Новы нумар


Анджэй Г. Пшэпюрка. Дзеянні войскаў ВKЛ пад Смаленскам у 1614 г.


Няўдалы паход караля Жыгімонта III Вазы і каралевіча Ўладзіслава на Маскву ў 1612 г., а таксама капітуляцыя польскага гарнізона Крамля перад аддзеламі другога расійскага апалчэння (6-7.XI) перакрэслілі ўсе шанцы пасадзіць каралевіча Ўладзіслава на царскі трон. Праўда, сярод маскоўскай эліты ўсё яшчэ знаходзілася мноства прыхільнікаў гэтай кандыдатуры, а жыхары некаторых гарадоў у паўночна-заходняй частцы Маскоўскай дзяржавы працягвалі прызнаваць яго ўладу, але пазіцыі каралевіча ў распачатым суперніцтве за шапку Манамаха ўвесь час слабелі. Яшчэ ў пачатку 1613 г. з кола кіраўнікоў другога апалчэння і ўдзельнікаў скліканага князямі Дзмітрыем Трубяцкім і Дзмітрыем Пажарскім Земскага сабору пасылаліся сігналы аб магчымасці выбрання Ўладзіслава на царскі трон, але гэта было больш падобна на спробу нейтралізацыі Рэчы Паспалітай пад час планаваных выбараў манарха. Урэшце 3 сакавіка (21 лютага па старым стылі) 1613 г. Земскі сабор выбраў царом Міхаіла Раманава, што канчаткова пахавала магчымасць пасадзіць каралевіча на маскоўскі трон. Перад Рэччу Паспалітай паўстала праблема памыснага заканчэння вайны, якое прадугледжвала б захаванне ранейшых тэрытарыяльных набыткаў, у першую чаргу Смаленшчыны і Севершчыны. Але гэта было не так проста з прычыны пустой скарбніцы і неабходнасці грашовых выплат жаўнерам, ужо пераважна сканфедэраваным[1].

Гэтая справа стала прадметам разгляду на пасяджэннях звычайнага сойму 1613 г. (19.II — 2.IV), дзе было прынятае рашэнне закончыць вайну падпісаннем мірных дамоваў. У выпадку, калі б яны не далі чаканых вынікаў, кароль мог склікаць паспалітае рушанне. Затое яму было рашуча забаронена набіраць войска без згоды сойму. На практыцы гэта азначала перадачу ініцыятывы ў рукі праціўніка і пераход да абароны тэрыторый, здабытых на працягу ранейшых дзеянняў. На падставе прынятай гэтым соймам канстытуцыі „Ordynacja województwa smoleńskiego”, згодна з гістарычнай традыцыяй, Смаленшчына была далучана да Вялікага Княства Літоўскага. Такое рашэнне стала вялікім поспехам паслоў ад ВКЛ, якія хадайнічалі наконт гэтага яшчэ ў 1611 г. Аднак прыняцце рашэння азначала, што цяжар фінансавання абароны гэтых зямель будзе ляжаць на скарбе ВКЛ. Адначасова сойм абмежаваў фінансавыя сродкі, абапіраючыся на якія Вялікае Княства магло б гэтую задачу ажыццявіць. Зацверджаныя на ім падаткі павінны былі пайсці на пакрыццё даўгоў дзяржавы войску, што асабліва падкрэслівалася ў адносінах да спадзяваных паступленняў у скарб ВКЛ. Бо ў падатковым універсале адзначалася, што падскарбі літоўскі можа іх выкарыстаць выключна„на выплаты сканфедэраваным сталічным жаўнерам палка пана Збароўскага і палка нябожчыка пана Яна Сапегі; таксама смаленскім і інфлянцкім, якія цяпер у Маскве пад камандаваннем вяльможнага гетмана Вялікага Княства Літоўскага служылі”. Затое абарона пагранічных замкаў у ВКЛ і Інфлянтах павінна была фінансавацца „з рэшты мінулых падаткаў, з свечнага падатку і нядаўна падвышаных мытных пошлін Вялікага Княства, зацверджаных на мінулым сойме”[2].

У атачэнні караля хутка зразумелі, што зацверджаных падаткаў не хопіць нават на аплату канфедэратаў, і ў сувязі з гэтым няма магчымасці атрымання нейкіх дадатковых прыбыткаў, якія можна было б накіраваць на мэты абароны. Кароль, абвінавачваны ў тым, што давёў дзяржаву да фінансавага крызісу, усё ж не мог дазволіць сабе праігнараваць пастановы сойму. Ён паведаміў гетману ВКЛ Яну Каралю Хадкевічу, якому раней даверыў абарону Смаленска і іншых здабытых замкаў, што можа перадаць яму толькі тыя сродкі, якія вызначыў сойм. З іх павінна была аплачвацца рота пяхоты Аляксандра Каменьскага (200 пайкоў), вызначаная для абароны Смаленска, а таксама гарнізоны пагранічных замкаў, якім пачалі высылаць прыпаведныя лісты. З каралеўскай канцылярыі таксама накіравалі лісты смаленскім і інфлянцкім жаўнерам, якіх такім чынам намерваліся стрымаць ад пакідання пазіцый. Адначасова кароль рашуча забараніў наймаць рэгімэнты нямецкай пяхоты Дэнгофа і Урземберга, якія ён загадаў гетману распусціць яшчэ ў сакавіку[3].

Хадкевіч атрымаў рашэнні сойму і караля з велізарным абурэннем, успрымаючы іх у якасці асабістай знявагі, бо гетман разлічваў, што сойм гарантуе сродкі на працяг вайны. У сувязі з гэтым ён нават планаваў, што пасля папярэдняга разліку і найму на новую службу ротаў сваёй ранейшай інфлянцкай дывізіі і рэгімэнтаў нямецкай пяхоты Дэнгофа і Урземберга зноў вырушыць на чале іх пад Маскву[4]. У неаднаразова цытаваным у літаратуры, якая датычыцца гэтай тэмы, лісце да караля ад 22 траўня ён раскрытыкаваў дарадцаў караля і ўсю шляхту за недальнабачнасць: „Без войска <…> мірнымі дамовамі спакушаць непрыяцеля — гэта тое самае, што галоднаму прасіць хлеба ў таго, хто мае ў сваім распараджэнні поўны склад харчовых запасаў. Божачкі, якая карысць ад сойму? Што можна гаварыць пра абарону межаў? Пра якія ўмовы заключэння міру можа ісці гаворка?”[5].

Рэакцыя гетмана будзе цалкам зразумелай, калі мы возьмем пад увагу тагачасны стан абароны Вялікага Княства, асабліва Смаленшчыны. Пасля эвакуацыі ў снежні 1612 г. Мажайскаі Барысава самай усходняй крэпасцю Рэчы Паспалітай стала Вязьма, у якой пакінулі палкоўніка Паўла Руцкага з яго дзвюма казацкімі ротамі (200 чалавек), а таксама з ротай нямецкай пяхоты Пятра Лермонта (48 чалавек). Праўда, Руцкі атрымаў права наймаць для яе абароны 1000 чалавек, якіх меркавалася аплачваць за кошт даходаў з Севершчыны, але ілюзорнасць выплат прывяла да таго, што колькасць новых наёмнікаў была вельмі малая[6]. Хадкевіч добра разумеў значэнне крэпасці, якая блакавала галоўную дарогу ад Смаленска да Масквы, таму імкнуўся ўзмацніць яе гарнізон. Калі ў сакавіку Руцкі хацеў пакінуць Вязьму, гетман дазволіў яму прыняць у шэрагі наёмнікаў мясцовых жыхароў, а таксама загадаў, каб туды накіраваліся дзве роты з Дарагабужа: пяцігорская Станіслава Багушэўскага (100 коннікаў) і казацкая Войцеха Бараноўскага[7]. Аднак невядома, ці быў выкананы гэты загад. Паводле звестак, якія здабыў маскоўскі ганец Дзяніс Аладзін, у чэрвені 1613 г. у Вязьме маглі знаходзіцца толькі 3 гусарскія роты [?] і адна казацкая (агулам 190 чалавек), 60 гайдукоў, а таксама 200 кавалерыстаў з палка атамана Андрэя Налівайкі, сама ж крэпасць, як відаць, была поўнасцю пазбаўлена артылерыі[8]. Да таго ж Дарагабуж меў невялікі гарнізон, які відавочна быў яшчэ дадаткова аслаблены адпраўкай згаданых кавалерыйскіх ротаў[9].

На гэтым фоне значна лепш выглядала Белая, пра стан якой паклапаціўся яе здабывальнік, рэферэндар ВКЛ Аляксандр Гасеўскі. Пасля яго ад’езду камандаваць гарнізонам застаўся казацкі ротмістр Мацей Яйкоўскі, а ў яго склад уваходзіла, паміж іншым, каманда нямецкай пяхоты Георга Лермонта[10]. З поўначы Белую, а таксама Вяліж і Усвяты захінаў згаданы Гасеўскі, які ў снежні наняў за ўласны кошт гусараў, казакоў, пяхоту, а таксама палкі запарожскіх казакоў МіхалаХвастоўцаіБаршыпольца.Началеіхёнразбіўнекалькі невялікіх маскоўскіх атрадаў, а потым спрабаваў з ходу неспадзявана захапіць Асташкаў. У сакавіку ён распачаў асаду Тарапца, якая доўжылася безвынікова месяц. Пасля заключэння перамір’я з жыхарамі гэтага горада Гасеўскі вярнуўся ў Белую, якую неўзабаве ўсё ж пакінуў. Частка нанятых ім казакоў разам з Хвастоўцам засталася на мяжы. Астатнія на чале з Баршыпольцам і Сідоркам перайшлі на службу да шведаў і ўдзельнічалі ў баях пад Ціхвінам[11].

