Новы нумар

Галоўная » Запісы па тэме 'Рэцэнзіі'

Артыкулы па тэме ‘Рэцэнзіі’

Ігар Клімаў. Нямецкая праца па гісторыі царквы і Рэфармацыі ў Беларусі

Снежня 9, 2009 |


Dietrich, Hans-Christian. „Auf dem Weg zur Glaubenseinheit…”: Reformationsgeschichte Weißrusslands. Erlangen: Martin-Luther-Verlag, 2005. 430 S. (Beiträge zur Geschichte der evangelisch-lutherischen Kirche Russlands, 5)

Манаграфія нямецкага лютэранскага тэолага — гісторыка царквы Ганса-Хрысціяна Дытрыха прысвечана даследаванню гісторыі Рэфармацыі на Беларусі. Аднак гэтая праца, з аднаго боку, значна выходзіць за рамкі, акрэсленыя загалоўкам, а з другога — атрымліваецца крыху вузейшая за заяўленую назву. Сваім праблемным полем даследчык фактычна абраў гісторыю царквы на Беларусі ад часоў з’яўлення хрысціянства і да XVI ст. уключна. З гэтай прычыны яго манаграфія засяроджана не толькі на асвятленні рэфармацыйнага руху на Беларусі, але ў немалой ступені і на разглядзе папярэдняй царкоўнай гісторыі краіны, перш за ўсё праваслаўя. Разам з тым аўтар абмежаваў храналогію працы канцом XVI ст., што не дазволіла яму дэталёва прасачыць далейшы лёс беларускай Рэфармацыі, хаця ў асобных экскурсах часам ён выходзіць далёка за межы абранай храналагічнай мяжы.

Праца традыцыйна пачынаецца аглядам літаратуры (20-32). Асноўным бібліяграфічным падмуркам для даследчыка сталі нямецкамоўныя ды рускамоўныя працы, у першую чаргу — нямецкіх і рускіх даследчыкаў, а таксама літоўскіх, беларускіх, польскіх вучоных. Натуральна, даробак нямецкіх аўтараў быў засвоены сп. Дытрыхам у найбольшай ступені (20-25), і тут для беларускіх чытачоў будзе чым узбагаціць свой бібліяграфічны багаж.

Даволі слаба нямецкі аўтар знаёмы з працамі сучасных беларускіх гісторыкаў: паводле спасылак можна заўважыць, што ў яго апынуліся досыць выпадковыя працы, выдадзеныя апошнімі дзесяцігоддзямі ў Мінску. Крыніцай звестак таксама служылі даведнікі ці энцыклапедычныя артыкулы, як, напрыклад, калектыўны даведнік па беларускай гісторыі, выдадзены на нямецкай мове ў 2001 г. Д. Байрау і Р. Лінднэрам. Аднак нярэдка аповед пра Беларусь вядзецца паводле кампіляцыі 1966 г. А. Мартаса і прац 1956 г. Н. Вакара, або нават паводле агляднай брашуры 1943 г. Я. фон Энгельгардта, а часам увогуле прац расійскіх царкоўных гісторыкаў XIX ст. Некаторыя звесткі з беларускай гісторыі цытуюцца даследчыкам паводле зусім выпадковых публікацый або крыніц (кшталту папулярных рэпрынтаў ці кампіляцый для абітурыентаў). Таму ў працу закраліся некаторыя дробныя памылкі, кшталту таго, што першыя цэрквы пачалі будавацца ў Друцку ў 1001 г. (41) — вядомы міф, што цяпер папулярызуецца ў Рэспубліцы Беларусь і ўзыходзіць да невыразнай прыпіскі ў Друцкім евангеллі канца XIV ст. ці пачатку XV ст., якая памылкова чытаецца ў бок удаўнення.

Прычына падобнага падыходу вынікае не ў апошнюю чаргу з неглыбокага ведання нямецкім царкоўным даследчыкам беларускай мовы (ён нават з жалем адзначае (27), што ў апошняе дзесяцігоддзе XX ст. беларускія гісторыкі пачалі пераходзіць на беларускую мову, што не спрыяе навуковай камунікацыі)[1]. Нямецкі даследчык няблага ведае рускую мову, таму асноўнай крыніцай для яго (апрача заходніх прац) служылі рускамоўныя працы, а тэксты на беларускай мове цытуюцца сціпла і прадстаўлены слаба[2].

Адсутнасць грунтоўнай славістычнай падрыхтоўкі нямецкага царкоўнага вучонага адбілася і ў яго бібліяграфіі на іншых славянскіх мовах. Ён амаль не згадвае ўкраінскіх прац (адзначаны толькі англа- і франкамоўныя публікацыі, датычныя пераважна ўнійнай тэматыкі: манаграфіі Б. Гудзяка, О. Галецкага, А. Жабера). Даволі сціпла даследчыкам выкарыстаны здабыткі польскіх аўтараў: у асобных раздзелах часам цытуюцца вядомыя працы Г. Мерчынга, С. Кота, Я. Тазбіра, М. Космана і інш.

Манаграфія Г.-Х. Дытрыха складаецца з кароткіх уводзінаў (13-32) і 8 раздзелаў, падзеленых на дзве часткі: „Сярэднявечча” (33-88) — тут разглядаецца стан царквы на Беларусі з пачаткаў хрысціянізацыі краіны да канца XV ст., і „Рэфармацыя” (89-373) — асноўнай часткі працы (раздзелы 4-8), прысвечанай развіццю Рэфармацыі на Беларусі ў XVI ст. і эвалюцыі найважнейшых рэфармацыйных плыняў, а таксама заключэння (374-391) і дадатку, што залучае спіс літаратуры (асобна лацінкаю і кірыліцай), паказальнікі імёнаў і месцаў і, нарэшце, копій (даволі пасрэдных) розных гістарычных карт Беларусі.

Сваю працу аўтар пачынае з канстатацыі слабога ведання на пачатку XXI ст. у заходнім свеце Беларусі (13) і нават такіх выключных постацяў яе гісторыі, як Францыск Скарына ці Сымон Будны (18)[3]. Ваўводзінахдаследчыкадзначае складанасць даследавання царкоўнай гісторыі Беларусі, што доўгі час была не больш чым геаграфічным або этнаграфічным паняццем і знаходзілася паміж Захадам і Усходам, грэка-праваслаўным і заходнім хрысціянствам (13-16). Сапраўды, на працягу амаль усёй сваёй гісторыі Беларусь фактычна не мела ні царкоўнай, ні палітычнай самастойнасці, што самым адмоўным чынам адбівалася і працягвае адбівацца на лёсе беларускага народа.

