Новы нумар


Наталля Гардзіенка. Беларускія перамешчаныя асобы (DP) у Вялікай Брытаніі


Беларуская дыяспара ў Вялікай Брытаніі мае істотнае адрозненне ад іншых падобных, паўсталых у свеце пасля Другой сусветнай вайны. Звычайна беларускія пасляваен-ныя дыяспары ўтвараліся найперш былымі перамешчанымі асобамі (Displaced Persons — DP), якія эмігравалі з пасля-ваеннай Нямеччыны i Аўстрыі. У Вялікай Брытаніі ж у стварэнні нацыянальнай грамады бралі ўдзел тры розныя катэгорыі беларусаў, кожная з якіх трапіла ў краіну ўласным шляхам. Найбольш колькасная — былыя жаўнеры польскага войска, што былі пераведзеныя сюды ў 1946 г. Яны паступілі на службу ў створаны пад беспасярэдняй брытанскай камандай Польскі корпус падрыхтоўкі i размяшчэння (Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia — Polish Resettlement Corps), што быў переходным этапам перад дэмабілізацыяй. Большасць былых польскіх жаўнераў ішлі на британскую службу з яе гарантаванымі перавагамі паступовага далучэння да мірнага жыцця, бо ў выпадку нежадання яны мусілі або вяртацца на радзіму, або самастоина шукаць ўладкавання ў перапоўненай уцекачамі пасляваеннай Еўропе. У выніку — жыццё ў Вялікай Брытаніі (для кагосьці на два гады, а для каго i болей) стала вымушаным выбарам каля 10 тысяч беларусаў, што знаходзіліся ў шэрагах польскага войска[1]. Менавіта яны i былі стваральнікамі першых нацыянальных арганізацый на Брытанскіх выспах, што заклалі аснову мясцовай беларускай дыяспары.

Другая, значна менш колькасная катэгорыя беларусаў, прыбыла ў Вялікую Брытанію ў 1947-1948 г. з польскіх цывільных лагераў у Афрыцы (Кеніі, Танзаніі, Угандзе, Паўночнай i Паўднёвай Радэзіі), Ліване i Індыі. Гэта былі сваякі былых польскіх жаўнераў, што пасля стварэння Арміі Андэрса знаходзіліся пад апекай польскага эміграцыйнага ўрада i Вялікай Брытаніі i засталіся ў Іране, адкуль паступова былі перапраўленыя на пасяленні ў розныя краіны, дзе жылі да канца Другой сусветнай вайны. Беларусаў тут было не менш за 2 тысячы чалавек[2]. Збольшага яны былі апалячаныя i пасля пераезду ў Вялікую Брытанію аказаліся найменш актыўнымі ў стварэнні дыяспары.

Трэцяя катэгорыя беларусаў, што ўдзельнічала ў стварэнні дыяспары ў Брытаніі, была найменшай тут паводле колькасці, аднак з найбольшим узроўнем нацыянальнай самасвядомасці — беларускія DP. 3 пасляваеннай Нямеччыны i Аўстрыі яны прыехалі ў новую краіну ў 1947-1950 г. па­водле працоўных кантрактаў. DP сталі неад’емнай часткай беларускага жыцця i ў значнай ступені сфармавалі ягоны змест. Асаблівасці прыезду i ўладкавання гэтай групы беларусаў, a таксама ix уплыў на працэс стварэння дыяспары i з’яўляецца предметам разгляду гэтага артыкула.

Асаблівасці гістарыяграфіі i крыніц

Гісторыя з’яўлення DP у Вялікай Брытаніі не адрознівалася вялікай увагай да сябе з боку даследчыкаў. Адзінаяпраца, прысвечаная менавіта гэтай катэгорыі пасляваенных імігрантаў Refugees or Migrant Workers? European Volunteer Workers in Britain 1946-1951, з’явілася ў 1992 г. Аўтары Даяна Кэй (Гаага) i Робэрт Майлз (Глазга) на падставе шырокай крыніцазнаўчай базы падрабязна даследавалі перадумовы з’яўлення DP у краіне, асаблівасці ix запрашэння, праблемы i поспехі ў асіміляцыі. Іншыя навукоўцы i да i пасля выхаду гэтай працы пераважна даследавалі цалкам іміграцыю ў Вялікую Брытанію i не засяроджваліся на адзначанай катэгорыі прыбылых[3].

Улічваючы, што большасць беларусаў пры ўездзе ў Вялікую Брытанію падавалі сябе як палякі, вялікую цікавасць выклікаюць даследаванні, прысвечаныя гісторыі польскай іміграцыі. Праўда, яны таксама не засяроджвалі ўвагу менавіта на вывучэнні DP, a разглядалі ix побач з былымі вайскоўцамі з ix сем’ямі, адзначаючы асноўныя колькасныя характарыстыкі прыбыцця працоўных мігрантаў[4].

Беларускія ж DP, таксама як i іншыя катэгорыі беларускіх імігрантаў у Вялікай Брытаніі, засталіся па-за ўвагай i брытанскіх, i польскіх даследчыкаў. Прычына — адсутнасць беларусаў як катэгорыі ў афіцыйных статыстычных звестках брытанскай іміграцыі. Не звярталіся да вывучэння беларускіх DP у Вялікай Брытаніі i беларускія даследчыкі як ў эміграцыі, так i ў метраполіі. Няўвага айчынных навукоўцаў тлумачыцца недасягальнасцю i фрагментарнасцю крыніц. Найбольшую каштоўнасць мае архіў Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі, дзе ўтрымліваецца шматлікае ліставанне ўдзельнікаў арганізацыі i разнастайныя паперы з часоў прыбыцця DP. Некаторую інфармацыю можна знайсці ў эміграцыйным друку, найперш брытанскіх выданнях „На Шляху” (1946-1951), „Аб’еднанні” (1948-1966), „Беларусе на чужыне” (1947-1950), „Камунікатах ЗБВБ” (1946). Каштоўная крыніца — i ўспаміны былых DP. Выкарыстанне згаданых матэрыялаў дазваляе рэканструяваць гісторыю з’яўлення ў Вялікай Брытаніі гэтай нешматлікай, але ўплывовай катэгорыі беларусаў. Аднак першапачаткова неабходна звярнуцца да агульнай гісторыі DP у пасляваеннай Еўропе.

Пасляваенныя ўцекачы ў Нямеччыне, Аўстрыі, Італіі

Другая сусветная вайна нарадзіла вялікі перасяленчы рух у Еўропе, асабліва з яе ўсходняй часткі. У выніку прымусовых i добраахвотных перасяленняў у 1945 г. на тэрыторыі Нямеччыны, Аўстрыі i Італіі знаходзілася каля 6 мільёнаў немясцовага насельніцтва. Пасля сканчэння ваенных дзеянняў абсалютная большасць (каля 5 мільёнаў) вярнулася на радзіму[5]. Аднак у выніку пасляваеннага перадзелу сфераў уплыву паміж краінамі-пераможцамі, а таксама пашырэння тэрыторый, якія падпалі пад уплыў СССР, пэўная колькасць прымусовых i добраахвотных мігрантаў часоў вайны зусім не хацелі вяртацца ў родныя мясціны. Так, на снежань 1946 г. у лагерах DP у Нямеччыне i Аўстрыі жылі 657 154 асобы[6] (але гэтая лічба не ўлічвае некалькі соцень тысяч уцекачоў, што жылі па-за межамі лагераў DP). Цягам наступных чатырох гадоў пад апекай Міжнароднай арганізацыі па справах уцекачоў (International Refugees Organization) на сталае месца жыхарства ў розныя краіны свету былі переселення каля 1 млн. 50 тысяч чалавек. Найбольшую колькасць сярод ix склалі перамешчаныя асобы (DP) з Польшчы (360 тысяч), Балтыйскіх краін (160 тысяч), Украіны (болыы за ПО тысяч) i Югаславіі (больш за 80 тысяч)[7].