Асаблівы клопат у гетмана выклікаў стан фартыфікацыі і гарнізона Смаленска, які пасля амаль стогадовага перапынку зноўстаўключавой крэпасцю ўсістэме абароны ВКЛ. Спачатку яго абарона была абавязкам аддзелаў, якія раней захапілі горад. У студзені, пасля смерці іх камандзіра, брацлаўскага ваяводы Якуба Патоцкага, большасць жаўнераў так званага смаленскага войска ўтварыла канфедэрацыю пад камандаваннем Збігнева Сільніцкага і пакінула крэпасць, займаючы, дарэчы, Дарагабужскую воласць. Аднак сваёй прысутнасцю на далёкім перадполлі Смаленска яны ўскосна ўзмацнялі яго абарону[12]. Сітуацыя пагоршылася на пачатку траўня, калі канфедэраты вырашылі не чакаць выплат грашовага ўтрымання на месцы і вырушылі ўглыб Вялікага Княства. У замку застаўся зусім невялічкі гарнізон, які складаўся з 50 жаўнераў нямецкай і 100 жаўнераў польскай пяхоты. Хадкевіч здолеў яго затрымаць, пераслаўшы ў Смаленск 6000 злотых з падаткаў з Аршанскага павета[13]. Кіраваў смаленскім гарнізонам тады Ежы Шчуцкі, які атрымаў функцыю смаленскага капітана пасля смерці Патоцкага. Ён меўся яе выконваць да часу прыбыцця смаленскага ваяводы Мікалая Глябовіча, аднак той рашуча адмовіўся прыбыць у фартэцыю да ўкамплектавання яе моцным гарнізонам, правіянтам і боезапасамі. У гэтай сітуацыі, нягледзячы на перасцярогі з боку караля, Шчуцкі застаўся на сваёй пасадзе і кіраваў абаронай Смаленска да канца 1615 г.[14]. Яго падначаленыя з самага пачатку былі вымушаны вырашаць сур’ёзныя харчовыя праблемы. Ваколіцы Смаленска былі спустошаны ўходзе ваенных дзеянняў 1609-1612 г. Гэта ставіла гарнізон Смаленска ў поўную залежнасць ад знешняй дапамогі.

Непасрэдны тыл Смаленска складалі Дуброўна і Орша, якія выконвалі галоўную ролю ў падтрыманні камунікацыйных сувязяў з яго абаронцамі і ў больш позніх ваенных дзеяннях, накіраваных яму на дапамогу. Астатнія ўчасткі мяжы павінны былі сцерагчы гарнізоны замкаў, якія ўтваралі абарончую сістэму ранейшых рубяжоў Вялікага Княства Літоўскага. Найбольш важнымі сярод іх былі: Полацк, Езярышча, Усвяты, Вяліж, Сураж, Віцебск, Копысь, Магілёў, Быхаў і Гомель. Згодна з воляй сойму на пачатку чэрвеня падрыхтавалі прыпаведныя лісты для вайсковых адзінак, якія павінны былі размясціцца ў гэтых гарадах[15]. Полацк дадаткова баранілі Завалочча, дзе знаходзіліся вайсковыя аддзелы палкоўніка Аляксандра Лісоўскага, а таксама Невель, ваяводам якога быў Рыгор Валуеў, што захоўваў вернасць выбранаму цару Ўладзіславу[16].

Апрача гарнізонаў у распараджэнні гетмана заставалася яшчэ ранейшая інфлянцкая дывізія, адзіная, што не далучылася да канфедэрацыі. Пасля прыёму новых ротаў наймітаў у 1612 г. і далучэння часткі войскаў Сапегі, праўдападобна, у яе склад уваходзілі 17 ротаў з агульнай колькасцю каля 2000 коннікаў[17], у тым ліку 6 гусарскіх ротаў (каля 700 коннікаў)[18], 2 рэйтарскія (132 коннікі)[19], 2 пяцігорскія (350 коннікаў)[20], 4 казацкія (360 коннікаў)[21] і 3 роты, наконт якіх няма звестак пра ўзбраенне і колькасны склад[22]. Яе жаўнеры пагадзіліся застацца на пазіцыях і пачакаць выплаты запазычанасці па грашовым утрыманні да Святога Яна (21 чэрвеня), атрымоўваючы ўзамен права выбару месца пасялення на дараваных каралеўскіх землях. Згодна з воляй караля гэта так званае інфлянцкае войска было расцягнутае ўздоўж ранейшых межаў Вялікага Княства Літоўскага, утвараючы своеасаблівы кардон, які павінен быў абараняць унутраную частку краіны ад нападаў маскоўскіх вайсковых атрадаў[23]. Аднак раскідванне дывізіі па прасторы ад Полацка да Гомеля зрабіла немагчымым яе эфектыўнае выкарыстанне.

У першай палове 1613 г. ад непасрэднай пагрозы з боку маскоўскіх вайсковых аддзелаў межы Вялікага Княства абаранялі таксама запарожскія казакі, якія пасля адыходу каралеўскай арміі засталіся на тэрыторыі Маскоўскай дзяржавы, спусташаючы яе заходнія і паўночныя рэгіёны. Акрамя ўжо згаданых палкоў Хвастоўца, Баршыпольца і Сідоркі там дзейнічалі таксама аддзелы палкоўнікаў Нагібы, Пясецкага, Яцка і Андрэя Налівайкаў. Гэты апошні спачатку быў над Верхняй Волгай, але пазней, як і Якаў, быў выцеснены на поўдзень. Атрады казакоў пад яго камандаваннем здабылі Сярпейск, Мяшчэўск, Казельск, Болхаў, Ліхвін і падыходзілі пад Мажайск і Калугу[24].

Паводле маскоўскіхкрыніц, якраз іх дзеянні сталі прычынай таго, што нягледзячы на ўдзел значных сілаўу барацьбе са шведамі на поўначы і казакамі Івана Заруцкага на поўдні маскоўскія войскі распачалі наступленне ў напрамку Смаленска. Пасля нарады з удзельнікамі Земскага сабору цар загадаў выслаць пад Калугу моцную армію. Камандаванне ёю даверылі двум стольнікам — князю Дзмітрыю М. Чаркаскаму і Міхаілу М. Бутурліну. Перад імі стаяла задача не толькі абараняць Калугу і Мажайск, але і вызваліць гарады, што знаходзіліся пад кантролем войскаў Рэчы Паспалітай. Паход пад Калугу арміі блізу 10 000 чалавек прымусіў казакоў адступіць з ваколіц Сярпейска і Мяшчэўска ў Вязьму, якая зрабілася наступнай мэтай маскоўскага наступлення. Пасля атрымання звестак аб падыходзе маскоўскіх войскаў гарнізон пад камандаваннем Руцкага да 17 ліпеня пакінуў горад без супраціўлення і адступіў у Дарагабуж, а потым — пад Смаленск. Чаркаскі і Бутурлін занялі Вязьму і пакінулі ў ёй на пасадзе ваяводы Дзмітрыя Ф. Скуратава, а таксама выслалі Мікіту П. Ліхарова ў Дарагабуж, пакінуты яго гарнізонам. Самі ж накіраваліся пад Белую, якую асадзілі пад канец жніўня, адначасова высылаючы шэраг раз’ездаў пад Смаленск[25].

Адрозна ад гарнізонаў Вязьмы і Дарагабужа падначаленыя Яйкоўскага аказвалі моцнае супраціўленне войскам Чаркаскага і Бутурліна. Спачатку адбылася бітва з імі на перадполлі горада, а потым яны адбілі тры моцныя штурмы. Але ў пачатку верасня з прычыны голаду і адсутнасці надзеі на дапамогу жыхары Белай і жаўнеры Георга Лермонта перайшлі на бок маскоўцаў і здалі горад Чаркаскаму. Яйкоўскі і астатнія абаронцы патрапілі ў палон[26].

У той час, калі аддзелы Чаркаскага і Траякурава займалі Вязьму і Дарагабуж, на поўдні таксама дамагалася поспехаў армія Данілы Далгарукага. Падначаленыя гэтаму ваяводу войскі паступова выцяснялі запарожскіх казакоў з Севершчыны, а пад канец ліпеня занялі пакінуты імі Пуціўль[27]. Раней, яшчэ да 21 ліпеня, ваяводам з Себежа і Апочкі ўдалося ўчасе паходу Лісоўскага пад Пскоў захапіць пакінутае ім Завалочча. Гэтую паразу часткова кампенсавала заключэнне палкоўнікам 30 жніўня лакальнага перамір’я з пскоўскімі ваяводамі. Значна больш грозным было пазнейшае прызнанне ўлады цара Міхаіла Валуевым і жыхарамі Невеля[28].