У першай частцы, што складаецца з трох неаднолькавых паводле памеру раздзелаў, разглядаецца царкоўна-гістарычны кантэкст Беларусі, што папярэднічаў надыходу Рэфармацыі. У азнаямляльным раздзеле (33-38) аўтар коратка разглядае паходжанне назвы Белая Русь. Хаця згадваецца важная ў гэтым пытанні праца А. Белага, нямецкі даследчык толькі канстатуе з’яўленне тэрміна Белая Русь у XV ст. і прыводзіць у якасці ілюстрацыі выпадковыя звесткі на гэты конт у асноўным нямецкіх крыніц з XV-XVIII ст. Ён таксама адзначае даўнія назвы беларусаў (ліцвіны, русіны), што ўжываліся да XIX ст., калі пачалося складванне беларускай самасвядомасці. Гаворачы ў асобным падраздзеле пра засяленне беларускіх абшараў, аўтар абмяжоўваецца пералікам усходнеславянскіх плямёнаў крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў — нават без чаканай згадкі пра балцкіх папярэднікаў славян на землях Беларусі. Разгляд Кіеўскай эпохі (39-46) абмежаваны некалькімі анекдотамі пра розных полацкіх князёў X-XI ст. і сціплымі звесткамі пра феадальную міжусобіцу ў Кіеве ды татара-мангольскую навалу ў сярэдзіне XIII ст., а таксама азнаямляльнымі экскурсамі пра Ефрасінню Полацкую і Кірылу Тураўскага — першых святых даўняй Беларусі.

Аповед пра лёс Беларусі ў складзе ВКЛ (да канца XV ст.) найбольшы (47-88) ва ўсёй частцы. У 2-й палове XIII ст. на аслабелыя княствы Беларусі пачалі прэтэндаваць розныя палітычныя сілы, што заявілі пра сябе ў рэгіёне: татара-мангольскія заваёўнікі, Нямецкі ордэн і літоўскія плямёны, якія пад ціскам ордэна аб’ядналіся паміж сабой і з беларускімі княствамі ў розныя кааліцыі (48), аднак пра Галіцка-Валынскае княства аўтар згадвае толькі мімаходзь і ў іншым кантэксце. Менавіта са спроб хрысціянізацыі літоўскіх паганцаў, пачынаючы з непаспяховага хрышчэння Міндоўга ў 1250 г. (хаця рэшткі паганства захоўваліся сярод балтаў ВКЛ аж да XVI ст.; 57, 103), заходняе хрысціянства пранікае на традыцыйна грэка-праваслаўныя абшары, што і ўтварыла спецыфіку Беларусі. Вынікам гэтага стала канкурэнцыя і барацьба двух вызнанняў, якая аж да XX ст. адмоўна ўплывала на складванне беларускай самасвядомасці (50). Разглядаючы экспансію ВКЛ на землі былой Кіеўскай Русі, даследчык адзначае, што балцкія эліты пераймалі адміністрацыйную структуру, культуру і мову (пісьмовую і нават гутарковую), але не рэлігію (52). На думку даследчыка, да Крэўскай уніі Ягайлу схіліў пошук хаўруснікаў, на якіх ён мог бы абаперціся ў барацьбе з Нямецкім ордэнам (54-55). Менавіта з Крэўскай уніі 1385 г. пачынаецца пераарыентацыя ВКЛ на Захад, што праявілася ў прыманні з 1387 г. магдэбургскага права беларускімі гарадамі (56, 96) і паездках студэнтаў з Беларусі ў заходнія ўніверсітэты (57-58). Гэтая „вестэрнізацыя” спалучалася таксама з пранікненнем на Беларусь каталіцтва і, на погляд аўтара, таксама з высілкамі вялікіх князёў па ўсталяванні ў ВКЛ уласнай праваслаўнай мітраполіі (76). Іх захадам у гэтым кірунку даследчык прысвячае невялікі экскурс (58-63), заснаваны на кампіляцыі А. Мартаса і працы каталіцкага гісторыка ўсходняй царквы А. Амана.

Больш увагі ў манаграфіі Г.-Х. Дытрыха аддадзена захадам па заключэнні царкоўнай уніі паміж візантыйскай і заходняй цэрквамі ў сярэдзіне XV ст. (63-68), тут выклад вядзецца ў асноўным паводле прац А. Карташова і А. Мартаса. Аўтар прысвячае асобны экскурс унійнаму эпізоду з Кіеўскім мітрапалітам грэкам Ісідорам, што падпісаў Фларэнційскі акт 1439 г. і з’явіўся на Русь, абвясціўшы там пра ўвядзенне уніі (68-75). Лёсу гэтай уніі ў ВКЛ нямецкі даследчык прысвяціў нямала ўвагі. Фларэнційскую унію ў ВКЛ улады напачатку не падтрымлівалі актыўна, паколькі польскае духавенства і вялікі князь літоўскі (з 1447 г. — таксама кароль польскі) Казімір IV стаялі на баку Базельскага сінода і папы Фелікса V, а таму адрынулі унію, заключаную яго праціўнікам папам Яўгенам IV на Ферарска-Фларэнційскім сінодзе (72,77 і Anm. 67). Пазіцыя вялікіх князёў адносна ўвядзення уніі ўвогуле была непаслядоўная і больш залежала ад палітычных дачыненняў з Масковіяй. У перыяд прыязнасці з Масквой улада самачынна і некананічна пастаўленага маскавітамі мітрапаліта Іоны прызнавалася (у 1449 г.) у ВКЛ, у перыяд канфліктуз Масквойуякасці мітрапаліта ў 1459 г. у ВКЛ быў прыняты візантыец Рыгор Балгарын, пастаўлены на гэтую пасаду рымскім папам і ўніяцкім грэчаскім патрыярхам, што жыў у Рыме (77-79). Аднак першынства і ўладу Ісідора ды Рыгора прызналі амаль усе праваслаўныя царкоўнікі ВКЛ — з іх боку не адзначана ні адметнага супрацьдзеяння уніі, ні спрыяння ёй (80). Фларэнційская унія, у цэлым не звязаная 3 нейкімі новаўводзінамі ў набажэнстве, была паслухмяна прынятая і мноствам, калі не большасцю, праваслаўнайшляхты, сцвярджае даследчык (76-77). Але як свецкія магліакрэсліць сваю пазіцыю па тэалагічным пагадненні, заключаным паміж рымскімі ды візантыйскімі царкоўнікамі, якое,удадатак, амаль не праяўлялася ўрытуале? Парафіяне мусілітолькі далучацца да пазіцыі сваіх пастыраў, што ў ВКЛ, як добра вядома, у XV ст. зусім не вызначаліся нейкай тэалагічнайпадрыхтоўкай ці нават адметным інтэлектуальным развіццём (83).

