У гістарычнай літаратуры даўно прынята лічыць, што трывалае ўваходжанне Полацка ў Вялікае Княства Літоўскае звязана з выгнаннем немцаў з горада ў пачатку ХIV ст. Сутнасць сюжэта наступная: прыкладна ў 1305 г. Полацк трапіў у залежнасць ад рыжскага арцыбіскупства, карыстаючыся чым у горад наехалі немцы і сталі актыўна ўводзіць каталіцтва, збудавалі касцёл. Гэта выклікала супраціў палачан, якія паўсталі і ў 1307 г. паклікалі на дапамогу літоўскага князя Віценя, з чыёй дапамогаю і выгналі немцаў са сваёй зямлі, а касцёл разбурылі. У выніку ў горадзе быў пасаджаны Віценеў сын Воін, і Полацк апынуўся пад уладаю літоўскага князя.
Чытаць далей →

Публікацыяй водгуку Ганны Леанідаўны Харашкевіч на рукапіс легендарнай працы, што выклікала столькі размоў у асяроддзі гісторыкаў, але так і не пабачыла свету, рэдакцыя БГА адкрывае новую рубрыку „З архіва гісторыка“, у якой будзе змяшчаць даўнія рэцэнзіі і водгукі з прыватных архіваў вучоных, г.зн. тэксты, якія пісаліся не для публікацыі, але рэальна ўплывалі на ландшафт нашай гістарыяграфіі.
Чытаць далей →

Łowmiański Henryk. Polityka Jagiellonów. Poznań, 1999. 673.

Хтосьці з даследчыкаў заўважыў, што ў творчасці Генрыка Лаўмяньскага існуе выразная „белая пляма» — пад час нямецкае акупацыі. „Час маўчання» ў першай палове 40-х г. прыводзіў да думкі, што пераход ад вывучэння гісторыі ВКЛ да вывучэння польскага ранняга Сярэднявечча не меў творчай узаемасувязі і быў выкліканы толькі вонкавымі абставінамі, у першую чаргу пераездам з Вільні ў Познань. 40-я гады здаюцца ўвогуле выкрасленымі з навукова-творчай дзейнасці гэтага выбітнага гісторыка — знакавай постаці ў польскай гістарыяграфіі XX ст.
Чытаць далей →

Сінтэтычныя працы пачатку ХХ ст.

Украіна ў сінтэтычных даследаваннях гісторыі, якiя пачалі з’яўляцца яшчэ ў ХIХ ст. (Д.Бантыш-Каменскі, М.Маркевіч), разглядалася звычайна як «Малая Русь» і ўпiсвалася ў кантэкст агульнарасійскай гісторыі. Якасна новы этап развіцця ўкраінскай гістарыяграфіі звязаны з творчасцю Міхайла Грушэўскага, гістарычная схема якога сталася не толькі значным унёскам у навуку, але і ідэалагічнай асновай украінскага нацыянальнага руху. У сканцэнтраваным выглядзе канцэпцыя Грушэўскага выкладаецца ў артыкуле «Звичайна схема „руськоi» історіi й справа раціонального укладу історіi східнього слов’янства» (1903), які ва Украіне лічыцца хрэстаматыйным. У сваёй працы навуковец абгрунтоўвае недарэчнасць традыцыйнай дынастычнай схемы расійскай гістарыяграфіі: Кіеўская Русь — Уладзімірскае княства — Маскоўскае царства, і даводзіць, што Кіеўская Русь была створаная ўкраінска -рускай народнасцю, а Уладзімірска -Маскоўская — вялікарускай. Велізарнае для нашае тэмы значэнне мае выкладзеная ў дадзеным артыкуле тэза, паводле якой «ніякія матывы не даюць права праігнараваць значэнне беларускае народнасці»[1]. На думку Грушэўскага, Вялікае Княства Літоўскае (далей ВКЛ. — А.П.) было гетэрагенным утварэннем, што ўтрымлівала як літоўскі, так і славянскі элемент. Чытаць далей →

^* Праца выкананая ў рамках праекту „Вакно ў Эўропу — Беларуская майстэрня»

