная аднабаковасць традыцыйнай гiсторыi, якую фемiнiсткi дапамаглi ўбачыць тым, хто жадае бачыць?

А.Бухавец крытыкуе мiкрагiстарычны падыход за iмкненне раздрабнiць гiстарычны працэс на мноства iндывiдуальных гiсторый, з якiх “прынцыпова немагчыма скласцi цалкам “калектыўную” гiсторыю” (С.48). Уяўленне пра тое, што ў кроплi расы адлюстроўваецца сусвет, яму яўна незразумелае. Але справа нават не ў гэтым. Памiж сукупнасцю мiкрагiсторый i агульнай гiсторыяй рознiца такая ж, як памiж сукупнасцю цаглiн i храмам, пабудаваным з iх. Адных цаглiн сапраўды мала, трэба iх яшчэ пэўным чынам скласцi ў адпаведнасцi з агульнай iдэяй. Аднак каб мець храм, а не пячору, трэба для пачатку нарабiць тых самых цаглiн. Каб стварыць сапраўдную гiсторыю чалавецтва, трэба разумець не толькi сярэднестатыстычныя заканамернасцi (хаця i iх трэба разумець), але i ўсе iндывiдуальныя выключэннi, з якiх, па сутнасцi, i складаецца гiстарычны працэс.

Пры такiм разуменнi крызiсу глухая абарона зарэкамендаваўшых сябе ў мiнулым “класiчных” падыходаў азначае застой i, ў канечным выпадку, смерць гiстарычнай навукi. Але А.Бухавец безумоўна мае рацыю ў тым, што постсавецкай навуцы да “заходняй версii” крызiсу трэба яшчэ дарасцi. Шлях да гэтага ляжыць праз усведамленне неабходнасцi разглядаць у кожным выпадку не iлюстрацыйную выбарку, а ўсю сукупнасць фактаў, якая мае дачыненне да тэмы даследавання. Статыстычная апрацоўка пры гэтым – не панацэя i не самамэта, а жорсткая неабходнасць, бо яна дае адзiную магчымасць адпавядаць такому патрабаванню. Дарэчы, i ўсе каштоўныя высновы, якiх дасягнуў А.Бухавец на фоне сваiх папярэднiкаў, тлумачацца не столькi эфектыўнасцю выкарыстаных iм метадаў матэматычнай статыстыкi, колькi яго рашучым iмкненнем разглядаць усю сукупнасць фактаў i ўсю сiстэму iх характарыстык. У гэтым сэнсе разгляданая кнiга сапраўды можа служыць узорам, вартым пераймання.

Менск

Вячаслаў Насевiч

Наверх

Rüß Hartmut, Herren und Diener (Генадзь Сагановiч)

Снежня 12, 1996 |


Rüß, Hartmut, Herren und Diener. Die soziale und politische Mentalität des russischen Adels. 9.-17. Jahrhundert, Köln; Weimar; Wien; Böhlau 1994. IX, 540.

Трэба адразу агаварыць, што пад “рускiм дваранствам” Гартмут Рус разумее грамадскую элiту Русi Кiеўскай i Маскоўскай (да Пятра I). У адрозненне, скажам, ад М.Грушэўскага, П.Мiлюкова, Э.Кiнана i Р.Пайпса, якiя адмаўлялi гiстарычную пераемнасць па лiнii Кiеў – Масква, аўтар кнiгi лiчыць такi падыход цалкам правамерным. Не заглыбляючыся ў сутнасць праблемы, канстатую толькi культурна-геаграфiчную неадпаведнасць назвы даследавання яго зместу. Бо, як выглядае з агляду крынiцаў i надзвычай багатага спiсу лiтаратуры, познесярэднявечныя Беларусь i Украiна засталiся па-за ўвагай вучонага, але ж тут таксама было дваранства, якое называла сябе “народам рускiм”, “шляхтай рускай”. Прычым, у ментальным плане акурат яно iстотна адрознiвалася ад маскоўскага. У кожным разе, “рускае дваранства” дапятроўскiх часоў нельга было абмяжоўваць вялiкарускiм. “Руская” шляхта Беларусi i Украiны выглядала б у кнiзе iнакш.

