БЕЛАРУСКІ ГІСТАРЫЧНЫ АГЛЯД
НАВУКОВЫ ЧАСОПІС
Галоўная » Запісы па тэме 'Заходняя Беларусь'

Артыкулы па тэме ‘Заходняя Беларусь’

Аляксандр Пагарэлы. Прэса і публічная сфера ў заходнебеларускай вёсцы ў 1920-30-я гады.


Падтрыманне працэсаў камунікацыі і фармавання грамадскай думкі ў кантэксце развіцця палітычнай культуры і распаўсюджання нацыянальных ідэнтычнасцяў патрабуе генеравання і пошуку аптымальнай для гэтага грамадскай прасторы. Магчымасці для выкарыстання такой прасторы могуць быць абумоўлены як палітычнымі, так і сацыякультурнымі чыннікамі. Цягам апошняга паўстагоддзя грамадскую камунікацыйную прастору апісвалі з дапамогай канцэпцыі публічнай сферы. Што ж такое публічная сфера?

Паводле аўтара гэтага тэрміна і канцэпцыі Юргена Габермаса, “публічная сфера – гэта галіна грамадскага жыцця, у якой можа быць сфармавана нешта, блізкае да грамадскай думкі” [1]. Пры гэтым доступ гарантуецца ўсім грамадзянам. Элемент публічнай сферы ўзнікае пры любым абмене думкамі, у час размоў паміж грамадзянамі, якія ўтвараюць які-небудзь грамадскі орган.

Для Габермаса было важным паказаць, што публічная сфера нарадзілася як свайго роду інструмент палітычнай самаактуалізацыі ліберальнай германскай буржуазіі. У гэтым сэнсе нефармальныя салоны і чытальні ў неліберальным палітычным рэжыме нямецкіх дзяржаў канца XVIII –1-й паловы XIX ст., які апісвалі Р. Козелек і Ю. Габермас, стваралі прастору для ўзнікнення грамадзянскіх пазіцый і меркаванняў, былі першым крокам для фармавання палітычнай культуры сярэдніх класаў. Гісторыкі сталі актыўна выкарыстоўваць канцэпцыю даволі позна, толькі на рубяжы 1980–90-х г. [2], хоць і запачаткавалася яна ў 1959–1962 г. з публікацыяй кніг Райнгарта Козелека “Крытыка і крызіс: асветніцтва і патагенезіс сучаснага грамадства” і Ю. Габермаса “Структурная трансфармацыя публічнай сферы. Даследаванне катэгорыі буржуазнага грамадства” [3]. Чытаць далей →

ЦЫМБАЛ, АЛЯКСАНДР Г. Праваслаўная царква ў Заходняй Беларусі (1921–1939). Мінск: МДЛУ, 2016. 124 с.

У заходняй гістарычнай навуцы атрыманне навуковай ступені немагчыма ўявіць без выхаду ў свет навуковай манаграфіі. У Беларусі, на жаль, кніжнае выданне пасля атрымання ступені кандыдата навук – з’ява рэдкая, калі не сказаць унікальная. Менавіта такой з’явай можна лічыць кнігу Аляксандра Цымбала, прысвечаную становішчу праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі ў 1921–1939 г. Ва ўводзінах аўтар адзначае, што аснова прапанаванай чытачу працы – дысертацыйнае даследаванне на тэму “Палітыка польскіх улад у адносінах да Праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі (1921 – 1939 гг.)” (4). Чытаць далей →

Алесь Пашкевіч. Выбары ў Вiленскi сойм у 1922 г. і адносiны да іх беларускай грамадскасцi


У кастрычніку 1920 г., пасля захопу Вільні войскамі польскага генерала Люцыяна Жалігоўскага, на карце Ўсходняй Еўропы афіцыйна з’явілася новая дзяржава пад назвай „Сярэдняя Літва“, якая, акрамя самога горада Вільні, уключала ў сябе Ашмянскі, Віленскі, Троцкі і Свянцянскі паветы. Самастойнага значэння гэтае ўтварэнне не мела, і фактычна яго „незалежнасць“ служыла толькі шырмаю для прыкрыцця польскай улады над спрэчнымі з Літвой тэрыторыямі. Справа вызначэння дзяржаўнай прыналежнасці гэтых тэрыторый стала на пэўны час праблемай еўрапейскага значэння. Варыянтаў вырашэння праблемы было некалькі, і ў якасці аднаго з іх адразу ж была агучана ідэя выбараў мясцовага парламента, які на сваім паседжанні прыняў бы пастанову па гэтым пытанні.

Адразу ж пасля заняцця Вільні генерал Жалігоўскі заявіў, што „мы ставім сабе за задачу скліканне прадстаўнікоў краю ў Вільні, якія ад імя ўсяго насельніцтва аб’явяць сваю, нічым не звязаную волю і вырашаць наш будучы лёс“[1]. Тады ж, на яго загад, пачалася падрыхтоўка да выбараў. 1 лістапада 1920 г. быў выдадзены адпаведны дэкрэт „у справе выбараў у сойм у Вільні“, у якім дата выбараў прызначалася на 9 студзеня 1921 г. 26 лістапада 1920 г. Жалігоўскім быў падпісаны выбарчы закон і прызначаны выбарчы камісар[2].

Віленскія беларускія арганізацыі адразу мусілі прымаць рашэнне адносна свайго стаўлення да гэтых выбараў. Сама акцыя генерала Жалігоўскага першапачаткова была прынятая дастаткова прыхільна беларускімі дзеячамі, якія непасрэдна перад ёй атрымалі запэўненні блізкіх да кіраўніка Польшчы Юзэфа Пілсудскага колаў, што на тэрыторыі Віленшчыны будзе ўтворана дзяржава пад назвай „Заходняя Беларусь“[3]. У Варшаве быў нават сфармаваны беларускі ўрад, які, праўда, мусіў напалову складацца з палякаў, а таксама падрыхтаваны адпаведныя дэкрэты і дыпламатычныя ноты. Аднак у апошні момант польскія палітыкі адмовіліся ад сваіх першапачатковых планаў, стварыўшы „Сярэднюю Літву“, у кіраўніцтве якой, праўда, знайшлося месца беларусам Вацлаву Іваноўскаму і Браніславу Тарашкевічу. Апошні ў якасці аднаго з аргументаў за падтрымку акцыі Жалігоўскага прывёў тое, што „ў Вільні будзе створаны Краёвы Сойм па ўсёй Сярэдняй Літве. Увесь народ гэтага краю зможа выказацца і гэта нас павінна больш–менш задаволіць“[4].

Як відаць з вышэйпрыведзенага выказвання Б. Тарашкевіча, беларускія дзеячы першапачаткова спадзяваліся на тое, што краёвы сойм у Вільні сапраўды будзе прадстаўніцтвам усяго насельніцтва рэгіёну. Аднак наступныя падзеі вельмі хутка разбурылі гэтыя ілюзіі, пераканаўшы беларусаў, што палякі пераследуюць толькі ўласныя інтарэсы. Дагавор аб перамір’і і прэлімінарных умовах міру, падпісаны Польшчай з  Савецкай Расіяй 12 кастрычніка 1920 г., фактычна перадвызначаў будучы падзел Беларусі. Як непасрэдную рэакцыю на гэты акт можна расцэньваць адкліканне ў сярэдзіне кастрычніка 1920 г. Віленскім Беларускім нацыянальным камітэтам (БНК) раней дадзенай санкцыі на ўваход Іваноўскага і Тарашкевіча ў Часовую камісію Сярэдняй Літвы, а таксама яго выступленне з пісьмовым зваротам супраць аб’яўленай Жалігоўскім мабілізацыі 16 лістапада 1920 г. Канчаткова рысу пад прапольскімі ілюзіямі беларусаў падвёў добраахвотны выхад Іваноўскага з Часовай камісіі ў снежні 1920 г.[5]

У такіх умовах на пазіцыю беларускіх палітыкаў усё больш  стаў уплываць другі суб’ект спрэчкі за Вільню — Літва. Улічваючы не вельмі вялікую колькасць літоўскага насельніцтва на Віленшчыне, ковенскія палітыкі з мэтай ажыццяўлення ціску на Варшаву і ўздзеяння на міжнародную грамадскую думку рашыліся на выкарыстанне беларускай карты. 11 лістапада 1920 г. была падпісана дамова паміж беларускім урадам у выгнанні на чале з Вацлавам Ластоўскім і ўрадам Літоўскай Рэспублікі, згодна з якой беларусы абавязваліся знаходзіцца на баку Літвы ў яе спрэчках з Польшчай і аддавалі ў яе распараджэнне свае вайсковыя фармаванні, а літоўцы, у сваю чаргу, пагаджаліся аказваць беларусам матэрыяльную і дыпламатычную падтрымку. Спрэчныя пытанні паміж бакамі, у тым ліку і балючае пытанне мяжы, павінны былі вырашацца шляхам перамоваў[6]. Урад Ластоўскага пасля гэтага развіў актыўную і небеспаспяховую агітацыю сярод беларускіх палітыкаў у Вільні, угаворваючы іх аб’яднацца. Пад час польска–беларускіх перамоваў у Рызе восенню 1920 г. эміграцыйны ўрад БНР прызнала Найвышэйшая Рада, якая да таго трымалася паланафільскай арыентацыі[7].

Вядома, усе гэтыя падзеі не маглі не адбіцца на пазіцыі беларускіх дзеячаў адносна выбараў у Віленскі сойм. У беларускай віленскай прэсе пачалі ўсё часцей з’яўляцца артыкулы, скіраваныя супраць удзелу ў іх. Прытым віленскія беларусы спачатку праяўлялі стрыманасць як у адносінах да Польшчы, так і ў дачыненні да Літвы. Так, у газеце „Наша Ніва“ адзначалася, што „цяперашняя спрэчка за Вільню вядзецца ў сферы вузканацыянальных інтарэсаў Польшчы і Літвы… Беларускае насельніцтва ў гэтай спрэчцы найменш зацікаўлена ў канчатковым выніку гэтай справы, бо і ў адным, і ў другім выпадку беларусы будуць адарваныя ад усяго свайго народа“[8].

Асноўнымі аргументамі супраць выбараў называліся: „1) не вярнуліся яшчэ з Расеі нашы бежанцы–беларусы; 2) тэрыторыя (правізарычная) для плебісцыту, або выбару ў Сойм, зусім штучна выкраена з абшараў беларускага і літоўскага; 3) плебісцыт, загаданы Лігай народаў, будзе вырашаць пытанне аб далучэнні ці да Польшчы, ці да Літвы, абмінаючы трэцюю страну — Беларусь…; 4) Сойм у Вільні пры сучасных варунках і пры асновах, на якіх ён склікаецца, не выкажа голасу ўсіх нацыянальнасцяў краю“[9]. Адзначаючы, што сама ідэя склікання сойму ў Вільні здаўна падтрымлівалася беларускімі дзеячамі і ўваходзіла ў праграмы многіх нацыянальных партый і арганізацый, падкрэслівалася, што „цяперашні сойм, што склікае ў Вільні Тымчасовая Камісія… грубая фальсіфікацыя таго, аб чым у свой час задумваліся лепшыя людзі нашага краю“[10].

У студзені 1921 г. у Вільні адбыўся вельмі рэпрэзентацыйны з’езд прадстаўнікоў усіх беларускіх палітычных арганізацый як з Віленшчыны, так і з іншых тэрыторый, на якім пераважна абмяркоўваліся праблемы выбараў у сойм Сярэдняй Літвы. Паміж прысутнымі на з’ездзе былі вялікія рознагалоссі. Частка палітыкаў выказвалася за ўдзел у выбарах з падтрымкай Польшчы, другая частка — за ўдзел у выбарах з антыпольскай платформай, трэцяя — за байкот. У выніку да агульнай пазіцыі беларускія палітыкі прыйсці не здолелі і рашыліся толькі на зварот да польскага ўрада са спецыяльнай дэкларацыяй з просьбай аб прызнанні правоў беларускай мовы ў арганізацыях і ўстановах, стварэнні беларускіх школ і ўліку жыццёва важных інтарэсаў беларускага насельніцтва[11].

Аднак выбары ў прызначаны тэрмін адбыцца не змаглі. Адной з прычын гэтага былі ўнутраныя рознагалоссі сярод польскіх палітыкаў, перш за ўсё паміж кіраўніком польскай дзяржавы Пілсудскім — у той час прыхільнікам федэрацыі Польшчы і Літвы з аднаго боку, і сеймавай большасцю, якая выказалася за непасрэднае далучэнне Віленшчыны да Польшчы — з другога. Вялікі ўплыў на развіццё падзей аказала і пазіцыя еўрапейскіх вялікіх дзяржаў, якія імкнуліся вырашыць віленскую праблему шляхам дасягнення кампрамісу паміж польскім і літоўскім урадамі. Пад ціскам Лігі нацый польскія палітыкі пагадзіліся сесці за стол перамоваў з літоўцамі. Таму тэрмін выбараў спачатку быў перанесены з 9 студзеня на 6 лютага 1921 г., а 1 лютага 1921 г. Жалігоўскі сваім дэкрэтам наогул адклаў іх правядзенне на неакрэслены тэрмін[12].

Польска–літоўскія перамовы пачаліся 20 красавіка 1921 г. у Брусэлі пад кіраўніцтвам дэлегата Лігі нацый бельгійца Поля Гіманса. Гіманс выступіў з праектам, які прадугледжваў кантанальную пабудову літоўскай дзяржавы з ковенскім і віленскім кантонамі. Агульнай сталіцай павінна была стаць Вільня, а Літва мусіла заключыць з Польшчай канвенцыі ў ваеннай, гандлёвай і знешнепалітычнай сферах. Гэты праект Гіманса прымаўся Польшчай, але адхіляўся Літвой[13]. Другі праект Гіманса больш адпавядаў жаданням літоўцаў, бо прадугледжваў толькі аўтаномію віленскай акругі ў складзе літоўскай дзяржавы. Аднак на гэта не пагадзіліся ўжо палякі. Такім чынам, польска–літоўскія перамовы да восені 1921 г. зайшлі ў тупік, і на парадак дня зноў выйшла пытанне правядзення выбараў у Віленскі краёвы сойм. Старшыня польскай дэлегацыі Шыман Ашкеназі пасля прыняцця Саветам Лігі нацый у верасні 1921 г. другога праекта Гіманса афіцыйна заявіў, што „польскі ўрад трымаецца той думкі, што лёсы Віленшчыны можа вырашыць толькі воля мясцовага насельніцтва“[14].

На працягу ўсяго перыяду польска–літоўскіх перамоваў Рада БНР з Коўна рабіла пастаянныя спробы пераадолець рознагалоссі ў беларускім нацыянальным руху і аб’яднаць усе беларускія групы пад сваім кіраўніцтвам. Ад віленскіх беларусаў бескампрамісна патрабавалася „адрачыся голасна ад змоў і супольнай працы з палякамі“[15]. Аднак частка віленчукоў, расчараваўшыся ў паляках, мела вялікія сумненні і наконт шчырасці намераў літоўскага ўрада. Гэтыя сумненні выліліся і на старонкі беларускага віленскага друку. Пад час падрыхтоўкі да польска–літоўскіх перамоваў у Брусэлі літоўскаму падыходу ў беларускім пытанні давалася наступная ацэнка: „Беларусам таксама аўтаномія… абяцаецца. Не звяртайце, беларусы, увагі на тое, што цяперашняе міністэрства беларускіх спраў у Коўне — гэта экспазытура русіфікацыі і нямецка–чарнасоценных інтрыг. Гэта ўсё нічога, пераменіцца, як дастанем Вільню, а тым часам знайце сваё дзела і на ўвесь свет крычыце проціў палякаў“[16]. Што датычыць Польшчы, то частка беларускіх дзеячоў яшчэ працягвала спадзявацца на магчымыя змены ў яе палітыцы, звязваючы іх перш за ўсё са зменамі ў верхніх эшалонах улады: „Калі ідзе гутарка аб Польшчы сучаснай, аб Польшчы Грабскіх і Дмоўскіх, дык хіба не знойдзецца ніводнага беларуса, каторы бы сказаў: так! Але апрача гэтай панскай Польшчы ёсць і тая другая — народная, тая, што на адзін момант паказала свой праўдзівы твар, выганяючы наездчыкаў і творачы сапраўды дэмакратычны ўрад Марачэўскага, стаўляючы на чале гаспадарства Язэпа Пілсудскага. З той другой Польшчай мы хочам і можам ісці. Яна цяпер таксама паняволена, як і мы. Яе таксама закавалі ў ланцугі, як і наш народ. Яе таксама вядзе да пагібелі чорны цэнтр рэакцыі ў Берліне, як і нашу Бацькаўшчыну“[17].

Частка віленскіх беларускіх дзеячоў, аднак, ужо ў той час практычна вызначылася з пытаннем пераходу да пралітоўскай арыентацыі. Так, Міхал Кахановіч у красавіку 1921 г. у сваім лісце да Вацлава Ластоўскага пісаў: „Найв[ышэйшая] Рада — нуль. Трэба весьці сваю ўласную лінію на пралом — разам з Ліцьвінамі, як бы мала яны нам не сулілі. Усе роўна, мы возьмем сваё — але толькі разам з Ліцьвінамі і проціў П[аляко]ў“[18]. З цягам часу, пад уплывам поўнага ігнаравання беларускіх інтарэсаў з боку палякаў і гаспадарання польскай адміністрацыі пераставалі верыць у шчырасць намераў палякаў у дачыненні да беларускага нацыянальнага руху і іншыя раней прыязныя да іх дзеячы. З’явілася і разуменне неабходнасці поўнага аб’яднання сіл дзеля магчымасці на нешта ўплываць. 10 ліпеня 1921 г. былыя сябры Найвышэйшай Рады Кузьма Цярэшчанка і Сымон Рак–Міхайлоўскі накіравалі ліст да Браніслава Тарашкевіча з прапановай спыніць дзейнасць гэтай арганізацыі[19]. 8 верасня 1921 г. старшыня БНК Фабіян Ярэміч выслаў ліст да В.Ластоўскага, у якім заклікаў да палагоджання ўсіх узаемных спрэчак, ад якіх „церпіць беларуская справа“[20]. Урэшце, 28 верасня 1921 г. па ініцыятыве прэм’ера беларускага ўрада ў Коўне Ластоўскага ў Празе адбылася Беларуская нацыянальна–палітычная канферэнцыя, у якой узялі ўдзел беларускія дзеячы з розных краін. У рэзалюцыях, выдадзеных па выніках гэтай канферэнцыі, усе актыўныя беларускія сілы заклікаліся да „самай рашучай рэвалюцыйнай барацьбы ўсякімі маючыміся ў іх распараджэнні спосабамі супроць падзелу Беларусі“, а ад Лігі нацый і ўсіх народаў свету вымагалася „адкінуць агідны польскі шавінізм і імперыялізм у яго этнаграфічныя межы за Буг і Нарэў“. Літва прызнавалася „векавым гістарычным сябрам беларускага народа, з якім яе звязвае агульнасць як палітычных, гэтак і эканамічных інтарэсаў“[21]. Нягледзячы на афіцыйную крытыку Лігі нацый за яе ігнараванне беларусаў пры вырашэнні віленскага пытання, у выступленнях удзельнікаў канферэнцыі падкрэслівалася вера „ў дзяржаўны розум вялікіх дзяржаў“[22]. Адзінай законнай правадаўчай уладай на Беларусі прызнавалася Рада БНР, як „вышэйшы орган беларускага народу, бяручый свой пачатак ад усебеларускага кангрэсу 1917 года“. Пастанову аб гэтым сярод іншых падпісалі, хоць і з агаворкамі, і прадстаўнікі Віленскага БНК[23]. Такім чынам, да восені 1921 г. адбылася кансалідацыя беларускага нацыянальнага руху і аб’яднанне яго вакол Рады БНР з рэзідэнцыяй у Коўне. Прапольскую арыентацыю захавала толькі арганізацыя „Краёвая сувязь“, на чале якой стаяў Павел Аляксюк.

У такім стане беларускі нацыянальны рух падышоў да моманту, калі ў сувязі з правалам польска–літоўскіх перамоваў палякі вырашылі самастойна развязаць віленскую праблему, ізноў пачаўшы падрыхтоўку да выбараў у Віленскі сойм. Іх намеры негалосна падтрымала Францыя, якая толькі зрабіла Польшчы некаторыя рэкамендацыі для палягчэння міжнароднага прызнання выбараў, асноўнымі сярод якіх былі сыход генерала Жалігоўскага з усіх сваіх пасадаў і пашырэнне выбарчай тэрыторыі на суседнія паветы, што знаходзіліся паміж Сярэдняй Літвой і ранейшай лініяй савецка–літоўскай мяжы згодна з дамовай ад 12 ліпеня 1920 г.[24] У выніку абедзве гэтыя задачы ўдалося выканаць, хоць і не без цяжкасцяў. 16 лістапада 1921 г. польскі Заканадаўчы сейм пасля доўгай дыскусіі прыняў пастанову аб пашырэнні выбарчай тэрыторыі на Лідскі і Браслаўскі паветы, а 30 лістапада Жалігоўскі перадаў уладу ў Сярэдняй Літве Аляксандру Мэйштовічу, прызначыўшы перад гэтым выбары на 8 студзеня 1922 г.

У выніку выбары павінны былі адбыцца на тэрыторыі, роўнай 20 211 км2 (з іх на тэрыторыю ўласна Сярэдняй Літвы прыпадалі 13 014 км2) з насельніцтвам 741 тыс. чалавек. Польскія афіцыйныя звесткі сведчылі, што на гэтай тэрыторыі жылі 68% палякаў, 11,5% габрэяў, 8,8% беларусаў, 7,2% літоўцаў, 2,8% іншых, 1,3% т. зв. тутэйшых[25]. Праўдзівасць гэтых лічбаў выклікае вялікія сумненні. Улічваючы практычна поўнае супадзенне паводле гэтай статыстыкі колькасці беларускага насельніцтва і насельніцтва праваслаўнага веравызнання (8,8 і 8,9% адпаведна), бясспрэчным падаецца факт амаль поўнага атаясамлення польскімі статыстыкамі канфесійнага фактару з нацыянальным. У выніку гэтага практычна ўсе беларусы–каталікі ўключаліся ў лік палякаў.

6 снежня 1921 г. урад Ластоўскага ў Коўне сабраўся на адмысловае паседжанне, на якім прыняў пастанову аб байкоце выбараў у Віленскі сойм, аргументаваўшы сваю пазіцыю тым, што „тэрыторыя т. зв. Срадковай Літвы штучна выразаная з цэлага краю і не становіць ні эканамічнага, ні палітычнага самаістнага арганізму, што выбары ў Сойм маюць адбывацца пад польскай акупацыяй і пад прэсам акупацыйных уладаў, што актыўныя беларускія сілы загнаны акупацыйнымі ўладамі Сярэдняй Літвы ў турмы, канцэнтрацыйныя лагеры і ў эміграцыю, а астаўшыеся на месцы тэрарызаваны“[26].

Пра гэтую пастанову, безумоўна, ведалі сябры Віленскага БНК, якія сабраліся на сваё паседжанне 10 снежня 1921 г. Аднак канчатковае рашэнне аб байкоце выбараў з яго боку было, несумненна, прынята яшчэ раней. У пачатку лістапада 1921 г. ва ўсіх беларускіх газетах, блізкіх да БНК, з’явіліся матэрыялы, у якіх сцвярджалася: „Мы, беларусы, да выбараў не пойдзем, бо пайсці не можам і не маем права. Пры сучасных варунках вольныя выбары немагчымыя, дык немагчымае і вырашэнне правільнае і справядлівае лёсу нашай роднай Віленшчыны. Выбары маюць адбыцца з часткі штучна выразанай з усяго краю. Дзеля гэтага нам самім прыкладаць руку да таго, каб нас кроілі, не тое што не выпадае, але было б нягодна“[27]. Такім чынам, на вышэйзгаданым снежаньскім паседжэнні рашэнне аб байкоце было толькі канчаткова аформлена спецыяльнай дэкларацыяй. У ёй пасля пераліку асноўных прычын прынятага рашэння рабілася выснова, што „выкананне волі народаў у Віленскім сойме… магчымае толькі пры ўдзеле ўсяго насельніцтва і ўсіх нацыянальнасцяў гэтага краю, пры ўмовах абсалютнай роўнасці, пры фактычным забеспячэнні грамадскіх і нацыянальных свабод, пры даўжэйшым перыядзе часу і пры пашырэнні выбараў у Віленскі сойм на ўсю беларускую тэрыторыю, адарваную ад Расеі. Толькі ў гэтых умовах магчыма аб’яднанне ўсіх народаў гэтага краю на дзяржаўнай тэрыторыі і сапраўднае волевыяўленне мясцовага насельніцтва“[28]. Падобныя пастановы былі прыняты таксама літоўскім і габрэйскім віленскімі нацыянальнымі камітэтамі.