На працягу няпоўных трох месяцаў маскоўскія войскі вярнулі сабе большасць страчанай тэрыторыі і падрыхтавалі зыходныя пазіцыі для атакі на Смаленск. Перад разгортваннем наступных дзеянняў неабходна было атрымаць падмогу. Яе прывёў з Масквы князь Іван Ф. Траякураў, які павінен быў замяніць параненага ў баях пад Белай Бутурліна. У кастрычніку маскоўская армія, якая налічвала каля 12 000 чалавек, падышла пад Смаленск і спынілася на адлегласці 2 км ад горада[29].

Маскоўскае наступленне, калі не ўлічваць абароны Белай, не напаткала арганізаванага адпору з боку войскаў Вялікага Княства Літоўскага. Хаця пасля атрымання паведамлення пра страту Вязьмы 17 ліпеня Хадкевіч выклікаў роты інфлянцкай дывізіі ў Оршу, аднак да планаванай ім канцэнтрацыі тады, напэўна, не дайшло, бо 7 верасня ён выдаў універсал падобнага зместу. Аднак не выключана, што яму нарэшце ўсё ж удалося сабраць там як мінімум гусарскія роты Глябовіча, Кішкі і сваю, а таксама рэйтарскія роты Корфа і Плятэмберга[30]. Але сабраныя ў Оршы жаўнеры адмовіліся выйсці на поле бою, пакуль ім не выплацяць затрыманыя грошы і не выканаюць новы набор. Адзінае, на што Хадкевічу ўдалося іх угаварыць, гэта заставацца на ранейшых пазіцыях да 11 лістапада. Таксама не далі вынікаў заклікі гетмана да шляхты прыгранічных паветаў прыняць удзел у абароне межаў у шэрагах народнага апалчэння[31]. У гэтай сітуацыі трэба прызнаць вялікім поспехам гетмана ўмацаванне гарнізона Смаленска. Хадкевіч затрымаў там частку ротаў, якія адступілі з Вязьмы і Дарагабужа, і прыслаў некалькі іншых. Напэўна, павялічыў колькасны склад падраздзяленняў пяхоты, верагодна, наймаючы ў яе запарожскіх казакоў. Магчыма, што ён выкарыстаў у гэтых мэтах прысланыя яму прыпаведныя лісты, пра якія ўжо згадвалася. Аднак з іншых крыніц вядома, што Шчуцкі прынамсі адну роту пяхоты, а менавіта роту Яна Запорскага, наняў без прыпаведнага ліста. У выніку дзеянняў гетмана і смаленскага капітана перад пачаткам аблогі гарнізон Смаленска, найбольш верагодна, складаўся з гусарскай роты Глябовіча, пяцігорскай роты Багушэўскага, казацкіх ротаў Бараноўскага і Шчаснага Вышля, пяці ротаў пяхоты (Яна Крэніцкага, Пятра Лермонта, Яна Запорскага, Стэфана Мутыкальскага, Максіма Воўка) і харугвы татараў Вялікага Княства Яхны Кілімовіча[32].

Гэтым часам Чаркаскі і Траякураў распачалі рэгулярную блакаду крэпасці. Пабудавалі два галоўныя астрогі: адзін каля царквы Святога Духа, а другі — на Пячэрскай Гары. З боку ж даўняй мяжы з ВКЛ, на адлегласці блізу 30 км ад яе, пабудавалі некалькі меншых астрогаў, якія павінны былі адрэзаць Смаленск ад тылоў і перакрыць шлях магчымай дапамозе[33]. Адначасова ваяводы пачалі высылаць мноства раз’ездаў. Паміж іншым, маскоўскія ваяводы здабылі Мікулінцы, Любавічы і Кадынь, а таксама спустошаныя ваколіцы Мсціслава, дзе былі разбітыя абедзве роты Руцкага і рота Веляглоўскага. На поўначы яны штурмавалі Езярышча, а таксама Вяліж. Таксама з’явіліся пад Суражам[34].

У сувязі з пагрозай для Смаленска і ўсяго пагранічча ў канцы верасня кароль пасля нарады з сенатарамі пагадзіўся з просьбай Хадкевіча і дазволіў яму наняць інфлянцкіх жаўнераў на адну чвэрць. У высланых гетману на пачатку лістапада прыпаведных лістах памеры гэтага набору ён абмежаваў да 15 ротаў па 100 коннікаў у кожнай. Аднак грашовае ўтрыманне, згодна з канстытуцыяй апошняга сойму, павінна было паменшыцца да 15 злотых[35]. Жыгімонт ІІІ таксама выслаў у пагранічныя паветы універсалы, якія заклікалі тамтэйшую шляхту прыняць удзел у абароне Вялікага Княства пад камандаваннем гетмана[36]. Яшчэ да атрымання згаданых лістоў Хадкевіч паведаміў войску аб рашэнні караля і выклікаў прадстаўнікоў асобных харугваў на 28 кастрычніка ў Магілёў. Тыя, хто быў на нарадзе (пры адсутнасці дэпутатаў ад некаторых ротаў) вырашылі сканцэнтраваць войскі пад Оршай, дзе павінна была адбыцца выплата запазычанасці па грашовым утрыманні і новы набор. Гетман ужо нават планаваў выслаць гэтыя харугвы пад камандаваннем Тамаша Дамбровы ў Смаленск. Аднак яго ініцыятыва разбілася аб адсутнасць грошай[37]. Нягледзячы на прысланыя каралём 160 000 злотых жаўнеры рашуча адмовіліся паступаць на службу да выплаты ім рэшты доўгу, а на гэта ў скарбніцы ВКЛ не было грошай. Гетману толькі ўдалося ўгаварыць жаўнераў, каб яны пачакалі выплат да 2 лютага. Але нягледзячы на гэта ён лічыў, што накіраваныя ім на адпачынак у Магілёў, Оршу, Віцебск і Полацк роты інфлянцкага войска разам з палкамі Налівайкі, якія абаранялі Мсціслаў і Крычаў, забяспечваюць даволі добрую абарону ранейшых межаў[38].

Аднак неўзабаве гетман быў вымушаны аслабіць абарону. Жаўнеры, якія адмовіліся ўдзельнічаць у барацьбе з Масквой, прыдаліся для выкарыстання ў барацьбе з унутраным ворагам. Ім аказаліся запарожскія казакі, якія ў лістападзе ўварваліся на тэрыторыю ВКЛ. Хадкевіч выправіўся супраць іх начале дзевяці ротаў (1000 коннікаў). Ён разбіў пад Наваградкам полк Станіслава Стажыньскага і пачаў высылаць раз’езды пад Пінск, дзе знаходзіліся палкі Тапехі, Пуціўльца, Мятлы і Яцка, што раней удзельнічалі ў баях за Пуціўль. Адначасова ён склікаў паспалітае рушанне з навакольных паветаў на 17 снежня. Неўзабаве берасцейская, ваўкавыская і слонімская шляхта атрымала перамогу, разбіўшы ў Бярозе полк Якава Браслаўца. Потым апалчэнцы разам з жаўнерамі змаглі змусіць казакоў адступіць у Мазыр, а пасля — далей на Ніз[39].

Аднак на выплаты грашовага ўтрымання жаўнерам інфлянцкага войска, а таксама на іх новы найм усё яшчэ былі патрэбныя новыя падаткі. Большасць паступленняў ад падаткаў, зацверджаных папярэднім соймам, накіроўваліся на выплаты берасцейскім канфедэратам. Разлік з імі скончылі 31 кастрычніка, а 12 лістапада яны ўрачыста спалілі акт канфедэрацыі. Новыя паступленні ў скарбніцу ВКЛ павінна была запэўніць скліканая каралём па просьбе сенатараў і шляхты Вялікага Княства віленская канвакацыя (4-9.XI.1613). Яна зацвердзіла на выплаты доўгу жаўнерам чатыры лановыя падаткі разам з шосавым, а таксама падвойнае пагалоўнае жыдоўскае і татарскае. На скліканым каралём яшчэ перад канвакацыяй, гэта значыць 19 кастрычніка, надзвычайным сойме (3-24.XII.1613) падатковы прэс Вялікага Княства Літоўскага павялічылі на два палеткавыя, дзве кварты і мыта. Адначасова на ім абавязалі скарб Вялікага Княства Літоўскага, каб апрача „інфлянцкіх” выплат ён пераслаў 280 000 злотых у Львоў, дзе меліся адбыцца разлікі са сталічнымі канфедэратамі[40].

Рэалізацыя пастановаў канвакацыі і сойму ажыццяўлялася няспешна, а падаткі паступалі ў памерах, меншых за тыя, на якія спадзяваліся. Часткова гэта было абумоўлена значнымі знішчэннямі, учыненымі жаўнерамі і казакамі, так што многіх пацярпелых падаткаплацельшчыкаў звальнялі ад выплаты падаткаў. У дадатак Полацкае, Віцебскае, Мсціслаўскае ваяводствы, а таксама Аршанскі, Мазырскі, Рэчыцкі і Пінскі паветы затрымалі падаткі на мэты сваёй абароны, а большасць ваяводстваў і паветаў запратэставала супраць шостага палеткавага падатку. На некаторых сойміках нават падвяргалі сумненню легальнасць самога сойму і яго пастановаў. У акцыі, якой кіравала апазіцыя, удзел ьнічаўі сам Хадкевіч, які лічыў, што запісы канстытуцыі „Пра павятовага жаўнера Вялікага Княства Літоўскага”, якія абмяжоўвалі ўплыў гетмана на намінацыю ротмістраў, парушаюць прэрагатывы яго пасады[41].