Далейшы лёс Фларэнційскай уніі на абшарах ВКЛ даволі цьмяны. Нямецкі даследчык лічыць, што з гэтага часу „заходнеруская царкоўная правінцыя” была звязаная з Рымам (79). Ён салідарызуецца з пазіцыяй польскага гісторыка О. Галецкага, які рэальнае існаванне Фларэнційскай уніі ў ВКЛ даводзіў да 1503 г., а захаванне яе традыцый сярод заможнай праваслаўнай шляхты прызнаваў нават і для пазнейшых часоў[4]. Гэтак лічаць цяпер і некаторыя польскія ды літоўскія гісторыкі (натуральна, каталіцкія)[5], хаця праваслаўныя гісторыкі царквы звычайна сцвярджаюць, што яшчэ Рыгор Балгарын вярнуўся ў праваслаўе ў 1469 г.[6], або што епіскапат ды мітраполія ВКЛ адмовіліся ад уніяцкага праекта ў 1501 г.[7]. Гэтае пытанне, ускладненае недахопам крыніц, патрабуе далейшага вывучэння, а пазіцыя Галецкага, як і яго сучасных адзінадумцаў, у некаторых істотных момантах даволі катэгарычная і абапертая на сведчанні далёка не ўсіх крыніц. Пазіцыі тагачаснай тэалогіі нават у такіх цэнтрах адукаванасці, як Рым ці Канстанцінопаль, былі даволі хісткія (напрыклад, наступныя папы то згаджаліся з фларэнційскай фармулёўкай, што прызнавалі еўхарыстыю як на кіслым хлебе, так і на праснаку, то адмаўлялі яе) і часта падпарадкоўваліся палітычнай кан’юнктуры. Да таго ж дарэфармацыйнае і датрыдэнцкае хрысціянства магло і не зазнаваць тых вострых ідэалагічных прымхаў і адштурхоўванняў, якія пазней усталяваліся ў XVI ст. Таму епіскапы ВКЛ, намінальна захоўваючы падначаленасць канстанцінопальскаму патрыярху (у 1467 г. ён вызнаў Рыгора мітрапалітам кіеўскім і ўсёй Русі, а сам Рыгор пасля смерці ў 1473 ці 1475 г. у Наваградку быў унесены ў праваслаўныя дыптыхі), маглі ў нейкіх асобных выпадках звяртацца да рымскай курыі, паколькі жылі ў каталіцкай дзяржаве, з каталіцкай манархіяй. Вядомыя два лісты ад руськіх царкоўнікаў ВКЛ да рымскага папы: калектыўны ліст 1476 г. (упершыню апублікаваны Іпаціем Пацеем у 1605 г. на мове арыгінала і ў польскім перакладзе), падпісаны шэрагам магнатаў ды мітрапалітам Місаілам і архімандрытамі Кіева-Пячорскай лаўры і Віленскага Святатроіцкага манастыра, і ліст 1500 г. мітрапаліта Іосіфа Балгарыновіча (цяпер ужо ад свайго імя). У гэтых допісах руськія мітрапаліты ўсхвалялі рымскага папу і прызнавалі Фларэнційскі сінод і filioque, але, па сутнасці, у іх быў выкладзены намер далучыцца да уніі, прычым на пэўных умовах. Ва ўсялякім выпадку, ніякія царкоўныя нарады для абмеркавання магчымага падпарадкавання папу ў Руськай царкве не збіраліся, а сакраманты ды абрады ў ёй у гэты час захоўваліся без якіх-небудзь змен. Незалежна ад дэкларацый руськія мітрапаліты за высвячэннем і пацвярджэннямі з 1467 г. звярталіся да патрыяхаў у Канстанцінопаль, але не да рымскага папы ці залежнага ад яго ўніяцкага канстанцінопальскага патрыярха-кардынала. Напэўна, падобная дваістая пазіцыя руськіх царкоўнікаў была магчымая, пакуль абмяжоўвалася аднымі слоўнымі рэверансамі і выразамі асабістай прыхільнасці да рымскага папы. Грэчаскія патрыяхі, што самі знаходзіліся пад мусульманскай уладай і мусілі лавіраваць у самых неспрыяльных палітычных умовах, відаць, пазіралі на гэта скрозь пальцы. Вядомы ліст 1497 г. патрыярха Ніфанта ІІ да мітрапаліта Іосіфа Балгарыновіча, упершыню апублікаваны ў 1617 г. Львом Крэўзам у польскім перакладзе. У гэтым лісце высокапастаўлены грэк раіць мітрапаліту не надта супраціўляцца каталіцкаму духавенству і дазваляе знаходзіцца з ім у прыязных зносінах — аж да сумесных малітваў (як робяць гэта грэчаскія царкоўнікі ў венецыянскіх уладаннях), каб не страціць прывілеі і льготы, нададзеныя каталіцкай уладай у час абвяшэння уніі ў ВКЛ (83-84). Адзінае, супраць чаго засцерагае Ніфант — не парушаць бацькоўскай веры і звычаяў (рытуалу) — дарэчы, сп. Дытрых якраз гэты момант выпусціў, лічачы, што змест парады — толькі ў захаванні маёмасці і прывілеяў (84). Праўда, гэты ліст вырашальным доказам служыць не можа, паколькі яго грэчаскі арыгінал сёння невядомы, а існуе толькі лацінскі пераклад, які ў некаторых пасажах (дзе Ніфант, што асабіста падпісаўся за скасаванне Фларэнційскага акта, станоўча апавядае пра унію) выглядае сфальсіфікаваным.