Колькасць беларусаў, што был! сярод згаданых DP у Нямеччыне i Аўстрыі, вызначыць складана. Абсалютная ix большасць, каб пазбегнуць прымусовай рэпатрыяцыі, прадугледжанай Ялцінскай дамовай для жыхароў былых савецкіх тэрыторый, падавалі сябе як палякаў. Паводле афіцыйных звестак IRO, цягам 1947-1951 г. з асобаў, што называлі сябе беларусамі, было пераселена на сталае месца жыхар­ства 5147 чалавек[8]. Аднак рэальная колькасць беларускіх DP, разам з запісанымі пад іншымі нацыянальнасцямі (найперш як палякі, бо па краіне нараджэння), можа аказацца ў разы ці нават дзесяткі разоў большая. Вітаўт Кіпель, спасылаючыся на звесткі Беларускага Нацыянальнага Камітэта (у Заходняй Нямеччыне), піша пра 75-100 тысяч беларусаў, што не захацел! пасля вайны вяртацца на радзіму[9]. На гэтыя ж лічбы абапіраюцца i іншыя навукоўцы[10].

Найбольшая колькасць DP знаходзілася ў Брытанскай зоне акупацыі Нямеччыны i Аўстрыі[11]. Тут, як i ў іншых зонах, уцекачы пераважна сяліліся ў лагерах, частка з якіх была арганізаваная паводле нацыянальнай прыкметы. Ся­род такіх лагераў у Брытанскай зоне былі i беларускія: уВатэнштэце, Варбэргу, Госляры[12]. Жылі беларусы i ў іншых лагерах (Бокгорст, Браўншвайг, Гамельн, Гановэр, Зеедорф, Любэк, Плінкэ, Райнэ, Рынгельгайм, Фішбэк, Эккендёрдэ), утвараючы там большыя ці меншыя нацыянальныя групы[13]. Найбуйнейшы з беларускіх асяродкаў Брытанскай зоны знаходзіўся ў Ватэнштэце, праз яго за чатыры пасляваенныя гады прайшлі 1420 беларусаў[14].

У нацыянальных лагерах пасляваеннай Нямеччыны i Аўстрыі ўцекачы стваралі адмысловыя культурныя асяродкі. Тут працавалі пачатковыя i сярэднія школы, дзейнічалі аматарскія спеўныя, танцавальныя, тэатральныя калектывы, выдаваліся кнігі i перыёдыкі[15]. Усё гэта спрыяла ўмацаванню нацыянальнай самасвядомасці насельнікаў, нацыянальнаму ўзгадаванню моладзі. У выніку, ад’язджаючы на сталае жыхарства ў іншыя краіны, DP з беларускіх лагераў атрымоўвалі значны імпульс нацыянальнай грамадскай актыўнасці, які імкнуліся рэалізоўваць ўжо на новых месцах, ствараючы арганізацыі пасляваенных беларускіх дыяспар. Складана ацаніць пасляваенных DP, што чакалі вырашэння свайго далейшага лёсу ў лагерах i па-за імі ў Нямеччыне i Аўстрыі, паводле сацыяльных крытэраў. Праўда, сярод выхадцаў з Усходняй Еўропы пераважалі маладыя мужчыны працоўнага ўзросту. Прычым большасць тых, хто ўжо меў працоўны досвед, былі або сялянамі, або кваліфікаванымі работнікамі прамысловых прадпрыемстваў[16]. Была сярод DP i даволі значная колькасць малых дзяцей, былі i асобы сталага веку. Аднак, паводле згаданых сацыяльных характарыстык, пераважная большасць перамешчаных асобаў стала вельмі прывабнай крыніцай працоўнай сілы для розных краін пасляваеннага свету, у тым ліку i для Вялікай Брытаніі.

Запрашэнне DP у Брытанію

Пасляваенная Вялікая Брытанія, як i іншыя краіны — удзельніцы Другой сусветнай, сутыкнулася з шэрагам праблем сацыяльна-эканамічнага характеру. Неабходна было адбудоўваць разбураную за часы вайны гаспадарку i інфраструктуру, пераарыентаваць прамысловасць на вытворчасць „мірных” тавараў i аднавіць міжнародныя эканамічныя пазіцыі краіны як звышдзяржавы. Аднак для выканання гэтых задач трэба было вырашыць іншую, ці не больш складаную — забяспечыць вытворчасць працоўнай сілай. Дэфіцыт працоўных рук адчуваўся ў такіх важных галінах брытанскай эканомікі, як сельская гаспадарка, вуглездабыча, тэкстыльная вытворчасць, сфера абслугоўвання (найперш дапаможны персанал у шпіталях), будаўніцтва, вытворчасць цэглы.

Лейбарысцкі ўрад Клемента Этлі, які прыйшоў да ўлады ў ліпені 1945 г., імкнуўся знайсці шляхі аздараўлення эканомікі. Супольна з моцнымі прафсаюзамі (трэйд-юніёнамі) урад традыцыйна імкнуўся забяспечваць правы брытанскіх працоўных, абвясціўшы праграму поўнай занятасці (г. зн. ліквідацыі беспрацоўя). Разам з тым лейбарысты стваралі ўмовы для прыцягнення ў найважнейшыя галіны эканомікі нутраных працоўных рэсурсаў: заахвочванне да працы жанчын, дэмабілізаваных вайскоўцаў i інш. 3 часам высветлілася, што брак працоўнай сілы немагчыма забяспечыць выключна за кошт брытанцаў. Апошнія не хацелі выконваць цяжкую фізічную працу ў вугальных капальнях, малаплатную працу ў сельскай гаспадарцы або некваліфікаваную працу ў тэкстыльнай вытворчасці. Ba ўмовах свабоднага рынку занятасці згаданыя галіны вытворчасці, такія неабходныя для краіны, абсалютна не карысталіся папулярнасцю ў мясцовых работнікаў.

Адзіным выйсцем было працягненне замежнікаў[17]. Міністр працы Вялікай Брытаніі Джордж Айзек прапанаваў выкарыстаць для патрэбаў брытанскай эканомікі жыхароў DP-лагераў Брытанскай зоны Нямеччыны i Аўстрыі. Такім чынам урад мог пакрысе зменшыць выдаткі на ўтрыманне на тэрыторыі сваёй апекі ў Еўропе вялікай колькасці беспрацоўных перамешчаных асобаў, а таксама забяспечыць прадпрыемствы таннай i кантраляванай працоўнай сілай.