„Краёвая сувязь“ П.Алексюка адказала на прыняцце пастановы БНК правядзеннем у Вільні ўласнага з’езда, які адбыўся 12–13 снежня 1921 г. Разам з ёй у якасці суарганізатара мерапрыемства была заяўлена т. зв. Сялянская партыя „Сялібнікі“, якая існавала хіба што толькі ў планах Алексюка[29]. У выніку двухдзённых паседжанняў была прынятая выніковая рэзалюцыя, у якой сярод іншага былі пункты аб выказванні ўдзячнасці польскаму народу за вызваленне беларускіх земляў і станаўлення на грунт аб’яднання беларускага народа з польскім, прызнаючы польскую дзяржаўнасць і аўтаномію для Беларусі. З гэтага лагічна выцякала рашэнне „прыняць удзел і працаваць сярод беларускага народа ў напрамку выбараў у сойм Сярэдняй Літвы і ў Варшаўскі сейм Польскай Рэспублікі“. Апанентам з іншых беларускіх арганізацый дадзенай пастановай выказвалася пагарда[30]. Пасля з’езда на тэрыторыі, дзе павінныя былі адбывацца выбары, распаўсюджвалася адозва, у якой беларускае насельніцтва заклікалася „стаць поплеч з братнім польскім народам, які падае нам руку, і разам ісці з ім і змагацца за нашу і іх долю і волю“[31]. Ад імя гэтага ж мерапрыемства высылаліся тэлеграмы вышэйшым кіраўнікам Польшчы і генералу Жалігоўскаму з сардэчнай падзякай за „вызваленне“ Заходняй Беларусі[32].

Алексюкоўскі з’езд выклікаў вялікае ўзрушэнне ў беларускіх палітычных асяродках. Супраць Алексюка была распачата шырокая кампанія ў прэсе. Пратэсты супраць мерапрыемства выдалі Беларускі нацыянальны камітэт, арганізацыя студэнтаў–беларусаў і іншыя беларускія арганізацыі і таварыствы. У адмысловым тлумачэнні БНК сцвярджалася, што заснаваны на з’ездзе камітэт з’яўляецца „арганізацыяй, створанай на польскія грошы, групуе вакол сябе прадажны элемент і служыць польскім, а не беларускім інтарэсам“[33]. Шматлікія нараканні выклікала сярод іншага сама арганізацыя з’езда. Дэлегаты яго нікім не выбіраліся, а запрашаліся асабіста арганізатарамі. Многім з іх гаварылася, што мерапрыемства будзе прысвечана выключна праблемам беларускай нацыянальнай адукацыі. На саміх паседжаннях панавала вельмі напружаная атмасфера, бо кожны, хто намагаўся выступіць з пратэстам супраць планаў арганізатараў, адразу ж выдаляўся з залы, прытым часта з пабоямі. Так былі выдалены, напрыклад, кс. Адам Станкевіч, Мікола Шыла, Уладзімір Пракулевіч, група студэнтаў–беларусаў. У выніку пасля заканчэння з’езда на адрасы Віленскага БНК і беларускіх газет паступіла шмат скаргаў ад удзельнікаў мерапрыемства, агульным зместам якіх было асуджэнне метадаў арганізатараў з’езда і несалідарызаванне з прынятымі на ім рэзалюцыямі[34]. Асабліва вялікае значэнне мела падобная заява Канстанціна Сцяпуры, які быў не простым удзельнікам з’езда, а выконваў абавязкі сакратара яго прэзідыума.

Распачатая кампанія ў прэсе канчаткова знішчыла і без таго небездакорную рэпутацыю Алексюка. У беларускай прэсе адзначалася, што „Аляксюк — гэта беларускі здраднік, адступнік і вырадак. Ён выракся беларусаў і прадаў за польскія маркі наш сялянскі люд… Няхай Вас Бог сцеражэ, каб Вы пайшлі за Алексюком, паслухалі яго голасу і дарма прадалі паном сябе, сваіх братоў гаротных і сваю родную зямельку, крывёй і потам вашым палітую“[35]. Шырока абмяркоўвалася тэма нібыта прысвоеных Алексюком грамадскіх грошай, друкаваліся шматлікія доказы гэтага[36]. Прозвішча Алексюка стала на той час сімвалам згодніцтва і нават нацыянальнай здрады не толькі для беларусаў, але і для іншых няпольскіх нацыянальнасцяў Віленшчыны. Так, у літоўскай газеце „Наша жыццё“ перад выбарамі пісалася: „Хто будзе выбіраць у Віленскі сойм? Так як ні літоўцы, ні беларусы, ні габрэі не будуць браць удзел у выбарах у Віленскі сойм, то гэты сойм будуць выбіраць толькі адныя палякі (і тое не ўсе), а таксама алексюкі і бальшавікі“[37].

Краёвая сувязь, як абсалютна прапольская арганізацыя, атрымлівала падтрымку палякаў у самых розных сферах. Яшчэ ў траўні 1921 г. віленскі стараста выдаў цыркуляр каменданту віленскай паліцыі адносна стаўлення да газеты „Краёвай сувязі“ „Jednaść“. У дакуменце адзначалася, што „гэтае выданне выступае пад лозунгам адзінства з Польшчай, таму не трэба яму перашкаджаць і стрымліваць распаўсюджванне штотыднёвіка на тэрыторыі Сярэдняй Літвы, а ўплываць там, дзе ёсць беларускае насельніцтва, на пашырэнне яго чытання“[38]. Перад самымі выбарамі, паводле сведчання А.Мэйштовіча, МЗС Польшчы прасіла яго пра „выдзяленне Алексюку неабходных сродкаў“[39]. Урэшце, пра небескарыслівасць занятай Алексюком пад час гэтых выбараў пазіцыі сведчыць таксама пазнейшая перапіска паміж польскімі міністэрствамі, асноўнай тэмай якой было прадастаўленне кааператыву, які ўзначальваў гэты дзеяч, пэўных гаспадарчых ільготаў[40].

Фінансаванне „Краёвай сувязі“ і яе мерапрыемстваў рабілася польскімі ўладамі з зусім акрэсленымі мэтамі. З дапамогай гэтай арганізацыі яны разлічвалі пераканаць міжнародную супольнасць, што беларускае насельніцтва Вільні жадае далучэння да Польшчы. Дзеля гэтага адразу пасля заканчэння з’езда ў Вільні быў арганізаваны візіт сфармаванай на ім дэлегацыі на чале з з Алексюком у Варшаву. Увага, якую аказалі беларускай дэлегацыі ў польскай сталіцы вышэйшыя дзяржаўныя ўлады, абсалютна не адпавядала рэальнай палітычнай вазе яе сяброў. 17 снежня дэлегацыю прынялі прэм’ер–міністр і міністр унутраных спраў Польшчы. Па запрашэнні польскага прэм’ера беларускія дзеячы прысутнічалі ў ягонай ложы пад час пастаноўкі „Пана Тадэвуша“ ў Вялікім тэатры ў Варшаве. Кульмінацыйным момантам візіту была аўдыенцыя сяброў дэлегацыі ў Юзэфа Пілсудскага 20 снежня 1921 г. Усё гэта падрабязна асвятлялася ў польскай прэсе[41]. Вестка пра прынятыя з’ездам пастановы была распаўсюджана па ўсім свеце сродкамі дзяржаўнага Варшаўскага радыётэлеграфа, прычым „Краёвая сувязь“ у яго паведамленні праходзіла як „Беларускі нацыянальны саюз у Вільні“[42].

У апошні месяц перад выбарамі на пазіцыю няпольскіх нацыянальнасцяў Віленшчыны зрабіла спробу непасрэднага ўплыву Францыя, якая ў віленскай спрэчцы пастаянна падтрымлівала Польшчу. У першай палове снежня 1921 г. адбылася дзвюхгадзінная сустрэча французскага дэлегата Шардзіньі з прэм’ерам Рады БНР Вацлавам Ластоўскім і міністрам замежных спраў БНР Аляксандрам Цвікевічам у Коўне[43]. 17 снежня 1921 г. Шардзіньі сустракаўся ўжо з віленскімі беларускімі дзеячамі Аркадзем Смолічам, Аляксандрам Карабачом і Міхалам Кахановічам[44]. Беларуская прэса не падавала падрабязнасцяў гэтых сустрэч, не хаваючы, аднак, таго, што пытанне выбараў пад час іх уздымалася. Аднак з іншых крыніц вядома, што Шардзіньі ўгаворваў беларусаў узяць удзел у выбарах узамен за аўтаномію, абяцаную палякамі[45].

Такая актыўнасць французскага прадстаўніка вымушала літоўскае кіраўніцтва да канкрэтызацыі сваіх прапаноў прадстаўнікам нелітоўскага насельніцтва Віленскага краю. Прэм’ер Літвы Казіс Грынюс 17 снежня 1921 г. у сваім выступленні з трыбуны літоўскага сойму зачытаў дэкларацыю, у якой гарантаваў для Віленшчыны краёвую аўтаномію з уласным соймам у Вільні і забеспячэнне ў гэтай аўтаноміі правоў для беларускай мовы і адукацыі. Тое ж датычыла і прадстаўнікоў астатніх народаў, якія насялялі Віленскі край. Кажучы пра беларусаў, Грынюс адзначыў, што „беларускі народ, з якім літоўцы мірна жылі сотні гадоў, можа быць пераконаны, што ў Літоўскай Рэспубліцы будуць абаронены яго мова, культура і рэлігія. Пад абаронай Гаспадарства пытанні гэтыя будуць застаўлены ў веданні культурна–аўтаномных устаноў. Заселеная беларусамі і іх потам палітая зямля дастанецца ім самім, а не чужацкім каланістам“[46]. Беларусы прынялі гэтую дэкларацыю з энтузіязмам: „Разважаючы над дэкларацыяй, кожны бесстаронні чалавек павінен прызнаць яснасць яе формы, шчырасць яе тону, дэмакратычнасць асноўных палажэнняў яе, справядлівасць у адносінах да паасобных народаў, засяляючых Усходнюю Літву… Літва сказала нам сваё шчырае слова, якога мы чакалі даўно“[47]. Місія Шардзіньі, такім чынам, скончылася няўдачай.

Аднак, нягледзячы на гэта, сам факт выступлення французскага прадстаўніка ў якасці лабіста польскіх інтарэсаў пазбаўляў беларускіх палітыкаў ілюзій адносна прызнання Лігай нацый вынікаў выбараў у Віленскі сойм. Гэта відавочна вынікае са зместу артыкула, які быў надрукаваны ў апошнім перадвыбарчым нумары газеты „Беларускі звон“. Публіцыст выдання адзначаў: „Ліга Народаў — Ліга пераможцаў. Для кантыненту Еўропы Ліга — гэта Францыя. Францыя, якая ачмуціўшыся чадам перамогі, нікога і нічога не бачыць, ды і не хоча бачыць… А раз гэта так, дык наш голас, хаця бы нават з трыбуны Сярэднялітоўскага Сойму, быў бы голас крычачага ў пустэльні… Застанёмся няшчаснымі, але затое чыстыя душой. Усе сілы на адукацыю, на ўсведамленне народу, а не на пустую нейкую надзею на міласць з неба… Для нас усё роўна, хто будзе ў нас, ці Жэлігоўскі, ці хто іншы з Варшавы, яны нам нічога добрага не дадуць. Наша надзея — гэта вера ў свой уласны, усвядомлены народ, а таксама ў сусветную дэмакратыю, а не ў цяперашніх камандзераў Еўропы“[48].

Галасаванне ў Віленскі сойм адбылося ў адпаведнасці з планам, 8 студзеня 1922 г. У выбарах узялі ўдзел 64,4% усіх выбаршчыкаў. Згодна з афіцыйнымі звесткамі, галасаванне сярод беларускага насельніцтва склала 41% (у вясковых акругах — 44,5%)[49].

Узнікаюць вялікія цяжкасці пры аналізе гэтых лічбаў. Нават сярод польскіх даследчыкаў, якія абсалютна некрытычна ставяцца да афіцыйных звестак адносна нацыянальнай структуры насельніцтва Віленшчыны, існуюць рознагалоссі ў адносінах да ацэнкі пазіцыі беларускага насельніцтва. Варта, аднак, не забывацца пра тое, што польская дзяржаўная статыстыка можа выкарыстоўвацца толькі для характарыстыкі выбарчых паводзінаў праваслаўнай часткі беларускага насельніцтва. Што тычыцца беларусаў–каталікоў, то наконт іх галасавання можна рабіць толькі пэўныя прыблізныя дапушчэнні. Звяртае на сябе ўвагу той факт, што ў некаторых гмінах колькасць выбаршчыкаў–хрысціян, якія не ўзялі ўдзелу ў галасаванні, значна перавышала колькасць зафіксаваных там беларусаў і літоўцаў. Як прыклад можа быць прыведзена Опсаўская гміна Браслаўскага павету, дзе, паводле афіцыйнай статыстыкі, жылі толькі 219 беларусаў, тутэйшых і рускіх (усе яны ўлічваліся разам) і 13 літоўцаў, а не галасавалі 1331 чалавек хрысціянскага веравызнання[50]. Вядома, сёння вельмі цяжка вызначыць, у якой ступені на падобную пазіцыю выбаршчыкаў уплывала беларуская агітацыя, а ў якой — іншыя фактары.

Безумоўна правальным можна назваць выступленне на выбарах групы Алексюка. Яго Беларускі цэнтральны выбарчы камітэт, які выставіў свае спісы ў Камайскай і Ашмянскай акругах (найбольш беларускіх згодна з польскай статыстыкай), набраў усяго 2400 галасоў і не правёў ніводнага дэпутата. Можна меркаваць, што да гэтай няўдачы Алексюка ў той ці іншай ступені спрычынілася і праведзеная супраць яго агітацыйная кампанія ў беларускай прэсе.

Як бы там ні было, неаспрэчна тое, што большая частка насельніцтва ўзяла ўдзел у выбарах. Гэта не абавязкова сведчыла пра яго польскасць, але вельмі часта пра просты недахоп нацыянальнай свядомасці. Вядомы польскі палітык Вінцэнт Вітас успамінаў, што „мясцовае насельніцтва выглядала ашаломленым, не вельмі разумеючы, што каля яго рабілася. Надзіва недаверліва паводзілі сябе некаторыя шляхецкія засценкі… Здзіўляла, што калі вясковы люд імкнуўся да Польшчы без ніякіх разважанняў, то частка інтэлігенцыі падымала розныя пытанні“[51]. Падобная характарыстыка сітуацыі ўтрымлівалася і ў рапарце польскага Таварыства стражы крэсовай: „Становішча на Віленшчыне можна ахарактарызаваць такім чынам: вёска — гэта чысты аркуш, на якім можа пісаць кожны, хто хоча і ўмее“[52].

Трэба прызнаць, што беларускім дзеячам не ўдалося дасягнуць пастаўленай мэты. Віленскі сойм, выбраны без іх удзелу, усё ж сабраўся і вырашыў лёс Сярэдняй Літвы. 20 лютага 1922 г. ён прыняў рашэнне аб далучэнні яе да Польшчы. Нягледзячы на гэта, нельга сказаць, што тактыка байкоту выбараў, прынятая беларускімі дзеячамі, была адназначна памылковая, як лічылі некаторыя даследчыкі[53]. Як і пераважная большасць важных рашэнняў, якія прымаліся правадырамі беларускага руху, пачынаючы ад 1918 г., дадзеная пастанова прымалася ў першую чаргу з улікам міжнароднай сітуацыі. Удзел у выбарах мог прынесці беларусам правядзенне максімум некалькіх паслоў, якія ніякага ўплыву на рашэнні Віленскага сойму зрабіць бы не змаглі. У той жа час, ва ўмовах удзелу ў вырашэнні віленскага пытання еўрапейскіх дзяржаў, заставалася надзея, што пры ўзгодненым байкоце выбараў прадстаўнікамі ўсіх нацыянальных меншасцяў еўрапейскія дзяржавы схіляцца да перадачы Вільні Літве.

Прызнанне Віленшчыны літоўскай для беларусаў было важным па цэлым шэрагу прычын. Па–першае, Літва да 1922 г. заставалася адзінай фактычна прызнанай усім светам дзяржавай, зацікаўленай у падтрымцы беларускіх дзяржаватворчых памкненняў. Пры гэтым можна было спадзявацца, што пасля вырашэння ўсіх тэрытарыяльных праблем літоўскі ўрад не адмовіўся б ад выканання сваіх ранейшых абяцанняў хоць бы па прычыне зусім нязначнай колькасці літоўскага насельніцтва на Віленшчыне і неабходнасці супрацьдзеяння безумоўна ўплывоваму там польскаму элементу. Не маючы надзеі хутка літуанізаваць шматлікае славянскамоўнае насельніцтва, літоўскі ўрад проста вымушаны быў бы спрыяць пашырэнню на Віленшчыне прыязнай да сябе беларускасці, змяншаючы тым самым сферу ўплыву варожай польскасці. Безумоўна, як прадстаўнікі Віленскага БНК, так і дзеячы ўрада Ластоўскага мелі шматлікія прэтэнзіі да літоўскіх афіцыйных уладаў. Так, урад БНР лічыў, што „прыняты літоўскай дэлегацыяй пункт (у апошнім праекце Гіманса. — А. П.), па якім дзяржаўнай мовай прызнаецца толькі польская і літоўская, з’яўляецца крыўдай Беларускаму народу, які шчыра пайшоўшы на ўмовы ў асобе свайго Ураду з Урадам Літоўскай Рэспублікі, дзеля змаганьня з польскім імпэрыялізмам, клаў свае сілы і кроў на супольную справу; многа разоў выступаў супроць польскіх прэтэнзій на Віленшчыну перад Лігай Нацый і заўсёды высказываўся за сувязь яе з Літвой“[54]. Аднак дадзеныя беларуска–літоўскія супярэчнасці не ішлі ні ў якое параўнанне з беларуска–польскімі.

У дачыненні да Польшчы пераважная большасць беларускіх палітыкаў ніякіх ілюзіяў ужо даўно не мела. Шматлікія прыклады невыканання палякамі дадзеных імі раней абяцанняў і вялікі ўплыў нацыяналістаў на дзяржаўную палітыку не давалі надзеі на тое, што пасля далучэння Віленшчыны да Польшчы польскія ўлады хоць бы ў нейкай ступені будуць лічыцца з беларускім рухам. Зрэшты, палякі і не хавалі таго, што іх не вельмі хвалюе беларуская пазіцыя, пра што сведчаць, напрыклад, ліквідацыя з 1 студзеня 1922 г. дэпартамента беларускай асветы пры Часовай камісіі Сярэдняй Літвы[55] ці адмова Галоўнага выбарчага камісара прыняць заяву БНК на беларускай мове[56]. Толькі польскія партыі левага кірунку выказваліся за вядзенне больш гнуткай палітыкі ў беларускім пытанні. Так, Польская сацыялістычная партыя лічыла, што „трэба пачаць перамовы з беларусамі і габрэямі, каб усё насельніцтва Віленшчыны ўзяло ўдзел у выбарах у Віленскі сойм. Гэта патрабуе радыкальнай змены адміністрацыйнай палітыкі на ўсходзе“[57]. Польская народная партыя „Адраджэнне“ наогул запрапанавала паставіць на першым месцы на сваім спісе ксяндза–беларуса Міхала Пятроўскага, на што, праўда, апошні не даў згоды[58]. Аднак уплыў сацыялістаў і людоўцаў на тагачасную дзяржаўную палітыку Польшчы быў дастаткова абмежаваны, да таго ж папярэдні вопыт прымушаў беларусаў скептычна ставіцца да польскіх абяцанняў.

У такіх умовах адзіным аргументам за ўдзел у выбарах магла б быць магчымасць прапаганды пад час выбарчай кампаніі беларускай ідэі сярод насельніцтва. Аднак тут беларускія палітыкі па вышэйпрыведзеных прычынах знаходзіліся ў поўнай залежнасці ад рашэння віленскіх літоўцаў, і байкот выбараў з боку апошніх (а рашэнне аб гэтым Літоўскім нацыянальным камітэтам у Вільні было прынята яшчэ 7 снежня 1921 г.)  прымушаў Віленскі БНК да заняцця аналагічнай пазіцыі. Але байкот выбараў быў актыўны, і беларусы, хоць і не мелі арганізаваных структур на месцах, імкнуліся ў меру магчымасці праводзіць прапаганду сваіх ідэяў. У якасці сродкаў для гэтага выкарыстоўваліся пераважна прэса і святарства. У рапартах польскіх спецслужбаў адзначалася, што беларускія газеты ананімна і бясплатна рассылаліся да ўсіх войтаў і солтысаў. Выпускаліся і распаўсюджваліся адмысловыя брашуры, у якіх выкладалася беларуская пазіцыя ў папулярнай форме[59]. Разгарнулі агітацыю ксяндзы–беларусы. Польскія спецслужбы сведчылі, што „ў кожным павеце ёсць некалькі ксяндзоў, якія рашуча і энергічна праводзяць гэтую (беларускую. — А. П.) агітацыю“. Характэрна, што ксяндзы–літоўцы ў парафіях з перавагай беларускага насельніцтва таксама праводзілі агітацыю пад беларускімі лозунгамі. Таксама пэўную ролю ў агітацыі мелі беларускія кааператывы і школы[60]. Што датычыць праваслаўнага святарства, то адзначалася, што „праваслаўнае духавенства, у пераважнай большасці рашуча расейскае, наогул у сучасны момант захоўвае вялікую стрыманасць і асцярожнасць у дачыненні да ўсялякіх палітычных акцыяў. Аднак асобы, найбольш схільныя да неадкладнай палітычнай дзейнасці, ахвотна хаваюцца пад прыкрыццё беларускага руху, каб такім чынам узмацніць антыпольскія настроі. Робіцца гэта, аднак, не праз амбон… але праз прыватнае жыццё, праз кантактаванне з людзьмі, а па меры магчымасці ў кааператывах і школах“[61].

Польскія ўлады баяліся магчымасці выкарыстання нацыянальнымі беларускімі дзеячамі выбарчай кампаніі дзеля пашырэння сваёй сувязі з сялянскімі масамі. Таму ў спецыяльнай інструкцыі адзначалася, што „пажадана, каб сярод прадстаўнікоў Віленскай зямлі былі прадстаўлены меншасці, асабліва габрэі і беларусы… Аднак непажаданыя расклейванне плакатаў з праграмамі, выезды кандыдатаў у паслы і скліканне мітынгаў“[62]. На час выбараў не было дадзена дазволу на выданне газет беларускіх хрысціянскіх дэмакратаў „Krynica“ i „Świetač“. Праводзіліся арышты найбольш актыўных беларускіх дзеячаў, як, напрыклад, беларускіх каталіцкіх святароў Міхала Пятроўскага і Кастуся Стэповіча (Казіміра Сваяка)[63].

Улічваючы ўсё вышэйпададзенае, беларуская агітацыя, безумоўна, ахапіла толькі нязначную частку насельніцтва Сярэдняй Літвы і не магла аказаць вялікага ўплыву на вынікі выбараў. Аднак некаторыя беларусы ўпершыню пачулі пра існаванне асобнай беларускай нацыі менавіта ў гэты час, чаму ёсць сведчанні сучаснікаў[64].

28 сакавіка Віленскі сойм быў распушчаны, а 6 красавіка 1922 г. быў прыняты закон пра перадачу ўлады над Bіленшчынай дэлегатам польскага ўрада. Да канчатковага рашэння Лігі нацый аб прызнанні ўсходніх межаў Польшчы заставаўся яшчэ амаль год, аднак, улічваючы пазіцыю Францыі, мала хто сумняваўся, якім яно будзе. Пераходны перыяд скончыўся, і беларускім дзеячам у Вільні трэба было задумацца пра тактыку ў новых умовах — у складзе польскай дзяржавы.