У цэлым выклад сп. Дытрыха пра лёс Фларэнційскай уніі на Беларусі XV ст. мог бы быць больш грунтоўны. Можна пашкадаваць, што нямецкамудаследчыку засталася невядомай важная праца яго земляка, адмыслова прысвечаная лёсу Фларэнційскай уніі ў праваслаўнай царкве ўсходніх славян[8]; беларускі чытач па гэтым пытанні можа звярнуцца да некаторых нядаўніх прац украінскіх гісторыкаў[9].

Разглядаючы царкоўнае жыццё Беларусі ў XV ст., даследчык не мог абысці ўвагай і пытанне пра ролю праваслаўя і каталіцтва ў палітычным жыцці дзяржавы і іх юрыдычны статус (75). Паводле Гарадзельскай уніі 1413 г. немагчыма казаць аб роўнасці праваслаўнай шляхты з каталіцкай польскай (76). Праваслаўная царква была таксама абмежавана ў доступе да ўлады: яна не была прадстаўлена ў сенаце (паны-рада), дзе побач з магнатамі маглі засядаць толькі каталіцкія біскупы (83). Дарэчы, вядомая забарона Казіміра IV 1483 г. на ад- ці пабудову праваслаўных цэркваў фактычна азначала прызнанне няўдачы ў ВКЛ Фларэнційскай уніі, якая прадугледжвала захаванне абодвух рытуалаў (81). У шэрагу гэтых мерапрыемстваў каталіцкай улады знаходзіцца запрашэнне ў 1468 г. у ВКЛ каталіцкіх ордэнаў (81) — інтэнсіўны празелетызм сярод праваслаўных, здаецца, быў бы немагчымы ў выпадку існавання Фларэнційскай уніі (136). Аднак нягледзячы наўсе высілкі каталіцкай манархіі, праваслаўныя пабудовы, як і праваслаўнае насельніцтва ў Беларусі пераважалі (82). Праўда, духоўнымі правадырамі праваслаўнага народа ўсё часцей выступалі магнаты, ад якіх залежалі прызначэнні на царкоўныя пасады ў іх уладаннях, вынікам чаго было распаўсюджанне сіманіі (святакупства) і заняцця епіскапскіх пасад свецкімі асобамі (82, 84). Даследчык таксама невысока ацэньвае духоўны ўзровень беларускага клеру і манаства гэтага часу (84), супрацьпастаўляючы яму духоўны ўздым і царкоўны росквіт у Масковіі (85-87). Ён нават знаходзіць храналагічныя рамкі, у межах якіх можна параўноўваць развіццё дзвюх краін: для ВКЛ гэта былі Крэўская унія 1385 г. і смерць караля Аляксандра Казіміравіча ў 1506 г., для Масковіі — Кулікоўская бітва 1380 г. і смерць князя Івана ІІІ у 1505 г. (87-88). Натуральна, для царкоўнай гісторыі ўсёй Русі Фларэнційская унія і падзел былой Кіеўскай мітраполіі з’яўляюцца больш значнымі падзеямі.

Наступная, найбольш важная, частка нямецкай працы прысвечана разгляду праяваў Рэфармацыі ў беларускай царкоўнай гісторыі XVI ст. Частка складаецца з 5 раздзелаў, першы з якіх мае ўводны характар (89-134). У двух яго падраздзелах разглядаюцца перадумовы распаўсюджання Рэфармацыі на Беларусі.

У першым падраздзеле (89-96) апісаны агульны стан ВКЛ пры апошніх Ягелонах. Даследчык дае рознабаковы, хаця і беглы агляд знешне- (дачыненні з Масковіяй і Нямецкім ордэнам) і ўнутрыпалітычнага (сенат /паны-рада/, сойм і соймікі), дэмаграфічнага (суадносіны ўсходнеславянскага і балцкага насельніцтва), сацыяльнага (магнаты, шляхта, сяляне) і эканамічнага (устава на валокі, гарады) становішча Беларусі. Агляд жыцця праваслаўнай царквы Беларусі 1-й паловы XVI ст. вядзецца ў асноўным паводле працы А. Карташова і абмежаваны згадкамі пра брацтвы (96-97) і кіраванне мітрапаліта Іосіфа ІІ Солтана, які спрабаваў упарадкаваць царкоўнае жыццё (97-99). Адзначаны заганы і недахопы тагачаснага праваслаўнага духавенства, сярод якога квітнела сіманія і неадукаванасць (99-101). З гэтым заняпадам кантрастуе адсутнасць сіманіі і гуманістычная адукаванасць літоўскіх каталіцкіх біскупаў, як сцвярджае аўтар (занадта даверліва) услед за літоўскім даследчыкам З. Івінскісам (102, 317, Anm. 1). Аднак стан астатняга каталіцкага клеру ВКЛ быў далёка не бліскучы. Памер каталіцкіх парафій у этнічнай Літве быў вялікі, у выніку чаго пастыры, што звычайна паходзілі з Польшчы і не ведалі літоўскай мовы, маглі слаба клапаціцца пра сваіх вернікаў, якія нярэдка заставаліся непісьменнымі і нават няхрышчанымі, а часам трымаліся паганскіх звычаяў (102-103).

Наступны даволі вялікі падраздзел прысвечаны „беларускаму” першадрукару Францішку Скарыну — чамусьці такое азначэнне выдатнага палачаніна даследчык часта бярэ ў двукоссе (няўжо ён сумняецца ў беларускім паходжанні Скарыны?). Даволі падрабязна разглядаецца біяграфія Скарыны і склад выдадзеных ім біблійных кніг (104-127), амаль выключна паводле капітальнай манаграфіі Я. Неміроўскага[10]. Даследчык дапускае, што Скарына, народжаны ў праваслаўі (магчыма, пад імем Георгі), мог перахрысціцца ў каталіцтва, набыўшы пры гэтым імя Францішак (105, 124, 125). Параўноўваючы Скарыну з Марцінам Лютэрам, нямецкі даследчык знаходзіць паміж імі шмат адрозненняў і адмаўляе якую б то ні было залежнасць першага ад ідэй апошняга (104, 111). Не можа быць і гаворкі пра нейкія „пачаткі беларускай Рэфармацыі” ў выданнях Скарыны, як абвяшчаюць некаторыя аўтары з Беларусі (114,122,126). Разам з тым Г.-Х. Дытрых адзначае ўнёсак Скарыны ў падрыхтоўку Рэфармацыі на Беларусі — праз пашырэнне біблійных тэкстаў на зразумелай мове і заклікі да духоўнай асветы паспалітага жыхарства. Ён ставіць Скарыну ў адзін шэраг з такімі постацямі Перадрэфармацыі, як Джон Вікліф, Ян Гус і нават Эразм Ратэрдамскі (126-127). Зразумелая ўвага нямецкага даследчыка да „нямецкіх” эпізодаў у біяграфіі Скарыны: наведанне ім у 1529-30 г. Усходняй Прусіі і асабліва загадкавы візіт у 1525 г. нейкага„ польскага доктара Францішкуса” ў Вітэнберг да Лютэра і Меланхтана — правадыроў ранняй Рэфармацыі. Дэталёва разгледзеўшы апошні эпізод, нямецкі даследчык рашуча адхіляе яго як міф скарыназнаўства (120-121), створаны славенскім славістам Барталамеем Капітарам у 1839 г., які атаясаміў гэтага невядомага доктара са Скарынам (132-134). Ці варта казаць, што гэты міф усё яшчэ падаецца ў многіх падручніках і даведніках Беларусі на правах факта? Нямецкі даследчык таксама канстатуе памкненне з боку праваслаўных клерыкальных аўтараў паменшыць значэнне дзейнасці Скарыны — з прычыны заходняга (каталіцкага ці пратэстанцкага) духу яго тэкстаў і перакладаў (123-125).