Агаварыць гэта хацеў дзеля таго, каб адразу ўлiчваць рознiцу разумення Русi намi i заходнееўрапейскiм гiсторыкам ды больш сутнасна ацэньваць фундаментальную працу Руса. Яна ж з’яўляецца першым сучасным сiнтэтычным даследаваннем дваранства Русi i Расii ад яго фармавання да канца ХVII ст. Яго аўтар, прыват-дацэнт усходнееўрапейскай гiсторыi Мюнстэрскага ўнiверсiтэту, па многiх вартых публiкацыях даўно вядомы як дасведчаны i аўтарытэтны гiсторык-славiст. Новая кнiга ў пэўным сэнсе абагульняльная, вынiковая. У плане метадалагiчным Рус наследуе Норбэрта Элiаса[1]. Ён комплексна паказвае тое, што яшчэ не заслугоўвала самадастатковай увагi расiйскiх вучоных – яду дваран, iх пiтво, адзенне, жыллё, адукацыю, цырыманiялы, смерць, жанчын, каханак i г.д.

У грунтоўных уводзiнах нямецкi вучоны слушна заўважыў, што ў савецкай гiстарыяграфii дваранства амаль не даследавалася. Калi хто i звяртаўся да яго, дык у рамках старых (лiберальнага або марксiсцкага) iнтэрпрэтацыйных узораў. Да таго ж, каб быць вольным ад iдэалагiчнага прэсiнгу, у савецкiя часы многiя вучоныя абмяжоўвалiся безацэначнай дэталiзацыяй. Назапашана велiзарная фактаграфiя, штучна выдзелены асобныя перыяды, у якiх вузка спецыялiзуюцца гiсторыкi, але ад усяго гэтага мала толку.

У такiм кантэксце Рус ставiць задачу “вывесцi праблематыку дваранства з вузкай перспектывы фактаў i храналагiчнай абмежаванасцi эпохi ў шырокую дыскусiйную сферу”, i пры гэтым не страцiць фактуры. Ён супраць спекуляцый, якiх хапала i ў заходняй гiстарыяграфii. Можна пагадзiцца з аўтарам, што мераць гiсторыю Расii толькi па еўрапейскiх мерках, як гэта часта рабiлася, наўрад цi карэктна. Напрыклад, адмаўляць само iснаванне арыстакратычнага дваранства ў Расii толькi таму, што яно мела не такiя станавыя прывiлеi, як на Захадзе. I Рус крытычна дыстанцуецца ад тых, хто абсалютызуе заходнюю перспектыву. Хоць ён i не адкiдае параўнання як метаду даследавання.

Гартмут Рус дэманструе вялiкi досвед i iнтуiцыю добрага знаўцы крынiц. Толькi глыбока абазнаны спецыялiст можа заўважыць, што “iснуе структурная залежнасць крынiц…, у якой праяўляецца гiстарычная структура часу”(30). I далей цалкам слушная думка пра тое, што навуковая сiнтэза, калi яна хоча быць нечым большым, чым проста нагрувашчваннем па магчымасцi большай колькасцi фактаў па прадмету, мусiць даваць комплексны агляд крынiцаў з улiкам гэтай залежнасцi.