Праект запрашэння DP у Вялікую Брытанію быў разгледжаны 14 лютага 1947 г. у Парламенце і, нягледзячы на традыцыйна насцярожанае стаўленне прафсаюзаў, атрымаў падтрымку. Праз дзесяць дзён на пасяджэнні камітэта па справах DP было прынятае рашэнне пра тое, што Вялікая Брытанія будзе прымаць да 4000 уцекачоў штотыдзень цягам 6 месяцаў (усяго — больш за 100 тыс.) i накіроўваць ix на працу ў дакладна вызначаныя галіны эканомікі[18].

Так быў пакладзены пачатак найбольш значнай праграме найму DP у Вялікую Брытанію, што атрымала назву „Westword Но!” („Наперад, на Захад!”). У сакавіку 1947 г. прадстаўнікі Міністэрства працы наведалі Британскую зону акупацыі, а таксама ўзгаднілі свае дзеянні з IPO i UNRRA. Неўзабаве пачалося стварэнне спецыяльных офісаў для рэкрутавання DP. У лагерах Брытанскай зоны была абвешчана праграма найму перамешчаных асобаў, ладзіліся сумоўі, медагляды. Адабраныя асобы збіраліся ў транзітны цэнтр i далей праз паўночнанямецкі Куксхафен (Cuxhaven) або галандскі Гук (Hook) вывозіліся ў брытанскія Гуль (Hull), Тылбуры (Tilbury) або Гарвіч (Harwich)[19].

Праграма „Westword Но!” мела працоўны, а не перасяленчы характар. Перавага тут аддавалася аднаасобным працаўнікам: мужчынам 18-50 гадоў або жанчынам 18-40 гадоў. Некаторы час запрашалі таксама сямейных з дзецьмі, аднак узніклыя складанасці з ix транспартаваннем i наступным размяшчэннем у Брытаніі вымусілі ўлады зноў аадаць перавагу запрашэнню „адзінокіх”.

У часопісе „На Шляху” (Вялікая Брытанія; 1947, №4) для чытачоў пераказваліся ўмовы запрашэння DP у краіну. Сярод іншага аўтар звяртаў увагу на тое, што ўсе прыбылыя з Нямеччыны i Аўстрыі мелі атрымоўваць аднолькавую з брытанцамі аплату i ўмовы працы, плаціць тыя самыя падаткі i карыстацца кампенсацыямі ў няшчасных выпадках. Акрамя таго ў зацемцы паведамлялася:

„Агульна беручы, у Вялікай Брытаніі чорнарабочыя атрымоўваюць 4-5 фунтаў у тыдзень, a кваліфікаваныя работнікі 90-120 шылінгаў (4 1/2- 6 фунтаў); чорнарабочыя жанчыны 50-65 шылінгаў. Нормальны час працы трывае 44-48 гадзін у тыдзень, у гошпіталях i mamy подобных сярэдняя оплата для жанчьш выносіць 64 шылінгі ў тыдзень, з якіх адлічаецца 23 шылінгі за харчы, памешканне i мыццё бялізны, так што чыстага заробку застаецца 41 шылінг.

Работнікі, што не атрынаюць памешкання пры мясцох працы, будуць памешчаны ў гэтак званых гостэлях або лагерах. Сем’i ix не заўсёды будуць магчы жыць разам з імі, але кожнаму работніку будзе дадзена магчымасць правясці конец тыдня разам з сям’ёй. Пражываючыя ўгастэлях аплачваюць na 30 шылінгаў (жанчьшы na 45 шылінгаў) у тыдзень за харчы i памешканне. За гэту аплату яны штотыдзень атрымаюцъ ежу два разы, a ў нядзелю тры разы. Абеду можна будзе дастацъ па танней цане ўкантынах пры мясцох працы. Кожны член сям’і, пражываючы ўАнгліі, аплачвае дадаткова невялікую суму за памешканне i харчы. За ўтрыманне сям’i оплата будзе абрахавана так, каб работнік з свайго заработку меў яшчэ пэўную суму на асабістыя выдаткі свае i свае сям’i.

<…> Кожны працаўнік i паўналетні член сям’і атрымоўвае да конца году na 60 купонаў na вопратку, a дзеці (да 18 гадоў) na 70 купонаў. Да прыкладу, мужчынскія кальсоны каштуюць 8-10 шылінгаў i 5-7 купонаў; жаноцкія чаравікі каштуюць ад 1 фунта i даражэй i 7-9 купонаў.

<…> На першы пачатак работнікі ў Вялікай Брытаніі бу­дуць прынятыя на адзін год nag варункам добрых паводзінаў. Яны павінны будуць працаваць у той галіне, якую, паводле ixспецыяльнасці, абярэ для ix Міністэрства Працы, i змогуць змяніць працу толькі са згоды того ж Міністэрства. Дазвол на далейшае пражьшанне ў Вялікай Брытаніі атрымаюць толькі тыя асобы, што будуць прытрымоўвацца вышэй паданых варункаў i акажуцца карыснымі для грамадзянства Вялікай Брытаніі…”[20]

Як бачым, брытанскі ўрад фактычна прывязваў еўрапейскіх добраахвотных работнікаў (European Volunteer Wor­kers — новая ўжо британская назва былых DP) да працы на тых прадпрыемствах, якія найбольш адчувалі недахоп працоўнай сілы. Першапачаткова брытанцы не вызначалі дакладны час сканчэння кантрактнай працы для DP. Агавораны ў дамовах год быў своеасаблівым выпрабавальным тэрмінам для работніка на атрыманне права далейшай пра­цы па кантракце. Гэтая няпэўнасць працягласці кантрактаў стала надалей адной з праблем узаемадачыненняў паміж былымі DP i брытанскімі працадаўцамі.

Першыя работнікі па праграме „Westword Но!” прыбылі ў Вялікую Брытанію з Брытанскай зоны ў красавіку 1947 г. У сярэдзіне 1947 г. набор DP быў пашыраны на Француз­скую, a ў верасні таго ж года — на Американскую зоны акупацыі Нямеччыны i Аўстрыі. У 1948 г. праграма закранула таксама лагеры DP у Дани i цывільныя польскія асяродкі ў Афрыцы i Ліване. Да снежня 1950 г., калі рэкрутацыйная дзейнасць сярод DP была спыненая, у Вялікую Брытанію на працу прыехалі 76.9 тыс. асобаў[21]. Гэга было меней, чым першапачаткова планаваў урад.

Вялікая Брытанія запрасіла да сябе найбольшую колькасць DP сярод іншых еўрапейскіх дзяржаваў, аднак яна не магла быць сур’ ёзным канкурэнтам для такіх буйных краін пасляваеннай іміграцыі DP, як ЗША (каля 329 тыс. асобаў), Аўстралія (каля 182 тыс. асобаў), Ізраіль (каля 132 тыс. асобаў), Канада (каля 123 тыс. асобаў)[22]. У адроз ненне ад гэтых дзяржаваў, Брытанія прапанавала для DP праграму не перасяленчага, a менавіта працоўнага характару, што накладала пэўны ліміт на магчымасці запрашэння цэлых сем’яў. Тут менш клапаціліся пра ўмовы супольнага жыцця сужэнцаў з бацькамі i дзецьмі. Акрамя таго, ад пачатку рэалізацыі праекта лейбарысцкі ўрад не планаваў, каб ўсе прыбылыя добраахвотныя работнікі засталіся ў краіне на сталае жыццё i атрымалі грамадзянства.