У цэлым аповед пра жыццё і дзейнасць Скарыны, як на погляд беларускага чытача, даволі кампіляцыйны і зацікавіць хіба што нямецкага чытача, слаба знаёмага з гэтай постаццю. Шкада, што нямецкі даследчык не выкарыстаў карысную публікацыю (хаця і згадаўяе, 29, Anm. 44), прысвечаную Скарыну — выданне артыкулаў (у перакладзе на нямецкую мову) беларускіх даследчыкаў з рознабаковым аналізам пражскіх выданняў, спалучанае з публікацыяй тэксту віленскага Апостала 1525 г. і грунтоўным даследаваннем яго тэксту нямецкім славістам Г. Ротэ[11].

Затое вельмі свежа выглядае экскурс Г.-Х. Дытрыха пра гёрліцкі канвалют (127-132) — зборнік шэрагу пражскіх друкаў Скарыны (Пяцікніжжа, кн. Ісуса Навіна, 1-я — 4-я кнігі Царстваў і кнігі Найвышэйшай мудрасці Саламонавай), зведзеных у даўнія часы пад адну вокладку. Менавіта такую форму існавання сваіх друкаў прадугледжваў сам Скарына, калі выпускаў іх у адным фармаце і стылі ды выдаваў агульны тытульны аркуш і прадмову да ўсёй Бівліі рускай. Пра гэты цікавы канвалют беларускай (як і сусветнай) навуцы стала вядома толькі нядаўна[12], хаця сам помнік, што захоўваўся ў Гёрліцы мінімум з XVIII ст. у складзе бібліятэкі гарадской гімназіі, а затым у бібліятэцы Верхнялужыцкага навуковага таварыства, быў здавён вядомы тамтэйшым чытачам. У 1527 г. гэты канвалют знаходзіўся ва ўласнасці аднаго вучонага доктара ў Брэславе (129). Даследчык з рознай падрабязнасцю апісвае склад і змест пражскіх выданняў Скарыны ў гёрліцкім канвалюце.

5-ы раздзел манаграфіі прысвечаны ўласна распаўсюджанню рэфармацыйных ідэй у Беларусі і Літве і складаецца з 4 падраздзелаў. У першым даследуюцца раннія поступы Рэфармацыі, якая спачатку пранікала ў ВКЛ з Прусіі і Польшчы шляхам экспарту ідэй студэнтамі, што выязджалі на вучобу ў Нямеччыну, ці шляхам імпарту адтуль кніг (136-137). Пад ціскам магчымых рэпрэсій прыхільнікі новых ідэй (у якасці прыкладу разглядаюцца лёсы Рапалёніса і Кульвеціса / Кульвы) знаходзілі прытулак у суседняй Прусіі (136-139). Значная роля ў пашырэнні рэфармацыйных ідэй належала маладому вялікаму князю Жыгімонту ІІ Аўгусту, двор якога ў 1544-48 г. знаходзіўся ў Вільні. Гуманістычна выхаваны, ён сімпатызаваў новым рэлігійным ідэям, хаця, зрабіўшыся каралём, трымаўся каталіцызму і выдаваў пастановы супраць пратэстантаў (140-142). Аднак на Беларусі сапраўднымі прамотарамі новай веры, праўда, у яе кальвінісцкай версіі, сталі магнаты, разгляду ролі якіх прысвечаны другі падраздзел. Прычыны іх пераходу ў пратэстантызм аўтар асабліва не даследуе, разглядаючы гэта як моду, якая абумовіла нетрывалае ўтрыманне новай веры ў наступных пакаленнях (154, 205, 210, 327). Пры гэтым сярод магнатаў XVI ст. рэлігійная прыналежнасць адыгрывала ўсё менш дыферэнцыйную ролю, не парушаючы іх класава-станавай еднасці (93). Як асаблівасць ВКЛ даследчык адзначае захаванне прыватна-персанальных зносінаў паміж пратэстантамі і праваслаўнымі: магнаты-пратэстанты бралі шлюб з праваслаўнымі (209-210). Асноўная ўвага даследчыка сканцэнтравана на постацях двух стрыечных братоў — Мікалая Радзівіла Чорнага і Мікалая Радзівіла Руд ога, чые біяграфіі дэталёва разглядаюцца (143-153). Менавіта дзякуючы першаму з гэтых магнатаў у Берасці, старастам якога Мікалай стаў у 1549 г., была заснавана каля 1553 г. першая на тэрыторыі сучаснай Беларусі пратэстанцкая грамада з евангелічным набажэнствам, святаром туды быў запрошаны з Польшчы Сымон Зацыюш, будучы кальвінісцкі суперінтэндант у Вільні (145-146). Да якога вызнання — евангелічнага (лютэранскага) ці рэфармацкага (кальвінісцкага) — належала гэтая грамада — няясна (147,156). Хаця на той час кальвінізм ужо аддзяліўся ад лютэранства, але вострае канфесійнае разыходжанне паміж імі яшчэ не надышло, таму адрозненне паміж гэтымі плынямі на перыферыі Еўропы прыкладна да 1560 г. было яшчэ невыразнае і залежала хутчэй ад таго, у якім універсітэце вучыўся магнат ці казнадзей пры яго двары, або з якім лідарам Рэфармацыі вялося ліставанне ці чые рэфармацыйныя творы больш чыталіся (147-148, 204).