[1] Ajnenkiel A. Historia Sejmu Polskiego. T. II. Cz. II. II Rzeczpospolita. Warszawa, 1989. S. 58.
[2] Srebrakowski A. Sejm Wileński 1922 roku: Idea i jej realizacja. Wrocław, 1995. S. 46.
[3] Латышонак А. Беларуская палітыка Пілсудскага ўвосень 1920 г. // Рыжскі мірны дагавор і лёсы народаў Усходняй Еўропы: Матэрыялы міжнароднай навукова–тэарэтычнай канферэнцыі (Мінск, 16—17 сакавіка 2001 г.). Мінск, 2001. С. 24.
[4] Ціхаміраў А. В. Беларусь у сістэме міжнародных адносін перыяду пасляваеннага ўладкавання Еўропы і польска–савецкай вайны (1918—1921 гг.). Мінск, 2003. С. 299.
[5] Тамсама. С. 300—301.
[6] Ełski S. Sprawa białoruska: zarys historyczno–polityczny. Warszawa, 1931. S. 48—49.
[7] Czerniakiewicz A. Polsko–białoruskie stosunki wzajemne w końcowym etapie wojny polsko–sowieckiej // Rok 1920. Z perspektywy osiemdziesięciolecia / Red. nauk. A. Ajnenkiel. Warszawa, 2001. S. 200.
[8] Цыт. па: Głos białoruski o sporze polsko–litewskim // Gazeta Wileńska. 1920. 22 grudnia. Nr. 50. S. 3.
[9] М. К–ч. Віленскі Сойм, плебісцыт і беларусы // Наша Думка. 1920. 31 сьнежня.
[10] Вілянчук. Раней і цяпер // Наша Думка. 1921. 7 студзеня.
[11] Krótki zarys zagadnienia białoruskiego. Warszawa, 1928. S. 118—119.
[12] Srebrakowski A. Op. cit. S. 48—49.
[13] Gomółka K. Między Polską a Rosją. Warszawa, 1994. S. 192.
[14] Шубин И. (Самарин). Париж — Варшава — Вильно (Виленщина на перекрестке империалистических путей Франции). Москва, 1923. С. 40.
[15] Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. T. 1. Кн. 2. Вільня — Mенск — Нью–Ёрк — Прага, 1998. С. 1046.
[16] Вільня, 17 красавіка 1921 г. // Беларускі звон. 1921. 17 красавіка. №4. С. 1.
[17] Каліноўскі В. Дзьве Польшчы // Беларускі звон. 1921. 28 красавіка. №5. С. 6.
[18] Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. T. 1. Кн. 2. С. 1072.
[19] Тамсама. С. 1147—1148.
[20] Тамсама. С. 1210—1211.
[21] Тамсама. С. 1220—1221, 1224.
[22] Сташкевіч М. С. Непазбежнае банкруцтва (з гісторыі палітычнага краху нацыяналістычных партый у Беларусі. 1917—1925 гг.). Мінск, 1974. С. 132.
[23] Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. T. 1. Кн. 2. С. 1229.
[24] Srebrakowski A. Op. cit. S. 52—53.
[25] Krajewski Z. Geneza i dzieje wewnętrzne Litwy Środkowej (1920—1922). Lublin, 1996. S. 94—95.
[26] Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. T. 1. Кн. 2. С. 1252.
[27] Аб Сойме у Вільні // Беларускія ведамасьці. 1921. 7 лістапада. № 9. С. 4.
[28] Krótki zarys zagadnienia białoruskiego. S. 134.
[29] Z ruchu wyborczego. Białorusini wobec wyborów // Gazeta Wileńska. 1921. 10 grudnia. № 280. S. 2.
[30] Krótki zarys zagadnienia białoruskiego. S. 136—137.
[31] Беларускі дзяржаўны архіў–музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛіМ). Ф. 3. Воп. 1. Адз. зах. 206. А. 28.
[32] Коўкель І. І. Польска–літоўскі канфлікт і роля ў ім беларускіх палітычных партый і арганізацый // Беларусіка=Albaruthenica: Кн. 3: Нацыянальныя і рэгіянальныя культуры, іх узаемадзеянне / Рэд. А. Мальдзіс і інш. Мінск, 1994. С. 268.
[33] Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НА РБ). Ф. 325. Воп. 1. Адз. зах. 179. А. 94.
[34] БДАМЛіМ. Ф. 3. Воп. 1. Адз. зах. 206. А. 3—8, 14, 17—18.
[35] D. Alaksiuk // Беларускі голас (аднаднёўка). 1921. 11 сьнежня. С. 1.
[36] Хроніка. Суд у справе Алексюка // Беларускі голас (аднаднёўка). 1921. 11 сьнежня. С. 2.
[37] Wybory do Sejmu w Wilnie, 8 stycznia 1922. Oświetlenie akcji wyborczej i jej wyników na podstawie źródeł urzędowych. Wilno, 1922. S. 75.
[38] Biełaruski hołas // Беларускі голас (аднаднёўка). 1921. 11 сьнежня. С. 1.
[39] Gomółka K. Między Polską a Rosją. S. 200.
[40] Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie. Prezydium Rady Ministrów 1918—1939. Sygn. 151/22. K. 5—13.
[41] AAN. Komitet Rosyjski w Polsce. Sygn. 34. K. 13.
[42] Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. T. 1. Кн. 2. С. 1254.
[43] НА РБ. Ф. 325. Воп. 1. Адз. зах. 179. А. 94.
[44] Палкоўнік Шардзіньі ў Вілен. Бел. Нацыянальным Камітэце // Беларускія Ведамасьці. 1921. 20 сьнежня. № 15. S. 6.
[45] БДАМЛіМ. Ф. 3. Воп. 1. Адз. зах. 172. А. 1.
[46] Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. T. 1. Кн. 2. С. 1256.
[47] M. K. Літва і Віленшчына // Беларускія Ведамасьці. 1922. 1 студзеня. № 1. С. 1.
[48] І. А. Што нам рабіць? // Беларускі звон. 1922. 6 студзеня. № 1. С. 2.
[49] Wybory do Sejmu w Wilnie, 8 stycznia 1922. Oświetlenie akcji wyborczej i jej wyników na podstawie źródeł urzędowych. S. 156.
[50] Ibidem. S. 155.
[51] Witos W. Moje wspomnienia. T. 2. Cz. II. Warszawa, 1990. S. 199—200.
[52] Hemmerling Z. PSL „Wyzwolenie“ w parlamentach II Rzeczypospolitej 1919—1931. Warszawa, 1990. S. 64.
[53] Bergman A. Rzecz o Bronisławie Taraszkiewiczu. Warszawa, 1977. S. 63; Сидоревич А. Антон Луцкевич: Главы из книги // Неман. 1990. № 7. С. 139.
[54] НА РБ. Ф. 325. Воп. 1. Адз. зах. 111. А. 12.
[55] Gomółka K. Polskie ugrupowania polityczne wobec kwestii białoruskiej 1918–1922. Warszawa, 1989. S. 201.
[56] НА РБ. Ф. 325. Воп. 1. Адз. зах. 115. А. 19.
[57] Тамсама. Адз. зах. 179. А. 54.
[58] Кандыдатура кс. Пятроўскага // Голас праўды (аднаднёўка). 1921. 27 сьнежня. № 4. С. 3.
[59] Чаго чакаць Беларусам ад Польшчы: Гутарка дзеда да малодшых. Б. м., б. г.
[60] AAN. Ministerstwo Spraw Zagranicznych (MSZ) 1918—1939. Sygn. 6103. K. 237.
[61] Ibidem.
[62] Gomółka K. Między Polską a Rosją. S. 195.
[63] Stankievič A. Biełaruski chryścijanski ruch. Vilnia, 1939. S. 160—162.
[64] Пазьняк З. Гутаркі з Антонам Шукелойцем. Варшава, 2003. С. 10.

Наверх

Mironowicz Eugeniusz, Tokć Siarhiej, Radzik Ryszard. Zmiana struktury narodowościowej na pograniczu polsko–białoruskim w XX wieku (Аляксандр Пагарэлы)


Mironowicz Eugeniusz, Tokć Siarhiej, Radzik Ryszard. Zmiana struktury narodowościowej na pograniczu polsko–białoruskim w XX wieku. Białystok, Wydawnictwo uniwersytetu w Białymstoku, 2005. 171 s.

Беларуска–польскае памежжа ўсё часцей становіцца прадметам спробаў сур’ёзнага даследчага асэнсавання. У іх шэрагу і калектыўная манаграфія беларускіх і польскіх гісторыкаў і сацыёлагаў, выдадзеная Беластоцкім універсітэтам. Гэтую працу можна без сумневу назваць падвядзеннем некаторых вынікаў у распрацоўцы дадзенай тэматыкі. Аўтары манаграфіі — Сяргей Токць, Яўген Мірановіч і Рышард Радзік — самі жывуць на памежжы і чэрпаюць свае назіранні з непасрэднага вопыту. Гэтая кніга з’яўляецца апісаннем і аналізам не столькі змены, колькі складвання этнанацыянальнай структуры беларуска–польскага памежжа.

У кнізе надзвычай шмат дакладнай і кампетэнтнай інфармацыі па праблеме. Яна ўтрымлівае 75 табліц са статыстычнымі дадзенымі і з гэтага пункту гледжання дастаткова цікавая. Аднак, на жаль, адсутнічаюць карты памежжа, што для такога выдання было б нялішнім.

Вялікі плюс кнігі ў тым, што яна дае магчымасць параўнаць працэсы зменаў у тэрытарыяльным размеркаванні нацыянальных груп па абодва бакі мяжы. Сучасная мяжа, што падзяліла беларусаў і палякаў, з’явілася толькі ў сярэдзіне 40–х г. ХХ ст. Нармальны добрасуседскі modus vivendi праваслаўных і каталікоў, што размаўлялі на розных дыялектах беларускай мовы, на працягу гэтага перыяду разбураўся разам з традыцыйным сялянскім ладам жыцця. Кантакт паміж жыхарамі розных краін на памежжы максімальна ўскладняўся, калі не перарываўся цалкам, адбывалася перамяшчэнне людзей, што карэнным чынам змяняла этнанацыянальную структуру і дэмаграфічны баланс. Сялянскія супольнасці, што складалі асноўную масу насельніцтва памежжа, былі ў сітуацыі, калі яны мусілі выбіраць не проста нацыянальную прыналежнасць, але і далейшы лёс. „Неадпаведная“ нацыянальнасць магла наклікаць на тых, хто яе абраў, самыя злавесныя наступствы (гвалтоўную мабілізацыю ў войска, дэпартацыі, рэпрэсіі, фізічнае знішчэнне).

Можна сумнявацца ў тым, што нешта іншае, апрача адзінага веравызнання, магло мабілізаваць сацыяльна і тэрытарыяльна фрагментаваную польскую супольнасць беларускіх губерняў у канцы ХIХ — пачатку ХХ ст. Розныя групы насельніцтва па–рознаму разумелі сваю польскасць і мелі больш агульнага з мясцовымі жыхарамі, чым з этнічнымі палякамі з аўстрыйскай Галіцыі ці аддаленых раёнаў Польскага каралеўства (13). Рышард Радзік робіць у гэтай сувязі даволі слушную заўвагу, зазначыўшы, што польскасць у Беларусі на мяжы ХIХ—ХХ ст. мела досыць разнастайны характар і не зводзілася да адной сацыяльна і этнічна гамагеннай групы: у польскіх памешчыкаў (абшарнікаў) яна выступала ў нацыянальнай (хутчэй палітычнай) форме, у каталіцкай беларускамоўнай дробнай шляхты з польскай нацыянальнай арыентацыяй яна інтэрпрэтавалася ў духу традыцый Рэчы Паспалітай, каталіцкі касцёл (святарства) быў антырасійскім і прапольскім па сваёй прыродзе; этнічна польскія „мазуры“ не мелі польскай нацыянальнай самасвядомасці таксама, як і беларускія сяляне–каталікі з польскай культурнай арыентацыяй (153).

Першым катастрафічным вопытам для беларуска–польскага памежжа ў ХХ ст. было масавае бежанства 1915 г. Яно мела велізарныя наступствы для лёсаў праваслаўных беларусаў у наступныя дзесяцігоддзі (25—28).Тэма бежанства, як і ўвогуле міграцый насельніцтва часоў Першай сусветнай вайны, як заўважае Яўген Мірановіч, адносіцца да шэрагу недастаткова асветленых у гістарыяграфіі (25). У іх выніку некаторыя мясцовасці абязлюдзелі на 80—90%[1]. Мірановіч не можа абысці ўвагай факт таго, што слабасць беларускага нацыянальнага руху на акупаваных немцамі тэрыторыях вынікала з адсутнасці там асноўнай масы беларусаў. У гэтай сувязі трэба разглядаць і дадзеныя нямецкага перапісу насельніцтва 1916 г. (27).

Прыклад спробы „выправіць“ структуру насельніцтва паводле польскай raison d’etat, з выкарыстаннем сучасных магчымасцяў (эканамічных разлікаў і прагназавання) быў прадэманстраваны ў міжваеннай Польшчы. Блізкі па мэтах рэалізаваным пазней мерапрыемствам кіраўніцтва СССР па дэпартацыі вялікіх масаў людзей з Беларусі ў аддаленыя раёны быў праект польскага эканаміста Віктара Арніцкага (51—53). Гэтаму плану не было суджана збыцца, але як ні дзіўна, ён быў ажыццёўлены пазней у іншых абставінах і ўжо ў дачыненні да палякаў.

Мірановіч прасачыў, як змянялася савецкая нацыянальная палітыка ў БССР у 20—30–я г.: яе вышэйшая мэтазгоднасць магла зусім і не лічыцца з інтарэсамі адных груп, прыносячы іх у ахвяру іншым, як гэта здарылася ў польскім аўтаномным раёне ў Койданаве (Дзяржынску). Беларусы (у тым ліку і беларусы–каталікі) і яўрэі, што жылі там, вымушаны былі вывучаць польскую мову, паколькі на тэрыторыі раёна яна была абавязковай (58). Супрацьпастаўленне беларускай культуры культурам нацыянальных меншасцяў не было вынаходніцтвам бальшавікоў, але было запатрабавана ў іх палітычным арсенале (57—58). Але і гэта было толькі прэлюдыяй да масавага вынішчэння ўсіх небяспечных для іх груп і нацыянальных эліт (61—66).

Перыядам самых катастрафічных дэмаграфічных стратаў стаў час Другой сусветнай вайны. У выніку халакосту загінула пераважная бальшыня яўрэйскага насельніцтва[2]. Памежжа ў гэты перыяд стала зонай канкурэнцыі і барацьбы за існаванне паміж палякамі і беларусамі (80—81, 86).

Аўтары заўважаюць, што даследаванне праблематыкі перамен структуры нацыянальнага складу насельніцтва памежжа часта сутыкаецца з фальсіфікаванасцю дадзеных, неверагодным і няпоўным характарам савецкіх статыстычных крыніц, асабліва перапісаў насельніцтва (66, 77, 132).

Але даступныя матэрыялы даюць магчымасць прасачыць дзве тэндэнцыі: змяншэнне колькасці каталікоў — этнічных беларусаў і рост колькасці рускіх, якім адводзілася першасная роля ў пабудове савецкай дзяржавы (133, 137). Русіфікацыя і заваяванне культурнай і камунікатыўнай прасторы рускай мовай павялічвалася ў тэмпах якраз пасля вайны[3].

Вельмі невялікі адсотак мясцовых жыхароў сярод кадраў усіх узроўняў у Гродзенскай вобласці як адлюстраванне гэтых тэндэнцыяў, на думку Сяргея Токця, быў звязаны з тым, што мясцовае насельніцтва разглядалася савецкім кіраўніцтвам як элемент патэнцыяльна нелаяльны, а значыць і небяспечны (126—128). У літаратуры адзначаецца, што недавер да мясцовых жыхароў у памежнай паласе і прыцягненне этнічна рускіх кадраў з глыбінных раёнаў СССР былі характэрнай рысай савецкай палітыкі ў памежных раёнах[4], а знаходжанне Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы і нямецкая акупацыя 1941—44 г. зрабілі магчымым пастаянны прыток грамадзянскіх і вайсковых кадраў усіх профіляў, і наадварот, адток мясцовых жыхароў. Дадзеная тэма не даследавалася да гэтае пары падрабязна і сістэматычна, хоць раней і адзначалася, што беларусы, якія выязджалі па–за межы рэспублікі, болей падвержаныя асіміляцыйнаму ціску, чым тыя, што заставаліся ў межах БССР[5].

Няпэўнасць у дачыненні да ўласнай нацыянальнай прыналежнасці, ваганне колькасці польскага насельніцтва ў Беларусі ў 70–я г. С.Токць тлумачыць большай даступнасцю ў другой палове дзесяцігоддзя польскай культуры, у тым ліку кінематографа (133, 136, 138). Думаецца, што адносна шырокі доступ жыхароў Гарадзеншчыны ў канцы 70–х і ў 80–я г. да польскага тэлебачання таксама адыгрываў сваю ролю. Вельмі важна, што польская нацыянальная самасвядомасць у ідэалагічным вымярэнні стала развівацца толькі з канца 80–х г., калі з’явіліся польскія культурна–асветныя арганізацыі і школы, але гэта, як ні дзіўна, суправаджалася змяншэннем колькасці палякаў з 538,9 тыс. чал. у 1959 г. да 395,7 тыс. чал. у 1999 г. Апрача прычын, звязаных з натуральным змяншэннем, можна меркаваць, што гэтая розніца пайшла на карысць беларусаў: шмат хто з моладзі, адарванай ад сваёй мясцовасці, на новым месцы ідэнтыфікавалі сябе як беларусы, ці то робячы добраахвотны выбар, ці то зыходзячы з кан’юнктурных разлікаў. Наўрад ці яны адчувалі нейкі ціск: вялікай была роля школы і асабістага вопыту. Аднак гэтая асіміляцыя ў беларускасць адбывалася пры адначасовай русіфікацыі, пра што сведчаць лічбы рускамоўных палякаў (149 тыс. чал.) (147).

Паколькі значная частка палякаў (58,9%) і беларусаў (60,5%) Гарадзеншчыны выказала пад час перапісу насельніцтва Беларусі 1999 г. беларускую сваёй мовай хатніх стасункаў, трэба адзначыць, што гаворка можа ісці пра вясковае насельніцтва, ва ўзроставай структуры якога дамінуюць людзі пострэпрадуктыўнага ўзросту (148). Менавіта гэтае насельніцтва ў большай ступені, чым маладое пакаленне, што імкнецца да пераезду ў горад, успрымае рускую мову і культуру як нешта чужое.

Адваротны апісанаму ў кантэксце Беларусі працэс паступовага ператварэння беларускамоўных каталікоў у палякаў на тэрыторыі Польшчы, на думку Яўгена Мірановіча, уступіў у сваю фінальную фазу ў 70–я г. ХХ ст. (112—113). Для асіміляваных у польскую культуру праваслаўных па–старому застаецца актуальнай падзеленасць іх культурнага быцця на ўнутраную прастору, звязаную з праваслаўем і ў меншай ступені з беларускай этнічнай культурай, і знешнюю, звязаную з польскай мовай і каштоўнасцямі, закладзенымі ў польскай нацыянальнай ідэалогіі. Гэтая раздвоенасць вельмі хваравітая ў сітуацыях, калі „трэба выбіраць чыйсьці бок“. Гэта датычыць перш за ўсё парламенцкіх і прэзідэнцкіх выбараў, найважнейшых здарэнняў у грамадскім і палітычным жыцці Польшчы ў 80—90–я г. У такіх сітуацыях праваслаўныя палякі хутчэй з насцярогай, чым з энтузіязмам ставіліся да фігур Леха Валенсы, Караля Вайтылы, Юзафа Пілсудскага, руху „Салідарнасць“, сімпатызуючы Аляксандру Лукашэнку як увасабленню барацьбіта за адзінства і годнасць праваслаўных (116). Цікава ў гэтай сувязі было б параўнаць сімпатыі палякаў Беларусі, іх маральныя аўтарытэты і палітычныя ўпадабанні. На жаль, гэта выпала з увагі аўтараў. Аднак тут можна адзначыць, што дадзеныя групы ў сваіх упадабаннях часцей за ўсё паводзяць сябе ў цэлым аналагічна з астатнім насельніцтвам Беларусі. Хоць часта ў 90–я г. сімпатыі беларускага каталіцкага і польскага насельніцтва аказваліся на баку нацыянальна–дэмакратычнага лагера (БНФ), выказванне лаяльнасці да цяперашняга палітычнага кіраўніцтва рэспублікі і палітычнага рэжыму сёння даволі часта сустракаецца не толькі пад час выбараў, але і ў штодзённым жыцці. Тут гаворка можа ісці пра цалкам прагматычную маўклівую апазіцыю.

Рышард Радзік у заключным артыкуле настойліва паўтарае, што беларусы не ўяўляюць з сябе нацыі (149, 171). Гэтаму пярэчыць той факт, што жыхары Беларусі пад час перапісаў насельніцтва хоць бы на словах дэманструюць сваю прывязанасць да беларускай мовы, успрымаючы яе ў якасці маркера сваёй ідэнтычнасці і адрознення. Натуральна, магчымы спектр уяўленняў пра беларускасць, беларускую ідэнтычнасць у жыхароў краіны самы разнастайны, і гэтыя ўяўленні часцей за ўсё не супадаюць з гістарычнымі міфамі, што сфармаваліся ў перыяды нацыянальнага адраджэння. Але гэтыя ўяўленні ўжо прывязаныя да самога факта існавання незалежнай Беларусі. Вырасла цэлае пакаленне, для якога незалежнасць Беларусі з’яўляецца каштоўнасцю. Дадзенае палажэнне цалкам не супярэчыць выснове аўтараў, што сёння тое, як сябе самавызначаюць у нацыянальным плане жыхары Польшчы і Беларусі, усё больш залежыць ад самога факта іх знаходжання ў рамах адной з гэтых дзяржаваў (9).

Змены ў ідэнтычнасці і нацыянальным самавызначэнні Р.Радзік звязвае з тым, што Беларусь у XIX—XX ст. паступова пераходзіла з кола польскай, звязанай з еўрапейскай і лацінскай, культуры ў кола рускай. Адпаведна з гэтым мяняўся характар памежжа з беларуска–польскай дамінанты на беларуска–рускую (171). Гэта і складала драму гісторыі беларуска–польскага памежжа, а разам з ім і Беларусі.

Мінск

Аляксандр Пагарэлы


[1] Pawluczuk, Włodzimierz. Swiatopogłąd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej.Warszawa, PWN, 1972. S.110.
[2] Snyder, Timothy. The Reconstruction of Nations. Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus. 1569—1999. Yale University Press, New Heaven and London, 2003.
[3] Guthier, Steven, L. The Belorussians: National Identification and Assimilation, 1897—1970. Part 2. 1939—70 // Soviet Studies, Vol. XXIX, no 2, April 1977. P. 280—281.
[4] Chandler, Andrea. Institutions of Isolation. Border Controls in the Soviet Union and Its Successor States, 1917—1993. McGill Queens University Press, Montreal&Kingston — London — Buffalo, 1998. P. 5—6, 59, 66
[5] Guthier… P. 277.

Наверх

Turonek, Jerzy. Książka białoruska w II Rzeczy­pospolitej (1921—1939); Туронак, Юры. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (Юрась Лаўрык)

Turonek, Jerzy. Książka białoruska w II Rzeczy­pospolitej (1921—1939) / Instytut Sławistyki PAN. Warszawa, 2000. 79 s.;

Туронак, Юры. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939–1944). Мінск, 2002. 142 с. (Б–ка часопіса БГА, Серыя «Матэрыялы да беларускай гісторыі»).

Дзве новыя працы беларускага гісторыка з Польшчы Юрыя Туронка, прысвечаныя гісторыі кнігі найноўшага перыяду, асвятляюць тэмы, якія дагэтуль былі вельмі мала даследаваны, i не непасрэдна ў бібліялагічным плане, а хутчэй y сувязі з іншымі дысцыплінамі. Аўтар, стала жывучы ў Польшчы, мае пэўную перавагу перад навукоўцамі з Беларусі ў магчымасцях доступу як да саміх выданняў, якія ён вывучае (асабліва гэта датычыць заходнебеларускіх), так i да звязаных з імі матэрыялаў. Напэўна гэта, а таксама яго прафесійныя якасці гісторыка дазволілі Туронку стварыць два выключныя па сваім характары даследаванні i закласці падмурак гістарыяграфіі названых тэмаў.
Чытаць далей →

Юры Вашкевіч. Вобраз Беларусі і беларусаў у польскай мемуарнай літаратуры 1945—1991 г.


Мемуарная літаратура сама па сабе не з’яўляецца аб’ектыўнаю крыніцай гістарычных доследаў і не можа даць поўнае праўды пра з’яву або краіну, бо ў ёй пераважаюць суб’ектыўныя ацэнкі. Тым не менш, паколькі гэтыя ацэнкі тычацца тэрыторыяў, з якіх паходзяць самі аўтары, і тамтэйшых людзей, — яны бясспрэчна служаць сведчаннем эпохі і адлюстроўваюць рэальныя малюнкі жыцця.

Бальшыня ўспамінаў і твораў мемуарнага характару, пра якія будзе гаворка, узніклі на эміграцыі. У гэтым няма нічога дзіўнага, бо становішча аўтараў у Польшчы і на эміграцыі рознілася прынцыпова. У ПНР тэрыторыі, якія знаходзіліся ў межах Савецкага Саюзу, былі тэмаю забароненай, а паняцце «крэсы» знікла з афіцыйнае мовы. Штопраўды, пасля 1956 г. гэтая тэматыка пачала паступова вяртацца, з’яўляючыся галоўным чынам у літаратурных і публіцыстычных творах, але пазбаўленыя цэнзурнага ўціску варункі для ўздыму звязаных з крэсамі пытанняў узніклі толькі пасля 1989 г. Эмігранцкія аўтары былі ў зусім інакшым становішчы. Не кажучы пра адсутнасць якоеколечы цэнзуры, самыя ўмовы эміграцыі схілялі да падтрымання гістарычнае непарыўнасці, адлюстравання фактаў і праўдзівых падзеяў. Пасля другой сусветнай вайны там узнікла багата ўспамінаў. Сярод іх можна вылучыць корпус твораў, якія звязаныя з тэрыторыямі колішняга Вялікага Княства Літоўскага і ў якіх закранаюцца тамтэйшыя нацыянальныя і палітычныя праблемы (Вацлаў Лядніцкі, Францішак Марыян Віславух, Фларыян Чарнышэвіч, Юзэф Мацкевіч, Чэслаў Мілаш і інш.) Мемуарысты паходзілі пераважна са шляхты, таму не выпадкова тэматыка іхных успамінаў найчасцей зямянская, і ў іх прысутнічаюць развітыя матывы маёнткаў і свецкага жыцця. З жыццём маёнтка непарыўна звязаны народны матыў, які выступае ў выглядзе апісання адносінаў паміж зямянствам і мясцовым сялянствам. У літаратуры, пра якую ідзе гаворка, беларусы — жыхары гэтых земляў — з’яўляюцца толькі як эпізадычныя постаці, складаючы экзатычны фон, на якім адбываюцца падзеі.
Чытаць далей →

Чалавек. Этнас. Тэрыторыя. Праблемы развiцця заходняга рэгiёна Беларусi: Матэрыялы мiжнароднай навукова–практычнай канферэнцыi (Іван Сінчук)

Чалавек. Этнас. Тэрыторыя. Праблемы развiцця заходняга рэгiена Беларусi: Матэрыялы мiжнароднай навукова–практычнай канферэнцыi. Брэст, 23–24 красавiка 1998 г. Частка II. Брэст, 1998. 338.