У шэрагах прыбылых у Вялікую Брытанію DP найбольш было асобаў, пазначаных як палякі, а таксама як „палякі-ўкраінцы”.

Табліца

Еўрапейскія добраахвотныя работнікі ў Вялікай Брытаніі на 31 снежня 1950 г. паводле паходжання i гендэру[23]

Нацыянальнасць Мужчыны Жанчыны Разам
Палякі 9094 4538 13632
Латышы 9675 3244 12919
Палякі-ўкраінцы 10131 2762 12893
Югаславы 8848 778 9626
Украінцы 6063 1956 8019
Літоўцы 7490 1396 6186
Эстонцы 2919 2235 5154
Вугорцы 2110 429 2539
Фольксдойч 744 634 1378
Судэтцы 1304 1304
Чэхаславакі 1106 157 1263
Грэкі 59 16 75
Бездзяржаўныя 256 133 389
Няпэўныя 535 194 699
Іншыя 774 137 911
Разам прыбылых 57104 19883 76987
Вярнуліся назад у Еўропу 2391 931 3322
Разам 54713 18952 73665

Як бачым, брытанскія службы, што займаліся рэгістрацыяй імігрантаў, мелі вельмі спецыфічныя ўяўленні пра нацыянальную прыналежнасць прыбылых, пазначаючы як асобную нацыянальнасць усіх югаславаў, вылучаючы катэгорыю „палякі-ўкраінцы”, фіксуючы разам чэхаславакаў i асобна судэтцаў. Дадае складанасці падлікам імігрантаў паводле паходжання вылучэнне трох няпэўных катэгорый „бездзяржаўныя”, „няпэўныя” i „іншыя”.

Прыезд беларускіх DP

Беларусы былі ўжо сярод першых DP, што па праграме „Westword Но!” пачалі ўвесну 1947 г. прыязджаць у Вялікую Брытанію. 27 красавіка з беларускага лагера ў Ватэнштэце выехала група з 45 асобаў. На працу за Ла-Манш ix праводзіў увесь лагер, быў наладжаны нават адмысловы малебен. Праз месяц у Вялікую Брытанію выехала яшчэ 15 беларусаў з Ватэнштэта[24]. У гэтай другой групе DP прыехала на брытанскія выспы Лёля Марцінкевіч (потым Міхалюк), сённяшняя кіраўнічка Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі.

„Другім транспартам мы прыехалі праз Галандыю ў Англію, у Гуль. Там быў абоз, ён называўся Фулсхафен, гэта каля Ёрку. Там пабылі некалькі тыдняў, а тады фабрыка пачала выклікаць кого хацела. Нас групка тады ехала беларусаў. I на шчасце нас ўсіх пасялілі або ў Ёркшыр, або ў Ланкашыр па фабрыках”[25]. Паказальна, што ў дакументах Лёлі Марцінкевіч i беларусаў, што выязджалі разам з ёй, у якасці краіны паходжання пазначаная Польшча, a ў графе „нацыянальнасць” значылася „няпэўная”, бо брытанцы не ведалі, што ёсць асобная нацыя — беларусы[26].

Ватэнштэцкія беларусы, рэалізуючы закладзенае ў лагеры імкненне да нацыянальнай дзейнасці, адразу сталі шу каць кантактаў з Згуртаваннем беларусаў у Вялікай Брытаніі, а таксама магчымасцяў рэпрэзентацыі сябе ў новым грамадстве. Пра вынікі гэтага паведамлялася ў лісце аднаго з удзельнікаў групы, апублікаваным у часопісе „На Шляху”: „Жывем мы цяпер у переходным лагеры у Малверу. Беларусаў тут ёсць 10 асоб, а рэшта гэта латышы, эстонцы i украінцы. Кожную суботу ладзяцца нацыянальныя высту­пы з танцамі, спевамі i г. д. Мы таксама сваёю маленькою групкаю не засталіся ад другіх. Адна дзяучынка праспявала солё, пасля чатыры пары пратанцавалі Лявоніху i заспявалі дзьве песні. Усё гэта выйшла вельмі добра. Наш выступ вельмі спадабаўся ангельцам i ўсім прысутным”[27].

Беларуси ехалі не толькі з Ватэнштэта, a пазней i не толькі з Брытанскай зоны. Найбольш вядомы прыклад „групавога” прыезду беларускіх DP — так званая „Дванаццатка” — група з 12 хлапцоў, што вырашылі на пачатку 1948 г. паехаць у Вялікую Брытанію, каб зарабіць грошы на атрыманне вышэйшай адукацыі (11 з ix ехалі з беларускага лагера ў Міхельсдорфе, што знаходзіўся ў Амерыканскай зоне акупацыі Нямеччыны). Былыя навучэнцы Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы, яны хацелі адначасова i працаваць, i займацца грамадскай дзейнасцю, а найперш выдаваць свой часопіс „Наперад!”. У матэрыялах часопіса, а таксама лістах сябрам яны распавядалі пра свае ўражанні ад падарожжа ў Вялікую Брытанію i тамтэйшага жыцця. Выдатнай ілюстрацыяй уладкавання DP у Вялікай Брытаніі ёсць ліст аднаго з удзельнікаў „Дванаццаткі” Янкі Запрудніка да сваёй будучай жонкі Вольгі Харытончык, напісаны ў лютым 1948 г.

«19-га [студзеня. — Н. Г.] папаўдні ступілі на брытанскую зямлю ў порце Harwich. Адсюль цягніком (ясна, мяккім) прыехалі nag Кембрыдж на аэродром, на якім жылі раней ангельскія лётнікі. Баракі тут, праўда, не баракі, a „бочкі”, як мы ix завем, ня надта важныя, аднак нам сказалі, што тут доўга не затрымаемся. Мы мелі ўладзіць толькі ўсе фармальнасці й ехаць на месца працы. Выйшла аднак ня зусім па-нашаму. Справа, бачыш, такая. УАмбэргу мы ўсе запісаліся на фабрыку й так думалі зрабіць. Ясна, што мы ніколі не дапушчалі думкі, каб нас парассылалі на працу ў розныя месцы. А тут выйшла так, што на фабрыку пісацца можна, аде:

1) усім разам папасьць у адно месца нельга;

2) запісаўшыся, трэба чакаць аж некалькі месяцаў, a ўнас час „золота”.

Да гэтага тут із „шамовкай” хоць i чатыры разы на дзень кармілі, а было зусім скупа. Прыйшлося атрыманы яшчэ на параплаве фунт-стэрлінгаў праесьці на яблыках; нічога іншага нельга было купіць.

Да баўэра (да сельскага гаспадара) пісацца таксама ня было ніякага сэнсу. А бяруць толькі: фабрыка, баўэр, цагельня й шахта.

„Ну i што?” пытаешся.