Кароль у гэты час, разлічваючы на значныя паступленні падаткаў, яшчэ да заканчэння сойму выслаў прыпаведныя лісты на 1000 гусараў, 1000 — казацкай кавалерыі і 1000 — пяхоты. Раз’юшаны паставай інфлянцкіх жаўнераў, ён патрабаваў, каб гетман, калі яны будуць працягваць адмаўляцца ад новага запісу ў наём, прыняў на службу іншых. У выпадку цяжкасцяў з наборам пяхоты прапанаваў уключыць у яе шэрагі казакоў Налівайкі. Затое толькі пасля моцнага супраціўлення згадзіўся з просьбай Хадкевіча выдаць казакам Хвастоўца і Налівайкі са скарбніцы Вялікага Княства сукно і па чырвоным залатым на шаблю[42].

Праблема была ў тым, што зноў жа ўслед за лістамі не прыйшлі грошы. Гетман звярнуўся па іх да падскарбія, аднак той адмовіўся прыслаць грошы на новы набор наёмнікаў, спасылаючыся на пастанову сойму. Яна дазваляла яму выкарыстоўваць на абарону толькі тую рэшту, якая заставалася б пасля разліку з жаўнерамі. Таму грошы з падаткаў былі замарожаны да моманту прызначанай на 23 лютага выплаты[43]. У гэты ж час на пачатку лютага, у адсутнасць Хадкевіча, які збіраўся ў Крэтынгу на пахаванне сына, інфлянцкія жаўнеры адмовіліся яму падпарадкоўвацца і ўтварылі ў Оршы канфедэрацыю на чале з Крыштафам Пшэворскім, паручнікам гусарскай роты А. В. Радзівіла. Потым яны пакінулі пагранічныя пазіцыі і накіраваліся ў Менск. Хадкевічу ўдалося толькі затрымаць жаўнераў з яго ўласнай гусарскай роты (200 коннікаў) і некалькі дзесяткаўз астатніх ротаў. Пасля атрымання ад гетмана асэкурацыі, якая гарантавала ім выплату затрыманых грошай да канца лютага, яны згадзіліся нанова наняцца на службу. У сувязі з гэтым Хадкевіч прасіў прызначаных для выплат інфлянцкаму войску камісараў прыслаць яму 20 000 злотых на разлікі з імі[44]. Ён таксама заключыў дамову з казакамі Хвастоўца і Налівайкі, на падставе якой яны павінны былі атрымаць 10 000 злотых і сукно на суму 20 000 злотых. Наяўныя грошы для гэтай мэты ён здабыў, перахапіўшы падаткі з пагранічных паветаў, галоўным чынам — з Рэчыцкага, а сукно ўзяў у купцоў у крэдыт[45]. Адначасова за грошы, якія паходзілі з падаткаў з Аршанскага павета, ён пачаў наймаць новыя роты, хаця б частка якіх de facto з’яўлялася войскам павятовым[46]. Аднак мабілізацыйныя магчымасці былі абмежаваныя як колькаснымі, так і якаснымі крытэрамі. Утварэнне канфедэрацыі выключыла з найму мноства вопытных жаўнераў. У гэтай сітуацыі Хадкевіч быў вымушаны звярнуцца да паслуг былых берасцейскіх канфедэратаў. Да гэтага ж частка новых наёмных ротаў павінна была ўвайсці ў склад гарнізонаў Полацка, Усвятаў, Вяліжа, Езярышча, Віцебска, Браслава ды Іказні, што значна скарачала колькасць палявога войска[47].

У гэты перыяд не спынялася актыўнасць маскоўскіх войскаў. На пачатку 1614 г. яны спустошылі ваколіцы Крычава, Шклова і Копысі, а таксама захапілі і спалілі Гомель. Два разы рабілі спробу захапіць Дуброўну[48]. Гэтыя поспехі заахвочвалі цара да высылання супраць Рэчы Паспалітай чарговых вайсковых аддзелаў. Несумненна, што істотна ўмацавала арміі Чаркаскага і Траякурава прыбыццё пад Смаленск 15 сакавіка Міхаіла Пушкіна. Раней яму цар даручыў сабраць дваран і баярскіх дзяцей, якія не з’явіліся ў паход на Смаленск або дэзерціравалі. У сваю чаргу 16 лютага цар загадаў князю Аляксею М. Львову і Парфірыю Сякірынаву на чале 290 дваран і баярскіх дзяцей, а таксама 6576 татараў, чувашоў і мардвінаў выправіцца з Казанскага краю ў Бранск. Адтуль пасля злучэння з памеснай конніцай з Бранска, Рыльска, Курска і Арзамаса (302 чалавекі) яны павінны былі атакаваць Крычаў[49].

Працяг разлікаў з інфлянцкім войскам, якія канчаткова завяршылі ў другой палове сакавіка, стаў прычынай таго, што Хадкевіч апрача згаданых 20 000 злотых не атрымаў болей ад падскарбія аніякіх грошай. Зрэшты, гетман лічыў, што аддзелаў, нанятых Аршанскім паветам, будзе поўнасцю дастаткова, каб прабіцца ў Смаленск. Аднак праблему стварала адсутнасць правіянту і грошай для гарнізона крэпасці, а таксама пяхоты, якая магла б замяніць тагачасных абаронцаў[50]. У гэты час пагаршалася палажэнне гарнізона Смаленска, які імкліва памяншаўся з-за голаду, хвароб і дэзерцірства[51]. Нягледзячы на дрэнны стан падрыхтоўкі гэта прымусіла Хадкевіча распачаць ваенныя дзеянні, як толькі закончыўся перыядвеснавогаразводдзя. На пераломе сакавіка і красавіка пачалася канцэнтрацыя наёмных ротаў, казацкіх аддзелаў і дабравольцаў з Оршы[52]. Гетман, які нарэшце сабраўся на доўга адкладанае пахаванне сына, часовае камандаванне імі даверыў аршанскаму старасту Аляксандру Сапегу. Сапега, акрамя праўдападобнага ўдзелу ў баях пад Смаленскам у 1609-1611 г., не меў значнага ваеннага вопыту, а ўпершыню стаў ротмістрам у 1614 г.[53]. Пытанне аб перадачы яму камандавання вырашыла, напэўна, тое, што ён у гэты час быў адзіным гусарскім ротмістрам, які знаходзіўся разам са сваёй харугвай. Акрамя таго, яго козырам было добрае веданне пагранічча. Але адсутнасць гетмана зацягнулася, і да канца 1614 г. ён на адлегласці кіраваў пачынаннямі свайго нефармальнага намесніка і падпарадкаваных яму аддзелаў.

Атрымаўшы вестку аб падрыхтоўцы войскаўдля дапамогі гарнізону Смаленска, супраць іх 6 красавіка выправіўся з-пад Смаленска князь Траякураў на чале 10 соцень дваран і баярскіх дзяцей, 12 казацкіх, а таксама цемнікоўскіх, касімаўскіх і кадомскіх станіц. Траякураў затрымаўся на адлегласці блізу 15 км ад ранейшай мяжы і чакаў праціўніка. У гэты час падначаленыя яму аддзелы збудавалі там новую лінію ўмацаванняў, якая складалася з чатырох невялікіх астрогаў, размешчаных на адлегласці 4-5 км адзін ад аднаго, куды перамясцілі каманды з папярэдніх фартыфікацый. Пасля выканання гэтай задачы 22 красавіка Траякураў вярнуўся пад Смаленск, пакінуўшы для абароны астрогаў дзве сотні памеснай конніцы і татараў. Але каманды двух астрогаў былі неўзабаве ўзмоцнены трыма станіцамі казакоў і серпухаўскіх татараў[54]. Адсутнасць Траякурава і звязанае з гэтым аслабленне маскоўскіх аддзелаў спрабавалі выкарыстаць абаронцы Смаленска, якія 12 красавіка зноў атакавалі астрог на Пячэрскай Гары, але казакі Языкова, што яго абаранялі, адбілі іх атаку і нанеслі цяжкія страты[55]. Пад уражаннем данясенняў з-пад Смаленска цар у грамаце ад 21 красавіка загадаў Чаркаскаму і Траякураву любымі спосабамі прадухіляць прарыў войскаў ВКЛ у Смаленск. Львову і Сякірынаву, якія яшчэ не перайшлі мяжу Вялікага Княства Літоўскага, наказаў, каб яны неадкладна гэта зрабілі[56].