У красавіку 1998 г. у Берасцейскім дзяржаўным універсітэце прайшла міжнародная канферэнцыя, прысвечаная самым розным аспектам развіцця заходняга рэгіёну Беларусі. Матэрыялы канферэнцыі выдадзены дзвюма кнігамі. Публікацыі па гістарычнай тэматыцы ўвайшлі ў другую частку, якая складаецца з трох раздзелаў: «Гiстарычныя шляхi развiцця заходнiх зямель Беларусi ад старажытнасцi да пачатку XX ст.» (21 артыкул), «Этнасы заходняга рэгiёна Беларусi: гiсторыя i культура ў XX ст.» (34 артыкула), «Гiстарыяграфiя i крынiцазнаўства заходняга рэгiёна Беларусi» (11 артыкулаў).

Матэрыялы першага раздзела прысвечаны археалогiі, этнаграфiі i ранняй гiсторыі Заходняга Палесся. Сярод самых значных тут — публікацыя С.Жлобы пра задачы даследавання рэгіёну. Кранаючы праблему этнічнай прыналежнасцi заходніх палешукоў, аўтар паслядоўна асвятляе тры асноўныя меркаваннi: гэта — украінцы; беларусы; асобны этнас. Звяртаецца ўвага на iстотныя адрозненні ў абраднасцi памiж Усходнiм i Заходнiм Палессем, разглядаецца пытанне саманазвы мясцовага насельніцтва. Аўтар выказвае меркаванне аб наяўнасцi рысаў першапачатковага этапу этнагенэза.

Добрае ўражанне застаецца ад працы па дэмаграфii яўрэяў Гарадзенскай губернi на падставе кагальных запiсаў 1840 г. (В.Сабалеўская, В.Волкаў). Праўда, на мой погляд, даследчыкі не дастаткова крытычна паставіліся да крынiцы. Вывучэнне дадзеных па полавай структуры насельніцтва павiнна б насцярожыць аўтараў i прымусiць яшчэ раз задумацца над спецыфiкай крынiцы.

Вынікі перапiсу 1897 г. па Гарадзенскай губерні прааналізаваны П. Корневым і У.Здановiчам. У публікацыю ўведзена зручная таблiца з размеркаваннем этнасаў па ўездах. Аўтары звяртаюць увагу на цесную карэляцыю памiж канфесiйнай прыналежнасцю апытаных беларусаў i іх пiсьменнасцю. Без малога 1/3 беларусаў былі каталiкамі, з iх больш за 1/3 — пiсьменныя, у той жа час сярод праваслаўных беларусаў пiсьменных было ў 2 разы менш.

Матэрыялы другога раздзелу звяртаюць увагу на некаторыя малавядомыя моманты гiсторыi Заходняй Беларусi, такія, як аграрная палiтыка акупантаў пад час першай сусветнай вайны (Т.Бабкоў), нацыянальныя працэсы ў пераважна яўрэйска–польскай Горадні 1919—1920 г. (Т.Чарнякевiч), станаўленне пратэстантызму ў Палескiм ваяводстве ў 1918—1931 г. (Т.Пiсарук), яўрэйскi гандаль i прамысловасць у Палескiм ваяводстве ў мiжваенны час (Шэпецюк В.В.), першачарговыя мерапрыемствы новай савецкай улады ў Кобрыне (М.Бодак), пасляваенная калектывiзацыя на Кобрыншчыне (Н.Белавус), дзейнасць юдэнратаў у 1941—1942 г. (Я.Розенблат), гандлёва–прамысловае жыццё Берасця ў 1941—1944 г. (С.Бялоцкая) i iнш. Шмат аўтараў пры асвятленнi гаспадарчых цi палiтычных праблем закранаюць этнiчныя пытаннi.

Артыкул Я.Е.Мiлеўскага прысвечаны этнiчнай структуры паўднёва–ўсходніх земляў ІІ Рэчы Паспалітай. Ён спецыяльна спыняецца на праблеме «палешукоў» (так афiцыйна акрэслівалi «тутэйшых») i планы ўрада па стварэнню з iх клiна памiж украiнцамi i беларусамi.

Асобна варта адзначыць артыкулы аб станаўленнi элiты на новых савецкiх землях. А.Пятроўская і Я.Лiцвiновiч раскрываюць прычыны «дэмаграфiчнага выбуху» 1939—1941 г. у Берасці. Тады, пры норме штогадовага натуральнага прыросту ў 2,6%, насельніцтва горада павялічылася на 10% за кошт мiгрантаў. Працягваючы тэму, А.Бодак піша пра мэтанакiраванае фармаванне неаўтахтоннай элiты пераважна за кошт мiгрантаў у першыя пасляваенныя гады. Інструментам такой палітыкі была ратацыя кадраў, у вынiку чаго выціснутымі на другi план апынуліся нават былыя савецкiя партызаны — этнiчныя беларусы.

У трэцiм раздзеле найбольшую цікавасць выклікае статыстычнае даследаванне этнiчнага складу насельнiцтва Гарадзенскай губернi ад пачатку ХІХ ст. да 1860–х г. (С.Токць). Аўтар разглядае пытанні крытэраў аднясення да таго ці іншага этнасу (мова цi канфесiя i г.д.), уплыву перапiсчыкаў i чыноўнiкаў на канчатковыя фармулёўкi сабраных звестак у дакументах («западно–россы» нiзавых чыноўнiкаў i «беларусы» губернскiх чыноўнiкаў). Агляд пачынаецца з С.Плятэра (1825 г.) i працягваецца да трывалага замацавання ў 1860–х г. тэрмiна «беларусы». Робiцца выснова, што царская адмiнiстрацыя з 1860–х г. свядома ўводзіла этнонiм «беларус», не зважаючы на тое, што ён не выкарыстоўваўся як саманазва беларусамi Гарадзенскай губернi.

Вельмi цiкавы таксама артыкул па праблеме вызначэння этнiчнай прыналежнасцi насельнiцтва тэрыторыi Заходняй Беларусi ў гiстарыяграфii «западно–руссизма» (А.Лiцвiнскi). Аналіз прынцыпаў П.Баброўскага дае магчымасць зразумець, як выпрацоўваліся крытэры перапiсу 1897 г., калі за аснову нацыянальнай ідэнтыфікацыі была прынята мова, i як спрацаваў механiзм знiкнення саманазвы заходнiх беларусаў «лiцвiн».

Менск
Iван Сiнчук

Алесь Смалянчук. «Краёвасць» у беларускай i лiтоўскай гiсторыi. 1905-1940 г.


Краёвасць як феномен грамадска-палiтычнага жыцця Беларусi i Лiтвы ( Беларусь i Лiтва разглядаюцца ў межах Вiленскай, Вiцебскай, Гродзенскай, Ковенскай, Магiлёўскай i Мiнскай губ.) з’явiлася ў часы рэвалюцыi 1905-1907 г. Сутнасцю яе iдэалогii было сцвярджэнне прыярытэту агульна-краёвых iнтарэсаў перад iнтарэсамi асобных этнасаў i сацыяльных груп. Апошнiя праявы краёвасцi адносяцца да 1939-1940 г.

Першымi зацiкавiлiся тэмай краёўцаў польскiя даследчыкi. Уладзiслаў Вяльгорскi, Юлiуш Бардах, Крыстына Гамулка i iнш. звычайна разглядаюць краёўцаў у рэчышчы дзейнасцi польскай грамадскасцi Беларусi i Лiтвы. Пры гэтым заўсёды падкрэслiваецца своеасаблiвасць iх самасвядомасцi. Ю.Бардах ахарактарызаваў яе наступным чынам: «Яны былi палякамi з пункту погляду культурнай арыентацыi. Аднак, разважаючы над iх нацыянальнасцю, трэба адзначыць, што заўсёды пераважала пачуццё краёвай прыналежнасцi. Яны падпарадкоўвалi польскiя iнтарэсы агульным iнтарэсам краю»[1]. Гiзберт-Студнiцкi прапанаваў нават увесцi для краёўцаў спецыяльны тэрмiн — «лiцвiн-паляк»[2].

Лiтоўскi гiсторык Рымантас Мiкныс лiчыць краёўцаў лiцвiнамi ў гiстарычным (палiтычным) сэнсе i разглядае iх па-за межамi этнiчных рухаў[3].

Беларускi гiсторык i публiцыст Янка Запруднiк у асобах такiх краёўцаў як Раман Скiрмунт, Эдвард Роп, Геранiм Друцкi-Любецкi i iншых дэпутатаў I Дзяржаўнай Думы ад Беларусi i Лiтвы, што ўвайшлi ў т.з. «Тэрытарыяльнае кола», убачыў беларускае дваранства[4].

Аўтар гэтых радкоў у сваiм дысертацыйным даследаваннi (1995) прыйшоў да высновы, хоць i з пэўнымi агаворкамi, што ў перыяд рэвалюцыi краёўцы з’яўлялiся дамiнуючым кiрункам польскага руху на Беларусi i Лiтве[5]. Даследчая праца апошняга часу ў архiвах i бiблiятэках Польшчы дазволiла прааналiзаваць шэраг раней недаступных крынiц. Сярод iх пераважалi ўспамiны i дзённiкавыя запiсы грамадскiх i культурных дзеячаў Беларусi, Польшчы i Лiтвы пачатку ХХ ст. Выкарыстанне фактычна новай (для аўтара) групы крынiц, больш грунтоўнае азнаямленне з польскай гiстарыяграфiяй прымусiла ўнесцi пэўныя карэктывы ў высновы 1995 г.

Краёвасць як феномен грамадска-палiтычнага жыцця нарадзiлася ў асяроддзi палякаў беларускага i лiтоўскага паходжання. Выпрацоўка асноўных палажэнняў краёвай iдэалогii закончылася ўвесну 1906 г. Галоўную ролю ў гэтым адыгралi Раман Скiрмунт, Баляслаў Ялавецкi, Мiхал Ромэр i Канстанцыя Скiрмунт.

Р.Скiрмунт першым сфармуляваў стрыжнявую iдэю краёвай iдэалогii: усе жыхары беларуска-лiтоўскага краю незалежна ад этнiчнай прыналежнасцi i сацыяльнага паходжання павiнны аб’яднацца ў сумеснай працы на карысць усяго краю i ўсiх яго народаў. Звяртаючыся да мясцовай заможнай шляхты, Р.Скiрмунт пiсаў: «Мы павiнны працаваць для дабра ўсяго краю разам з нашым лiтоўскiм або рускiм* народам, з якiм мы ўтвараем адзiную нацыю»[6].

У канцы 1905 г. у Вiльнi быў надрукаваны «Нацыянальны катэхiзiс Лiтвы». Яго аўтар Б.Ялавецкi сфармуляваў асновы краёвай iдэалогii ў выглядзе пытанняў i адказаў. Ужо адказ на першае пытанне: «Чым з’яўляецца Лiтва?» звяртаў на сябе ўвагу: » Лiтва — гэта край, якi спрадвеку насяляюць лiцвiны, палякi i беларусы, а ў Iнфлянтах яшчэ i латышы. Усе яны адной крывi i ўтвараюць адзiную лiтоўскую нацыю»[7].

М.Ромэр вызначыў галоўную мэту дзейнасцi: «Задачай блiжэйшай будучынi з’яўляецца арганiзацыя сумеснага жыцця розных культурна-этнiчных элементаў у краi i ў Вiльнi на падмурку агульнага грамадзянства»[8].

У краёвай iдэалогii тэрмiн «нацыя» выйшаў за межы этнiчнага разумення i набыў палiтычны змест. Галоўнай прыкметай нацыi стала агульнае грамадзянства. Да «нацыi лiцвiнаў» адносiлi палякаў, лiтоўцаў, беларусаў i iнш., т.зв. «карэнныя» этнасы краю. Рускiя ўспрымалiся як народ чужы i варожы. Канстанцыя Скiрмунт да чужых адносiла i яўрэяў[9]. Але такi погляд быў выключэннем. Звычайна яўрэяў уключалi ў склад нацыi.

Iдэалогiя краёвасцi мела грунтоўны гiстарычны падмурак. Краёўцы пастаянна звярталiся да мiнуўшчыны беларуска-лiтоўскага краю, апелявалi да гiстарычнай памяцi i, больш за тое, самi iмкнулiся фармаваць гэтую памяць. У шматлiкiх публiкацыях i выступленнях яны падкрэслiвалi агульнасць гiстарычнага лёсу ўсiх карэнных этнасаў Беларусi i Лiтвы[10].

Гiстарычная свядомасць адыграла адну з галоўных роляў у складваннi краёвай iдэалогii. Палiтыка русiфiкацыi беларуска-лiтоўскага краю пасля разгрому паўстання 1863 г. стрымлiвала развiццё этнiчнай свядомасцi. У гэтых умовах на пярэднi план выйшла гiстарычная памяць[11]. Менавiта яна сталася падмуркам той своеасаблiвай свядомасцi шляхты былога Вялiкага Княства Лiтоўскага, якая вызначалася формулай: «Лiцвiн (або русiн) па паходжанню, паляк па нацыянальнасцi». У палiтычнай дзейнасцi шляхты з канца XVIII i на працягу ўсяго ХIХ ст. гэтая своеасаблiвасць знаходзiла адбiтак у т.зв. «лiтоў-скiм сепаратызме», якi прысутнiчаў ва ўсiх паўстаннях гэтага перыяду i вызначаў сутнасць праекту аднаўлення Вялiкага Княства Лiтоўскага (1811). Аўтарам гэтага праекту быў Мiхал Клеафас Агiнскi. Уяўленне прыналежнасцi адначасова да двух цi нават да трох народаў было характэрна для такiх дзеячаў культуры беларуска-лiтоўскага краю ў ХIХ ст., як Адам Мiцкевiч, Ян Чачот, Ян Баршчэўскi, Уладзiслаў Сыракомля, Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч i iнш.

Аднак вытокi краёвасцi не толькi ў гэтым. Шляхта Беларусi i Лiтвы (i не толькi дробная) значную частку свайго жыцця праводзiла ў маёнтках. Яна размаўляла з сялянамi на iх роднай мове, разбiралася ў асаблiвасцях псiхалогii i менталiтэту вёскi i нармальна ўспрымала «тутэйшасць» сялянскай свядомасцi. Магчыма, гэтая сялянская «тутэйшасць» таксама стрымлiвала працэсы этнiчнай iдэнтыфiкацыi сярод вярхоў грамадства.

«Тутэйшасць» часцей трактуецца як нiжэйшая ступень этнiчнай iдэнтыфiкацыi, як прымiтыўнасць. Аднак такi погляд досыць павярхоўны. Можна цалкам пагадзiцца з Ю.Бардахам, якi сцвярджаў: «У вёсцы, перш за ўсё беларускай, там, дзе су-стракалiся розныя мовы, веравызнаннi, уплывы розных культур, «тутэйшасць» азначала форму адмовы ад пэўнага выбару, нежаданне прызнаць сваю прыналежнасць да таго цi iншага народу. Была асцярога, што такi выбар парушыць традыцыйныя формы сумеснага жыцця i прывядзе да канфлiктаў»[12]. Невыпадкова Канстанцыя Скiрмунт абараняла паняцце «тутэйшасцi» ад насмешак: «Тутэйшасць — гэта сувязь з роднай зямлёй, гэта патрыятызм»[13]. У пэўным сэнсе тутэйшасць была краёвасцю «маўклiвай большасцi» (па вызначэнню А.Гурэвiча) грамадства Беларусi i Лiтвы.

Краёвасць вырасла з тутэйшасцi, якая спалучалася з гiстарычнай свядомасцю прыналежнасцi да шляхты былога Вялiкага Княства Лiтоўскага. Да пачатку ХХ ст. яна асаблiва не афiшавалася. З’яўленне краёвасцi ў грамадска-палiтычным жыццi было выклiкана абвастрэннем этнiчных i сацыяльных адносiн. Аднак гэтыя ж самыя працэсы стрымлiвалi яе пашырэнне.

Галоўнай перашкодай было перапляценне сацыяльнага падзелу грамадства Беларусi i Лiтвы з падзелам этнiчным. Па вынiках перапiсу 1897 г. 47,1% патомнага дваранства, 24% асабiстага дваранства, 8,7% мяшчанства, а г.з. значная частка памешчыкаў, чыноўнiкаў сярэдняга i нiжэйшага рангу, iнтэлiгенцыi шасцi беларуска-лiтоўскiх губерняў складалася з мясцовых палякаў, або, дакладней, тых, хто лiчыў сваёй роднай мовай польскую. У той жа час 87,4% сялян краю прызнавалi сваёй роднай мовай беларускую або лiтоўскую. Задачы лiтоўскага i беларускага рухаў былi цесна звязаны з праблемамi i патрабаваннямi вёскi. Гэтыя рухi непазбежна былi накiраваны не толькi супраць панавання расiйскiх чыноўнiкаў, але i супраць польскiх землеўладальнiкаў, якiя валодалi прыблiзна паловай (50-55%) усiх прыватнаўласнiцкiх зямель краю[14].

Пэўную антыпольскую афарбоўку лiтоўскага руху падтрымлiвала i iмкнулася ўмацаваць расiйская адмiнiстрацыя. Патэнцыял антыпольскасцi ўтрымлiваўся i ў дзейнасцi беларускiх арганiзацый. Усё гэта моцна ўплывала на працэс афармлення краёвага руху. Спробы стварэння Краёвай партыi Беларусi i Лiтвы, звязаныя з дзейнасцю Рамана Скiрмунта, Эдварда Ропа, Аляксандра Ляднiцкага, Канстанцыi Скiрмунт закончылiся няўдачай. Перспектыва арганiзацыi нацыянальнага (у палiтычным сэнсе) руху разбiлася аб сацыяльныя супярэчнасцi, якiя набывалi этнiчную афарбоўку i ператваралiся ў этнiчныя канфлiкты. Iх абвастрэнню спрыялi расiйскiя ўлады.

У вынiку краёўцаў аб’ядноўвала толькi iдэалогiя. Адсутнасць арганiзацыйных формаў рабiла краёвы рух ва ўмовах абвастрэння этнiчных адносiн досыць няўстойлiвым аб’яднаннем.

Перыяд рэвалюцыi 1905-1907 г. на Беларусi i Лiтве — гэта час хуткага развiцця лiтоўскага i беларускага рухаў, актывiзацыi Партыi польскiх нацыянальных дэмакратаў, стварэння расiйскiх чарнасоценных арганiзацый, узнiкнення сiянiсцкiх партый i iх фiлiялаў. Побач з афармленнем краёвай iдэалогii ўзмацнялася пачуццё прыналежнасцi да пэўнага этнасу. Сярод мясцовых палякаў пашыралася адчуванне польскасцi. Многiя з iх прымалi краёвую iдэалогiю як iдэалогiю польскага руху, як сродак умацавання польскiх пазiцый у краi. Публiцыст А.Тупальскi шчыра заявiў на старонках друку, што толькi пашырэнне краёвай iдэалогii дазволiць палякам захаваць дамiнуючыя пазiцыi ў культурным i эканамiчным жыццi краю ва ўмовах дэмакратычнай i дэцэнтралiзаванай Расii[15]. Менавiта таму нельга цалкам адрываць краёўцаў ад польскага руху. Пазiцыя iдэолагаў (Р.Скiрмунт, М.Ромэр i iнш.) часта ўспрымалася шырокiмi коламi польскай грамадскасцi iнакш, чым яны самi таго жадалi.

Гiсторыкi звычайна адзначаюць падзел краёўцаў на кансерватыўны i дэмакратычны (або лiберальна-дэмакратычны) кiрункi. Да кансерватараў, якiя не прымалi патрабаванняў радыкальнай аграрнай рэформы, не пагаджалiся з iдэяй усеагульнага выбарчага права i г.д., адносяць Iпалiта Корвiн-Мiлеўскага, Эдварда Вайнiловiча, Аляксандра Мейштовiча, Аляксандра Хамiньскага, Чэслава Янкоўскага, Рамана Скiрмунта, Канстанцыю Скiрмунт i iнш. У перыяд рэвалюцыi iдэйным цэнтрам краёўцаў-кансерватараў быў «Kurier Litewski», а найбольш уплывовымi арганiзацыямi — дэпутацкiя фракцыi ў I i II Думах i ў Дзяржаўным Савеце.

Сярод дэмакратаў, якiя былi гатовы пайсцi насустрач па-трабаванням беларускага i лiтоўскага сялянства, вылучаюцца постацi Мiхала Ромэра, Людвiка Абрамовiча, Тадэвуша Урублеўскага, Аляксандра Ляднiцкага, Бранiслава Крыжаноўскага i iнш. Такi падзел з пункту погляду палiтычнай арыентацыi, безумоўна, справядлiвы. Хоць не менш важнымi для спробы пэўнай класiфiкацыi краёўцаў застаюцца iх адносiны да этнiчных рухаў. Ужо ў перыяд рэвалюцыi можна заўважыць, што пазiцыя большасцi краёўцаў-кансерватараў эвалюцыянавала ў кiрунку польскасцi. Супрацьстаялi гэтай тэндэнцыi Раман Скiрмунт, Эдвард Вайнiловiч, Баляслаў Ялавецкi, Канстанцыя Скiрмунт i некаторыя iнш. Iх палiтычныя перакананнi ў гэтым выпадку адыходзiлi на другi план. Так, Б.Ялавецкi фiнансаваў выданне ў Пецярбургу лiтоўскай газеты «Lietuviskas lajkrastis»[16]. Р.Скiрмунт, як паведамляюць С.Выслаух i К.Гамулка, фiнансава падтрымлiваў «Нашу Нiву»[17] i г.д. Гэта iх зблiжала з краёўцамi-дэмакратамi, якiя прызнавалi права беларусаў i лiтоўцаў на самастойнае культурнае i палiтычнае жыццё. Красамоўна выглядаюць амаль сяброўскiя адносiны памiж А.Ляднiцкiм, якi адыгрываў прыкметную ролю ў кiраўнiцтве партыi кадэтаў, i Р.Скiрмунтам. Падставай гэтай узаемнай павагi было аднолькавае разуменне нацыянальнай праблемы ў беларуска-лiтоўскiм краi. Краёўцы дэмакратычнага кiрунку падтрымлiвалi сувязi з дзеячамi лiтоўскага i беларускага рухаў, абаранялi беларусаў i лiтоўцаў ад шавiнiстычных выпадаў з боку прадстаўнiкоў Партыi нацыянальных дэмакратаў Р.Дмоўскага. Iх iдэйным i арганiзацыйным цэнтрам у перыяд рэвалюцыi была «Gazeta Wileńska», якая выдавалася ад студзеня да лiпеня 1906 г.

Трэццечэрвеньскi дзяржаўны пераварот нарадзiў новую палiтычную сiтуацыю. Знiклi надзеi на дэмакратызацыю грамадскага i палiтычнага жыцця, на ўвядзенне мясцовага самакiравання i iнш. Галоўнай задачай станавiлася абарона тых правоў, якiя ўжо былi дасягнуты. Сярод краёўцаў-кансерватараў у гэты час узмацнiлiся пазiцыi тых, хто трактаваў краёвасць толькi як сродак умацавання польскiх пазiцый. Пачуццё Радзiмы ў гэтых людзей звузiлася да межаў уласнага маёнтку.

Гэта засведчыла i чарговая няўдача Р.Скiрмунта з утварэннем Краёвай партыi. Р.Скiрмунт распрацаваў праект свайго роду мiжнацыянальнага партыйнага саюзу, якi павiнен быў складацца з лiтоўскай, беларускай i польскай самастойных партыйных арганiзацый[18]. У стварэннi Краёвай партыi ён па-спрабаваў абаперцiся на вярхi польскай грамадскасцi. Сумесна з Ч.Янкоўскiм яны правялi ў чэрвенi 1907 г. у Вiльнi з’езд землеўладальнiкаў краёвай арыентацыi. На з’езд прыехала ўсяго каля 30 чалавек. Дэлегаты не прынялi iдэi Р.Скiрмунта. Яны ўтварылi Краёвую партыю, але гэта была партыя польскiх землеўладальнiкаў. Галоўнымi пунктамi праграмы было ўвядзенне самакiравання ў краi, роўнасць усiх народаў, пачатковая адукацыя на роднай мове i недатыкальнасць памешчыцкага землеўладання[19]. Апошняе азначала фактычную адмову ад пошукаў узаемаразумення i шляхоў супрацоўнiцтва з дзеячамi лiтоўскага i беларускага рухаў. Прадстаўнiкi Ковенскай i Вiцебскай губ., а разам з iмi i Р.Скiрмунт адмовiлiся ўвахо-дзiць у склад гэтай партыi. Затое яе праграму падпiсалi такiя вядомыя краёўцы, як Э.Вайнiловiч (старшыня партыi), I.Корвiн-Мiлеўскi, Д.Карыбут-Дашкевiч, А.Хамiньскi, С.Ваньковiч, Ч.Янкоўскi i iнш. Усяго 23 чалавекi[20].

Партыя не знайшла шырокай падтрымкi. На пачатку 1908 г. Р.Скiрмунт паспрабаваў правесцi яе рэарганiзацыю ў адпаведнасцi з першапачатковым праектам, але нi палякаў, нi беларусаў, нi лiтоўцаў ягоныя намаганнi не зацiкавiлi.

Перамены ў пазiцыi многiх вiленскiх краёўцаў-кансерватараў адбiлiся i на польскiм вiленскiм друку. «Наша Нiва» ў 1911 г. адзначала: «Kurier Litewski» iдзе тым жа шляхам, што i «Белорусская жизнь»[21].

I зноў жа трэба падкрэслiць, што гэтая эвалюцыя не датычыла ўсiх краёўцаў-кансерватараў. К.Скiрмунт у 1910 г. пiсала: «Лiцвiнкай i толькi лiцвiнкай з ласкi Божай я была, ёсць i да апошняга дыхання буду»[22].