Асаблівую цікавасць уяўляе трэці падраздзел, у якім аўтар даследуе склад і лёс пратэстанцкіх грамад у гарадах (апрача Вільні) і мястэчках Беларусі. Даледчык перш за ўсё праясняе лёс лютэранства ў Беларусі: калі ў Вільні лютэранская грамада з’явілася паміж 1552 і 1555 г., то на тэрыторыі сучаснай Беларусі час іх з’яўлення прыпадае на XVII і пазнейшыя стагоддзі. Даследчык адхіляе як памылковыя звесткі пра тое, што нібыта ўжо ў 1535 г. князь Юрый Алелькавіч даў дазвол на пабудову лютэранскай кірхі ў Слуцку. У гэтым ён грунтуецца на росшуках І. Лукшайтэ, якая, звярнуўшыся непасрэдна да пісьмовай крыніцы, канстатавала, што дадзены дазвол на самай справе тычыцца праваслаўнай царквы (156, 146, Anm. 43)[13]. Асобны экскурс (157-167) нямецкі вучоны прысвячае „пратэстантам з Усходу” — даволі загадкавым постацям праваслаўных манахаў / святароў, што ўцякалі ў ВКЛ з Масковіі ад пераследу за свае рэлігійныя погляды, якія ў многіх рысах нагадвалі рэфармацыйныя. Пра такіх уцекачоў вядома (хаця і даволі мала) з розных крыніц, аднак даследчык абмежаваўся разглядам толькі адной з іх — твора вядомага рэфармацыйнага гісторыка XVII ст. Андрэя Венгерскага. Вучоны асабліва падкрэслівае той факт, што ў 2-й палове XVI ст. у Віцебску і Полацку ўжо існавалі пратэстанцкія грамады, куды ўваходзілі канвертыты з ліку праваслаўных. Ён робіць выснову, што Рэфармацыя паўплывала і на праваслаўнае асяроддзе (167).

У чацвёртым падраздзеле (168-191) сп. Дытрых змяшчае дэталёва каментаваны пералік беларускіх гарадоў, дзе ў даўнія часы існавала пратэстанцкае набажэнства. Свой пералік ён грунтуе на спісе вядомага польскага гісторыка Я. Лукашэвіча (у прыватнасці, на нямецкім перакладзе яго працы)[14], дзе падаюцца звесткі ў асноўным на XVIII і пачатак XIX ст. (у дадатак, назвы некаторых населеных пунктаўз гэтага спіса цяпер лакалізаваць немагчыма). Спіс Лукашэвіча нямецкі вучоны папаўняе звесткамі сучасных літоўскіх даследчыкаў, што вывучалі стан пратэстанцкай царквы ў Літве. У выніку атрымалася: Асташын (пад Наваградкам) — з XVI да XX ст., Ашмяны — XVI-XVII ст., Беліца (Падляшша) — прыблізна з 1560-70-х г., Брэст — з 1553 г. да пач. XVII ст., Варняны (пад Смургонямі) — да канца XVIII ст., Доры (пад Валожынам) – ?, Глыбокае — знікла да канца XVII ст., Галаўчын (пад Оршай) — з XVI да канца XVII ст., Гальшаны (пад Ашмянамі) — 2-я пал. XVI ст., Іўе — з XVI да пач. XVII ст., Жупраны (пад Наваградкам) — XVII-XVIII ст., Івянец — ?, Клецк — з 1555 да пач. 1570-х г., Койданава — прыблізна з 1560-70-х г. да пач. XX ст., Капыль — з канца XVI ст. (?) да XX ст., Копысь — з канца XVI да пач. XX ст., Касценеў (пад Шчучынам) — у XVIII ст., Кухцічы (пад Уздой) — знікла да XVIII ст., Ляхавічы (?, ва ўладанні Хадкевічаў) — 2-я пал. XVI ст. (?), Лебедзева (пад Маладзечнам) — існавала ў 1-й пал. XVIII ст., Любча (пад Наваградкам) — існавала ў 1-й пал. XVIII ст., Лукамль – ?, Мінск — з XVI да пач. XIX ст., Нясвіж — з 1553 да пач. 1570-х г., Наваградак — да пач. XVIII ст., Палачаны (пад Маладзечнам) — XVII ст., Ракаў (пад Мінскам) — да пач. XVIII ст., Семяновічы(?, на Міншчыне) — існавала яшчэ ў сярэдзіне XVIII ст.,Слуцк — кальвінісцкая грамада з 1587 г., лютэранская з1651 г. да XIX ст., Смургоні — з XVII ст. — пасля 1620-х г.,Свіслач (Падляшша) — з пач. XVII да пач. XVIII ст., Тайманава(пад Быхавам) — да пач. XVIII ст., Шацк (пад Мар’інай Горкай) — 1-я пал. XVII ст., Шклоў — з XVI ст. да 1619 г. Да гэтага ліку сп. Дытрых дадае таксама шэраг гарадоў і селішчаў:Ваўкавыск, Віцебск, Гродна, Дзятлава, Загалле (пад Любанню?), Загойск / Разнь (?), Ізабелін (пад Ваўкавыскам), Косава (пад Івацэвічамі), Лоск, Полацк (190). Некаторыя населеныя пункты з пратэстанцкімі грамадамі маюць няяснуююлакалізацыю: Айняровічы (?, у Наваградскай правінцыі)- ?, Дзераўная (?, ва ўласнасці Сапегаў) — да XVIII ст., Зарой(?, у Наваградскай правінцыі) — XVI-XVII ст., Кавальшчызна — у XVII ст., Мачульна (?, у Наваградскай правінцыі) —да пач. XVIII ст., Нялевічы — ?, Несутыча (?, у Наваградскайправінцыі — Нясуцічы?) — ?, Новы Быхаў (каля Быхава?) —да пач. XVIII ст., Орлаў (пад Наваградкам, ва ўласнасціРадзівілаў) — да сяр. XVIII ст., Памуша (?) — XVIII ст., Рагачоўці Рагачаў (?) — ?, Сакольна / Саколін (?) — існавала яшчэў 2-й пал. XVII ст., Сервеч (?, у Беларускай правінцыі) — ?,Смыч (?, у Беларускай правінцыі) — да пач. XVIII ст., Сялюбін(у Наваградскай правінцыі) — XVII ст., Чарніхаў (падМінскам?) — 1-я пал. XVII ст. З гэтага пераліку відаць, штоз’яўленне пратэстанцкіх грамад у большасці населеныхпунктаў (асабліва невялікіх) звязана з канфесійнай прынал ежнасцю іх уладал ьнікаў—заможных паноў. На тэрыторыісучаснай Беларусі (без Віленшчыны) даследчык налічыўкаля 80-90 пратэстанцкіх грамад, з якіх толькі каля дзясятка былі антытрынітарскія, тады як лютэранскіх сяродix амаль не было (190-191). Іншыя даследчыкі налічваюцьна канец XVI ст. каля 190-200 пратэстанцкіх грамад у ВКЛ(322; 191 і Anm. 191), так што атрыманыя Дытрыхам выніківыглядаюць даволі імаверна.