А вось што: запісаліся на працу ў капальні вугля. Гэта быў адзіны выхад, каб застацца разам, а для нас гэ­та усё, бо ня было б ніякага сэнсу ехаць у Ангельшчыну, каб нас тут параскідалі па ўсіх кутках. А гуртам мы нідзе не прападзём i зможам сёе-тое зрабіць для справы… Першым чынам, мы зможам выдаваць далей наш „Наперад!”, які мы мусім выдаваць за ўсякую цану ў сьвеце. Па-другое, ня мы першыя; людзі вунь працуюць i зусім задаволеныя з гэтага. У концы канцоў, калі не спадабаецца, па нейкім часе зможам заўсёды перайсьці на іншую працу. На сяньняшні ж дзень мы поўнасьцю задаволеныя з нашага выбору…»[28].

Імкненне не спрыяць супольнаму ўладкаванню на пра­цу нацыянальных групаў было прынцыповае для брытанскіх службоўцаў, што размяркоўвалі DP па прадпрыемствах краіны. Так яны меркавалі ствараць умовы для больш эфектыўнай асіміляцыі прыбылых, не дапусціўшы сфармавання групавых нацыянальных інтарэсаў у асяроддзі еўрапейскіх добраахвотных работнікаў[29]. Для тых DP, хто прайшоў праз нацыянальныя лагеры ў пасляваеннай Нямеччыне i Аўсгрыі, у Вялікай Брытаніі пачынаўся час выпрабавання трываласщ нацьшнальнай самасвядомасці. Больш шчасціла тым, хто аказвауся на працы ў цэнтрах канцэнтрацыі англійскай прамысловасці Ланкашыры, Ёркшыры щ Цэнтральнай Англіі. Тут у адмысловых хастэлях (інтэрнатах) для імігрантаў з часам, насуперак імкненням брытанцаў, збіраліся цэлыя нацыянальныя групы, да таго ж падтрымоўваць сувязі паміж рознымі хастэлямі было прасцей з-за адносна невялікай геаграфічнай адлегласці паміж імі.

Больш складанае было становіпгча накіраваных на працу ў сельскую гаспадарку. Акрамя таго, што заробкі тут был! значна меншыя, яшчэ i расцярушанасць DP па фер­мах была вялікая. Так выглядала тыповая сітуацыя для беларускіх работнікаў на гаспадарцы:

„Прыехаў я ў Англію з Нямеччыны ў лютым месяцы [1949 г. — Н.Г.]. Працую на сельской гаспадарцы, атрымоўваю за тыдзень 2 фунты i 18 шылінгаў у сярэднім. Жыву ў лагеры, недалёка городу Reading. У лагеры ёсць 130 чалавек, пераважна украінцы, ёсць югаславы, палякі, чэхі, латышы i рускія, нас беларусаў тут толькі два ca мною. Маю матку ў Англіі, яма працуе ў горадзе Sevenoaks у правінцыі Kent як хатняя работніца. Стараюся злучыцца ў адно месца. Покуль што нічога не выходзіць. Вельмі скучна без сваей роднай мовы, усюды чужынца, няма з кім падзяліцца думкаю…”[30].

Падобныя лісты прыходзілі ў Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі (ЗБВБ) даволі часта. Раздзяленні сваякоў, што прыязджалі кожны паводле свайго кантракту (маюцца на ўвазе працаздольныя сваякі, прыкладам муж i жонка, або нестарыя бацькі ці дарослыя дзеці) сталі адной з першых прычын незадаволенасці ў асяроддзі былых DP. Першапачаткова жонка не мела права пераязджаць да мужа, які таксама працаваў па кантракце, але ў іншай мясцовасці i іншай галіне[31]. 3 часам быў дадзены дазвол сужэнцам злучацца разам, a таксама ўсім DP змяняць месца працы, але толькі ў межах тае галіны, у якой яны дагэтуль працавалі.

Брытанская статыстыка не ведала i не падлічвала беларусаў як асобную нацыянальную катэгорыю. Яны, верагодна, фіксаваліся як у групе „палякаў”, так i ў „бездзяржаўных”, „няпэўных” i „іншых”, таму вызначыць дакладную колькасць беларускіх DP у Вялікай Брытаніі немагчыма.

Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі імкнулася наладзіць сувязь з прыбылымі суайчыннікамі, аднак не ўсе траплялі ў поле ix зроку. Яшчэ ў 1949 г. Вінцэнт Жук-Грышкевіч пісаў у канцылярыю Рады БНР пра „каля 200 ве­домых нам прыехаўшык DP з Нямеччыны i хіба большую колькасць такіх жа беларусаў нам няведамых”[32]. Пра тое, што ў 1947-1948 г. у Вялікую Брытанію прыехала каля 500 беларусаў, паведамляў, верагодна, абапіраючыся на звесткі таго ж Жук-Грышкевіча, у траўні 1949 г. кіраўнік урада БНР Аўген Каханоўскі (Калубовіч)[33]. Аднак прыбыццё перамешчаных асобаў на той час не скончылася i працягвалася яшчэ амаль два гады, таму колькасць беларускіх DP у Вялікай Брытаніі, безумоўна, павялічылася. У лісце з нагоды апублікаванага ў Жэневе ў 1951 г. даклада па праблеме ўцекачоў у пасляваенным свеце тагачасны старшыня Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі Аляксандар Надсан пісаў пра больш за тысячу беларусаў, пгго прыехалі ў краіну як еўрапейскія добраахвотныя работнікі[34]. I сёння былыя DP ацэньваюць колькасць беларусаў, прыбылых на кантрактную працу, прыблізна ў тысячу асобаў[35].

Беларускія DP, як i іншыя, працавалі часцей на тэкстыльных фабрыках, а таксама ў вугальных капальнях, на сельскай гаспадарцы, на будоўлях i ў абслузе. Сваё становіпгаа еўрапейскіх добраахвотных работнікаў у Вялікай Брытаніі беларусы ўспрымалі пераважна станоўча. Пасля галоднага i поўнага няпэўнасці жыцця ў лагерах DP наяўнасць уласнай сталай працы i заробку, разам з сякім-такім забеспячэннем i болыы чалавечымі ўмовамі жыцця, надавалі веры ў лепшую будучыню. У згаданым вышэй лісце Янкі Запрудніка выдатна ілюструецца гэты аптымізм з нагоды відавочнага паляпшэння ўмоваў жыцця ў параўнанні з Нямеччынай:

«Жывем тут у бараках, аднак незраўнальна лепшых, чым дасюль. Упакоі па 12 чалавек. Нашых 10 жывуць разам. Я папаў акурат адзін сярод ангельцаў у суседні покой. Гэта аднак ня дрэнна, бо ёсьць з кім „сьпікаць’ па-ангельску… Тут жа радам умывальнік із заўсёды гарачаю вадою й ван­ны, у якіх у кожную хвіліну можна шыкарна выкупацца. У пакоях цэшпральнае аграваньне. Кожны мае сабе шафу й ложак зь беленькай, як сьнег, пасьцельлю. Калі вяртаемся з заняткаў, заўсёды застаем роўненька засланыя ложкі й чыста выцертую подлогу. Зь ежай хоць расьпяразвайся. Хлопцы пачынаюцъ уваччу правіцца.