Краёўцы-дэмакраты па-ранейшаму прапагандавалi краёвую iдэю. Яны iмкнулiся знайсцi новых яе прыхiльнiкаў сярод дзеячаў польскага, лiтоўскага, беларускага i яўрэйскага рухаў. I дасягнулi пэўных поспехаў. М.Ромэр з 1906 да 1914 г. дзейнiчаў у кантакце з Ёнасам Вiлейшысам, Мiколасам Слежэвiчусам, Мiколасам Бiржышкам, Казiмiрам Акулiчам, Вацлавам Студнiцкiм, Мечыславам Недзялкоўскiм, Аляксандрам Заштоўтам, Вацлавам Ластоўскiм, Вацлавам Iваноўскiм, Iванам ды Антонам Луцкевiчамi, Ежы Ромам, Шабадам i iнш.[23].

Прыкладам кантактаў можа служыць супрацоўнiцтва М. Ромэра i рэдакцыi «Нашай Нiвы» ў справе вывучэння становiшча сялянаў. Галоўным метадам вывучэння было анкетаванне. З перапiскi М.Ромэра з вядомым археолагам i этнографам Вандалiнам Шукевiчам вiдаць, што ў вераснi 1908 г. анкетаванне адбылося ў Ковенскай, Вiленскай, Менскай, Магiлёўскай i Гарадзенскай губ.[24] Кантактам спрыяла i дзейнасць масонскiх ложаў — «Адзiн-ства» (з 1910 г.), «Лiтва» (з 1911 г.), «Беларусь» (з 1914 г.)[25].

Масонскiя ложы адыгралi прыкметную ролю ў пашырэннi краёвай iдэi. Ва ўмовах «сталыпiнскай» i «постсталыпiнскай» Расii масонскiя арганiзацыi на Беларусi i Лiтве былi формай iснавання нелегальных дэмакратычных таварыстваў краёвага накiрунку. Як адзначаў пазней Мiхал Ромэр, уласна масонскай дзейнасцi фактычна не было. Затое ложы спрыялi ўкараненню ў свядомасцi «братоў» краёвай iдэалогii[26].

Першыя ложы iснавалi пад фармальным патранатам масонскiх арганiзацый Масквы i Пецярбурга, якiя ўзнiклi ў 1906-1907 г. З пачаткам першай сусветнай вайны ложы Беларусi i Лiтвы аб’ядналiся ў «Вялiкi Усход Лiтвы» i ўжо афiцыйна сталi самастойнымi.

Аналiз дзейнасцi масонаў дазваляе заўважыць прыкметна ўклад беларусаў у краёвы рух. Як паказалi даследаваннi Збiгнева Соляка, заснаваныя пераважна на аналiзе дзённiкавых запiсаў М. Ромэра, аднымi з iнiцыятараў утварэння першай масонскай ложы былi браты Луцкевiчы. Узначалiў ложу дзеяч яўрэйскага руху Ежы Ром. Акрамя iх «братамi» ложы былi Iван Краскоўскi, якi ў 1917 г. будзе сябрам Беларускага Нацыянальнага Камiтэту, Зыгмунт Нагродскi, Бранiслаў Крыжаноўскi, Вiтольд Абрамовiч, Iван Прозараў, Мiколас Слежэвiчус, Элiаш Ром, Бромсан i Данатас Малiноўскас. У сакавiку 1911 г. у ложу быў прыняты Мiхал Ромэр. Афiцыйнае запрашэнне да ўступлення ён атрымаў ад Iвана Луцкевiча[27].

Даволi хутка М.Ромэр стаўся адным з кiраўнiкоў масонаў. Ён узначальваў ложу «Лiтва», якая была ўтворана ў 1911 г. Гэты краёвец разумеў мэты масонскай дзейнасцi: «Нашыя прынцыпы — братэрства, любоў i свабода чалавечага духа. Мы гуманiсты ў самым высакародным i дзейным значэннi гэтага слова. Мы iмкнемся, каб гэтыя прыгожыя словы… сталi рэальнасцю сумлення, дзеянняў i чалавечых адносiн»[28].

У 1912 г. у ложу «Лiтва» ўступiў Вацлаў Ластоўскi[29].

Пасля ўзнiкнення «Адзiнства» i «Лiтвы» многiя пытаннi дзейнасцi краёўцаў абмяркоўвалiся на масонскiх сходах. Магчыма, што менавiта так у 1912 г. вырашалася праблема органа друку краёўцаў.

Тагачасны орган «Przegląd Wileński» (1911-1915), рэдактарам якога быў Людвiк Абрамовiч, выклiкаў незадавальненне. М.Ромэр характарызаваў газету як орган краёвай польскай грамадскасцi i лiчыў пазiцыю рэдактара шавiнiстычнай па сваёй сутнасцi, хаця i апранутай у дэмакратычную вопратку[30]. Было прынята рашэнне арганiзаваць новае краёвае выданне. У 1912 г. выйшаў першы нумар «Kuriera Krajowego». Актыўную ролю ў рэдкалегii адыгрывалi браты Луцкевiчы i В.Ластоўскi[31]. Р.Мiкныс, якi ў сваiх даследаваннях таксама абапiраецца на Дзённiк М.Ромэра, лiчыць беларусаў фактычнымi кiраўнiкамi польскамоўнага выдання[32].

Выданне «Kuriera» было разлiчана на пашырэнне краёвай iдэi сярод польскай грамадскасцi краю, значная частка якой складалася з нашчадкаў паланiзаваных беларусаў i лiтоўцаў. У рэдакцыйным артыкуле першага нумара газеты (8 лiстапада 1912 г.) галоўнай бядой краю абвяшчаўся шавiнiзм. Газета звярталася да польскай iнтэлiгенцыi як «найбольш культурнай i свядомай часткi грамадства, якая павiнна абараняць не толькi свае правы, але i весцi выхаваўчую працу сярод абуджаючагася шматмiльённага народу.» «Kurier Krajowy» лiтаральна патрабаваў ад польскай iнтэлiгенцыi дапамагаць культурнаму адраджэнню беларусаў i лiтоўцаў[33]. Шмат увагi газета аддавала беларускаму руху, падкрэслiваючы характэрныя для яго дэмакратызм i талеранцыю[34].

Антон Луцкевiч у красавiку 1914 г. ахарактарызаваў пазiцыю кiраўнiкоў беларускага руху як «дэмакратычна-краёвую». На думку беларускага палiтыка, толькi такая пазiцыя дазволiць зменшыць «нацыянальныя сваркi, каторыя што болей развiваюцца ў нашай старонцы, марнуючы безкарысна падчас найлепшыя сiлы народу». А.Луцкевiч запрашаў да сумеснай культурна-нацыянальнай працы дзеля iнтарэсаў усяго краю, «дзеля ўмацавання нашага грамадзянства»[35].

Адначасова з «Kurierem Krajowym» браты Луцкевiчы арганiзавалi выданне ў Вiльнi рускамоўнай «Вечерней газеты». Яна была разлiчана на зрусiфiкаваных беларусаў. Iван ды Антон Луцкевiчы iмкнулiся адарваць iх ад уплываў расiйскага чарнасоценнага друку, якi часта апранаўся ў «беларускую вопратку», i зрабiць прыхiльнiкамi краёвай iдэi[36].

У кастрычнiку 1914 г. узнiкла ложа «Беларусь». У яе склад увайшлi А.Луцкевiч, А.Булёта, П.Бугайлiшкiс, М.Бiржышка, I.Краскоўскi, А.Заштоўт i К.Астахевiч[37]. Сходы гэтай ложы праходзiлi разам са сходамi «Лiтвы». Поўнае арганiзацыйнае афармленне планавалася на восень 1915 г. Аднак вайна ўнесла свае карэктывы. Этнiчныя адносiны ў краi абвастрылiся. Усё часцей гэта адчувалася ў дзейнасцi этнiчна мешаных масонскiх арганiзацый. Урэшце яны спынiлi сваё iснаванне. Аднак краёвая iдэя была яшчэ досыць моцнай. Вельмi актыўна прапагандавалi яе менавiта беларусы.

У снежнi 1915 г. яны былi аднымi з iнiцыятараў утварэння грамадскай арганiзацыi «Канфедэрацыя Вялiкага Княства Лiтоўскага»[38]. Канфедэрацыя аб’яднала кiраўнiкоў польскага, лiтоўскага, беларускага i яўрэйскага рухаў вакол iдэi незалежнай Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы. Яна абвясцiла пра сваё iснаванне Унiверсалам, надрукаваным на чатырох мовах.[39] У лютым 1916 г. была апублiкаваная праграма Канфедэрацыi. Яе галоўным пунктам было ўтварэнне Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы з сеймам у Вiльнi. Сейм фармаваўся на падставе агульных, простых, тайных i роўных выбараў i станавiўся гарантам прававой роўнасцi ўсiх этнасаў краю. Праграма канчалася заклiкам яднання: «Кiньма сваркi i звадкi, ад каторых церпiць весь Край. Падумайма разам ды шчыра аб долi гэтага Краю, бо ж усе мы, апрача жменi прыблуд, сыны нашай зямлi — нашай Лiтвы i Беларусi… Стойма, грамадзяне, моцна, цвёрда i ў згодзе, без рожнiцы станаў, нацый i веры, пры штандары нашай вольнай Бацькаўшчыны — Лiтвы i Беларусi»[40].

Краёвая Канфэдэрацыя, як i краёвая iдэя наогул, не вытрымала выпрабавання часам. Этнiчныя каштоўнасцi i iдэя ўласнай этнiчнай дзяржавы аказалiся больш прыцягальнымi ў першую чаргу для лiтоўцаў i палякаў. Да распаду Канфедэрацыi прычынiлася i палiтыка германскiх акупантаў, якая вызначалася традыцыйнай для захопнiкаў формулай: «Па-дзяляй i пануй!».

Па меры адраджэння Польшчы як самастойнай дзяржавы пераважная частка польскай грамадскасцi Беларусi i Лiтвы паступова перайшла на пазiцыi Партыi польскiх нацыянальных дэмакратаў i пачала выступаць за далучэнне беларуска-лiтоўскага краю да Польшчы. Сярод гэтых дзеячаў былi i былыя краёўцы. Ч.Янкоўскi ў сваiм дзённiку 21 снежня 1915 г. зрабiў запiс, што Вiльняй павiнна кiраваць чыста польская арганiзацыя. Ён нават прыдумаў назву — «Нацыянальны польскi сенат для Лiтвы i Беларусi»[41]. Дзеячы беларускага руху пратэставалi. 14 сакавiка 1917 г. А.Луцкевiч напiсаў лiст да Вiльгельма II, у якiм адвяргаў прэтэнзii Часовага польскага ўраду на беларуска-лiтоўскi край. Ён адстойваў iдэю Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы, адзначаючы, што «падаўляючая большасць насельнiцтва Беларусi i Лiтвы здаўна iмкнецца да незалежнасцi»[42].

Краёвая iдэя не знiкла. Беларускiя дзеячы абапiралiся на яе ў сваiх спробах выпрацоўкi ўласнай геапалiтыкi. У 1918 г. урад БНР прапанаваў утварэнне канфедэрацыi Беларусi, Польшчы, прыбалтыйскiх дзяржаў i Украiны. Беларусаў падтрымалi вiленскiя краёўцы-дэмакраты. М.Ромэр у 1919 г. выказаў iдэю ўтварэння «Балтыйскага саюза» як федэрацыi Лiтвы, Беларусi, Польшчы, Латвii i Эстонii.[43]. Ад краёвай iдэалогii не адмовiўся i Р.Скiрмунт, якi адыгрываў прыкметную ролю ў беларускiм палiтычным жыццi 1917-1918 г.

Спадзяваннi краёўцаў былi канчаткова перакрэслены вынiкамi Рыжскiх перамоваў i захопам Вiльнi дывiзiяй генерала Люцыяна Жэлiгоўскага. Эдвард Вайнiловiч ацанiў Рыжскi дагавор як «новы чацвёрты падзел краю, iнiцыяваны самой Польшчай»[44]. Рыжскi трактат пазбавiў Э.Вайнiловiча i многiх iншых краёўцаў не толькi ўласнасцi, яны страцiлi Радзiму, i тым самым згубiлi сэнс усялякай грамадскай дзейнасцi.

Апошнiя гады свайго жыцця Э.Вайнiловiч правёў у правiнцыйнай Быдгашчы. Ён амаль не займаўся грамадска-палiтычнай дзейнасцю. Жыццё Р.Скiрмунта доўгi час было напоўнена пераважна гаспадарчымi клопатамi i… лiтаратурнымi да-следаваннямi. У 1926 г. убачыла свет ягоная кнiга, прысвечаная творчасцi Ю.Славацкага[45]. Да палiтычнай дзейнасцi Р.Скiрмунт вярнуўся ў 1930 г., калi быў выбраны ў склад Сенату. Ён уваходзiў у Беспартыйны блок супрацоўнiцтва з урадам (BBWR). Гэты блок, мiж iншым, выступаў супраць палiтыкi асiмiляцыi этнiчных меншасцяў II Рэчы Паспалiтай.

Трагiчна склаўся лёс А.Ляднiцкага, якi пакончыў жыццё самагубствам. Ягоная трагедыя, на думку аднаго з бiёграфаў, заключалася ў неабходнасцi свядомага змяншэння ўласнага iнтэлектуальнага патэнцыялу[46].

Мiхал Ромэр i Станiслаў Нарутовiч, пратэстуючы супраць захопу польскiмi войскамi Вiльнi i ўтварэння т.з. «Litwy Środkowej», выехалi ў Коўна i пачалi дзейнiчаць як лiтоўскiя палiтыкi. Праўда, М.Ромэр i пры гэтым заставаўся краёўцам. У лiсце да рэктара Ягелонскага ўнiверсiтэту В. Сэмковiча ад 4 сакавiка 1930 г. ён, закрануўшы польска-лiтоўскi канфлiкт, адзначыў: «Застаючыся настолькi ж лiцвiнам, наколькi i палякам, я асаблiва востра ўспрымаю гэты канфлiкт. Горача кахаючы Лiтву, я не магу ненавiдзець Польшчу. Наадварот, я кахаю i яе. Я, а такiх шмат, з’яўляюся эпiгонам таго тыпу людзей нашага краю, якi цяпер ужо вымiрае. Iдэальным узорам чалавека гэтага тыпу быў Адам Мiцкевiч, якi злучаў дзве нацыянальныя душы. Ён быў столькi ж палякам, колькi i лiцвiнам, але нiколi не быў толькi палякам або толькi лiцвiнам»[47].

Тадэвуш Урублеўскi застаўся ў Вiльнi. Ён займаўся адвакацкай дзейнасцю, працягваў збiраць бiблiятэку, якую потым перадаў гораду Вiльнi. Т.Урублеўскi па-ранейшаму адстойваў краёвыя iдэалы, абараняючы на судовых працэсах дзеячаў беларускага нацыянальна-вызваленчага руху. Да самай смерцi (лiпень 1925 г.) ён лiчыў сябе грамадзянiнам Вялiкага Княства Лiтоўскага. У некралогу адзначалася: «Паляк сёння кахае польскую нацыянальную iдэю, лiцвiн — лiтоўскую, беларус — беларускую. Урублеўскi ж кахаў перш за ўсё наш край з усiмi яго жыхарамi, незалежна ад той мовы, на якой яны размаўлялi. Ён кахаў край з усiм яго багатым мiнулым ад славутых паходаў Вiтаўта да баёў Калiноўскага ў гродзенскiх лясах. … У сучаснай нацыяналiстычнай Польшчы Тадэвуш Урублеўскi не мог знайсцi сабе месца. … Сучаснай Польшчы Урублеўскi не мог зразумець»[48].

У Вiльнi застаўся i Людвiг Абрамовiч. «Przegląd Wileński», якi ён рэдагаваў, захаваў свае ранейшыя пазiцыi. Затое ягоны брат Вiтольд Абрамовiч адмовiўся ад краёвасцi i стаў нават адным з кiраўнiкоў «Litwy Srodkowej», якая ўяўляла сабой польскую марыянеткавую дзяржаву. У 1922 г. яна была далучана да Польшчы.

У 20-30-ыя г. краёвасць сустракалася часцей як прыватная справа людзей, якiя насуперак гiстарычным рэалiям не жадалi губляць свой «Край» i адчувалi сябе грамадзянамi былога Вялiкага Княства Лiтоўскага (Тадэвуш Урублеўскi, Мар’ян Здзехоўскi i некаторыя iнш.). Радзей краёвасць выкарыстоўвалася правячымi коламi Польшчы як сродак змяншэння беларускiх пратэстаў супраць палiтыкi асiмiляцыi. Як паказалi даследаваннi К.Гамулкi, якраз так можна тлумачыць iснаванне ў 1920-1921 г. т.з. «Краёвага саюза», якi ўзначальвалi Павел Аляксюк i Вячаслаў Адамовiч (сын). Даследчыца сцвярджала, што «Саюз» iснаваў толькi дзякуючы фiнансавай падтрымцы польскага ўрада[49].

Апошнiя праявы краёвасцi назiралiся ў 1939-1940 г. Яны былi звязаны з перадачай Вiльнi Лiтоўскай дзяржаве. Зыгмунт Юндзiл, Бранiслаў Крыжаноўскi, Юзаф Мацкевiч i iншыя спрабавалi ўлагодзiць польска-лiтоўскiя адносiны i дасягнуць нацыянальнай згоды на падставе адраджэння традыцый «Гiстарычнай Лiтвы». Яны iмкнулiся ператварыць Вiльню ў месца паяднання i паразумення ўсiх народаў, якiя насялялi Вiленшчыну. Аднак нацыяналiстычныя настроi былi мацнейшымi. М.Ромэр, якi выдатна арыентаваўся ў палiтычных рэалiях, ацанiў гэтую спробу як «рамантычнае донкiхоцтва»[50].

Дзейнасць краёўцаў — гэта спроба ва ўмовах абвастрэння сацыяльных i этнiчных канфлiктаў распаўсюдзiць i абаранiць iдэю палiтычнай нацыi. Аднак на Беларусi i Лiтве, як i амаль ва ўсёй Цэнтральна-Усходняй Еўропе (ад Прыбалтыкi да Балкан) перамагла iдэя культурнай (этнiчнай) нацыi. Сярод галоў-ных прычын паражэння iдэi палiтычнай нацыi на тэрыторыi Беларусi i Лiтвы трэба адзначыць наступствы палiтыкi русiфiкацыi, кiраўнiкi якой прыкладалi на пачатку ХХ ст. вялiкiя намаганнi па стварэнню ў краi мiжэтнiчнай напружанасцi. Сiтуацыя ўскладнялася i тым, што этнiчны падзел у значнай меры супадаў з падзелам сацыяльным. Да таго ж iдэя палiтычнай нацыi ўжо не ўпiсвалася ў кантэкст еўрапейскай гiсторыi. На пачатку ХХ ст., калi актывiзавалiся культурна-этнiчныя рухi, яна выглядала пэўным анахранiзмам.

Краёвасць як феномен грамадска-палiтычнага жыцця знiкла ў 1920-1921 г. Яна была перакрэслена ўмовамi Рыжскага мiру i ўтварэннем «Litwy Srodkowej». Большасць краёўцаў ператварылася ў «крэсоўцаў». Некаторыя далучылiся да лiтоўскага руху. Iншыя адышлi ад грамадскай дзейнасцi. I толькi адзiнкi — М.Ромэр, Л.Абрамовiч, Т.Урублеўскi, М.Здзехоўскi i некаторыя iншыя захавалi вернасць краёвай iдэi.

Краёўцы ўнеслi значны ўклад ва ўлагоджванне этнiчных i сацыяльных канфлiктаў у беларуска-лiтоўскiм краi. Яны закладвалi традыцыi барацьбы супраць iдэалогii этнiчнага шавiнiзму. Сённяшняя досыць прыкметная цiкавасць гiсторыкаў (асаблiва польскiх i лiтоўскiх) да гэтай праблемы сведчыць пра жыццёвасць многiх аспектаў краёвай iдэалогii.

Паражэнне iдэi палiтычнай нацыi на пачатку ХХ ст. было паражэннем не толькi краёўцаў. Гэта было паражэнне народаў Беларусi, Лiтвы i Польшчы. Канфрантацыя памiж iмi аблегчыла панаванне на нашай зямлi iмперыялiстаў розных краiн i розных iдэалогiй.

Аўтар выказвае падзяку прафесару Юлiушу Бардаху i доктару Рымантасу Мiкнысу за прапанаваныя матэрыялы з уласных архiваў. Таксама шчыра ўдзячны кiраўнiцтву Касы iм. Юзафа Мяноўскага (Варшава), якое фiнансава падтрымала працу аўтара ў бiблiятэках i архiвах Польшчы.


[1] Bardach J. O dawniej i niedawniej Litwie.Poznań, 1988. S.217-218
[2] Gizbert-Studnicki W. Mickiewicz i jego kraj.Chicago, 1955. S.7
[3] Miknys R. Stosunki polsko-litewskie w wizji politycznej krajowców. // Zeszyty historyczne. Paryż, 1993, №104. S.123-124
[4] Запруднiк Я. Дваранства i беларуская мова // Беларусiка. Кн.2. Мiнск, 1992. C.33
* Пад «рускiм народам» аўтар разумеў беларусаў. З пачатку 1906 г. Р.Скiрмунт пачаў ужываць больш адпаведную тэрмiналогiю.
[5] Смалянчук А. Польскi нацыянальны рух на Беларусi i Лiтве напярэдаднi i ў перыяд рэвалюцыi 1905-1907 г. Аўтарэферат канд. дысертацыi. Мiнск, 1995.
[6] Romunt. (R.Skirmunt). Głos przeszłosci i potrzeba chwili. Lwów, 1905. S.38
[7] J…i B.Litwa i jej potrzeby. Narodowy katechizm Litwy. Wilno, 1905. S.1
[8] Römer M. Stosunki etnograficzno-kulturalne na Litwie. Kraków, 1906. S.15-16
[9] Futurus (Konstancja Skirmunt). Kartki krajowe. Wilno, 1913. S.84
[10] Смалянчук А. Гiстарычная сьвядомасьць i iдэалёгiя палякаў Беларусi i Лiтвы. БГА. Т.2. Сш.1. C.32-40
[11] Bardach J. Wieloszczeblowa świadomość narodowa na ziemiach litewsko-ruskich Rzeczypospolitej w XVII-XX w. // Pamiętnik XV powszechnego zjazdu historyków polskich. T.1, cz.1. Gdansk-Toruń, 1995. S.31
[12] Bardach J. Polacy litewscy a inne narody Litwy historycznej. Próba analizy systemowej // Belaruś. Lithuania. Poland. Ukraine. Lublin-Rome. 1994. S.366
[13] Kurier Litewski. 1906, №214
[14] Смалянчук А. Польскi нацыянальны рух на Беларусi i Лiтве. C.17
[15] Kurier Litewski. 1906, №189
[16] Нацыянальная бiблiятэка Польшчы. Аддз.рук. Akc.10592/z.5. S.72
[17] Gomułka K. Między Polska a Rosja. Warszawa, 1994. S.14; Wysłouch S. Białorusini na ziemi Wileńskiej. Wilno, 1930. S.3
[18] Jankowski Cz. W ciągu dwoch lat… Warszawa, 1908. S.137
[19] Kurier Litewski. 1907, №135
[20] Тамсама.
[21] Наша Нiва. 1911, №27
[22] Futurus (Skirmunt K.). Kartki krajowe. Wilno, 1913. S.48
[23] Пра гэта паведамляе ў сваiм дзённiку М.Ромэр (т.3, с.62, 66). Дзённiк захоўваецца ў Бiблiятэцы АН Лiтвы. Аўтар выкарыстаў матэрыялы з архiва Р.Мiкныса.
[24] Нацыянальная Бiблiятэка Польшчы. Аддз.рук. rkp.2946, s.46-47.
[25] Дзённiк М.Ромэра. Т.4, с.404 (З арх. Р.Мiкныса); Solak S. Michal Römer i masoneria wileńska (1911-1915) // Lietuvių Atgimimo istorijos studijos. Vilnius, 1996, t.13. P.35-40
[26] З арт.: Solak Z. Michał Römer… s.39
[27] З арт.: Solak S. Odrodzenie masonerii wileńskiej w latach 1910-1915 w Dzienniku Michala Römera. // Niepodległość. 1996, t.28, s.89. У арт. на с.85-94 змешчаны дзённiкавыя запiсы М.Ромэра за 3(16) i 4(17) сакавiка 1915 г.
[28] Solak Z. Odrodzenie… s.86
[29] Тамcама. S.93
[30] Тамсама. S.83-84
[31] Solak Z. Michal Römer…s.39; Jurkiewicz J.Polska mysl polityczna na Litwie i Białorusi w latach 1905-1922. Poznań, 1983. S.76-77
[32] Дзённiк М.Ромэра. Т.1. C.82; т.3. C.174, 323, 329. (З арх.Р.Мiкныса).
[33] Kurier Krajowy. 1913, №98
[34] Тамсама. 1913, №№ 12, 129
[35] А.Навiна (А.Луцкевiч). Краёвае становiшчэ // Спадчына, 1996, №1, с.53
[36] Römer M. Litwa wobec wojny. // Zeszyty historyczne. T.17. Paryż, 1970, s.116
[37] Solak Z. Michal Romer… S.40
[38] Вiтан-Дубейкоўская Ю. Мае ўспамiны. Вiльня, 1994, с. 45
[39] Abramowicz L. Litwa podczas wojny: zbior dokumentów, uchwał, odezw i t.p. Warszawa, 1918
[40] Лiтаратура i мастацтва. 23 лiстапада 1990 г.
[41] Jankowski Cz. Z dnia na dzień. Warszawa. 1914-1915. Wilno, 1923. S.402
[42] Бiблiятэка АН Лiтвы. Аддз.рук. F21-277, s.5
[43] Нацыянальная бiблiятэка Польшчы. Аддз.рук. Akc.IV. 6486/II. S.7
[44] Ro…munt (Skirmunt R.) Blichtr i blask. Z rozmyślań o Słowackim. Wilno, 1926.
[45] Lednicki W. Pamiętniki. T.2.Łondyn, 1967, s.696
[46] Miknys R. Stosunki polsko-litewskie… S.128
[47] Бiблiятэка Ягелонскага ўнiверсiтэту (РП). Аддз.рук. 9538 III, k.38-39 (з асабiстага арх. Ю.Бардаха).
[48] Kurier Wileński. 7 лiпеня 1925 г.
[49] Gomułka K. Białorusini w II Rzeczypospolitej. Gdańsk, 1992
[50] Бiблiятэка АН Лiтвы. Дзённiк М.Ромэра. Т.37. S.219

Наверх

Рышард Радзiк. Палякi — беларусы: узаемныя стэрэатыпы ў XIX-XX ст. (да 1939 г.)