Гэты падраздзел нямецкі вучоны завяршае разглядам надзвычай цікавага пытання: якія мовы ўжываліся ў пратэстанцкіх грамадах Беларусі? (191-193). Адзначыўшы шматэтнічнасць Беларусі і шматмоўнасць яе насельніцтва, ён лічыць, што набажэнства і казанне ў пратэстанцкіх грамадах Беларусі было польскім і напачатку руськім (г. зн. старабеларускім), па меншай меры ва ўсходніх частках краіны, чаму найлепшы доказ дае з’яўленне Нясвіжскага катэхізіса 1562 г. С. Буднага і Евангелля Цяпінскага 1570-х г. (праўда, яны якраз з’явіліся на захадзе Беларусі). Аднак пасля Люблінскай уніі 1569 г. сітуацыя пачала мяняцца на карысць польскай мовы, і „таксама ў рэфармаванай царкве мы назіраем феномен нарастання паланізацыі” (192), так што ў XVII ст. усходнеславянская гаворка больш не гучала ў пратэстанцкім набажэнстве (193). У XIX ст. польская мова паўсюдна ўжывалася ў пратэстанцкіх грамадах Беларусі за выключэннем нямецкіх грамад, якія паслугоўваліся нямецкай, і нават высілкі царскіх уладаў пасля 1863 г. замяніць там польскую мову рускай засталіся, здаецца, марнымі (192-193).

У 6-м раздзеле працы даследуецца пашырэнне кальвінізму на Беларусі. Першы падраздзел прысвечаны разгляду адукацыйна-асветніцкіх дасягненняў кальвіністаў — школам, друкарням і бібліяітэкам. Са школ дакументальна засведчана толькі дзейнасць школы ў Вільні (з 1558 г.) пры двары Мікалая Радзівіла Чорнага, якая толькі ў 1588 г. дасягнула гімназічнага ўзроўню, і школа ў Слуцку (з 1627 г.), што стала гімназіяй у 1630 г., праіснаваўшы да XX ст., маюцца сціплыя згадкі пра ніжэйшыя школы ў Полацку, Брэсце, Жупранах, Койданаве і Нясвіжы (апошняя, аднак, хутка была зроблена каталіцкай), а таксама ў некаторых іншых мясцовасцях (194-197)[15]. З друкарань апрача Нясвіжскай (179-180, 198) аўтар мімаходзь згадвае толькі Брэсцкую і Лоскую, а для XVII ст. таксама друкарні ў Любчы, Ашмянах і нават Слуцку (198-199). Пра бібліятэкі і шпіталі ў аўтара застаюцца зусім лічаныя словы (199-200).

У наступным падраздзеле (200-205) аўтар абмяркоўвае суадносіны на Беларусі кальвінізму і лютэранства, у прыватнасці, спрабуе вытлумачыць перавагу першага над другім. Напачатку ён выказвае сумнеў у тым, што кальвінізм, які імкліва пашыраўся сярод беларуска-літоўскай шляхты ў 2-й палове XVI ст., быў для яе больш прывабны сваёй мадэрнасцю, рэлігійнай радыкальнасцю, свабодалюбнасцю або апеляцыяй да нацыянальных пачуццяў параўнальна з лютэранствам. Ён выказвае іншае меркаванне: у сярэдзіне XVI ст. лютэранства зазнала некаторую стагнацыю (Лютэр памёр, а яго духоўныя пераемнікі паглыбіліся ў дробныя тэалагічныя пытанні) і страціла сваю прывабнасць, тады як менавіта ў 1550-я г. яскрава заззяла зорка швейцарскай Рэфармацыі і асоба Кальвіна, што і забяспечыла трыумф кальвінізму ў Цэнтральнай Еўропе на паўстагоддзя. У дадатак, на думку даследчыка, перавагу кальвінізму ў ВКЛ аддаў і такі чыннік, які варожасць шляхты да мяшчанства, якое ў этнічнай Літве схілялася да лютэранскай веры. Аднак такое меркаванне здаецца перабольшаннем, паколькі антаганізм шляхты і мяшчанства як у Беларусі, так і ў Літве быў амаль не выражаны, а пашырэнне лютэранства ў этнічнай Літве больш абумоўлена хутчэй інтэнсіўным кантактам з літоўцамі Усходняй Прусіі і раннім выкарыстаннем літоўскай мовы ў лютэранскай прапагандзе гэтай нямецкай краіны. Ва ўсялякім выпадку, лютэранства ў XVI ст. у ВКЛ пашыралася толькі ў этнічнай Літве (322). Наадварот, у 2-й палове XVI ст. кальвінізм шырока распаўсюдзіўся ў краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, а лютэранства на гэты час у многім засталося „нямецкай” і „скандынаўскай” верай.