Гэты тыдзень займаемся днём. Устаем каля пятай, адзяем атрыманыя бацінкі, камбінзон, мыемся, ямо сьнеданьне й а 6:15 выяжджаем аўтабусам за км 40 на заняткі ў шахту. Там у 7:30 пачынаем. Церазь дзень займаемся nag зямлёй. Падзеленыя на групы па 10 чалавек i з кожнай групай займаецца ангелец-інструктар. Наверсе маем лекцыі (таксама па-ангельску), аглядаем фільмы пра вугаль, займаемся спортом. Вывучаем усе дакладна, бо пачалі аж ад пачатку ўтварэньня вугля. 3 поўгадзінным абедам зай­маемся да 4-й гадзіны, а пасьля ізноў аўтабусам едзем дамоў. 3 намі шмат таксама ангельцау. Тыдзень прыдзецца працаваць днём, а тыдзень ноччу. Сыбота й нядзеля вольныя. Вольны час тут праводзіць вельмі добра. Шмат гульняў, часапісаў, радыё, камін i г. д. Ангельцы адносяцца да нас вельмі ветліва. На школе маем атрымоўваць па пяць фушпаў у тыдзень. 3 гэтага фунтаў ca два разыдзецца на ежу i ўсе іншыя патрэбы, а з рэштай рабі што хачаш. На сталай працы будзем атрымоўваць больш»[36].

Праўда, для DP існавала няпэўнасць наконт тэрмінаў ix кантрактнай працы як еўрапейскіх добраахвотных работнікаў. У першых кантрактах не было дакладна акрэслена часу ix дзеяння, у выніку чаго некаторыя былыя DP праз год (успрымаючы выпрабавальны гадавы тэрмін як вызначаны час кантрактнай працы) сталі імкнуцца змяніць месца сваёй працы на лепшае, больш зручнае i аплатнае. Аднак улады не дазвалялі працаўладкоўвацца па-за межамі прадпрыемстаў тае галіны, куды яны трапілі першапачаткова. Г. зн. тыя, хто быў размеркаваны на малаплатную працу ў сельскую гаспадарку, не мелі магчымасці яе змяніць на лепшую. Такое становішча выклікала незадаволенасць у асяроддзі былых DP, правакавала пратэстны настрой, а таксама часам значнае змяншэнне зацікаўленасці ix у вы­шках сваёй працы.

У захаванні абмежаванняў у змене працы для работнікаў па кантракце былі зацікаўленыя брытанскія ўлады, што не маглі дапусціць адтоку працоўнай сілы з стратэгічна важных галінаў эканомікі. Асабліва ж настойвалі на тым прафсаюзы, якія імкнуліся як мага абараніць брытанскіх працоўных ад канкурэнцыі на рынку працы з былымі DP. Нягледзячы на тое, што прынцыпова ўмовы працы еўрапейскіх добраахвотных работнікаў i карэнных брытанцаў не адрозніваліся (у плане заробкаў i арганізацыі працы), аднак перавагі апошніх існавалі. Акрамя абмежаванняў у выбары працы былі i некаторыя іншыя. Прыкладам, паводле дамовы ўрада з прафсаюзамі пры запрашэнні DP у выпадку неабходнасці правядзення скарачэння працоуных на тым ці іншым прадпрыемстве яно мусіла адбывацца менавіта за кошт новапрыбылых работнікаў, а не брытанцаў. Калі на адно працоўнае месца прэтэндавалі адначасова былы DP i брытанец, менавіта апошні мусіў мець перавагу, нават у выпадку вышэйшай кваліфікаванасці імігранта[37].

Дзеля абароны брытанскіх працоуных улады даволі працяглы час не рашаліся адмовіцца ад абмежаванняў у дачы ненні да магчымасцяў змены працы еўрапейскімі добраахвотнымі работнікамі. Такая палітыка стала нават прадметам абмеркавання на адмысловым пасяджэнні ААН. Цікава, што сярод іншых закіды Вялікай Брытаніі ў тым, што прыкрываючыся гуманітарнымі матывамі дапамогі ўцекачам, яна выкарыстоўвае ix як танную працоўную сілу для забеспячэння ўласных эканамічных інтарэсаў, рабіў у 1949 г. беларускі прадстаўнік у ААН[38].

У выніку працяглых дыскусій як унутры брытанскага грамадства, гэтак i вонкі, было прынятае рашэнне пра тое, што ад 1 студзеня 1951 г. абмежаванні ў выбары працы для былых DP у Вялікай Брытаніі скасоўваюцца. Праўда, дзейныя кантракты не гублялі сілы, i толькі тыя, хто сканчаў трохгадовы тэрмін працы, маглі без абмежаванняў шукаць іншае месца i павінны былі абавязкова станавіцца сябрамі прафсаюзаў. Адпаведную інфармацыю падаваў для сваей беларускай чытацкай аўдыторыі часопіс „На Шляху”:

«У сувязі з рознымі пагалоскамі адносна становішча Еўрапейскіх добраахвотных работнікаў ніжэй падает пераклад прэсавага Камунікату міністэрства працы i Публічнай службы з 26.07.1950 г.

Першымі паміж Еўрапейскіх Добраахвотных Работнікаў, якія будуць магчы згодна з гэтай пастановай уносіць паданні аб звальненні ix ад контракту, ёсць тыя, которым у „азначаным тэрміне” (1 студзеня 1951 г.) міне тры гады іхняга прабывання ў гэтай краіне. Пасля чаго Еўрапейскія Добраахвотныя Работнікі, да якіх гэтая постанова i aдносіцца, будуць магчы ўносіць індывідуальна свае паданні аб звальненні з контракту з днём, калі міне ix термін трохгадовага прабывання ў Задзіночаным Каралеўстве.

Наступнае паведамленме, што выйдзе перад 1 студзе­ня 1951 г., падасцъ да ведана Еўрапейскіх Добраахвотных Работнікаў аб тым, хто з ix зможа скарыстаць з гэтай постановы i будзе павядомлена, у які способ трэба будзе ўносіць індывідуальныя паданні аб звальненні з існуючых абмежаванняў пры затрудненні. Згодна гэтай пастанове i пры ўмове заўсёднага датрымоўвання промысловых дагавораў, якія могуць быць устаноўлены праз абедзьве стараны ў якіх-небудзь індустрыях, Еўрапейскія Добраахвотныя Работнікі стануць па аднольнавых правох з брытанскімі работнікамі ў адносінах вольнага выбору затруднення.

Аднак да maro часу яны забавязаны звяртацца да мясцовага ураду Міністэрства працы ў кожным выпадку змен затруднення»[39].

Заканчэнне кантрактнай працы дало магчымасць еўрапейскім добраахвотным работнікам шукаць лепшыя працоўныя месцы. У выніку пачаўся адток працоўнай сілы з першапачаткова вызначаных для былых DP галінаў вытворчасці (асабліва з сельскай гаспадаркі). Аднак цяпер гэта не было настолый крытычна для брытанскай эканомікі, як нястача працоўнай сілы ў першыя пасляваенныя гады. Ра­зам з тым, матэрыяльнае становішча працоўных імігрантаў значна не палепшылася. Пераважная болыыасць так i засталася надалей занятая на некваліфікаванай ці малакваліфікаванай працы (на лепшыя пасады вельмі часта не давалі прасунуцца небрытанцам прафсаюзы). Толькі трэцяя частка еўрапейскіх добраахвотных работнікаў працавала ў галіне сваей адукацыі. Усё гэта справакавала рээміграцыю амаль 25% былых DP з Вялікай Брытаніі ў іншыя краіны[40].