Перыяд Расейскай iмперыi

1. Польскiя стэрэатыпы беларусаў

У ХIХ ст. узаемаадносiны палякаў i беларусаў прынцыпова рознiлiся ад сучасных. Палякi не ўспрымалi беларусаў як нацыянальна чужую супольнасць[1]. Суб’ектыўна адчуваныя культурныя адрозненнi паступова павялiчвалiся пасля скасавання унiяцтва, паразы паўстання 1863-1864 г., разам з узмацненнем пазiцыяў праваслаўя. Культурная рознасць пачала ўспры-мацца як нацыянальная толькi ў XX ст., адначасова з трансфармацыяй палiтычнай, пазаэтнiчнай iдэi польскага народа ў культурную, моўна-этнiчную i з ўзнiкненнем беларускага нацыянальнага руху.

Насельнiцтва, называнае беларускiм, — гэта ў першай палове ХIХ ст. жыхары Вiцебскай, Магiлёўскай i ўсходняй часткi Менскай губерняў (усход сённяшняй Беларусi) — часткi Вялiкага Княства Лiтоўскага (далей — ВКЛ). Паняцце «беларус» мела тады тапанiмiчны, а не этнiчны характар[2]. Жыхары цэнтральнай i заходняй Беларусi называлiся «лiцвiнамi», гэтае найменне таксама мела пазаэтнiчны характар i гаварыла пра колiшнюю дзяржаўна-палiтычную прыналежнасць да ВКЛ. У другой палове мiнулага стагоддзя акрэсленне «беларусы» пашырылася на захад Беларусi i паступова набыло этнiчны характар. Працэс гэты скончыўся толькi ў Беларусi Савецкай.

Каго ў XIX ст. лiчыць беларусам? Гэта сапраўды праблема, бо сённяшнiя крытэрыi падзелу вельмi розняцца ад тагачасных: шляхта лiчыла сябе «gente Lithuani (Rutheni), natione Poloni», звычайна дробная шляхта ў штодзённым жыццi размаўляла па-беларуску, а па-польску толькi па святах. Беларускамоўныя сяляне-каталiкi акрэслiвалi сябе як людзей «польскай веры», або проста як палякаў (гэта не значыць, што ўжо ў тыя часы яны былi нацыянальна свядомыя), а праваслаў-ныя вяскоўцы лiчылi сябе «рускiмi», -пасоўваючыся ж па сацыяльнай лесвiцы, усё часцей пачувалiся расейцамi.

Пра тагачаснае беларускамоўнае насельнiцтва (пераважна сялянаў) мы даведваемся з апiсанняў сучаснiкаў — перш за ўсё абшарнiкаў, якiя жылi побач, ад нешматлiкiх даследнiкаў, а таксама сялян-перасяленцаў, найчасцей званых «мазурамi». Крынiцаю звестак была багатая мемуарная i мастацкая лiтаратура (Ю.Крашэўскi, Э.Ажэшка, Ё.Вайсэнгоф), а з 1905 г. i мясцовая прэса. На працягу саракагоддзя пасля паўстання 1863-1864 г., калi на тэрыторыi былога ВКЛ i Украiны дзейнiчала забарона на польскамоўны друк, допiсы з Беларусi з’яўлялiся ў польскай прэсе Кангрэсавага каралеўства, а таксама тэрыторыяў, анексаваных Прусiяй i Аўстрыяй. Гэтыя карэспандэнцыi хутчэй сведчылi пра iснаванне стэрэатыпаў на Беларусi, чым пра тое, што яны, гэтыя стэрэатыпы, мелi месца ў Кракаве цi Познанi.

У 1817 г. Мар’я Чарноўская (Czarnowska) так пiсала пра праваслаўных сялянаў (некалi унiятаў) Магiлёўшчыны: яны «выконваюць усё тое, чаму iх навучылi запаветы продкаў, i з аднолькавай пабожнасцю выконваюць як паганскiя, так i хрысцiянскiя абрады, спалучаючы часта першае з другiм. […] Яны не могуць растлумачыць нi значэння, нi прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабiлi нашыя (iх) продкi i так казалi старыя людзi»[3]. Даследнiкi i землеўладальнiкi, якiя што-дня сутыкалiся з сялянамi, часта пiсалi пра iх рэлiгiйны рытуалiзм, павярхоўнасць веры, iндыферэнтнасць i нават схiльнасць да атэiзму (у палешукоў); асаблiва гэта датычыла праваслаўнага насельнiцтва, яшчэ нядаўна унiяцкага, якое было ў значна меншай ступенi прывязанае да сваёй рэлiгii, чым сталыя ў сваёй веры рыма-каталiкi. Гэтак было як у ХIХ, так i ў ХХ ст. Да таго ж увесь час падкрэслiвалася нiзкая ступень асветы ў народзе, нiзкi ўзровень ягонай гiстарычнай i грамадскай свядомасцi, сялянская апатычнасць, баязлiвасць, асцярожлiвасць, падатлiвасць[4], часам хiтрасць, схiльнасць да фаталiзму i прымхлiвасць.

Адначасова абвяшчалася, асаблiва пад уплывам рамантычнай народнасцi, неабходнасць пазнання народу, зблiжэння з iм, выказвалася спачуванне ягонай нядолi, звярталася ўвага на сялянскую галечу — лiчылася, што вёсцы трэба дапамагчы, асаблiва шляхам пашырэння асветы сярод народу; гэтак часам i рабiлася. Ян Чачот пiсаў: «Сяляне нашы — люд добры, лагодны, працавiты, прыстойны — павiнны ўзбуджаць у нас самыя прыхiльныя пачуццi. З iмi мы можам быць шчаслiвыя. Даючы iм за працу рук iхных працу розуму i асветы нашай, мы можам памножыць агульнае дабро. Не варта думаць, што i мы ад iх не маглi б нечаму навучыцца»[5]. Паэту хацелася, каб песнi, якiя ён збiраў i запiсваў, «павялiчвалi тую ўзаемную прыхiльнасць пана i селянiна, ад якой столькi залежыць»[6]. Адносiны памiж селянiнам i панам былi асаблiва iдэалiзаваныя перад скасаваннем прыгону. «Польскi рай», як заўважае Ян Блоньскi, найчасцей бачылi на лiтоўска-беларускiх «крэсах»[7]. «Дворная супольнасць» мусiла аб’ядноўваць вёску i маёнтак дзеля iх агульнай карысцi. Хоць i заўважалi адрозненнi памiж станамi, аднак доўга нiхто не здагадваўся, што яны могуць ператварыцца ў нацыянальныя. Селянiн з-пад Менску быў для мясцовага землеўладальнiка так сама сваiм, як для мазавецкага шляхцiча быў сваiм «люд з-пад Варшавы», нягледзячы на тое, што размаўляў на iншай гаворцы i часам належаў да iншага веравы-знання. Шляхецкае ўяўленне пра народ у Рэчы Паспалiтай прымала ягоную шматкультурнасць, таксама як i вертыкальную, ерархiчную структуру грамадства з панам-землеўладальнiкам наверсе, якi патэрналiстычна ставiўся да селянiна, што, згодна з моцна ўкаранёнай феадальнай традыцыяй, знаходзiўся на самым нiзе сацыяльнай лесвiцы.

Паўстанне 1863-1864 г. паказала шмат каму з палякаў маштаб канфлiкту памiж вёскаю i маёнткам. Ядвiга Кеневiч, якая паходзiла з сям’i землеўладальнiкаў, у траўнi 1863 г. апiсвала падзеi, што мелi месца на Мазыршчыне: «Раз’юшаныя сяляне подла падглядаюць, высочваюць, звязваюць i вывозяць уласных паноў, знушчаюцца, калi каго вылавяць у лесе, не прапускаючы анiчога з арсеналу катаў Хрыста»[8]. Несумненна лепшым было становiшча на каталiцкай Вiленшчыне. Леон Васiлеўскi пазней пiсаў: «… да праваслаўных беларусаў пасля 1863 году польская культура не мае нiякага доступу»[9].

Аднак землеўладальнiкi, якiя жылi сярод сялянаў i былi звязаныя з iмi эканамiчна, i надалей жадалi бачыць у iх усё яшчэ нацыянальна блiзкi народ, ставячыся да беларускасцi як да складовай часткi палiтычнай супольнасцi, якая лучыла колiшнюю Рэч Паспалiтую. Такое стаўленне абумоўлiвалася i блiзкасцю беларускiх дыялектаў да польскай мовы, з прычыны чаго iх часта лiчылi непасрэдна польскiмi гаворкамi або пераходнымi памiж расейскiмi i польскiмi. Лягчэй успрымала iдэю культурнага, этнiчна-моўнага народу iнтэлiгенцыя, якая была слаба звязаная з сялянствам эканамiчна i ўвогуле жыла ў гарадох, на адлегласцi ад вяскоўцаў. Iнтэлiгенцыя (як i незаможнае мяшчанства) хутчэй за землеўладальнiкаў выключала з польскага народу праваслаўных. Гэта, аднак, стала вiдавочным толькi пасля 1905 году.

Апiсаннi беларускiх сялянаў другой паловы ХIХ ст. прынцыпова не адрознiвалiся ад тых, што былi зробленыя ў першай палове стагоддзя. У 80-ыя гады карэспандэнт «Dziennika Poznanskiego» паведамляў з Вiльнi: «Беларускi народ на дзiва добры i спакойны. Гэта той матэрыял, з якога любы разумны ўрад мог бы зрабiць усё, што пажадаў бы. Лянотны i iнертны, беларускi селянiн нават i няздольны супрацьстаяць бяспраўю, што, аднак, не значыць, каб у глыбiнi душы ён не меў крыўды на сваiх прыгнятальнiкаў. Нацыянальнай свядомасцi для яго не iснуе, на пытанне, хто ён, беларускi вясковец хутчэй за ўсё адкажа: «Я, паночку, тутэйшы», як быццам слова «тутэйшы» было для яго альфай i амегай»[10]. У той жа час «Gazeta Rolni-cza» пiсала пра сялянаў з Вiцебскай губернi: «Лепяльчанiн (беларус) — абавязкова земляроб. Адпаведна амаль дапатопнаму ўзроўню апрацоўкi зямлi, ён цiхi, спакойны, нецiкаўны, нават апатычны. Лiчачы, што ўсiм ён абавязаны выключна сiлам прыроды, пакiдае сабе вельмi нязначную частку ў спажываннi сродкаў, неабходных, каб пракармiцца. Вопратка, жытло, усё хатняе акружэнне надта яскрава гаворыць пра стан i характар нашага вяскоўца»[11].

Падзеi 1905-1906 г., рабункi маёнткаў сялянамi не толькi дапамаглi землеўладальнiкам убачыць сiлу класавага канфлiкту на беларускай вёсцы, а таксама выставiлi на першы план тыя рысы мясцовага насельнiцтва, якiя дагэтуль рэдка калi згадвалiся. Iдылiчныя пейзажы вёскi Чачота i Дунiна-Марцiнкевiча дапоўнiлi вiдовiшчы ахопленых полымем сядзiбаў, карцiны рабункаў, забойстваў, учыненых цёмнымi сялянамi. У апошняе дзесяцiгоддзе расейскага панавання з’явiўся новы слой беларускай нацыянальнай iнтэлiгенцыi. Частка польскай грамадскасцi, у тым лiку землеўладальнiкаў, падтрымала беларускi рух (i нават фiнансавала яго), лiчачы, што ён стане перашкодаю для русiфiкацыi Беларусi (асаблiва праваслаўнага насельнiцтва). Спадзявалiся, што гэты рух не будзе насiць антыпольскага характару, а стане саюзнiкам польскасцi. Беларускi землеўладальнiк Эдвард Вайнiловiч, якi фiнансава падтрымлiваў беларускi рух, расчараваны тым, у якiм напрамку гэты рух развiваўся, пiсаў: «Ад беларускiх таварыстваў, пачаткова беручы ў iх i матэрыяльны ўдзел, я заўсёды ўрэшце адыходзiў, бо распачатая ў iх праца ў кiрунку самаспазнавання i нацыянальнага адраджэння («Лучынка», «Саха», «Загляне сонцэ i ў нашэ ваконцэ» i да т.п.) заўсёды пад канец прымала характар i напрамак сацыялiстычны, якому насуперак сваiм перакананням я ня мог патураць»[12].

Эвалюцыя ацэнкi беларускасцi была ў вялiкай ступенi вынiкам змены палякамi нацыянальных катэгорыяў мыслення. Усведамленне пагрозы для польскасцi з боку расейскага захопнiка спрычынiлася да ўзмацнення працэсу атаесамлення польскасцi з каталiцтвам i паступовага дыстанцыявання ад праваслаўных супольнасцяў усходнiх ускраiн былой Рэчы Па-спалiтай. Асаблiва нацыянальныя дэмакраты былi чым далей, тым больш схiльныя бачыць у мясцовых беларускамоўных каталiках польскае насельнiцтва ў сучасным, этнiчна-моўным разуменнi народу, выключаючы з гэтак зразуметай польскасцi жыхароў праваслаўных, асаблiва тых, што лакалiзавалiся кампактна на ўсходнiх абшарах Беларусi (што пазней знайшло адлюстраванне ў Рыжскай дамове). Стаўленне тагачасных палякаў да сваiх беларускiх суседзяў не было аднародным. Юлiуш Бардах вызначыў, акрамя нацыянальных дэмакратаў, тры iншыя палiтычныя плынi ў польскiм грамадстве[13]. Плынь кансерватыўна-землеўладальнiцкая ставiлася да сялянаў патэрналiстычна, беручы за ўзор традыцыi даўняй Рэчы Паспалiтай. «Краёўцы» прымалi культурны i нацыянальны плюралiзм мясцовага грамадства, лiчачы неабходным захаваць усё насельнiцтва краю як непадзельнае цэлае. У той жа час сацыялiсты-iнтэрнацыяналiсты (галоўным чынам СДКПiЛ — Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага i Лiтвы), падкрэслiваючы важнасць класавага падзелу, меркавалi, што рэвалюцыя вырашыць нацыянальныя праблемы ва ўсёй iмперыi.

Абагульняючы, можна канстатаваць, што значную частку ХIХ ст. палякi не ўспрымалi Беларусь як выразна акрэсленую тэрыторыю, населеную, акрамя гарадоў, жыхарствам да-статкова аднародным этнiчна, вiдавочна адрозным ад сваiх суседзяў. Беларусь лiчылася часткаю былога Вялiкага Княства Лiтоўскага з насельнiцтвам, блiзкiм у моўных адносiнах як да палякаў (якое наогул не паважае сваёй «простай» мовы i часта лiчыць, што яна не вартая таго, каб на ёй пiсаць i друкаваць), так i да расейцаў. Пад канец анексiяў гэтае бачанне было ўжо крыху iншае. Беларусь ужо нярэдка ўспрымалася як спецыфiчнае геаграфiчна-культурнае (этнiчна-моўнае) цэлае, аднак гэта не значыла, што яна мае рэальныя шанцы стаць суб’ектам гiстарычных падзеяў, асаблiва ў сепаратна-нацыянальным сэнсе. Усё часцей бачылi таксама цывiлiзацыйны падзел Беларусi на частку заходнюю, каталiцкую, што арыентуецца на польскасць, i ўсходнюю, праваслаўную, якая схiляецца ў бок Расеi: паступова з гэтага рабiлiся палiтычныя высновы. Беларускасць усё яшчэ атаесамлялася з сялянскасцю, недахопам (слабасцю) актыўнасцi, накiраванай на рэалiзацыю ўласных не толькi нацыянальна-дзяржаўных вымогаў, але нават культурных памкненняў у iх невясковым, элiтарным разуменнi. Да Беларусi ставiлiся як да абшару памiж Польшчаю i Расеяй — магчымага аб’екту (але нiяк не суб’екту) сутыкненняў.

2. Беларускае бачанне палякаў

Палякi не бачылi ў беларусах ХIХ ст. насельнiцтва, адрознага ў нацыянальных адносiнах, не таму, што не былi здольныя апераваць катэгорыямi нацыянальнымi, але з тае прычыны, што самi беларусы не лiчылi сябе асобным народам. Таму беларускае насельнiцтва, не ўспрымаўшае сябе ў катэгорыях нацыянальных, не бачыла таксама i ў паляках адзiнага нацыянальнага цэлага, надстанавага, пазакласавага i пазарэлiгiйнага. Апiсваючы даўнейшую польскую супольнасць на Беларусi, даследнiкi вылучаюць: паноў-землеўладальнiкаў, сялянаў, «мазураў», дробную шляхту, нешматлiкую гарадскую iнтэлiгенцыю, плебс, а таксама — часам — каталiцкiх, хоць i беларускамоўных сялянаў, якiя казалi, што яны «веры польскай», аднак найчасцей называлi сябе «тутэйшымi». Для тагачасных беларускiх сялянаў усё гэта былi розныя сацыяльныя групы, а сённяшнiя крытэрыi падзелу накшталт «мы»-беларусы i «яны»-палякi былi для iх наогул далёкiя.

Як заўважае Стэфан Кеневiч, «польскасць у вачах лiтоў-скiх цi беларускiх сялянаў цягам стагоддзяў заставалася раўназначнаю шляхоцкасцi — лiчылася перашкодай на шляху заваявання народнай прыхiльнасцi»[14]. У стаўленнi сялянаў да землеўладальнiкаў, ад якiх яны моцна залежалi не толькi эканамiчна i да якiх мелi шмат слушных цi няслушных прэтэнзiяў, — часта дамiнаваў негатывiзм. Як ужо адзначалася, гэта было абумоўлена не нацыянальна, а класава (станава), часта з усведамленнем культурнай рознасцi — моўнай, нярэдка рэлiгiйнай. Аналiзуючы беларускi фальклор, Марыя Чурак адзначала, што сяляне прыпiсвалi панам жорсткасць, абвостраную чуйнасць да ўсяго, што датычыць iх персоны, няробства, часам наiўнасць i дурасць, а таксама бездапаможнасць, адсутнасць сялянскага спрыту i кемлiвасцi. Пан — герой безлiчы камiчных аповядаў, дзе ён становiцца прадметам высмейвання[15]. «Наогул, нягле-дзячы на дастаткова прыхiльнае стаўленне насельнiцтва да паноў, — пiсала пра палешукоў Эма Яленская (Elenska), сама землеўладальнiца, — яно мае вельмi слабое ўяўленне пра iх маральную вартаснасць. Яны раяць не давяраць, падазраючы паноў у нейкiх незычлiвых намерах, дзiвiцца з iх стылю жыцця: доўга спяць наранiцы, а ўначы сядзяць, ходзяць без усялякай патрэбы то ў лес, то па вёсцы; у iхных «пакоях» панастаўляна розных цацак; яны абсаджваюць дамы дзiкiмi бескарыснымi дрэвамi, каля дарог прыдумляюць «якiе-то штукi», ездзяць на роварах цi малююць звычайныя старыя хаты. «Нашто iм гэта! От, ведама, паны!» Здаецца iм таксама, што паны нiколi нiчога не робяць, што гэта непатрэбнае на зямлi племя, нездарма ж пустыя каласы, якiя высака трымаюць галовы, заўсёды называюць паны! Нiколi, праўда, у нашых мясцiнах не было следу непрыязнасцi цi бунтарскiх непарадкаў»[16].

Было б перабольшаннем сцвярджаць, што сяляне заўсёды варожа адносiлiся да сваiх паноў. У часы скасавання прыгону селянiн на закiды генерала Назiмава, скiраваныя ў бок паноў, пярэчыў: «Хоць, паночку, кажаш, што паны нас удушылi… але помнiм тожа, што былi i бацькамi, што нам памагалi!»[17]. У той самы час Якуб Гейштар заўважаў: «Тыя, хто валодаў хатамi, адмовiлiся б ад iх, абы толькi быць вольнымi, а сапраўднай волi без шляхецтва не разумелi!»[18] Стаўленне селянiна з-пад Лiды да свайго пана было блiзкае да стаўлення вяскоўца з-пад Люблiна да мясцовага землеўладальнiка. Часам бывала так, што стаўленне гэтае выразна пагаршалася пасля скасавання прыгону, калi ўзмацнiлiся спрэчкi пра сэрвiтуты, выкарыстанне папасаў, лясоў. Iсныя адрозненнi i надалей успрымалiся перш за ўсё як класавыя. У той жа час разам з экспансiяй праваслаўя ў яго расейскiм варыянце паглыблялiся культурныя адрозненнi, якiя, аднак, не ўспрымалiся сялянскiмi масамi ў катэгорыях нацыянальных. Стаўленне да пана было сумессю пачуццяў варожасцi (страху), iронii, зайздрасцi, залежнасцi i несправядлiвасцi, але таксама надзеi на дапамогу ў цяжкiя хвiлiны, у галодную пару (на гэтую дапамогу — да засмучэння сялянаў — нельга было ўжо так моцна разлiчваць пасля скасавання прыгону), пачуцця захаплення сiлаю ягонае ўлады, багаццем, свабодаю i, нарэшце, нягледзячы на iронiю, «вышэйшаю» культураю. У словах, якiмi ў 1907 г. «Наша Нiва» характарызавала стаўленне беларускiх сялянаў да мясцовых землеўладальнiкаў, што засталося актуальным да канца расейскага панавання, — не згадваецца iх этнiчна-нацыянальная прыналежнасць: «»Нi пядзi зямлi мужыком!» Пан усюды астаецца панам i аддаваць мужыком свае зямлi ня любiць, але нiгдзе паны не абараняюць так сваiх маёнткаў, як у нас»[19].

Этнiчна польскае жыхарства, якое наплывала на Беларусь з захаду, а таксама бедную дробную шарачковую шляхту, таксама як i т.зв. будачнiкаў, называлi найчасцей «мазурамi». Гэтае насельнiцтва вылучалася сваёй моваю, ладам жыцця, а ў праваслаўным асяроддзi — сваёй каталiцкасцю. Бывала, з часам яно асiмiлявалася мясцовым беларускiм асяроддзем. М.Чурак лiчыць, што ў беларускiм фальклоры мазур паўставаў як чалавек бесклапотны, сварлiвы, грубiян i забiяка, ахвотнiк да забаваў, а яшчэ гультай ды няўклюда ў працы, стварэнне бязглуздае i смешнае[20]. «Тэксты пра мазураў, акрамя хiбаў мазурскае натуры, часта высмейваюць мазурскую гаворку — як вымову, так i словы»[21]. У той жа час аб’ектамi кпiнаў у адрас малазямельнай шляхты былi «шляхоцкая пыхлiвасць, самаўпэўненасць, няправiльнае маўленне i тытуламанiя; апошняе выяўлялася ў празмернай любовi да тытулаў, у iх ужываннi не да месца i не да часу»[22]. Як вядома, малазямельная шляхта часта не адрознiвалася заможнасцю ад суседзяў-сялянаў.

Беларускi даследнiк Павел Церашковiч прааналiзаваў больш за 200 беларускiх iдыёмаў, прысвечаных iншым народам. Палякi выглядалi не найгоpш на фоне iншых, асаблiва на фоне расейцаў («маскалёў»), i выступалi пад найменнямi «ляхi», «палякi», «варшавякi», «мазуры», «паны». «Успрыманне этнiчных палякаў вызначалася, — як мяркуе Церашковiч, — дастаткова выразнай прыхiльнасцю, зрэшты, яно не было пазбаўленае iронii. Палякi вызначаюцца адвагаю («мазуру бiцца, так як людзям хлеб з маслам з’есць», «мазур каб i смерць угледзеў, то не ўтоiцца»), пачуццём годнасцi («варшавяк як галодны, то свiшча» цi «варшавяк як есцi хоча, то палкаю круцiць i свiшча») i ў той жа час схiльнасцю да гультайства («мазур то анно да гуляння зух»). Пры гэтым мазур не здаваўся страшным, не рэпрэзентаваўся як няпрыяцель, у адрозненне ад расейца цi габрэя, а выстаўляўся хутчэй у камiчным святле («гэтыя мазуры ўсё то на кпiны зроблены»)». Разам з тым агульная ацэнка палякаў, сфармаваная галоўным чынам пад уплывам стаўлення да паноў-землеўладальнiкаў, была значна больш крытычная, хоць i абумоўленая не этнiчна (нацыянальна), а сацыяльна[23].