Калі не ўлічваць працы навукова-папулярнага характару, то можна прызнаць, што Інфлянцкая вайна ніколі не была прадметам спецыяльнага даследавання савецкіх гісторыкаў. Абумоўлена гэта не толькі слабой зацікаўленасцю савецкай гістарычнай навукі ваенна-палітычнай тэматыкай. Сутнасць справы хутчэй у тым, што Інфлянцкая вайна для „прававернага» савецкага гісторыка была тэмай нязручнай, бо па сваім характары і выніках не мела станоўчага значэння ды патрыятычна-вызвольнага гучання, як, прыкладам, Кулікоўская бітва 1380 г. Аднак, не маючы магчымасці абысці такія важныя падзеі ў гісторыі Расіі, савецкія гісторыкі стварылі ўласную схему Інфлянцкай вайны, у аснову якой паклалі мадыфікаваную марксісцка -ленінскімі ідэямі канцэпцыю дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі. Гэта той прыклад, калі пры вольнай, некрытычнай маніпуляцыі фактамі з яўна няўдалай і несправядлі вай вайны рабілася выключна прагрэсіўная падзея з аптымістычнымі для развіцця краіны наступствамі. Крытычны аналіз прыёмаў і метадаў абгрунтавання „справядлівасці і прагрэсіўнасці» Інфлянцкае вайны, а таксама характарыстыкі савецкай канцэпцыі вайны і параўнанне поглядаў савецкіх даследчыкаў з пазіцыямі дарэвалюцыйных расійскіх гісторыкаў і стане прадметам нашай працы. Спачатку звернемся да набыткаў, з якімі расійская гістарычная навука прыйшла да пераломнага для Расіі 1917 г. Чытаць далей →

У чэрвені 1999 г. у Менск прыехаў навуковы супрацоўнік Нямецкага Гістарычнага інстытута ў Варшаве доктар Маціяс Ніендорф. Нямецкі гісторык наведаў Беларусь упершыню. Яго габілітацыйная дысертацыя прысвечана нацыянальным праблемам Вялікага Княства Літоўскага паслялюблінскага перыяду, таму без архіваў ды бібліятэк Беларусі вучонаму не абысціся. Пакідаючы Менск пасля двухтыднёвага побыту, спадар Ніендорф ласкава згадзіўся даць інтэрвію нашаму часопісу.

БГА: Спадар Маціяс, чым Вы як гісторык займаліся раней?

М.Н.: Да гэтага часу я займаўся перадусім нямецка–польскімі адносінамі ў ХХ ст. Прадстаўляў нямецкі бок у адным нямецка–польскім выдавецкім праекце па праблеме меншасцяў у нямецка–польскай памежнай зоне міжваеннага перыяду. Гэтай тэме была прысвечана і мая доктарская праца. У ёй на ўзроўні мікрадаследавання разглядаюцца праблемы нацыянальнай меншасці ў акрузе, падзеленай паміж Нямеччынай і Польшчай, у абедзвюх частках якой засталася значная колькасць адпаведна нямецкага або польскага насельніцтва. Мяне цікавіла, наколькі нацыянальныя крытэры вызначалі штодзённае ўзаемаўспрыманне, і калі так, то наколькі яны ўплывалі на дзеянні. Вынікі можна рэзюмаваць так, што да з’яўлення нацыянал–сацыялізму яны былі надзіва нязначнымі.
Чытаць далей →

^* Edvardas Gudavičius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. Vilnius: Žara, 1998. 359 p.

Новая праца літоўскага гісторыка Эдвардаса Гудавічуса прысвечана асобе Міндоўга — славутага дзеяча ХIII ст., якога бальшыня даследчыкаў прызнае стваральнікам Вялікага Княства Літоўскага. Перыяд, на які прыпала дзейнасць Міндоўга, сёння выклікае асаблівую ўвагу з боку грамадства дзвюх маладых незалежных дзяржаваў, што існуюць на колішніх абшарах ВКЛ — Беларусі і Літвы. Пра значэнне, якое надаецца першапачатковай гісторыі ВКЛ у сённяшняй Літве, сведчыць ужо ўзровень выдання гэтай кнігі — выдатная вокладка, прыгожыя форзацы, крэйдаваная папера і нават такая дробязь, як шаўковая закладка. На жаль, выданні беларускіх гісторыкаў выходзяць у значна больш сціплым выглядзе. Аднак цікавасць да пачаткаў ВКЛ на Беларусі, думаецца, не меншая. Тым больш карысна даведацца, як выглядаюць гэтыя пытанні ў асвятленні аўтарытэтнага літоўскага гісторыка.
Чытаць далей →

^*Заўвагі з нагоды артыкула Вячаслава Насевіча: Пытанняў больш чым адказаў // Беларускі Гістарычны Агляд. 1998. Т. 5. Сш. 1. С. 210-226.