Акрамя таго, еўрапейскія добраахвотныя работнікі ў выніку прыраўнання ix у статусе з брытанскімі сталі больш актыўна інтэгравацца ў мясцовае грамадства. Інтэнсіфікацыі працэсу асіміляцыі еўрапейскіх імігрантаў спрыяла i паступовая ліквідацыя хастэляў з ix замкнёным імігранцкім светам.

Для беларускіх DP адзначанае паступовае вызваленне ад кантрактаў мела дваістыя вынікі. 3 аднаго боку, шмат для каго з’яўлялася магчымасць перасяліцца бліжэй да „сваіх” у беларускія асяродкі ў Лондан, Манчэстэр, Брадфард, Кем­брыдж, Бірмінгем. 3 другога боку, у пошуках лепшай працы многія беларусы выязджалі з тых асяродкаў у іншыя рэгіёны краіны i нават за яе межы. Можна сказаць, што ў першыя гады пасля сканчэння кантрактаў паступова завяршылася фармаванне беларускай грамады ў Вялікай Брытаніі. Былыя DP або замацоўваліся ў коле прыцягнення нацыянальных арганізацый, або назаўсёды сыходзілі з ix ці з’язджалі ў іншыя краіны.

Роля былых DP у грамадскім жыцці дыяспары

Параўноўваючы былых DP паводле ўзроўню нацыянальнай самасвядомасці з іншымі катэгорыямі беларускіх жыхароў Вялікай Брытаніі, варта заўважыць, што ўдзельная вага свядомых беларусаў тут была большай, чым сярод жаўнераў польскага войска i тым больш сярод цывільных беларусаў з польскіх лагераў у Афрыцы i на Ўсходзе. Прынамсі з агульнапрынятай амаль тысячы беларускіх DP, прыбылых у Вялікую Брытанію, сябрамі Згуртавання беларусаў сталі не менш за чвэрць[41]. Для параўнання, з 10 000 беларусаў польскага войска ў розных беларускіх арганізацыях браў удзел нават паводле самых аптымістычных паддікаў толькі кожны дзесяты[42]. Былыя жыхары польскіх цывільных лагераў i наогул амаль не далучаліся да свецкага нацыянальнага жыцця. У нешматлікіх выпадках яны вядомыя як прыхаджане беларускіх цэркваў.

Найболыы актыўныя ў грамадскім жыцці былі тыя з бы­лых DP, што прайшлі праз адмысловыя беларускія лагеры ў Нямеччыне i Аўстрыі. Яны нават прыязджалі на Брытанскія выспы ўжо маючы адрас Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі i імкнуліся як мага хутчэй наладзіць кантакт з суайчыннікамі. Можна сцвярджаць, што прыезд беларускіх DP даў дадатковы імпульс пашырэнню дзейнасці арганізацыі.

Аднак далучэнне да нацыянальнага жыцця беларусаў з лагераў пасляваеннай Нямеччыны i Аўстрыі суправаджа лася падзеямі негатыўнага кшталту. Адначасова з былымі DP у Вялікай Брытаніі з’явіўся падзел сярод беларусаў паводле палітычнай прыкметы, аформлены на мяжы 1947-1948 г. у кантынентальнай Еўропе. Шмат якія жыхары DP-лагераў з часам сталі прыязджаць ужо палітычна заангажаванымі прыхільнікамі Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (адноўленай прэзідэнтам Міколам Абрамчыкам) або Беларускай Цэнтральнай Рады (на чале з Радаславам Астроўскім) i прыносілі свае погляды ў дагэтуль маналітнае Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі. Былыя DP, магчыма, i не былі выключнымі ініцыятарамі наступнага перадзелу ў мясцовым грамадзкім жыцці, але сталі ягоным каталізатарам. Айцец Аляксандр Надсан ва ўспамінах згадваў пра пачатак расколу: „У Англіі гэтага не было чуваць, пакуль не пайшлі прыязджаць гэтыя работнікі з Нямеччыны. Было вельмі дзіўна… Сёнмя мы спотыкаемся як сябры, a назаўтра той самы чалавек ўжо не хоча з табой гаварыць. Мы ўсе гэта адчулі вельмі балюча. Напэўна былі ўсе не правыя з аднаго i з другого боку, а некаторыя нічога не разумелі i проста разгубіліся…”

Беларуская грамада ў Вялікай Брытаніі не мела шанцаў застацца па-за расколам эміграцыі, нават калі б не было далучэння да яе шэрагаў DP з пасляваеннай Нямеччыны i Аўстрыі. Занадта выразны i прынцыповы быў падзел i занадта моцныя кантакты мелі брытанскія беларусы з суродзічамі з іншых краін. Сваю ролю адыграў i тагачасны эміграцыйны друк. У выніку пасля афіцыйнага аднаўлення дзейнасці Рады БНР i БЦР пры канцы 1947 г. у Нямеччыне ўзмацніліся супярэчнасці i ў нетрах Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі. Старшыня ЗБВБ Вінцук Жук-Грышкевіч увайшоў у склад Рады БНР. Віцэ-старшыня Мікола Буляк падтрымаў Радаслава Астроўскага. 1 лютага 1948 г. у Лондане пад старшынствам Вінцэнта Жук-Грышкевіча прайшоў сход актыву ЗБВБ, які прыняў рэзалюцыю ў падтрымку Рады БНР[43].

Аднак падтрымка не была такой аднагалоснай. У сакавіку 1948 г. група сяброў ЗБВБ заснавала свае Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў, а на другім з’ездзе ЗБВБ 2 траўня 1948 г. гучна выйшла з шэрагаў Згуртавання i пацягнула за сабой частку ягоных сяброў. Палітычны падзел справакаваў наступим адыход значнай колькасці недасведчаных у палітычных нюансах шараговых удзельнікаў арганізацыі.

У выніку адыходу палітычна незаангажаваных беларусаў з ЗБВБ колькасць яго сяброў скарацілася амаль удвая. У часе афіцыйнай рэгістрацыі арганізацыі i адпаведнай перарэгістрацыі сяброў у 1949 г. толькі палова з былых яе ўдзельнікаў атрымала новыя сяброўскія білеты[44].

Наступны працэс фрагментацыі беларускага грамадскага жыцця ў Вялікай Брытаніі адбываўся таксама пад уплывам згаданага расколу i рэальна не паспрыяў пашырэнню шэрагаў дыяспары.

Нягледзячы на сваю нешматлікасць, былыя DP сталі неад’емнай часткай усіх працэсаў, што адбываліся ў беларускім жыцці Вялікай Брытаніі. Яны, праз наладжаныя раней у Нямеччыне i Аўстрыі кантакты з суайчыннікамі, яшчэ больш шчыльна звязалі беларускую грамаду ў Вялікай Брытаніі з іншымі беларускімі асяродкамі ў свеце, не даючы ёй застацца ўбаку ад асноўных працэсаў, што адбываліся ў беларускай эміграцыі ў другой палове XX ст.