Тым часам аддзелы Сапегі нарэшце вырушылі на дапамогу Смаленску. Склад гэтай моцна імправізаванай групы можна паспрабаваць аднавіць з матэрыялаў допытаў ротмістра Станіслава Багушэўскага і харужага гетманскай роты Адама Кучыны, якія патрапілі ў маскоўскі палон[57]. На іх падставе можна сцвярджаць, што, найбольш праўдападобна, у паходзе да малых астрогаў удзельнічалі гусарскія роты Яна Караля Хадкевіча (230-235 коннікаў), Ераніма Хадкевіча (100 коннікаў), Аляксандра Сапегі (100 коннікаў), пяцігорская рота Сакалоўскага (200 коннікаў), казацкая рота гетмана (100 коннікаў), французскія рэйтары (30-40 коннікаў), роты пяхоты гетмана і Ераніма Хадкевіча (200 чалавек і дзве пушкі), 100-150 магілёўскіх выбранецкіх пехацінцаў, полк Аляксандра Лісоўскага (500-600 коннікаў)[58], а таксама каля 600 казакоў з палка Налівайкі[59]. Палонныя сцвярджалі, што Сапега чакаў прыбыцця паспалітага рушання з Мсціслаўскага ваяводства на 1000 чалавек і 2-3 пушкі, Януша Кішкі з 200 гусарамі, 200 пяцігорцамі і 100 пехацінцамі, а таксама ротаў Л. Сапегі (100 гусараў, 100 пяцігорцаў, 100 казакоў і 100 пехацінцаў). Крыху іншы склад быў адзначаны ў лісце гетмана да Аляксандра Сапегі ад 18 траўня[60]. Сярод аддзелаў, якія меў у гэты час у сваім распараджэнні аршанскі стараста, гетман назваў казацкую роту Акаловіча і татарскую Багдана, прычым гэты другі цаніўся на адным узроўні з казакамі. Не выключана, што адну з названых ротаў трэба атаясамліваць з казацкай ротай Хадкевіча, пра якую не згадваецца ў гэтым лісце. Таксама гетман нічога не піша пра роты канцлера, а сярод чаканых падмацаванняў пералічвае гусарскія роты Кішкі, Глябовіча (100 коннікаў),ЯнаТакарскага (100 коннікаў) і другую роту Г. Валовіча (100 коннікаў). У святле гэтых дадзеных трэба прыняць, што пад канец красавіка Сапега меў толькі каля 2000 чалавек конніцы, 400 пяхоты і 2 пушкі.

Найбольш праўдападобна, што план аперацыі быў у агульных рысах прапанаваны гетманам, прычым несумненна, што значную ролю адыграў яго асабісты вопыт баёў пад Масквой у 1611-1612 г.[61]. Згодна з планам, Сапега збіраўся паспрабаваць захапіць маскоўскія малыя астрогі, а ў выпадку няўдачы — абмінуць іх і рухацца проста пад Смаленск. Там ён меўся пераправіць частку войска на другі бераг Дняпра і ачысціць яго берагі ад аддзелаў праціўніка. У сваім пазнейшым лісце Хадкевіч абазначыў у якасці месца пераправы Катынь і даручаў Сапегу разбіць там умацаваны лагер і пабудаваць мост. Такім чынам стараста павінен быў пракласці дарогу для транспартавання харчоў. Іх сабралі ў Магілёўскай эканоміі і перавезлі на сямі караблях у Оршу, адкуль іх павінны былі правесці 300 жаўнераў і сялян уверх па Дняпры да Смаленска[62]. Адпаведна складаны план патрабаваў каардынацыі дзеянняў абедзвюх груп войска — воднай і сухапутнай.

Але Сапега не рашыўся пайсці з Оршы па так званай пасольскай дарозе проста пад Смаленск і падначаленыя яму аддзелы накіраваў у Горкі. Праўдападобна, што ён хацеў заспець праціўніка знянацку і таму меў намер ударыць па крайнім малым астрогу пад Кадынню. Не выключана, што ён лічыў яго слабей укамплектаваным, чым тыя, якія знаходзіліся ў цэнтры маскоўскіх пазіцый. На яго планах таксама мог адбіцца той факт, што такое рашэнне палегчыла б яму злучэнне з паспалітым рушаннем Мсціслаўскага ваяводства і казакамі, што знаходзіліся пад Мсціславам. У пачатку траўня полк Лісоўскага, які рухаўся ў пярэдняй стражы, падышоў да Кадынскага астрога і спыніўся за 4 вярсты ад яго. Неўзабаве да яго далучыўся Сапега з астатнімі сіламі. Апоўначы 8 траўня аддзелы ВКЛ распачалі няўдалы штурм астрога. Пасля гэтай паразы ўзмоцненыя паспалітым рушаннем сілы Сапегі, найбольш верагодна, абмяжоўваліся выключна яго блакадай. У дзень напярэдадні штурму Сапега выслаў ротмістраў Вышля і Мутыкальскага ў Оршу, каб яны на чале ўжо згаданых 300 гайдукоў і сялян пачалі праводку па Дняпры харчовых прыпасаўу Смаленск. Тым часам пад астрог прыбыла маскоўская падмога, якую Траякураў прывёў з-пад Смаленска. Перад ім стаяла задача зрабіць немагчымым для праціўніка працяг маршу на Смаленск, а пры спрыяльных умовах паспрабаваць яго разбіць. Гэта ставіла пад сумненне магчымасць рэалізацыі складзенага гетманам плана.

У гэты час Сапега марна чакаў новых наёмных ротаў і паспалітага рушання з іншых паветаў, а колькасць падпарадкаваных яму аддзелаў няспынна памяншалася. Ад службы адмовіліся амаль усе казакі. Таксама пакінула лагер мсціслаўскае паспалітае рушанне, услед за ім накіраваліся маскоўскія атрады. Праўдападобна, што гэтыя абставіны змусілі Сапегу саступіць, хаця аддзелы старасты не былі разбітыя, як пра гэта гаварылася ў паведамленнях, прывезеных у Маскву ганцом ад Траякурава[63]. Аднак пад канец траўня ў некаторых аддзелах скончылася першая чвэрць, жаўнеры, якія не атрымлівалі грошай, не хацелі служыць далей. Сярод іншых раз’ехаліся гусарская рота аршанскага старасты і пешая Ераніма Хадкевіча. Адначасова не змяншалася пагроза з боку маскоўскіх войскаў. 27 траўня каманда Васілеўскага астрога атакавала ваколіцы Дуброўны, таксама збіраліся рыхтавацца да нападу на гэты горад і галоўныя сілы Траякурава, сканцэнтраваныя ў Мікулінскім астрозе. Згодна з царскім загадам аддзелы Львова і Сякірынава спусташалі ваколіцы Мсціслава і Крычава, здабываючы і палячы апошні. Пагроза была настолькі сур’ёзнай, што супраць ix мусіў выступіць полк Лісоўскага. Гэта таксама змяншала сілы Сапегі[64].

На жаль, дакладна невядомы ход далейшых дзеянняў. Вядома толькі, што 11 ліпеня Сапега і Лісоўскі з той часткай войска, якая засталася на службе, а таксама з падаспелай падмогай нарэшце дасягнулі Смаленска, даставіўшы туды харчовыя прыпасы. Згодна з маскоўскімі крыніцамі, яны выкарысталі нагоду, калі маскоўскія каманды пакінулі займаныя малыя астрогі, да чаго павінен быў іх прымусіць голад[65]. Аддзелы Сапегі разбілі лагер пад Смаленскам, але праз некалькі тыдняў, разам з заканчэннем чвэрці, большасць жаўнераў вырушыла назад у Оршу. Са старастам засталіся толькі гусарскія роты Глябовіча, Такарскага і Ераніма Хадкевіча, якія распачалі службу пазней. Аднак пад націскам маскоўскіх аддзелаў яны былі схільныя пакінуць свае пазіцыі. У той самы час Сапега здолеў угаварыць жаўнераў гэтых ротаў, каб яны разам з Лісоўскім і Такарскім занялі сцены Смаленска. Узамен яны разам з кавалерыяй, што дагэтуль знаходзілася ў Смаленску, атрымалі ад яго асэкурацыю, якая гарантавала ім выплату грашовага ўтрымання за наступную чвэрць у памеры 30 злотых[66]. Дапамога на кароткі час палепшыла становішча абаронцаў Смаленска, якія з-за малой колькасці дастаўленага правіянту неўзабаве зноў мусілі змагацца з голадам. У высланым 31 жніўня лісце Крыштафу Радзівілу яны сцвярджалі, што наяўныя запасы не дазволяць ім вытрываць даўжэй, чым шэсць тыдняў[67]. Нельга было таксама скідваць з рахунку той факт, што яны і ў далейшым мусілі лічыцца з усё яшчэ грозным праціўнікам, які ў адрозненне ад іх мог разлічваць на хуткую дапамогу. Ужо 14 жніўня цар выдаў загад выправіцца пад Смаленск аддзелам В. Вешнякова, І. Сунбулава, Г. Гарыхвостава, Ф. Лявонцьева, Т. Баратынскага, якія разам павінны былі налічваць 2000 чалавек[68].