Трэба згадаць групу пецярбургскiх народнiкаў, паходжаннем з Беларусi, якiя ў 1884 г. выпусцiлi два нумары нелегальнага часопiса «Гомoн», а таксама некалькi iншых выданняў, пры-свечаных беларускай праблематыцы. Гэтае кола мiжволi стала стваральнiкам беларускай нацыянальнай iдэi, сфармуляванай, трэба прызнаць, па-расейску, аднак цiкавай сваiм зместам. У тэкстах народнiкаў (шмат хто з iх паходзiў з праваслаўных сем’яў Усходняе Беларусi, часам з сацыяльных нiзоў) амаль адсутнiчае крытыка ў адрас праваслаўя (праўда, яно тут не атаесамляецца адназначна з расейскасцю), але з iх боку нярэдка гучыць дастаткова рэзкая крытыка каталiцтва, якое звязвалася ў iх з польскасцю. Яны сцвярджалi, што паланiзацыi падлеглi найперш вышэйшыя сацыяльныя слаi, а народ — у значна меншай ступенi. Паляк, перш за ўсё, успрымаўся iмi як землеўладальнiк-каталiк. Лiчылася, што беларуска-польскi канфлiкт мае класавую (i рэлiгiйную) глебу. Гоманаўцы ўпершыню пабачылi беларускасць такою, якою пазней ўяўлялi яе за Саветамi. Для такога погляду было характэрна iмкненне да саюзу з Расеяй, карыстанне расейскаю мовай пры абмеркаваннi беларускай праблематыкi, шчыльнае спалучэнне беларускасцi з сацыяльнаю свабодай, дыстанцыяванне ад польскасцi i каталiцтва[24].

Пасля 1905 г. склалася адносна невялiкае кола беларускай iнтэлiгенцыi, згуртаванай галоўным чынам вакол некалькiх беларускiх перыёдыкаў i выдавецтваў, найперш вакол «Нашай Нiвы» (1906-1915). Адным з элементаў фармуляванай у той час беларускай нацыянальнай iдэалогii, легальна прапагандаванай праз шматтысячныя наклады газетаў, брашураў i календароў, было стаўленне беларусаў да палякаў. Упершыню на беларускiх землях беларусы аднеслiся да палякаў як да класава дыферэнцыяванай нацыянальнай супольнасцi, упершыню такое стаўленне да палякаў выходзiла за межы штодзённага досведу селянiна, мела iдэалагiчны, комплексны характар i вынiкала са стваранай нацыянальнай праграмы. У выдадзенай у 1910 г. «Кароткай гiсторыi Беларусi» палякам закiдалася шматвяковая паланiзацыя, да iх ставiлiся як да непрыяцеляў беларусаў[25].

Галоўнае беларускае нацыянальнае выданне «Наша Нiва», беручы пад увагу мясцовыя рэалii, спрабавала падкрэслiваць выгады ад сувязяў з двума вялiкiмi суседнiмi народамi — расейцамi i палякамi[26], адначасова дыстанцуючыся ад iх у нацыянальным сэнсе, выяўляючы ўласную адметнасць. «Карысць ад палякоў вiдаць ужо i ў тым, — пiсала ў 1908 г. «Наша Нiва», — што ў нашым краi сельская гаспадарка лепей нарыхтована i стаiць выжэй, як у Расеi. Так сама ў тых губернях Беларусi, гдзе многа палякоў, граматных больш, як у iншых. Палякi народ практычны, i ад iх шмат чаго могуць навучыцца беларусы»[27]. У той жа час палякам прыпiсвалася iмкненне паланiзаваць Беларусь (а расейцам — русiфiкаваць)[28]. Палякам закiдалася i тое, што яны схiльныя атаесамляць каталiцкасць з польскасцю: «…бачым, — пiсала «Наша Нiва», — што польскiе газэты не знайшлi ў Вiльнi нiводнаго каталiка-беларуса»[29]. Часам прыводзiлiся прыклады выказвання палякаў супраць адра-джэння беларушчыны; выказвалася думка, што маёнткi на Беларусi «не спаўняюць сваёй культурнай мiсii», не шыраць беларускае нацыянальнае свядомасцi[30]. Аднак рэдка з’яўлялiся настолькi негатыўныя характарыстыкi палякаў, як наступная: «Паляк — чалавек легкадумны, лiслiвы i хiтры. Ён любiць выстаўляцца i ўдаваць пана, гэта найменш дэмакратычны народ сярод славянаў»[31]. Часам чулiся скаргi, што для сялянаў беларуская мова — «гэта «хамская» брыдкая мова, дык лепей чытаць польскiе газэты»[32]. Выказвалiся прэтэнзii таксама i да дробнай шляхты, якая наштодзень гаварыла па-беларуску, аднак наогул мела сябе за палякаў. «Многа каля нас дробнай шляхты, — пiсалi ў газэту з Барысаўскага павету. — Усе яны каталiкi; гавораць дома па-беларуску, а толькi часам, як паявiцца чужы чалавек, то пробуюць гаварыць па-польску, але гэта нявельмi добра выходзiць»[33]. З большаю сiмпатыяй ставiўся да палякаў каталiцкi «Беларус» (1913-1915), якi тым не менш лучыў беларускамоўных каталiкоў з культурнай i нацыянальнай беларушчынай.

Стэрэатып паляка, што фармаваўся сярод iнтэлiгенцыi «нашанiўскага» перыяду, быў фрагментарны, дэкляраваныя iм iдэi слаба ўплывалi на мужыкоў. Гэты стэрэатып галоўным чынам меў рысы, якiя можна было назiраць у вышэйшых слаях — у шляхты (як заможнай, так i дробнай) i ў iнтэлiгенцыi. Змест гэтага стэрэатыпу залежаў ад беларускай ацэнкi стаўлення палякаў да ўласных нацыянальных памкненняў як на тады, так часам i ў далёкай мiнуўшчыне (такое гiстарычна-iдэалагiчнае, нацыянальнае бачанне не было ўласцiвае сялянам ХIХ ст.). Напаўненне гэтага стэрэатыпу перадвызначалася таксама i станоўчымi ды адмоўнымi рысамi, традыцыйна прыпiсванымi вышэйшым слаям (незалежна ад нацыянальнага кантэксту гэтых рысаў). Такiм чынам, на першы план выходзiў не толькi класавы канфлiкт (якi i надалей абумоўлiваў стаўленне мясцовых сялянаў да пана-паляка), але таксама падкрэслiвалася па-гроза паланiзацыi i атаесамленне польскасцi з каталiцтвам. У параўнаннi з расейцамi, у палякаў бачылi мацнейшую сувязь з еўрапейскаю культурай, вышэйшы ўзровень гаспадаркi, асветы, любоў да свабоды, а таксама часта празмерную пыхлiвасць — часам нават гратэскавую, адзначалiся праявы пагарды да маладой беларушчыны або паблажлiвае стаўленне да яе. Стэрэатыпы ва ўмовах, што характарызавалi нацыянальна-класавы склад грамадства Беларусi, узнiкалi на стыку дзвюх культураў — сялянскай (беларускай) i панскай (польскай). Хiбы палякаў былi хiбамi шляхты — слою, якi ўжо страчваў уплыў на этнiчна польскiх тэрыторых. На Беларусi не было шматлiкiх асяродкаў польскага (польскамоўнага) сялянства. Усё часцей беларусы пачыналi глядзець на палякаў праз прызму культуры расейскай, не зусiм уласнымi вачыма[34]. У часе I сусветнай вайны Казiмер Машынскi (Moszyński) пiсаў: «Кожны рух супраць «паноў», якi калi-небудзь узнiкне, будзе адначасова накiраваны супраць польскасцi, i наадварот — усялякая барацьба з польскасцю будзе лiчыцца змаганнем супраць маёнткаў»[35].

Ад I сусветнай вайны да 1939 г.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалiтай узаемныя польска-беларускiя стэрэатыпы фармавалiся ва ўмовах адсутнасцi ўласных нацыянальных дзяржаў — польскай i беларускай. Гэта быў адзiн з тых фактараў, ад якiх залежаць дачыненнi памiж двума грамадствамi. Стаўленне палякаў i беларусаў да царскiх уладаў было рознае. Аднак не гэта з’яўлялася галоўным фактарам узаемаацэнак. З заканчэннем I сусветнай вайны ўзаемадачыненнi набылi новую якасць.

1. Польскае бачанне беларусаў

Падзеi часоў I сусветнай вайны i польска-бальшавiцкiх сутыкненняў 1919-1920 г. паўплывалi на паглыбленне эвалюцыi вобраза беларуса ў польскiм грамадстве, асаблiва элiты. «На тагачасныя i пазнейшыя ўяўленнi, — пiша Ян Юркевiч, — паўплывала хваля пагромаў панскiх маёнткаў, што пасля кастрычнiцкага перавароту пранеслася па беларусiх землях, якiя засталiся па ўсходнi бок ад лiнii фронту»[36]. Землеўладальнiкi былi важнымi асяродкамi фармавання грамадскай думкi, iх апiсаннi рабункаў увайшлi ў мастацкую i мемуарную лiтаратуру i паўплывалi на польскае бачанне беларускага народу, вызваленага ад навязаных яму дзяржаваю адмiнiстратыўна-палiтычных абмежаванняў[37]. Аднак вобраз рэвалюцыянiзаванага беларускага народу, народу-рабаўнiка нiколi не дамiнаваў i быў у значнай ступенi чужы нiжэйшым слаям палякаў, якiя жылi на беларускiх землях. На польскiм этнiчным абшары праз лiтаратуру пашыраўся погляд, уласцiвы палiтыкам. Ён бытаваў сярод элiты II Рэчы Паспалiтай, але не сярод польскага народу, якi па-за ўсходнiмi землямi не сутыкаўся непасрэдна з беларусамi, — большасць палякаў наогул не мела нiякага меркавання на гэты конт. З цягам часу згадкi пра сялянскiя пагромы сцiралiся ў памяцi грамадства i iх месца трывала заняў вобраз «бальшавiзаванага», «камунiзаванага» беларуса-левака. «У гады польска-савецкай вайны (1919-1921) такi по-гляд стаў агульным i фармаваў стаўленне польскiх жаўнераў да беларускага насельнiцтва»[38]. Замацавалi яго ў свядомасцi палякаў падзеi наступных дзесяцiгоддзяў.

Беларусаў заўсёды ўспрымалi як супольнасць сялянскую, плебейскую. Нягледзячы на рэвалюцыйнасць беларускага народу, надалей працягваў iснаваць стэрэатып беларуса-селянiна — iнэртнага, апатычнага, паслухмянага чужой волi. Беларусь, у адрозненне ад Летувы, — пiсаў у 1917 г. В.Вакар, — «дагэтуль ня мае выразных культурна-нацыянальных рысаў. […] Народ застаецца пасiўным i не вылучае з сябе стваральнага элементу»[39]. Лiчылася, што беларусы не здольныя стварыць уласную дзяржаву i абараняць яе незалежнасць; што раней цi пазней iх падпарадкавалi б сабе расейцы, хоць часам выказвалiся i адваротныя думкi. Падкрэслiвалася слабасць або адсутнасць нацыянальнай свядомасцi сярод беларускай масы, вiдавочная нешматлiкасць беларускай элiты, большая цiкавасць беларусаў да сацыяльных, а не нацыянальных праблем, надзвычайная слабасць дзяржаватворчых памкненняў. У момант заканчэння вайны вялiкая частка польскай палiтычнай элiты не думала пра культурную асiмiляцыю беларусаў. Такiя намеры мелi, у першую чаргу, нацыянальныя дэмакраты. У той жа час абвяшчалася неабходнасць палiтычнай (дзяpжаўнай) асiмiляцыi беларусаў. Землеўладальнiкi былi зацiкаўленыя найперш у сацыяльнай згодзе, а не ў паланiзацыi мясцовага жыхарства. Такiм чынам, беларусы звычайна ўспрымалiся не як нацыянальна чужая супольнасць, але хутчэй як адрозная ў сацыяльным (ментальным) або рэлiгiйным плане. Такое стаўленне, што бярэ пачатак з часоў расейскай анексii Рэчы Паспалiтай, знайшло свой працяг у мiжваенным часе. Новая (прынамсi нiколi за часам анексii ў такой ступенi не выяўляная) рыса, якая прыпiсвалася беларусам у II Рэчы Паспалiтай, — левая арыентацыя. На такое ўспрыманне беларусаў, найперш беларускай iнтэлiгенцыi, паўплывала партызанская барацьба ў 20-я г., падзеi канца 30-х г., актыўнасць беларускiх паслоў у польскiм Сойме, дзейнасць Грамады i КПЗБ, апазiцыйнасць беларускага сялянства. У гэтым бачыўся ўплыў Менску i Масквы. Такое ўспрыманне беларусаў вынiкае з напiсанага пазней Чэславам Мiлашам. Калi, — згадвае паэт, — польскiя чыноўнiкi на беларускiх землях «давалi дазвол на адкрыццё асобных школ, вынiкi аказвалiся, на iх погляд, найгоршыя. Сялянскi сын, развiваючы ў працэсе навучання сваю моцна ўкарэненую антыпатыю, дасягаў першай ступенi далучанасцi да цывiлiзацыi, значыць амаль заўсёды станавiўся камунiстам i дзейнiчаў на карысць «рэунiфiкацыi», г.зн. адлучэння ад Польшчы яе ўсходнiх ваяводстваў»[40]. Белаpуская iнтэлiгенцыя — тады яшчэ адносна нешматлiкая — уяўлялася як асяpодак iдэалагiчных pадыкалаў, ваpожых польскай дзяpжаве, падлеглых уплыву савецкiх спецслужбаў. Частка з iх, тpапiўшы ў СССР яшчэ пеpад вайною, апынулася ў лагеpох або была pасстpаляная.

Цяпеp белаpусы ўспpымалiся не так аднабакова. Iх «камунiзаванасць», часам выpазная апазiцыйнасць польскай дзяpжаве тлумачылася ваеннымi пеpатуpбацыямi, галечаю сяpод вяскоўцаў, атpыманым у спадчыну ад цаpызму нiзкiм узpоўнем адукацыi. Hа пpацягу ўсяго мiжваеннага пеpыяду белаpус хаpактаpызаваўся адначасова i пазiтыўна, i негатыўна. Лiчылася, што ён рахманы, не схiльны да канфлiкту, цiхi, цярплiвы, гатовы прыстасоўвацца, павольны, але працавiты. Разам з тым, перад II сусветнай вайной былi напiсаныя наступныя радкi: «Гэты кансерватызм, гэтая недаверлiвасць, непрыняцце нiякiх навiнак цывiлiзацыi — тыповыя для свядомасцi тутэйшага селянiна»[41]. Хоць беларусаў не заўсёды атаесамлялi з палешукамi, экзотыка палескага жыхарства выразна ўплы-вала на партрэт беларусаў у цэлым. Гэта пераважна пра палешукоў (хоць i не толькi пра iх) пiсалi, што яны прымiтыўныя, хiтрыя, панурыя, вываротлiвыя, падазроныя, скрытныя, упартыя, маўклiвыя, зацятыя, помслiвыя, анархiчныя. Часам падкрэслiвалася таксама, што яны яшчэ больш за беларусаў iнэртныя i цёмныя. Былi i нараканнi на лянотнасць тутэйшага насельнiцтва, п’янства. Такiм чынам, яму прыпiсвалiся ўзаемавыключныя рысы. Аднак, падводзячы рысу, трэба сказаць, што стаўленне палякаў да беларускага народу не было адмоўным. Прынамсi, яно было значна лепшае, чым стаўленне польскай элiты да беларускай iнтэлiгенцыi. Польскiя ж сяляне дык i наогул мелi добрыя адносiны са сваiмi беларускiмi суседзямi. Землеўладальнiкi, а таксама прадстаўнiкi польскай iнтэлiгенцыi i нават чынавенства нярэдка спрабавалi апраўдваць мясцовых сялянаў, адзначаючы вонкавую, гiстарычную абумоўленасць поглядаў апошнiх. Часта гаварылася, што Польшча павiнна выканаць сваю цывiлiзацыйную мiсiю на ўсходзе. Праваднiкамi цывiлiзацыi мусiлi стаць шляхоцкiя двары, а таксама дзяржаўная адмiнiстрацыя. Тое, якiмi беларусы паўставалi ў вачах палякаў (асаблiва польскай уладнай элiты), залежала ў значнай ступенi ад iх стаўлення да польскай дзяржавы[42]. А яно не заўсёды задавальняла польскiя ўлады.

У адрозненне ад немцаў, летувiсаў, габрэяў i нават украi-нцаў (найперш у былой Галiцыi), беларусы ў мiжваенны час не ўспрымалiся ў сваёй масе як нацыя. У першыя гады iснавання польскай дзяржавы К.Скароўскi пiсаў: «Пазiтыўнай нацыянальнай самасвядомасцi беларусы маюць мала»[43] (Галасы пярэчання раздавалiся рэдка[44].) Пад канец згаданага перыяду Тадэуш Лапалеўскi сцвярджаў: «Замест пачуцця нацыянальнай прыналежнасцi мы назiраем тут хутчэй свядомасць прыналежнасцi тэрытарыяльнай»[45]. Гаварылася часам i пра штучнасць беларускага нацыянальнага руху, аднак нязменна адзначалася яго слабасць. У сiтуацыi, пры якой, на думку царскай адмiнiстрацыi, непасрэдна ўплываць на праваслаўных беларусаў з боку ўсходняга суседа было складана, слабей чым калi экспанаваўся рэлiгiйны падзел мясцовага насельнiцтва на каталiкоў i праваслаўных, а таксама пагроза схiлення апошнiх да расейскасцi. Праўда, зрэдку чулiся галасы, што пад знешняй формай беларускасцi можа хавацца набытая некалi расейскасць. Блiзкасць беларускамоўнага селянiна бачылася мясцовым палякам слабей, чым у ХIХ ст. з прычыны вельмi выразнай ужо эвалюцыi паняцця «польскi народ» ад яго палiтычнага зместу (надэтнiчнасць, шматкультурнасць) да этнiчна-моўнага. Яно мела крыху iншы змест i грамадскi кантэкст. Як з польскага боку, так i — яшчэ часцей — з беларускага (сярод iнтэлiгенцыi) былi ўжо людзi, якiя канстатавалi адрознасць двух народаў, культур (мелася на ўвазе праваслаўе), моў.

Вобраз беларусаў ствараў для грамадскасцi польскi шляхоцкi двор, мясцовая лiтаратурная iнтэлiгенцыя, палiтычная элiта. Яго шырыла прэса i мастацкая лiтаратура. Беларусы вачыма iх суседзяў, польскiх сялянаў, бачылiся трохi iнакш, чым вачыма iнтэлiгенцыi — менш iдэалагiзаванымi i палiтызаванымi. Але ж, як заўважае Ежы Тамашэўскi, «вялiкая частка польскага грамадства нiчога не ведала пра беларусаў i думала, што «крэсовую» вёску насяляюць палякi, прынамсi этнiчна польскае насельнiцтва, якое, аднак, з прычыны захопу расейцамi падлегла чужым уплывам i страцiла нацыянальную свядомасць. У блiзкiх да ўладаў колах дамiнавала перакананне, што ў Польшчы беларускага пытання няма»[46]. Польскае сялянства, малаадукаваныя слаi польскага грамадства, што жылi па-за Беларуссю, былi ўвогуле незнаёмыя з праблемаю. Беларусы ўяўлялiся ў катэгорыях iншасцi рэгiянальнай, культурнай (этнаграфiчнай), часам моўнай (дакладней дыялектнай), найперш праз вобраз экзатычнага Палесся, але рэдка як народ, адрозны з пункту гледжання нацыянальнага.

Пра беларусаў у БССР польскае грамадства мiжваеннага часу ведала значна менш. Савецкая Беларусь успрымалася як край, падпарадкаваны Маскве, камунiстычны — значыць, варожы, якi пачаткова развiваў беларускасць, аднак пазней вынiшчыў сваю палiтычную элiту, злiквiдаваў прыватную ўласнасць на зямлю, выказаўшыся за калгасы (якiмi страшылi лю-дзей у Польшчы). Адною з крынiцаў iнфармацыi сталi сенсацыйныя апавяданнi кантрабандыстаў.

* * *

У вынiку бальшавiцкай рэвалюцыi i ўзнiкнення Савецкай Беларусi быў знiшчаны клас землеўладальнiкаў, тэрыторыю БССР пакiнула значная колькасць iнтэлiгенцыi, ваенныя ўцекачы, тыя, хто прыехаў сюды адносна нядаўна на заробкi i не паспеў яшчэ замацавацца, а таксама заможныя людзi, якiя мелi што губляць у Краiне Саветаў, ды яшчэ тыя групы, што адчувалi моцную сувязь з этнiчнаю Польшчаю. Засталося, у першую чаргу, вясковае жыхарства, сяляне, досыць шматлiкая дробная шляхта, а ў гарадах — рабочыя. З’явiлася невялiкая, але вельмi актыўная група польскiх камунiстычных дзеячоў — выхадцаў як з земляў новапаўсталай польскай дзяржавы, так i з розных рэгiёнаў СССР. На думку Мiколы Iванова, «амаль усё польскае насельнiцтва «крэсаў» ставiлася абыякава, а часам нават варожа i да савецкае ўлады, i да польскае аўтаномii на тэрыторыi СССР»[47]. Польская грамадскасць, асаблiва вясковая, больш кансерватыўная, заставалася ў палоне катэгорыяў мыслення, вынесеных з царскай Расеi: любая няпольская улада — антыпольская. Новая ўлада аслабляла такiя погляды: нейкi час вельмi энергiчна развiвалася школьнiцтва, культурнiцкiя арганiзацыi i ўстановы самакiравання, быў нават створаны польскi аўтаномны раён, т.зв. Дзяржыншчына (1932-1936). Гэтыя захады скiроўвалiся на хутчэйшую саветызацыю польскага насельнiцтва, на стварэнне ўзору i крынiцы кадраў для будучай сацыялiстычнай Польшчы. Выдавалася шматлiкая польская перыёдыка, кнiгi[48]. Палякi мелi з гэтага пэўную карысць, тым не менш савецкая польскасць, поўная камунiстычнай фразеалогii, заставалася часта чужою для iх. Затое яна была блiзкаю палякам-камунiстам, колькасць якiх у дзяржаўным i партыйным кiраўнiцтве была непрапарцыйна вялiкая (хоць гэтак жа непрапарцыйна малая на нiжэйшых узроўнях улады)[49].

Варожае стаўленне да фармальна беларускiх уладаў узмацнялася iх адназначна антыкаталiцкаю палiтыкай, правя-дзеннем калектывiзацыi, рэпрэсiямi другой паловы 30-ых г. (асаблiва з 1938 г.). Часам даходзiла да канфлiктаў з лакальнымi беларускiмi групамi (у тым лiку i з уладамi) на фоне раздзелу панскiх земляў. Да прыкладу, можна прывесцi спрэчку памiж дзвюма вёскамi на Вiцебшчыне — польскаю (Мяжонкi), населенай шляхтаю, i беларускаю, сялянскаю (Дулебы). «Сяляне, — паведамлялася ў рапарце камiсii, створанай тагачаснымi ўладамi, — глядзяць на мяжонкаўцаў як на паноў, а тыя лiчаць iх п’янюгамi, якiм няможна даваць новай зямлi»[50]. Надалей захоўвалiся даўнiя стэрэатыпы, у якiх паляк часта атаесамляўся з панам, шляхцiчам, а палякi глядзелi на беларуса як на простага селянiна. Захавалiся такiя погляды найперш на вёсцы, хоць не было ўжо польскiх землеўладальнiкаў («паноў»), багатых магнатаў, грашавiтых фабрыкантаў, значна менш засталося iнтэлiгенцыi, а беларусы — асаблiва ў перыяд т.зв. беларусiзацыi (20-ыя г.) — складалi выразную большасць на ўсiх узроўнях кiравання.

Адносiны «улада-грамадства» не былi такiя празрыстыя з пункту гледжання нацыянальнага, як у царскай Расеi. У адрозненне ад iмперыi Раманавых, якая ў сваёй палiтыцы вiдавочна кiравалася нацыянальнай iдэалогiяй (што выяўлялася ў дзеяннях чынавенства), новыя ўлады звыш меры ў сваёй iдэалогii i дзейнасцi эксплуатавалi класавыя лозунгi. Таму i стэрэа-тып беларуса фармаваўся ў вачах мясцовых палякаў у невялiкай ступенi пад уплывам рэпрэсiяў, якiя ажыццяўлялiся мясцовымi ўладамi. Хоць, трэба адзначыць, гэтыя рэпрэсii часта былi непараўнальна больш адчувальныя за тыя, з якiмi сутыкалiся палякi з боку царызму. Улада была нацыянальна расплывiстая, неакрэсленая. Фармальна беларуская, яна падпарадкоўвалася Маскве. Пасля згортвання беларусiзацыi яе праваднiкi зноў вярталiся да расейскай мовы. Сярод iх можна было бачыць расейцаў, габрэяў, а таксама палякаў i прадстаўнiкоў iншых нацыяў. Тады аказалася, што побач жыве беларускi народ, на долю якога выпадала часам не менш, чым на долю палякаў. Стаўленне да ўлады было негатыўнае. Паступова яе пачалi баяцца больш як царскую. Беларусы ў рэпрэсiях выступалi i як суб’ект, i аб’ект, аднак у вачах палякаў яны рэ-прэзентавалi хутчэй уладу, чым народ.