[1] Дакладнай колькасці беларусаў сярод былых польскіх вайскоўцаў, пгто апынуліся ў Вялікай Брытаніі пасля 1946 г., сёння вызначыць немагчыма. Падлікі Юрыя Грыбоўскага (Грыбоўскі Ю. Беларуси ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918-1945 гадоў. Мінск, 2006) даюць мінімальны лік каля 5 тыс. асобаў. Аднак паводле тагачасных ацэнак беларускіх дзеячаў (В. Жук-Грышкевіча, А. Надсана), што спасылаліся на звесткі ад польскага вайсковага кіраўніцтва, колькасць былых беларускіх вайскоўцаў у пасляваеннай Вялікай Брытаніі складала 10 000-12 000 асобаў. Гэгыя лічбы больш адпавядаюць рэальнасці. Праўда, свядомых беларусаў было сапраўды няшмат, пра пгго сведчыць удзел у беларускіх арганізацыях: у найболын значнай паводле абсягу дзейнасці i колькасці сяброў у Вялікай Брытаніі лік удзельнікаў hg перавышаў 500 асобаў цягам усяе яе гісторыі.
[2] Грыбоўскі Ю. Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918-1945 гадоў. С 460.
[3] Напрыклад: Holmes С. John Bull’s island: immigration and British so­ciety, 1871—1971. Basingstoke, Hampshire: Macmillan Education, 1988;European immigrants in Britain 1933-1950 / edited by Johannes-DieterSteinert and Inge Weber-Newth. München: Sдur, 2003; Spencer I. Britishimmigration policy since 1939: the making of multiracial Britain. London;New York: Routledge, 1997; Hansen Г. Citizenship and immigration inpostwar Britain: the institutional origins of a multicultural nation. Oxford;New York: Oxford University Press, 2000.
[4] Stachura P. The Poles in Britain, 1940-2000: from betrayal to assimilation.London, 2004; Zaćmiński A. Emigracja polska w Wielkiej Brytanii wobec możliwości wybuchu III wojny światowej 1945-1954. Bydgoszcz: Wydawn.Akademii Bydgoskiej, 2003; Sword K. The formation of the Polish com­munity in Great Britain 1939-1950 / by Keith Sword with Norman Daviesand Jan Ciechanowski. London: School of Slavonic and East European Studies, University of London, 1989; Zubrzycki J. Polish immigrants inBritain; a study of adjustment. The Hague: M. Nijhoff, 1956; Czajkowski В., Sulik B. Polacy w W. Brytanii. Paryż, 1961, i інш.
[5] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? European Volunteer Wor­kers in Britain 1946-1951. London-New York, 1992. P. 44.
[6] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? European VolunteerWorkers in Britain 1946-1951. London-New York, 1992. P. 45.
[7] International Migration 1945-1957. Geneva. 1959. (International LabourOffice Studies and Reports. New series, No.54. P. 50-53.
[8] IRO Press Release No 231/1 of the 22nd of October, 1951.
[9] Кіпель В. Беларуси ў ЗША. Мінск, 1993. С 159.
[10] Белорусские остарбайтеры: ист.-аналит. исслед. / Г. Д. Кнатько,В. И. Адамушко, Н. А. Бондаренко, В. Д. Селеменев; Под ред.Г. Д. Кнагько. Минск: НАРБ, 2001. С. 288; Максімюк Я. АднаўленьнеРады БНР пасьля Другое Сусьветнае вайны // Запісы БІНІМ. № 25.New York -Miensk, 2001. С. 41.
[11] Kay D.r Miles Г. Refugees or Migrant Workers? European Volunteer Wor­kers in Britain 1946-1951. London-New York, 1992. P. 44.
[12] Вініцкі А. Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччынеў 1939-1951 гадох. Менск, 1994. С 159-211.
[13] Коўш С. Беларускі лагер у Ватэнштэг. Альбом-Гістарычная даведка.[ЗША], 1981. С 61.
[14] Коўш С. Беларуси лагер у Ватэнштэг. Альбом-Гістарычная даведка.[ЗША], 1981. С. 101.
[15] Падрабязней пра гэта: Вініцкі А. Матар’ялы да гісторыі беларускайэміграцыі ў Нямеччыне ў 1939-1951 гадох.
[16] International Migration 194-1957. Geneva. 1959. (International Labour Of­fice Studies and Reports. New series, No. 54. P. 45.
[17] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? E 12-35.
[18] Тамсама. Е 53-55.
[19] Тамсама. Е 53-56.
[20] Umovy dla D.P. u V. Brytanii // Na Šlachu. №4. 1947. S. 13.
[21] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? E 59-62.
[22] International Migration 1945-1957. Geneva. 1959. (International Labour Office Studies and Reports. New series, No. 54. P. 51.
[23] Паводле: Kay D.r Miles Г. Refugees or Migrant Workers? R 43.
[24] Коўш С. Беларускі лягер ў Ватэнштэг. Альбом – Гістарычная даведка.[ЗША], 1981. С 47-48.
[25] Успаміны Лёлі Мікалюк, запісаныя ў жніўні 2005 г. у Манчэстэры.Захоўваюцца у архіве Н. Гардзіенкі.
[26] Ліст Лёлі Міхалюк да H. Гардзіенкі ад 18.02.2007.
[27] Pryjezd bielarusau z Niamieččyny // Na Šlachu. №4. 1947. S. 19.
[28] Запруднік Я. Дванаццагка: Дакумэнтальная аповесьць пра дванаццацёхбеларускіх хлапцоў у Нямеччыне, Вялікабрытаніі й Бэльгіі (1946-1954 гг.). Нью-Ёрк: БІНІМ, 2002. С. 63-64.
[29] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? P 121-122.
[30] Ліст Фларыяна Радзюка ад 23.05.1949. Захоўваецца ў архівс ЗБВБ.
[31] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? European Volunteer Wor­kers in Britain 1946-1951… E 100.
[32] Žuk-Hryszkevicz V. Bielaruskaja emihracyja u V. Brytanii [Інфармацыйныліст у канцэлярыю Рады БНР] з Лондану ад 01.03.1949. Захоўваецца ўБеларускім архіво ў Саўт Рыверы (ЗША).
[33] Каханоўскі А. Фактычныя дадзеныя аб стане беларускае эміграцыі(паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР на 01.05.1949 г.) //Запісы БІНІМ. № 28. New York-Miensk, 2005. С. 278.
[34] Ліст № 123/52 захоўваецца ў архіве ЗБВБ у Лондане.
[35] Сведчанні Я. Запрудніка, Л. Міхалюк, А. Надсана.
[36] Запруднік Я. Дванадцатка. С. 64.
[37] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? E 77.
[38] Тамсама. P 151.
[39] Sprava byіych D.P. u V. Brytanii // Na Šlachu. №11. 1950. S. 10.
[40] Kay D., Miles Г. Refugees or Migrant Workers? E 156-160.
[41] Паводле падлікаў на падставе картатэкі сяброў ЗБВБ.
[42] Žuk-Hryszkevicz V. Bielaruskaja emihracyja u V. Brytanii [Інфармацыйныліст у канцэлярыю Рады ВНР] з Лондану ад 01.03.1949. Захоўваецца ўБеларускім архіве ў Саўт Рыверы (ЗША).
[43] Беларус на Чужыне. 1948. № 3 (7).
[44] Картатэка сяброў ЗБВБ.

Наверх

Tags: ,