Сведчаннем асаблівасці і, напэўна, слабасці беларускай гістарычнай навукі з’яўляецца адсутнасць рэгулярнага рэцэнзавання прац па айчыннай гісторыі. Многія сур’ёзныя кнігі ўвогуле не могуць дачакацца грунтоўнай рэцэнзіі ў навуковай перыёдыцы. Тым больш прыемная аператыўная рэакцыя на маю сціплую працу, што можна вытлумачыць важнасцю праблемы, якой яна прысвечана.
Чытаць далей →

Прыемна, што, нягледзячы на даволі крытычны характар рэцэнзіі, А.Краўцэвіч не стаў на шлях агульнага яе адхілення, прыняў некаторыя заўвагі і ўдакладніў сваю пазіцыю па шэрагу пытанняў. У прыватнасці, ён прызнае, што М. Ермаловіч быў не першым, хто выказаў у літаратуры „беларускацэнтрысцкі» погляд на ВКЛ. Дарэчы, паміж М. Шкялёнкам і М. Ермаловічам можна паставіць яшчэ, як мінімум, постаць Л. Рыдлеўскага, які ў 1948 г. пісаў пра вызначальную ролю беларусаў у гісторыі ВКЛ.[1]

Не абвяргае А. Краўцэвіч і мае ўдакладненні характару балта-славянскага ўзаемадзеяння на Панямонні да ХIII ст. Слушна адзначаючы, што некаторыя з маіх аргументаў наконт міжэтнічнага напружання застаюцца толькі меркаваннямі, ён не спрабуе адхіліць іншыя з прыведзеных мною прыкладаў, якія сапраўды з’яўляюцца фактамі : звесткі пра данніцкую залежнасць Літвы ў ХI ст., пра дамінаванне літоўскай арыстакратыі ў больш познія часы і інш. З гэтага можна меркаваць, што азначаныя факты ён маўкліва пагаджаецца ўлічыць.
Чытаць далей →

«За последние годы нами преодолена деидеологизация средней и особенно высшей школы».
З выступлення А.Лукашэнкі ў Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі (20 лістапада 1998).

«Адмовіўшыся ад празмернай ідэалагізацыі і палітызацыі ў гістарычнай навуцы, аўтары імкнуліся не падфарбоўваць нашу гісторыю…»
З прадмовы Я.Новіка да «Гісторыі Беларусі» (1998).

* Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Частка 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г.: Вучэб. дапам. / Пад рэд. Я.К.Новіка, Г.С.Марцуля. Мінск: Універсітэцкае, 1998. 416.

Першая частка навучальнага дапаможніка, адрасаванага перадусім студэнтам і выкладчыкам вышэйшых навучальных устаноў Беларусі, ахапляе перыяд ад глыбокай старажытнасці да лютага 1917 г. Цягам сямі гадоў яе пісала група з 29 чалавек: 6 прафесарaў, 9 дацэнтаў і 14 гісторыкаў без званняў і ступеняў. Гэта галоўным чынам гісторыкі-выкладчыкі, па навуковых публікацыях невядомыя. Выдадзеная дзесяцітысячным накладам, кніга зусім не залежвалася на паліцах кнігарняў, у чым чарговы раз выявіўся высокі попыт на гістарычную літаратуру. Яе раскупілі і, трэба думаць, чытаюць. Яшчэ на прэзентацыі выдання кіраўнік калектыву праф. Яўген Новік заявіў, што новая кніга «развенчвае міфы» ды выключна эфектна ацаніў шматгадовую працу сваіх суаўтараў: «Мы адверглі пісаніну некаторых гісторыкаў»[1]. Між тым, з боку спецыялістаў сур’ёзных водгукаў на разрэкламаваны дапаможнік дасюль не было. Запоўніць гэты прабел і данесці да чытача думку старонніх гісторыкаў цяпер спрабуе БГА. Пачнем са структуры.
Чытаць далей →

Янин, Валентин Л. Новгород и Литва. Пограничные ситуации ХIII — XV веков. Москва: Издательство Московского Университета, 1998. 216.