Уражвае i веданне лiтаратуры прадмета. Характарызуючы папярэднюю гiстарыяграфiю, аўтар выдзяляе дарэвалюцыйную, савецкую i заходнюю плынi. У кожнай з iх iнтэрпрэтацыя дваранства i цэнтральнай улады залежала ад агульнай гiстарычнай ацэнкi пануючага стану. Вядома, што ў савецкiя часы вялiкiя князi i цары выдавалiся за прыхiльнiкаў пазiтыўна ацэненай дзяржаўнай цэнтралiзацыi, а яе працiўнiкi былi “рэакцыянерамi”. Канцэнтрацыя ўлады i iмкненне да аўтакратыi падавалiся як прагрэсiўныя крокi дзяржаўнага развiцця. А немарксiсцкая навука, наадварот, цiкавiлася больш негатыўнымi наступствамi неабмежаванага самаўладдзя, “выраджэннем” улады з прычыны адсутнасцi ўсялякага грамадскага кантролю над ёй.

Яшчэ ва ўводзiнах аўтар канстатуе, што паўсюль у Еўропе асноўным знакам узаемадачыненняў памiж князямi i дваранствам былi кааперацыя i канфлiкт (Kooperation und Spannung), але калi на Захадзе канфлiктныя моманты здымалiся прынцыповым раздзяленнем палiтычных фукнкцый (мэтаў), дык у Расii пытанне аб альтэрнатыўнай камбiнацыi ўлады нiколi i не ставiлася (17). Як заўважыў М.Яблачкаў, тут заўсёды была самая шчыльная сувязь памiж тронам i дваранствам.

Аднак далей Гартмут Рус адыходзiць ад поглядаў яго заходнееўрапейскiх папярэднiкаў. Ён сыходзiць з таго, што гiсторыя Расii (цi Русi? Усё ж невядома, што аўтар мае на ўвазе. – Г.С.) не ёсць перманентным “неразвiццём”; ейная хада па-просту адпавядае зададзеным Расii ўмовам. Тэзу пра адсутнасць леннай сiстэмы ў Расii ён адмаўляе на той падставе, што яе асновай было фармальнае параўнанне рэалiй. Маўляў, нiхто ж не бярэцца сцвярджаць пра iдэнтычнасць развiцця феадалiзму на захадзе i ўсходзе Еўропы.

Развiваючы свой падыход, аўтар выстаўляе тэзу пра гiстарычныя фактары, якiя абумовiлi спецыфiку развiцця Расii, у прыватнасцi, аслабiлi дваранскую рэгiяналiзацыю i станавую карпаратыўнасць. Адным з iх ён лiчыць войны, уплыў якiх на ўнутраны лад дзяржавы займаў пакуль перыферыйнае месца ў навуковай аргументацыi. Так, але звязанае з гэтым наступнае сцверджанне вучонага выглядае прынамсi спрэчна. Ён пiша, што ў Еўропе няма iншай краiны, якая б перажывала такiя частыя i небяспечныя для iснавання самой дзяржавы войны, як Расiя (17-18). Гэта, маўляў, i тлумачыць яе асаблiвасцi: расiйскае дваранства да ХVII ст. уключна было (чытай – мусiла быць – Г.С.) ваеннай кастай, а iнакш “феадалiзаванае” i “рэгiяналiзаванае” грамадства i не змагло б супрацьстаяць знешняй небяспецы (сама тэза неаднакроць агучвалася расiйскай iдэалагiзаванай гiстарыяграфiяй, але ў кнiзе нямецкага гiсторыка яна выглядае досыць арыгiнальна). Цiкава, што ўжо праз некалькi старонак аўтар пiша пра пашырэнне межаў Расii. Дык цi не гэтае пашырэнне межаў было прычынай многiх згаданых войнаў? Як вядома, у ХVI-ХVII ст. абсалютная большасць войнаў iнiцыявалася самой Масквой. I калi сумарную працягласць ваенных гадоў разглядаць з улiкам дэмаграфiчна-тэрытарыяльнага патэнцыялу краiны, зусiм не Расiя будзе займаць першае месца. Тое ж тычыцца ваеннай пагрозы iснаванню самой дзяржаўнасцi.