Затое ў скарбніцы Вялікага Княства зноў не хапіла грошай на ўтрыманне войскаў. Ужо ў ліпені падскарбі быў вымушаны фінансаваць наём пяхоты за кошт крэдыту[69]. Хадкевіч, які страціў надзею, безвынікова спрабаваў выкарыстаць у дзеяннях супраць Масквы натоўпы былых канфедэратаў, што пад камандаваннем Яна Карвацкага летам уварваліся на тэрыторыю ВКЛ. Згодна з яго планам яны павінны былі ў якасці дабравольцаў накіравацца пад Белую, каб там звязаць у баях значныя маскоўскія сілы і такім чынам палегчыць становішча Смаленска. У дадатак, згодна з гэтым праектам, краіна павінна была пазбавіцца ад так званых свавольных людзей і такім чынам абараніцца ад знішчэнняў, якія яны чынілі.

Пошукамі спосабаў абароны Вялікага Княства ад Масквы, казакоў і былых жаўнераў занялася віленская канвакацыя, якая адбывалася на працягу 1-11 кастрычніка. На ёй прынялі рашэнне аб выдачы затрыманага раней шостага палеткавага. Дзевяць паветаў нават пагадзіліся на сёмы, а астатнія падтрымалі іх таварыства. Да гэтага зацвердзілі яшчэ акцызныя падаткі на піва, мёды і тытунь, пагалоўны жыдоўскі і па 1 злотым з валокі замест выбранцаў. Атрыманыя ад гэтых падаткаў грошы падскарбі быў абавязаны выкарыстаць на набор новых наёмнікаў. У гэтых мэтах упаўнаважылі гетмана выдаваць уласныя прыпаведныя лісты. Адначасова вырашылі падвысіць грашовае ўтрыманне гусара з 18 да 25 злотых. Аднак у першую чаргу жаўнераў павінны былі выкарыстоўваць для барацьбы з так званымі свавольнымі людзьмі і толькі пазней накіроўваць супраць Масквы. Гарнізону Смаленска абяцалі прыслаць харчовыя прыпасы з Магілёўскай эканоміі, а за папярэднюю службу апрача звычайнага грашовага ўтрымання ім прызнавалі дадатковую, так званую дараваную чвэрць. Таксама прызналі выдадзеную аршанскім старастам асэкурацыю[71].

Хадкевіч абавязаўся перад гарнізонам Смаленска, а таксама перад Аляксандрам Сапегам, што на чале нанава нанятых ротаў прыбудзе туды разам з харчовымі прыпасамі і затрыманымі грашыма пад канец лістапада. Скарыстаўшыся з атрыманых ад канвакацыі паўнамоцтваў, гетман выдаў прыпаведныя лісты на 1000 гусараў, 300 рэйтараў і 2000 пехацінцаў[72]. Але разлікі гетмана зноў не спраўдзіліся з прычыны павольнай выплаты падаткаў шляхтай. Некаторыя ротмістры ўвогуле не атрымалі грошай на наём войска, а астатнія атрымалі іх са значным спазненнем. У гэтай сітуацыі гетман вырашыў, што раней, чым падыдуць усе роты, ён вышле Сапегу з харчовымі прыпасамі ў Смаленск. У распараджэнні аршанскага старасты ў той час знаходзілася некалькі ротаў са старога і новага найму, а таксама роты Глябовіча, Багушэўскага, Вышля і Бараноўскага. Апошнія пакінулі смаленскую крэпасць у кастрычніку, але іхнія жаўнеры заявілі, што яны гатовыя суправаджаць харчы ў Смаленск і далей удзельнічаць у яго абароне[73].

Аднак Сапега быў вымушаны на працягу некалькіх тыдняў чакаць харчоў у лагеры пад Катынню. Нарэшце 2 лістапада караблі з харчовымі прыпасамі дасягнулі Оршы, але мусілі там спыніцца, бо замерз Дняпро. Усе запасы трэба было перавозіць на падводах, што значна ўскладніла аперацыю[74]. Невядома, як справіліся з гэтымі цяжкасцямі. У любым выпадкуда 25 лістапада Сапега начале некалькіх сотняў кавалерыстаў і 1000 пехацінцаў накіраваўся пад Смаленск і на пачатку снежня даставіў харчовыя прыпасы ў крэпасць. Харчоў, згодна з разлікамі гетмана, павінна было хапіць да 2 лютага 1615 г. Таксама ён пакінуў там некалькі ротаў конніцы і пяхоты. Аднак у той самы час пакінулі крэпасць падначаленыя Лермонта, а рэшта пяхоты заявіла, што застанецца тут толькі да 6 студзеня[75]. Каб папярэдзіць катастрофу, подзвіг Сапегі паўтарыў Януш Кішка, але гэта былі ўсяго толькі паўмеры. Усе з надзеяй і трывогай чакалі скліканага на 12 лютага сойму, на якім павінны былі прыняць рашэнне аб далейшым ходзе вайны з Масквой[76].

Дзеянні войскаў Вялікага Княства Літоўскага ў 1614 г. мелі істотны ўплыў на далейшы ход вайны з Масквой. Двухразовы прарыў блакады Смаленска і дастаўка запасаў збераглі гэтую крэпасць, важную як са стратэгічнага пункту гледжання, так і дыпламатычнага, бо ў выніку маскоўскага наступлення ў 1613 г. былі страчаны амаль усе набыткі перыяду 1609-1612 г. Удалося захаваць толькі Смаленск, валоданне якім, поруч з дамовай, заключанай 24 жніўня 1610 г. Жалкеўскім з баярамі, было важным козырам у перамовах, што вяліся з маскоўскім бокам. Яны цягнуліся паралельна з апісанымі вышэй ваеннымі дзеяннямі, але не прынеслі аніякіх вынікаў[77]. Абедзве ваенныя экспедыцыі Сапегі былі надзвычай складанымі мерапрыемствамі з лагістычнага пункту гледжання, у значнай ступені залежнымі ад умоваў надвор’я. Патрабавалі канцэнтрацыі ў адным месцы і часе жаўнераў, а таксама транспарту з харчовымі прыпасамі, які яны павінны былі суправаджаць, а зрабіць гэта было зусім не лёгка, як паказалі падзеі 1614 г. Немалое значэнне мела таксама неабходнасць выканаць паход да неспрыяльных зменаў надвор’я. Зрэшты, Аляксандр Сапега стаў спецыялістам у правядзенні такіх аперацый і трэці раз прарваў блакаду Смаленска ў студзені 1617 г.[78].