Гэтая кніга вядомага расійскага вучонага прысвечана, на першы погляд, канкрэтнай праблеме гісторыі Ноўгарада Вялікага ХIII — XV ст. і мае няшмат інфармацыі пра мінулае Беларусі. Аднак пры глыбейшым знаёмстве з даследаваннем В. Яніна вартасці працы для нас выяўляюцца больш выразна.

Кніга складаецца з дзвюх самастойных частак: непасрэднага даследавання В. Яніна і вялікага дадатку Л.Басалыга і В.Яніна „Историко–географический обзор новгородско–литовской границы“. Галоўная частка кнігі напісана ў выглядзе сямі нарысаў. Высновы кожнага з іх можна лічыць часткамі адзінай аўтарскай канцэпцыі вытлумачэння спецыфічнасці і унікальнасці сітуацыі, якая склалася на памежжы Вялікага Княства Літоўскага і Ноўгарада Вялікага ў ХIII — XV ст. Сутнасць гэтых палітычных адносінаў бачыцца В.Яніну ў наступным: з сярэдзіны ХIII да першай трэці XIV ст. паўночныя тэрыторыі Смаленскага княства Тарапец і Ржэў, а трохі пазней паўднёвыя наўгародскія землі (Вялікія Лукі) адышлі да ВКЛ. Пасля ўдалых вайсковых дзеянняў Ноўгарада супраць ВКЛ у 20–х г. XIV cт. падпісваецца дамова 1326 г. Галоўным вынікам гэтага міру было стварэнне сістэмы ўзаемаадносінаў паміж ВКЛ і Ноўгарадам. Першая дзяржава прызнавала суверэнітэт Ноўгарада на ўсёй тэрыторыі яго ўладанняў, за гэта апошні плаціў ВКЛ з памежных тэрыторый адпаведную фінансавую кантрыбуцыю („черную куну“). Падобная кампрамісная сістэма існавала да канца XV ст., апошняга моманту незалежнасці Ноўгарада, што выклікала ўвесь час моцнае супрацьдзеянне з боку Масквы.
Чытаць далей →

MAŽEIKA, RASA JOAN. The role of pagan Lithuania in Roman Catholic and Greek Orthodox religious diplomacy in east–central Europe (1345—1377). Unpublished doctoral dissertation. Fordham, New York, 1987, revised. (Univer-sity Microfilms International, Ann Arbor, MI, 1987). 202.

Гэтая кнiга — доктарская дысертацыя канадскай даследчыцы літоўскага паходжання Расы Мажэйкi, прысвечаная гiсторыi рэлiгiйных дачыненняў Вялiкага Княства Лiтоўскага з праваслаўным i каталiцкiм светам у часы вялiкага князя Альгерда (1345—1377). Аўтарка ставiць на мэце даследаваць наступныя пытаннi: цi быў Альгерд паганцам, цi праваслаўным? Як мог паганскi ўладар удзельнiчаць у свецкай i царкоўнай дыпламатыi Цэнтральна–Усходняй Еўропы ў перыяд, калі, як лiчыцца, панавала рэлiгiйная iдэалогiя? Наколькi важнай, насамрэч, была рэлiгiя ў адносiнах памiж паганскiмi лiтоўцамi i iх хрысцiянскiмi суседзямi i цi была яна мэтай, або сродкам дыпламатыi?
Чытаць далей →

Nikodem, Jarosław. Rola Skirgiełły na Litwie do 1394 roku // Scripta minora. Poznań, 1998. T. II. S. 83—129.

Apтыкул Яраслава Нікадэма, гісторыка з Познані, прысвечаны адной з галоўных палітычных асобаў Вялікага Княства Літоўскага канцa XIV ст. — Скіргайлу. Постаці значнай, аднак у пэўным сэнсе таямнічай і мала вывучанай. Да сённяшняга дня Скіргайла выклікаў маргінальную зацікаўленасць гісторыкаў. Яго імя заўсёды выступала разам з імем Ягайлы, пакідаючы першага ў ценю старэйшага і больш вядомага брата. Зацьміў Скіргайлу і феномен Вітаўта, які перамог яго ў барацьбе за палітычную ўладу ў ВКЛ, што адлюстравалася ў гістарыяграфіі. Вітаўт заўсёды выступае як сімвал дзяржавы і амаль ідэальны ўладар, а яго стрыечны брат як бязвольны выканаўца волі Ягайлы і няўдалы палітык.
Чытаць далей →