У мiжваенны перыяд у БССР паступова змянялiся i слаблi, не знiкаючы канчаткова, даўнiя польска-беларускiя стэрэатыпы. Беларус уяўляўся суседам-селянiнам з тымi ж рысамi, якiя прыпiсвалiся яму раней (яны заставалiся актуальнымi ў свядомасцi палякаў II Рэчы Паспалiтай), а таксама камунiстам, дзяржаўна-партыйным функцыянерам, апаратчыкам, найчасцей выхадцам з нiзоў, захопленым палiтычнаю вiхураю; яго варта было асцерагацца. Па польскi бок мяжы, дзе беларуская iнтэлiгенцыя была вельмi малалiкая, беларус бачыўся найперш у аблiччы селянiна. Моцна адчувалася яго грамадская i культурная падпарадкаванасць польскасцi (гэты погляд здавён iснаваў у свядомасцi палякаў). Патэрналiсцкае стаўленне да беларускага вяскоўца дадавала яму лагоднасцi. Рамантычнае ўспрыманне «крэсаў» як польскага раю ўжо засталося ў мiнулым.

2. Палякi ў вачах беларусаў

Бальшавiцкая рэвалюцыя стварыла беларускiм сялянам умовы выяўлення моцнай, абумоўленай, праўда, не нацыянальнымi, а класавымi фактарамi, непрыязнасцi да мясцовых абшарнiкаў, паноў — часта палякаў. Наступствы гэтага былi таксама вiдавочныя ў адроджанай Рэчы Паспалiтай. Беларускiя сяляне ўспрымалi палякаў праз штодзённы iндывiдуальны досвед, у класавых катэгорыях, а пасля аднаўлення Рэчы Паспалiтай — праз стасункi «улада-падуладны», а гэтыя апошнiя былi для сялянаў дастаткова балючыя. У вачах беларускага сялянства польскасць увасаблялася хутчэй у постацi абшарнiка, палiцыянта, гарадскога iнтэлiгента, чым у аблiччы «мазурскага» суседа-селянiна. Надалей важным заставаўся канфесiйны фактар. Да ўзнiкнення II Рэчы Паспалiтай польскасць не лучылася з дзяржаваю (як тое было ў выпадку з расейскасцю).

Гаворачы пра часы адразу пасля I сусветнай вайны, Збiгнеў Запароўскi пiша пра iрацыянальны страх «беларускага насельнiцтва перад Польшчаю, перад быццам бы вяртаннем паншчыны; перад стратаю прывiлеяванага датуль становiшча праваслаўя. Гэтыя настроi актыўна падагравалiся антыпольскаю прапагандаю, якая чулася з розных бакоў. Яна знаходзiла водгук сярод праваслаўных, якiя на працягу жыцця некалькiх пакаленняў знаходзiлася ў сферы ўплыву расейскiх iнстытуцый: адмiнiстрацыi, царквы, школы, войска, якiя заўзята шырылi манархiчны культ у Вялiкарасеi. Даваеннае жыццё здавалася iм бяспечным i сытым»[51]. Непрыязнасць беларусаў да польскiх уладаў выклiкала ажыццяўленне прынятай Соймам напрыканцы 1920 г. пастановы пра вайсковае i цывiльнае асаднiцтва на ўсходнiх землях Рэчы Паспалiтае.

Частка беларускай iнтэлiгенцыi, ашуканая польскiмi ўладамi (у тым лiку Пiлсудскiм) пад час усталявання новага палiтычнага ладу ў гэтым еўрапейскiм рэгiёне — мiзэрнасцю ўступак на карысць беларусаў (адсутнасцю аўтаномii), -адкрыта казала пра палiтычную апазiцыю Беларусi[52]. Праваслаўнае святарства, пазбаўленае ранейшай падтрымкi адмiнiстрацыi (расейскай), ускладала вiну за пагаршэнне свайго эканамiчнага становiшча на польскiя ўлады, уплываючы такiм чынам на настроi насельнiцтва i яго негатыўнае стаўленне да польскай дзяржавы. Усведамленне культурнай, рэлiгiйнай (рэдка нацыянальнай) iншасцi ў польска-беларускiх дачыненнях, вiдавочнае ў праваслаўнай супольнасцi, захоўвалася на працягу ўсяго iснавання II Рэчы Паспалiтае.

На стаўленне беларускага селянiна да ўлады наогул, у тым лiку да польскай, паўплываў ягоны досвед, вынесены з I су-светнай вайны, з бальшавiцкай рэвалюцыi, з пазнейшых вой-наў. Слабасць чарговай ўлады, якая хутка пераходзiла з рук у рукi, спрыяла падзенню яе аўтарытэту[53]. Часта (гэта не значыць заўсёды) беларускi селянiн варожа ставiўся да польскае адмiнiстрацыi. Антыпатыя гэтая, досыць адчувальная ў 20-ыя г., становiцца крыху менш заўважная цягам наступнага дзесяцiгоддзя, у немалой ступенi пад уплывам вестак, што даходзiлi тады з БССР. Тым не менш, — як пiша Ф.Селiцкi, — шмат у якiх «рускiх» (г.зн. праваслаўных) вёсках бальшавiкоў чакалi аж да 1939 году. Жыхары Крупнiкаў «цярплiва чакалi «бальшавiкоў», пачынаючы з 1921 г., калi тут умацавалася польская ўлада. Кожную восень яны старалiся чым раней сеяць жыта, верачы, што менавiта ранняй восенню прыйдуць бальшавiкi. Iх ня-прыязь да «польскага права» выяўлялася, мiж iншым, у тым, што яны выязджалi ў поле 3 траўня i 11 лiстапада (даты дзяржаўных святаў — Дня Канстытуцыi i Свята Незалежнасцi — перакл.), не хочучы святкаваць, хоць гэта пагражала палiцэйскай карай»[54].

На стаўленне беларусаў да польскай дзяржавы ўплывала таксама iх веданне пра павышэнне статусу беларускай мовы ў БССР, пра ўжыванне яе ў дзяржаўных установах, у сiстэме адукацыi, што выгодна адрознiвала Савецкую Беларусь ад яе заходняга суседа. Пра дыскрымiнацыю беларушчыны ў Польшчы пiсаў ужо ў 1920 г. А.Луцкевiч[55]. Праз восем гадоў дзеяч беларускай хрысцiянскай дэмакратыi кс.Адам Станкевiч, апiсваючы адносiны да беларускае мовы, адзначаў «факт дзяржаў-най неталерантнасцi да нашага народу»[56]. Газета «Biełaruskaja Krynica» (10.08.1933), выказваючы шкадаванне з прычыны закрыцця беларускiх школ, пiсала: «У культурна-асветнай сферы праводзiцца сiстэматычная паланiзацыя маладога пакалення беларусаў»[57].

Асаблiва беларуская iнтэлiгенцыя была чуйнаю да дыскрымiнацыi беларускай мовы i школьнiцтва, палiтычнай свабоды, а найбольш — абмежавання культурных, нацыянальных (а не толькi класавых) памкненняў беларусаў. Польскiм палiтыкам закiдалi, што яны выкарысталi наiўнасць беларусаў у момант стварэння II Рэчы Паспалiтай. Не былi выкананыя ранейшыя абяцаннi, дадзеныя ў той час беларусам. Гэтак фармаваўся сярод беларускай элiты стэрэатып хiтрага паляка, здраднiка, спрытнюгi, неталерантнага пыхлiўца. Ён датычыў найперш польскай палiтычнай элiты, адмiнiстрацыi. Выказвалiся i абвiнавачаннi ў адрас польскае iнтэлiгенцыi, што здра-дзiла свайму этасу: не падтрымала беларусаў у iх iмкненнi да развiцця ўласнай нацыянальнасцi, а таксама класавай незалежнасцi. Бранiслаў Тарашкевiч закiдаў польскiм iнтэлiгентам бяздзеянне, завяршаючы артыкул у перыёдыку «Przeglad Wilenski»: «Вы хочаце магутнае Польшчы, а з сяброў робiце ворагаў, вымагаеце грамадзянскай ахвярнасцi, а абуджаеце толькi азлобленасць i няпрыязь. Каб вам горка не пашкадаваць пра гэта ў часiну выпрабаванняў»[58].

Стэрэатып паляка — палiтыка, абшарнiка, прадстаўнiка адмiнiстрацыi, палiцыянта — часта быў афарбаваны яркiмi эмоцыямi, аднак ён не вычэрпваў для беларускага iнтэлiгента бачання польскасцi ў яе цэласцi. Часткова польскасць успрымалася (па-за сфераю дзяржаўнай ўлады) гэтаксама, як i ў даваенны час. Мiжваеннае дваццацiгоддзе было занадта кароткiм прамежкам часу, каб ранейшыя стэрэатыпы змянiлiся карэнным чынам. Палякаў лiчылi людзьмi, мацней звязанымi з Захадам, чым расейцы: яны змагаюцца за сваю свабоду, хоць ужо не заўсёды даюць яе iншым, яны больш актыўныя за беларусаў, нацыянальна скансалiдаваныя, патрыёты, нават нацыяналiсты. У польскай культуры адзначалася рамантычная традыцыя, а яе «панскасць» успрымалася вельмi амбiвалентна. Тыповы беларускi iнтэлiгент усё часцей выхоўваўся ў польскай культуры, нярэдка прывабнай для яго. Яна не была яму чужой — гэта была ягоная культура, хоць не ў нацыянальным сэнсе. Таму ён не ставiўся варожа да блiзкiх яму вартасцяў, якiя яна ўключала, таксама i да польскага народу. Гэтая блiзкасць часам ускладняла яму стэрэатыпiзацыю польскасцi па-за сфераю канфрантацыi з ёю.

Сяляне часта адмоўна ацэньвалi польскага чыноўнiка, палiцыянта, але значна лепш сваiх суседзяў — польскiх сялянаў. Польскай уладзе яны закiдалi пыхлiвасць, фанабэрыю, бязлiтаснасць. Але так было не заўсёды. Польскае войска нярэдка здавалася прывабным для беларускага рэкрута. Узаемiны з абшарнiкам часта былi карэктныя, або нават i добрыя. Польская «панскасць» таксама бывала прыцягальнаю, асаблiва калi яна стварала магчымасць кар’еры.

Пасля I сусветнай вайны БССР была для беларусаў Польшчы сталым, станоўчым, iдэалагiзаваным узорам, з часам усё менш адпаведным сапраўднасцi. З ёю супастаўлялi рэальную Польшчу, якая часта разглядалася праз прызму класавай i нацыянальнай несправядлiвасцi. Умроеная, высненая Савецкая Беларусь увайшла ў вострую канфрантацыю з рэчаiснасцю пасля 17 верасня 1939 г.

* * *

У БССР — дзяржаве, якая на кожным кроку абвяшчала класавыя лозунгi, пашырала сацыялiстычныя iдэi, — польскасць асацыявалася ў беларусаў з «панскасцю», з класавай эксплуатацыяй абшарнiкамi i буржуазiяй, з варожасцю да суседняй капiталiстычнай дзяржавы, з нацыянальнай нетале-рант—насцю, з захопамi. Гэтая афiцыйна абвяшчaная пазiцыя мусiла хоць часткова экстрапалявацца на палякаў Савецкай Беларусi. А яны ж павiнны былi стаць узорам для будучай польскай сацыялiстычнай дзяржавы, таму гэтае негатыўнае бачанне польскасцi спрабавалi мадыфiкаваць, не стасуючы яго да мясцовых палякаў. Гэта адпавядала палiтыцы падтрымкi нацыянальных меншасцяў, якая праводзiлася ў БССР у 20-ыя г. Рэзалюцыя ЦК КП(б)Б ад 25-29.01.1925 г., прысвечаная нацыянальнаму пытанню, звяртала ўвагу на неабходнасць право-дзiць сярод беларускiх сялянаў сталую растлумачальную працу, накiраваную «супраць перажыткаў нiчым не абгрунтаванага стаў-лення да польскiх сялянаў як да ворагаў працоўных масаў i савецкай улады, што было абумоўлена ранейшай наяўнасцю на Беларусi развiтага абшарнiцкага землеўладання i татальным падо-зраннем, што польскае насельнiцтва хiлiцца да буржуазнай Польшчы»[59]. У адрозненне ад польскiх капiталiстаў, абшарнiкаў, уладных вярхоў II Рэчы Паспалiтай, польскi народ па абодва бакi мяжы мусiў быць блiзкiм да народу беларускага, мусiў быць ягоным класавым саюзнiкам.

Пасля травеньскага перавароту, якi адбыўся ў Польшчы ў 1926 г., у СССР атрымаў распаўсюджанне стэрэатып «фашысцкай Польшчы». Ён замацаваўся ў свядомасцi беларусаў на доўгiя дзесяцiгоддзi. Прапагандавалася афiцыйнае ўяўленне пра «панскую Польшчу» i яе кiраўнiцтва — «белапалякаў». Палякi на ўсходзе на працягу цэлых пакаленняў успрымалiся — пад уплывам расейскай прапаганды — як паўстанцы, бунтаў-шчыкi. Такая характарыстыка ў дэспатычнай дзяржаве акцэптавалася выключна негатыўна. Даследуючы беларускую прэсу БССР i Заходняй Беларусi другой паловы 20-ых г., Андрэй Кротаў знаходзiць там «вобраз Польшчы — варожай дзяржавы, што канае ў перадсмяротных канвульсiях, i вобраз польскага народу, атручанага шавiнiзмам, вялiкадзяржаўнасцю i нянавiсцю да не-палякаў»[60]. У другой палове 30-ых г., пасля няўдачы ў справе пабудовы «польскага сацыялiстычнага грамадства» ў СССР, у сiтуацыi пагаршэння мiждзяржаўных польска-савецкiх дачыненняў i ўзмацнення сталiнскiх рэпрэсiяў, савецкiя ўлады прыйшлi да высновы, што злучэнне польскасцi з iдэяй камунiзму — задача незвычайна цяжкая. Афiцыйная iдэалогiя была прасякнутая антыпольскасцю. Польскае сялянства iнтэрпрэтавалася як апiрышча рэакцыi i клерыкалiзму. Палякi на колiшнiх усходнiх землях былой Рэчы Паспалiтай залiчалiся да т.зв. «няпэўнага элементу». «Да кампанii ўкаранення ў свядомасць абывацеля савецкага стэрэатыпу «паляка — ворага народнай улады», «паляка-сабатажнiка», «паляка-шкоднiка», «паляка — фашысцкага шпiёна» — актыўна далучылiся друк, тэатр, кiно, мастацкая лiтаратура»[61].

У 30-ыя г. у беларускай гiстарыяграфii ўмацавалася «мадэрнiзаваная вялiкаруская канцэпцыя, злучаная з бальшавiцкiмi догмамi»[62]. Праз прызму гэтай канцэпцыi аўтары гiстарычных, iдэалагiчна-прапагандысцкiх працаў, школьных падручнiкаў глядзелi не толькi на самую гiсторыю Беларусi, але i на ролю палякаў у ёй. У афiцыйнай сферы польскасць успрымалася негатыўна. Масква пашырала расейска-савецкiя, нацыянальна-класавыя стэрэатыпы паляка. Хоць гэта не значыць, што яны дамiнавалi сярод беларускага народу, хоць iх iснаванне станавiлася ўсё больш заўважным на фоне ранейшых уяўленняў (яны часта iснуюць на працягу пакаленняў), паступова слабеўшых. Беларусь стала закрытаю для свету, ў тым лiку для найблiжэйшага, заходняга, на iншых пачала пазiраць чужымi, расейскiмi вачыма.

Пераклаў Змiцер Саўка


[1] Найбольш грунтоўна ў польскiм пiсьменстве праблема польскага бачання беларусаў у перыяд пасля падзелу Рэчы Паспалiтай разглядаец-ца ў: J.Jurkiewicz. Nasze widzenie Białorusinów w XX w. (do 1939 r.) // Dzieje najnowsze. 1995.2.
[2] В.К.Бандарчык, П.У.Церашковiч. Фармiраванне i развiццё беларускай нацыi // Этнаграфiя беларусаў. Гiстарыяграфiя, этнагенез, этнiчная гiсторыя. Мiнск, 1985. С.150.
[3] M.Czarnowska. Zabytki mitologii słowiańskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Białej Rusi dochowywane // Dziennik Wileński. T.VI. 1817. Lipiec-grudzień. S.397.
[4] Хоць у той жа час расiянiн I.Папоў пiсаў: «Беларус не зведаў татарскай няволi, таму застаўся адносна дабрадушны i лагодны, гэта прывяло таксама i да захавання большай патрыярхальнасцi ў дачыненнях» (И.Попов. Бeлоруссiя и белоруссы. Москва, 1903. С.21.)
[5] J.Czeczot. Piosenki wieśniacze z nad Niemna. Wilno, 1837. S.V.
[6] Тамсама. S.VIII.
[7] J.Buoński. Polski raj // Tygodnik Powszechny. 1987. №51-52.
[8] Цыт. пвд.: J.Kieniewicz. Dereszewicze. 1863. Wrocław, 1986. S.137.
[9] L.Wasilewski. Kresy wschodnie. Litwa i Białoruś-Podlasie i Chelmszczyzna-Galicja Wschodnia-Ukraina. Warszawa-Kraków, 1917. S.43.
[10] Korespondencja z Wilna // Dziennik Poznański. 1887. №187. Цыт. пвд.: O.Kolberg. Białoruś- Polesie//Dzieła wszystkie. T.52. Wrocław-Poznań, 1968. S.38.
[11] Gazeta Rolnicza. 1885.35 (list Ottona Missuny). Цыт. пвд.: O.Kolberg. S.64.
[12] E.Woyniłłowicz. Wspomnienia 1847-1928 / Oprac.J.Iwaszkiewicz. Cz.1. Wilno, 1931. S.210-211.
[13] J.Bardach. O dawnej i niedawnej Litwie. Poznań. 1988. S.262.
[14] J.Kieniewicz. Powstanie styczniowe. Warszawa, 1983. S.296.
[15] M.Czurak. Komizm w białoruskiej prozie ludowej. Wrocław, 1984. S.32-38.
[16] E.Jeleńska. Wieś Komarowicze w powiecie mozyrskim // Wisła (Warszawa). 1892. T.V. S.52.
[17] Цыт. пвд.: Ruch rewolucyjny na Litwie i Białorusi 1861-1862 r. Moskwa, 1864. S.38.
[18] J.Gieysztor. Pamiętniki z lat 1857-1865. T.1. Wilno, 1913. S.136.
[19] Наша Нiва. 1907. №5. С.6.
[20] M.Czurak… S.58.
[21] Тамсама. S.60.
[22] Тамсама. S.60, 61.
[23] П.Терешкович. Этнические стереотипы в традиционной ментальности белорусов (машынапiс). С.6.
[24] R.Radzik. Idea narodu białoruskiego w drukach narodników petersburskiego pisma «Гомон» // Slavia Orientalis. 1995. 3.
[25] Власт. Кароткая гiсторыя Беларусi з 40 рысункамi. Вiльня, 1910.
[26] Наша Нiва. 1907. №33. С.4-5 (артыкул да першых угодкаў газеты).
[27] Тамсама. 1908. №9. С.2.
[28] Тамсама. С.1.
[29] Тамсама. 1911. №31-32. С.390. Карэспандэнт «Нашай Нiвы» з Бабруйшчыны пiсаў у першым нумары газеты за 1907 г. (с.4): «Нам, праваслаўным, кажуць, што мы руские, значыць людзи иншые ад каталикоў; кажуць, што каталики — гэта ляхы. А па праўдзи, то гэта адно брэхня. Каталики — гэта такие самые людзи, як и правослаўные; яны гавараць па нашаму и жывуць так сама цяжка, як и мы, правослаўные. Мы ўсе — браты адной крыви и з адной зямли беларускай. Мы не руские и не паляки, а беларусы, и кожны гэта павинен памятаць».
[30] Тамсама. 1911. №49. С.637.
[31] Тамсама. 1913. №48. С.1.
[32] Тамсама. 1910. №6. С.100 (допiс з Сакольскага павету на Беласточчыне).
[33] Тамсама. 1909. №12. С.179.
[34] Гэтая з’ява стала вiдавочнаю асаблiва ў Савецкай Беларусi (гл: M.Koszelew. Polacy w oczach Białorusinów: ewolucja poglądów // Dzieje Najnowsze. 1995.2).
[35] K.Moszyński. Stosunki narodowościowe w Wileńskiem // Myśl Polska. 1918. Z.1-2. S.25.
[36] J.Jurkiewicz. S.69.
[37] A.Kieniewicz. Nad Prypecią, dawno temu… Wspomnienia zamierzchłej przeszłości / Przygotował do drurku S.Kieniewicz. Wrocław, 1986.S.457; A.Patek. Polacy na wschodzie w latach 1917-1922 (od przewrotu październikowego do proklamowania ZSRR) // Przegląd Polonijny. 1995. Z.2. S.16-17.
[38] J.Jurkiewicz. S.70.
[39] W.Wakar. Rozwój terytorialny narodowości polskiej. Cz.III. Statystyka narodowościowa kresów wschodnich. Kielce, 1917. S.11.
[40] Cz.Miłosz. Rodzinna Europa. Paryż, 1989. S.52.
[41] T.Łopalewski. Między Niemnem a Dźwiną. Ziemia wileńska i nowogródzka. Poznań (без года выдання). S.40.
[42] На гэта звяртае ўвагу J.Jurkiewicz. S.71.
[43] K.Srokowski. Sprawa narodowościowa na kresach wschodnich. Kraków, 1924. S.9.
[44] Polska-Białoruś, 1918-1945 / Red. W.Balcerak. Warszawa, 1994. S.81 (выказванне Л.Хaмiньскага).
[45] T.Łopalewski. Między Niemnem… S.34.
[46] Białorusini w oczach polaków. 1919-1939 // Literatura na świecie. 1991.8-9. S.237-238.
[47] M.Iwanow. Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939. Warszawa-Wrocław, 1991. S.159.
[48] K.Woźniakowski. Polskie środowisko literackie Białoruskiej SRR w latach 1919-1989 (dzieje-dorobek-perspektywy) // Przegląd Polonijny. 1990.3.
[49] M.Iwanow. S.85,158-159.
[50] Цыт. пвд.: M.Iwanow. S.331.
[51] Z.Zaporowski. Stosunki polityczno-społeczne na północno-wschodnich kresach drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939 // Społeczeństwo białoruskie, litewskie i polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej (Białoruś Zachodnia i Litwa Wschodnia) w latach 1939-1941 / Pod red. M.Giżejewskiej i T.Strzembosza. Warszawa, 1995. S.62.
[52] А.Луцкевiч. Польская акупацыя ў Беларусi. Вiльня, 1920.
[53] K.Srokowski… S.8.
[54] F.Sielicki. Region dołginowsko-budsławsko-krzywicki na dawnej Wileńszcźyenie. Kronika historyczna. Warszawa-Wrocław, 1989. S.161.
[55] А.Луцкевiч. C.15.
[56] Ks.A.Stankiewič. Rodnaja mowa ŭ światyniach. Wilnia, 1929. S.139.
[57] Цыт. пвд.: W.Paprocka. Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym // Etnografia polska. 1995. 1-2. S.24.
[58] Białorusin. Nie tędy droga // Przegląd Wileński.3. 10.02.1924. Цыт. пвд.: A.Bergman. Rzecz o Bronisławie Taraszkiewiczu. Warszawa, 1977. S.92-93.
[59] Цыт. пвд.: M.Koszelew… S.88.
[60] A.Krotau. Obraz polaków w prasie białoruskiej lat dwudziestych // Sprawy Narodowościowe — Seria Nowa. 1996.1. S.194.
[61] M.Iwanow… S.358.
[62] М.Бiч. Аб нацыянальнай канцэпцыi гiсторыi i гiстарычнай адукацыi ў Рэспублiцы Беларусь // Беларускi гiстарычны часопiс. 1993. №1. С.15.

Наверх

Głogowska, Helena. Białoruś. 1914-1929: Kultura pod presją polityki (Валянцiна Грыгор’ева)

GŁOGOWSKA HELENA. Białoruś. 1914-1929: Kultura pod presją polityki. Białystok. 1996. 238.

Беларуская гiстарыяграфiя да гэтага часу так i не звярнула належнай увагi на праблему развiцця нацыянальнай культуры пад час I сусветнай вайны i ў першае дзесяцiгоддзе пасля яе. Нейкiм чынам гэта знаходзiць сваё апраўданне: складаны перыяд, складанасцi з крынiцамi. А калi i звярталiся да мiнулага Беларусi гэтага гiстарычнага перыяду, то гiсторыкi вылучалi на першы план больш важкiя, на iх погляд, праблемы: вайна, акупацыя, бежанства, палiтычныя працэсы. Культура, як гэта было i ў жыццi, i не толькi ў гэты трагiчны для Беларусi час, адсоўвалася на апошнi план. А часцей, як гэта назiралася ва ўсiх абагульняючых працах, ёй зусiм не хапала месца i ўвагi. Вось чаму з’яўленне кнiгi, прысвечанай гiсторыi беларускай культуры ў 1914 — 1929 г., заслугоўвае самай высокай па-хвалы i пiльнай увагi гiсторыкаў.

Няма нiчога дзiўнага ў тым, што да гiсторыi Беларусi зноў звяртаюцца польскiя даследчыкi. Бо, як слушна пiша аўтар кнiгi, гiстарычныя лёсы Беларусi i Польшчы цесна сплялiся, i не толькi праз змены межаў, але i праз фармаванне двух народаў i iх культур. Аўтар ставiць перад сабой даволi складаную задачу: разгледзець культурнае развiццё Беларусi, абуджэнне самасвядомасцi беларусаў у кантэксце агульных тэндэнцый еўрапейскай цывiлiзацыi. I гэты падыход дазваляе разглядаць гiстарычны працэс у Беларусi не iзалявана, а як складовую частку агульнаеўрапейскага гiстарычнага працэса. Падыход, можа, i не зусiм нечаканы для беларускай гiстарыяграфii, але, пагодзiмся, даволi новы i неабходны.
Чытаць далей →