Пераклад Яна Зеліньскага


[1] J. Byliński, Dwa sejmy z roku 1613, Wrocław 1984, s. 9-26; D. Czerska, Między „smutą” a kryzysem lat 40. XVII w. (Polityka wewnętrzna Rosji w okresie panowania pierwszego Romanowa), Kraków 1978, s. 13-20.
[2] Volumna legum (далей: VL), t. III, Petersburg 1859, s. 95-96,114; J. Byliński, цыт. праца, s. 114-129.
[3] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 19IV1613, Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (далей: BPAN Kr.), rkps 359, k. 30-31 (арыг.); той жа да таго ж, Варшава 16III1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 51, k. 100-100v.
[4] Я. К. Хадкевіч да П. Рускага, Быхаў 24III1613, Biblioteka Narodowa (далей: BN), Biblioteka Ordynacji Zamoyskich (далей: BOZ), rkps 960, s. 43-44.
[5] Я. К. Хадкевіч да Жыгімонта ІІІ, Цімкавічы 22 V1613, [w:] Korrespondencye Jana Karola Chodkiewicza, wyd. W. Chomętowski, Warszawa 1875, s. 173.
[6] Я. Задзік да В. Гембіцкага, Вязьма 26 XII 1613, Svenska Riksarkivet Stockholm (далей: SRS), Extranea IX Polen (далей: EIXP), nr 105; Respons JMP Hetmana WXL na puncta i dubitatie z strony regestrów i płace wojska iflantskiego [!], od JKM przez Pana Jarosza Piaseckiego pisarza polnego posłane, Archiwum Państwowe w Krakowie (APKr.), Archiwum Sanguszków (далей: A Sang.), rkps 67, s. 538 (арыг.); Война с Польшею в 1609-1611 годах. Исторические материалы, [у:] Материалы к истории Московскаго государства в XVI и XVII столетиях, вып. II, изд. Ф. Вержбовский, Варшава 1898, s. 65.
[7] Я. К. Хадкевіч да П. Рускага, Быхаў 14 IV 1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 50-52; Рoссийский Государственный Архив Древних Актов (далей: РГАДА), ф. 389, Литовская метрика, оп. 1, кн. 97, k. 410v-412.
[8] Памятники дипломатических сношений Московского государства с польско-литовским государством, т. 5, 1609-1615 гг., изд. под ред. А. С. Белокурова, „Сборник Императорскаго Русскаго Историческаго Общества” (далей: СИРИО), т. 142, Москва 1913, s. 409.
[9] На думку Хадкевіча, Дарагабуж знаходзіўся ў горшай сітуацыі, чым Вязьма. Гл.: Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 14 IV 1613, Biblioteka Czartoryskich (далей: BCzart.), rkps 3236, s. 284 (арыг.).
[10] РГАДА, ф. 389, Литовская метрика, оп. 1, кн. 99, k. 537v-539; R. I. Frost, Scottish soldiers, Poland — Lithuania and The Thirty Years’ War, [w:] Scotland and The ThirtyYears’ War 1613-1618, ed. by S. Murdoch, Leiden — Boston — Köln 2001, s. 201.
[11] A. Гасеўскі да К. Радзівіла, з абозу ў 3 мілях ад Тарапца 9 III 1613, Archiwum Główne Akt Dawnych (далей: AGAD), Archiwum Radziwiłłów (далей: AR), dz. V,nr 4560/I, s. 8-9; Бельский летописец, [у:] Полное собрание русских летописей(далей: ПСРЛ), т. 34, Москва 1978, s. 131; Документи Росiйских архiвiв з исторiї України, т. 1, Документи до исторії запорозького козацтва 1613-1620 рр., упорядники Л. Войтович, Л. Заборовский, Я. Iсаївич, Ф. Сисин, А. Турилов, Б. Флоря,Львїв 1998, nr 5, s. 64-65.
[12] Я. К. Хадкевіч да З. Сільніцкага, Быхаў 9 П 1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 10; J. Byliński, Silnicki Zbigniew (1 poі. XVII w.), [w:] Polski Słownik Biograficzny (далей: PSB), t. XXXVII, Warszawa — Kraków 1996-1997, s. 500-502.
[13] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Цімкавічы 22 V 1613, APKr., ASang., rkps 51, s. 105-106 (арыг.).
[14] Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшaвa 8 VI1613, Центральний Державний IсторичнийАрхiв України, м. Київ (далей: ЦДИАУК), ф. 48, оп. 1, д. 522, k. 1v; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, Lwów 1932, s. 80-81.
[15] Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшaвa 8 VI 1613, ЦДИАУК, ф. 48, оп. 1, д. 522, k. 1v(арыг.). Вядома, што на той жа падставе меліся быць нанятыя дзве пешыя ротыпа 100 пайкоў для абароны Полацка і Усвятаў, а таксама казацкая (100 коней) іпешая для Вяліжа. Гл.: Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 4 VIII 1613, BCzart., rpks3236, s. 291 (арыг.); Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшaвa 19 I1614, ЦДИАУК, ф. 48,оп. 1, д. 538, k. 1 (арыг.).
[16] K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 58-62; H. Wisner, Lisowczycy, Warszawa 2004, s. 75, 77.
[17] Гл.: Война с Польшею в 1609-1611 годах, s. 66-67; Instrukcja pp. posłom p. Jasinskiemu i p. Kozickiemu z koła gromnicznego orszańskiego od wszytkiego rycerstwa do JMP podskarbiego WXL posłanym, Orsza 4 П 1614, BCzart., Teki Naruszewicza (далей: TN), rkps 108, nr 166, s. 683-685; Dekreta komisarskie z wojskiem względem płacenia zasług, Mińsk 10 Ш 1614, BCzart., TN, rkps 108, nr 178, s. 737-751; BR, rkps 75, k. 27-32.
[18] Яна Караля Хадкевіча — каля 200, Тамаша Дамбровы — 153, Альбрыхта Ўладзіслава Радзівіла — 112, Мікалая Глябовіча — 93, Самуэля Валовіча — 63,Януша Кішкі — 85.
[19] Вальтэра Плятэмберга — 71, Miкалая Корфа — 61.
[20] Aляксандра Збароўскага — 150, Фабіяна Руцкага — 200.
[21] Царэвіча — 100, Акаловіча — 100, Багдана — 100; Ф. Руцкага — 60.
[22] Дзве Тупальскага і адна Корсака.
[23] Я. К. Хадкевіч да мсціслаўскага старасты, Быхаў 26 II1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 23; Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 30 V 1613, BPAN Kr., rkps 358,nr 55, k. 108-108v (арыг.).
[24] K. Tyszkowski, Kozaczyzna w wojnach moskiewskich Zygmunta III (1605-1618),„Przegląd Historyczno-Wojskowy”, t. VIII, 1935, s. 39-44; W. Majewski, Nalewajko Andrzej (zm. po r. 1613), PSB, t. ХХП, Wrocław 1977, s. 488–489.
[25] Разрядная книга 1613-1614 гг. (далей: РК 1613-1614), [у:] Разрядные книги 1598-1638 гг., сост. В. И. Буганов и Л. Ф. Кузьмина, ред. В. И. Буганов, Москва1974, s. 251-253; Дворцовые разряды, т. I, 1612-1628 г., С.-Петербург 1850 (далей: ДР), s. 101-103; Новый летопсец, [у:] ПСРЛ, т. 14, Москва 1965, s. 131.
[26] РК 1613-1614, s. 253; ДР, т. I, s. 103; Бельский летописец, s. 262; R. I. Frost, цыт. праца, s. 201; С. Пац да Л Сапегі, Варшава 22 X1613, ЦДИАУК, ф. 48, оп. 1, д. 531,к 1 (арыг.).
[27] Книга сеунчей 1613-1619 гг., подготовили к печати А. Л. Станиславский,С. П. Мордовина, [у:] Памятники истории Восточной Европы. Источники XV-XVII вв., т. I, под ред. Б. Н. Флори, Москва — Варшава 1995, s. 19.
[28] Г. Валуеў да А. Гасеўскага, [Невель] 11 VII 1613, СИРИО, т. 142, s. s. 421-422; Akt rozejmu, тамсама, s. 422-424; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 75,77.
[29] Паводле дадзеных Разраднага прыказа, у паходзе на Смаленск мелі браць удзел 2794 дваран і дзяцей баярскіх, Г. Лермонт i 40 яго падначаленых, 1414неафітаў і татараў, 5967 aтаманаў і казакоў, 1025 казакоў Траякурава і 1011 маскоўскіх стральцоў, aле шмат дваран і баярскіх дзяцей не з’явіліся для паходу. Гл.: РК 1613-1614, s. 253-256; пар. ДР, т. I, s. 104,124-126.
[30] Я. К. Хадкевіч да інфлянцкага рыцарства, Oрша 17 VII 1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 69; універсал Я. К. Хадкевіча да ротаў войска інфлянцкага, Быхаў 7 IX 1613, тамсама, s. 81-82.
[31] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 24IX1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 94-95; той жа да таго ж, Быхаў 4IX1613, BCzart., rkps 3236, nr 87, s. 305-307 (арыг.).
[32] Гл.: Respons od Króla JM dany posłom żołnierskim ze Smoleńska, APKr., ASang., rkps 67, s. 143-147; смаленская залога да К. Радзівіла, Смаленск 31 VIII 1614, AGAD, AR, dz. II, nr 611, s. 1-3 (арыг.); Instrukcyja urodzonym panom Andrzejowi Świejkowskiemu, Mikołajowi Worońcowi, strażnikowi smoleńskiemu, Adamowi Wiśniewskiemu, posłom naszym na konwokacyją WXL w roku 1614 przypadającą wyprawionym, BPAN Kr., rkps 365, k. 68-69v (арыг.); Tаварыства роты Мікалая Глябовіча да свайго ротмістра, Смаленск 23 IV 1614, BPAN Kr., rkps 342, s. 359-361 (арыг.); РГАДА, ф. 389, Литовская метрика, оп. 1, кн. 97, k. 312-313v; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 79.
[33] Акты Московскаго государства, изданные Императорскою академиею наук,под ред. Н. А. Попова, т. I, Разрядный приказ. Московский стол (1572-1634),С.-Петербург 1890 (далей: АМГ), nr 62, s. 99; nr 79, s. 118; nr 81, s. 121.
[34] Я. К. Хадкевіч да ўдзельнікаў віленскай канвакацыі, Mагілёў 30 X1613, BN, BOZ, rkps 960, s. 113-115.