Выкладаючы квiнтэсэнцыю даследавання, Рус адзначае, што вызначальнай прыкметай старога расiйскага (у аўтара “рускага”, але падаецца, што тут дакладней будзе казаць толькi пра расiйскае) дваранства была служба i звязаная з ёй сацыяльная i палiтычная арыентацыя на цэнтр (у адрозненне ад карпаратыўных i антыцэнтралiстычных тэндэнцый рэгiянальна-станавага паходжання, уласцiвых элiце iншых краiн). Ён лiчыць, што ступень палiтычнай падпарадкаванасцi расiйскага дваранства звычайна перабольшвалася. Маўляў, не ўлiчвалася, што дваранства i манарх былi “палiтычна, матэрыяльна, ментальна i iдэйна шчыльна звязаныя адзiн з другiм” (472). Iх цеснае палiтычнае паплечнiцтва было агульнай характарыстыкай дапятроўскай эпохi. Вышэйшай i апошняй iнстанцыяй, рэгуляваўшай i блакаваўшай супрацьлеглыя iнтарэсы, заўсёды з’яўляўся манарх. Для таго, каб рашэннi ўладара ўспрымалiся як праява вышэйшай волi, бясспрэчнай “царскай мудрасцi”, яго постаць узвысiлi i надзялiлi харызмай. Спецыфiка палiтычнай сацыялiзацыi расiйскiх грамадскiх вярхоў у тым, што iх памкненнi абмежаваць прэрагатывы ўладара былi надзвычай слабыя, што, зрэшты, адпавядала, на думку вучонага, характэрнай для гэтага класу кансерватыўнай iдэялогii, уяўленням пра безканфлiктнасць стасункаў памiж уладай i асобай падуладнага. “Прынцыпова нiводнага разу не аспрэчаны кансерватыўны альянс памiж тронам i дваранствам ды адпаведны яму патрыярхальна-аўтарытарны палiтычны менталiтэт гармонii знаходзiлiся ў прычыннай i вiдавочнай гiстарычнай сувязi з перажываўшым усе часы традыцыйным расiйскiм грамадскiм ладам” (474), – сканчае Гартмут Рус. У iншым месцы ён пiша, што дзякуючы такому становiшчу дваранства (яго зямельны фонд быў прысвоены самадзержцам, лiчыўся дзяржаўным) Расiя i ўнiкла лёсу Святой Рымскай iмперыi ды Рэчы Паспалiтай, падзеленых суседнiмi дзяржавамi (171). Словам, ратавала моцная цэнтральная ўлада. З iншага боку, вучоны цвердзiць, што расiйскае дваранства не было такiм слабым, як можа выглядаць з яго палiтычнай бяспраўнасцi i адсутнасцi карпаратыўнай замкнутасцi. На ягоную думку, як грамадская страта дваранства Расii перажыло значна менш разрываў, пераменаў i крызiсаў, чым дваранства многiх iншых краiн Еўропы.

Не выпадае пералiчваць дробныя заўвагi. Хiба толькi згадаць колькi недакладнасцяў метадычнага плану, напрыклад тое, што ёсць раздзел “Да паняцця ‘дваранства’ у Расii”, але нiдзе не ўведзена дакладная геаграфiчна-прасторавая акрэсленасць прадмету даследавання. “Формы жыцця” разглядаюцца ў асноўным на матэрыялах ХVII ст., але гэта для Расii ўжо iншая эпоха. Новае з’яўлялася ў гады царавання Аляксея Мiхайлавiча, санкцыяваўшага адносную “вестэрнiзацыю” краiны.

Салiдная праца Гартмута Руса вельмi адметная. Яна лiтаральна перапоўнена контраверсiямi, рэвiзiямi, новымi ацэнкамi i падыходамi. I, як на мой погляд, празмерна аптымiстычным бачаннем расiйскай рэтраспектывы.

Генадзь Сагановiч


[1] Elias N., Über den Proyeß der Zivilisation. Soyiologiche und psychologische Untersuchungen. Bd. 1-2, Frankfurt/М 1976.

Наверх

Галоўная » Запісы па тэме 'Сацыяльная гісторыя'