[35] Жыгімонт III даЯ. К. Хадкевіча, Варшава IX1613, BPAN Kr., rkps 358, nr62, k. 117-117v; таму ж ад таго ж, Варшава 3 XI 1613, тамсама, nr 62, k. 121 (арыг.); той жа да таго ж, Варшава 8 XI1613, тамсама, nr 63, k. 123 (арыг.); пар.: Жыгімонт III да Л. Сапегі, Варшава 8 IX 1613, Biblioteka Raczyńskich (далей: BR), rkps 12,s. 8-9; той жа да таго ж, Варшава 21 XI 1613, тамсама, s. 5-6. Сойм ухваліў максімальныя стаўкі платы для жаўнераў кварцянага войска і павятовага нa 15 злотых для гусара і 12 для казака. Гл.: VL, t. III, s. 80.
[36] Жыгімонт III да Л. Сапегі, Варшава 7 XI1613, BPAN Kr., rkps 346, k. 44 (арыг.).
[37] Універсалы Хадкевіча да ротмістраў інфлянцкага войска, Mагілёў 17 X i 2 XI1613, BN, BOZ, s. 108-109,119-120; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615,s. 129.
[38] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 14 XII 1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 66, k. 129-130 (арыг.); Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Быхаў 24 XI 1613, BCzart., rkps3236, nr 89, s. 313-314 (арыг.).
[39] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 28 XII 1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 71,k. 139-140 (арыг.); Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Цімкавічы 13 XII 1613, BCzart., rkps3236, nr 90, s. 317 (арыг.); Я. К. Хадкевіч да шляхты розных паветаў, Цімкавічы 11 XII 1614, BN, BOZ, rksp 960, s. 132-133; той жа да Сапегі, Ляхавічы 31 XII 1614,BN, BOZ, rkps 960, s. 142-143; T. Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. II,Kraków 1912, s. 188.
[40] A.Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587-1648.Projekty— ustawy — realizacja, Warszawa 2007, s. 289-291; Z. Ossoliński, Pamiętnik, opracował i wstępem poprzedził J. Długosz, Warszawa 1983, s. 58.
[41] Пратэстацыя шляхты Віленскага павета і ваяводства, Вільня 4 II 1614, AGAD, AD, dz. II, nr 598, s. 1-3; пратэстацыя Наваградскага ваяводства, Наваградак 21 11614, тамсама, nr 599, s. 1-2; J. Byliński, цыт. праца, s. 229-231.
[42] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 14 XII 1613, BPAN Kr., rkps 358, nr 66,k. 129-130 (арыг.); Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 23 XII 1613, BPANKr., rkps 358, nr69, k. 135v (арыг.).
[43] Я. Валовіч да Я. К. Хадкевіча, Вільня 4 I1614, BCzart., TN, rkps 108, nr 157; BR, rkps 75, k. 12-14; por. VL, t. III, s. 129.
[44] Я. К. Хадкевіч да Валовіча, Шклоў 14 II 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 169-172; BCzart., TN, rkps 108, nr 170, s. 703-707; ён жа да Л. Сапегі, Быхаў 16 II 1614, тамсама, s. 174-177; ён жа да камісараў, Быхаў 17 II1614, тамсама, s. 180-181.
[45] Я. К. Хадкевіч да рэчыцкага паборцы, Быхаў 11I1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 168; Do JMP podskarbiego litewskiego kwit, Магілёў 15 II1614, тамсама, s. 172-173.
[46] Прыкладам, гусарская рота A. Сапегі. Гл.: Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Быхаў 9 II1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 167.
[47] АМГ, т. I, nr 63, s. 99; Я. Валовіч да Л. Сапегі, Варшава 19I1614, ЦДИАУК, ф. 48, оп.1, д. 538, k. 1 (арыг.); Я. Валовіч да Л. Сапегі, Вільня 17 НІ 1614, ЦДИАУК, ф. 48,оп. 1, д. 541, k. 2 (арыг.); K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 131.
[48] Я. К. Хадкевіч да Я. Радзівіла, Быхаў 17 II1614, AGAD, AR, dz. V, nr 2047/II, s. 5(арыг.); Книга сеунчей 1613-1619 гг., s. 25-26.
[49] РК 1613-1614, s. 256-257,263-266; ДР, т. I, s. 123-128.
[50] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Mагілёў 3 III 1614, APKr., ASang., rkps 51, nr 31, s.121-122; A. Filipczak-Kocur, цыт. праца, s. 293-294.
[51] Tаварыства роты Мікалая Глябовіча да свайго ротмістра, Смаленск 23 IV1614,BPAN Kr., rkps 342, s. 359-361 (арыг.).
[52] АМГ, т. I, nr 63, s. 99; nr 77, s. 113-115.
[53] M. Nagielski, Sapieha Aleksander Dadźbóg (Bohdan, Teodat) h. Lis (1585-1635), PSB,t. XXXIV, Wrocław 1992, s. 556-559.
[54] АМГ, т. I, nr 79, s. 118-119; nr 81, s. 120-121.
[55] Taмсама, nr 84, s. 126.
[56] АМГ, т. I, nr77, s. 113-115.
[57] АМГ, т. I, nr 83, s. 122-125.
[58] Найверагодней, гэта быў полк валанцёраў, жаўнеры якога прынамсі часткова рэкрутаваліся з казакоў. Хадкевіч сцвярджаў, што ў лютым у палку Хвастоўца магло налічвацца 500 лісоўчыкаў. Гл. ліст Я. К. Хадкевіча да Л. Сапегі, Быхаў 16 II 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 174-177. Паводле А. Кучыны, у склад палка ўваходзілі казацкія роты Чалядкі (100), Чарнацкага (100), Быўкавецкага (100), пяцігорская рота Быўкавецкага (100), а таксама казакі Захара Зарудскага (180).
[59] Асалы — 300, Саломіны — 50; Сакульскага — 200 конных, „з Камізою” — 60-70 конных і пешых.
[60] Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Крэтынга 18 V1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 225-227.
[61] Гл.: T. Bohun, Moskwa 1612, Warszawa 2005.
[62] АМГ, т. I, nr 83, s. 123-125; пар. Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Крэтынга 18 V 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 225-227.
[63] Koпія ліста сына П. Бурага, BCzart, TN, rkps 108, s. 631; Biblioteka Raczyńskich (далей: BR), rkps 75, k. 1; Книга сеунчей 1613-1619 гг., s. 26.
[64] П. Буры да NN, Дуброўна 1 VI1614, BCzart., TN, rkps 108, nr 194, s. 807-809; BR,rkps 75, k. 45-45v.
[65] Л. Сапега да Жыгімонта III, Вільня 11 VII 1614, BPAN Kr., rkps 354, k. 7v (koncept); Новый летописец, s. 134-135.
[66] Instrukcyja urodzonym panom Andrzejowi Świejkowskiemu, Mikołajowi Worońcowi, strażnikowi smoleńskiemu, Adamowi Wiśniewskiemu, posłom naszymna konwokacyją WXL w roku 1614 przypadającą wyprawionym, BPAN Kr., rkps365, k. 68-69v (арыг.); Я. К. Хадкевіч да Я. Валовіча, Быхаў 19 НІ 1614, BN, BOZ,rkps 960, s. 317.
[67] Смаленская залога да К. Радзівіла, Смаленск 31 VIII 1613, AGAD, AR, dz. II, nr 611,s. 1-3 (арыг.).
[68] РК1613-1614, s. 259-260; ДР, т. I, s. 141.
[69] Жыгімонт ІІІ да Я. К. Хадкевіча, Варшава 26 VII 1614, BPAN Kr., rkps 358, nr 88,k.177-177v(арыг.)
[70] Універсал Яну Карвацкаму, Kрэтынга 4 VIII 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 240; Я. К. Хадкевіч да Я. Карвацкага, Kрэтынга 10 VIII 1614, тамсама, s. 241; ён жа да таго ж, Kрэтынга 17 VIII 1614, тамсама, s. 248-249.
[71] Ухвала віленскай канвакацыі, Вільня 11 X 1614, AGAD, AR, dz. II, nr 614, s. 1-20; асэкурацыя для гетмана, Вільня [11] X 1614, тамсама, nr 613, s. 1-3 (арыг.); A. Rachuba, Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569-1763, Warszawa 2002, s. 260-261; A. Filipczak-Kocur, цыт. праца, s. 294.
[72] Я. К. Хадкевіч да „смалян”, Вільня 13 X 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 266; Я. К. Хадкевіч да А. Сапегі, Ляхавічы 27 X1614, тамсама, s. 278-281.
[73] Я. К. Хадкевіч да харугвы М. Глябовіча і С. Багушэўскага, Ляхавічы 4 XI1614, BN,BOZ, rkps 960, s. 285; ён жа да Сапегі, Ляхавічы 6 IX 1614, тамсама, s. 285-287.З новананятых ротаў у акцыі дакладна ўдзельнічала гусарская рота Адама Пакірскага. Гл.: Я. К. Хадкевіч да полацкай шляхты, Быхаў 6 XII 1614, BN, BOZ,rkps 960, s. 302-303.
[74] Я. К. Хадкевіч да Л. Сапегі, Глуск 14 XI1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 296.
[75] Я.К. Хадкевіч да Я. Валовіча, Быхаў 19 XII 1614, BN, BOZ, rkps 960, s. 317-323.
[76] Я.К. Хадкевіч да Я. Кішкі, Быхаў 13II1615, BN Я.К. Хадкевіч да Я. Кішкі, Быхаў 13II1615, BN, BOZ, rkps 960, s. 367-368; K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613-1615, s. 145-146. Пра вытокі сойму 1615 г. гл.: S.Ochmann, Sejmy z lat 1615-1616, Wrocław 1970.
[77] Гл.: W. Polak, Misja gońca moskiewskiego Denisa Oładina w Rzeczpospolitej w 1613 roku, „Almanach Historyczny”, t. 2, 2000, s. 75-106; ён жа, Nieudana misja gońca cesarskiego Jakuba Henckla von Donnersmarck i gońca senatu Rzeczypospolitej Jana Hrydzicza do Moskwy w 1613/1614 r., „Czasy Nowożytne” (далей: CN), t. VIII (IX),2000, s.137-172; ён жа, Misja posłów moskiewskich Fiodora Żeliabuskiego i Semena Matczina w Polsce w 1615 r., CN, t. XVI, 2004, s. 11-55.
[78] А. Сапега да Я.К. Хадкевіча, Смаленск 23 I1617, BR, rkps 77, k. 237-237v (арыг.); А. Сапега да Я.К. Хадкевіча, Орша 29I1617, тамсама, k. 241-241v (арыг.)

Наверх

Tags: , , ,