У асобным падраздзеле (205-214) абмяркоўваеццаўплыў, які на Беларусі Рэфармацыя зрабіла на праваслаўе. Напачатку даследчык спрабуе разабрацца ў прычынах масавага пераходу многіх магнацкіх родаў Беларусі, першапачаткова праваслаўных, у пратэстантызм. На яго думку, беларускія магнаты памкнуліся ў новую веру дзеля здабыцця заходняй культуры і адукаванасці, каб быць не горш за сваіх таварышаў па класе з Польшчы і не выглядаць на іх фоне надта правінцыйна (205). Пераход палегчыўі той факт, што ў 1563 г. на сойме ў Вільні каралеўскім дэкрэтам былі скасаваны ўведзеныя актам Гарадзельскай уніі 1413 г. абмежаванні для праваслаўных магнатаў на займанне вышэйшых адміністрацыйных і судовых пасад у ВКЛ; гэтая норма de facto распаўсюджвалася і на пратэстантаў (205-206, 227). У гарадах (з крыніц вядома, па мешай меры, пра Віцебск і Полацк) у пратэстантызм таксама пераходзілі беларусы, у т. л. прадстаўнікі праваслаўнага духавенства (206). Аднак канвертацыя магнатэрыі і часткі мяшчанства ў новую веру не змяніла канфесійнай прыналежнасці большасці беларускага народа, які надалей працягваў трымацца веры сваіх бацькоў (206, 208, 328, 361), хаця асобныя магнаты-пратэстанты спрабавалі ў сваіх уладаннях перашкодзіць праваслаўнаму набажэнству, пра што пісаў у 1563 г. Сымон Будны (207-208). Аднак праваслаўнае духавенства ВКЛ заставалася інертным перад новымі выклікамі эпохі і актыўна не супрацьдзейнічала такім захадам магнатаў і іх канвертацыі ў новую веру (208). Напачатку з праваслаўнага боку толькі маскоўскі эмігрант старац Арцём выступіў з крытыкай новаверчай дагматыкі (208-209, 257). З сярэдзіны XVI ст. у праваслаўным асяроддзі паўстаў цэлы шэраг палемічных твораў супраць пратэстантаў, некаторыя з якіх нямецкі даследчык згадвае на падставе працы М. Дзмітрыева[16] (210-213). Аднак у цэлым пратэстантызм зрабіў даволі сціплы ўплыў на праваслаўную супольнасць Беларусі (214).

У наступным падраздзеле (215-225) разглядаецца структура кальвінісцкай царквы на Беларусі, у прыватнасці, практыка правядзення ёю правінцыйных сінодаў — публічных соймаў, на якіх дэпутаты ад пастыраў, казнадзеяў і вернікаў вырашалі актуальныя пытанні царкоўнага жыцця. Першыя і найбольш важныя сіноды адбываліся ў Польшчы, пераважна ў Малой Польшчы, аднак іх не заўжды наведвалі прадстаўнікі ВКЛ. Здаецца, упершыню гэта адбылося ў 1560 г. на сінодзе ў Ксёнжы, куды прыбылі шляхта і пастыры, дасланыя князем Мікалаем Радзівілам (215). Аднак крыху раней уласныя сіноды пачалі збірацца ў ВКЛ — першы сінод адбыўся ў Вільні ў снежні 1557 г., скліканы пастырам Сымонам Зацыюшам. Наступны сінод прайшоў у Берасці ў 1558 г., і на ім тон задаваў князь Мікалай Радзівіл (216). Са збораў, прысвечаных вольнаму абмеркаванню самых розных пытанняў, сінод ы даволі хутка ператварыліся ўінстытуцыю, праз якую адбывалася самакіраванне кальвінісцкіх грамад ВКЛ [Unitas Lit(h)uania]; для вырашэння найбольш важных пытанняў склікаліся генеральныя сіноды кальвіністаў з абодвух частак Рэчы Паспалітай (217-218). Хутка надышла і далейшая кансалідацыя беларуска-літоўскага рэфармацтва: узніклі рэфармацкая калегія (кшталту сакратарыяту) у Вільні і асобныя правінцыі, у межах якіх адбываліся правінцыйныя сіноды. У XVI ст. існавалі Віленская, Жамойцкая, Завілейская (на поўнач ад Коўна і Вяллі), Наваградская, Берасцейска-Падляшская і „Руськая”, ці Мінская правінцыі, апошняя ў 1627 г. была аб’яднана з Наваградскай, пазней адбываліся і іншыя змены ў гэтай геаграфічнай структуры. На чале правінцыі абіраўся царкоўны кіраўнік — суперінтэндант, побач з якім выступаў нетэалагічны кіраўнік — сеньёр, ці куратар, ім быў магнат, заможны шляхціч (218). Сп. Дытрых падае вялізны ўрывак з адной нямецкай працы сярэдзіны XIX ст., дзе апісваецца структура віленскага рэфармацкага сінода таго часу (219-222)[17], і на гэтай падставе спрабуе рэканструяваць склад збору ў XVI ст. (222-225). Між іншым, даследчык адзначае станавы характар кіраўнічых пасад унутры збору, якія маглі займаць выключна прадстаўнікі шляхты (224-225).

Апошні падраздзел (225-245) прысвечаны вядомай Сандамірскай угодзе 1570 г., заключанай паміж пратэстантамі Польшчы і ВКЛ — кальвіністамі, лютэранамі і чэшскімі братамі, але за поўным выключэннем антытрынітарыяў. Ля вытокаў гэтай угоды ляжала ідэя Яна Ласкага стварыць адзіную нацыянал ьную царкву Рэчы Паспалітай (пратэстанцкую) уключна з лютэранамі Усходняй Прусіі, што намінальна з’яўлялася ленам польскага караля (229,231). Узорам для пратэстантаў, на думку даследчыка, стала Люблінская унія 1569 г., заключаная пад цяжарам зацяжной Полацкай вайны (226-228). Сумесныя сіноды некалькіх пратэстанцкіх вызнанняў (багемскіх братоў, лютэран і/ці кальвіністаў) для абмеркавання дагматычных і арганізацыйных пытанняў ужо праводзіліся ў Польшчы ў 1555-70 г. (226, 229). Сустрэчы ў Сандаміры ў красавіку папярэднічаў сінод у Вільні, скліканы ў сакавіку 1570 г. з кальвіністаў і лютэран ВКЛ (231-234). На генеральным сінодзе ў Сандаміры была дасягнута тэалагічная згода наконт сутнасці еўхарыстыі (за кошт выбару кампраміснай формулы) і дазволена вернікам трох пратэстанцкіх канфесій наведваць набажэнствы адзін аднаго і ўдзельнічаць у іх сакрамантах, было прынята супольнае вызнанне веры „Confessio Sendomiriensis” (234-235). Тэкст гэтай Сандамірскай згоды ў перакладзе на нямецкую мову даследчык падае асобным дадаткам (241-245). Сандамірскае пагадненне засталося важным прэцэдэнтам, да якога заўжды (да самага канца XVIII ст.) звярталіся кальвіністы і лютэране Рэчы Паспалітай пры патрэбе ўзаемных зносінаў і аб’яднання супраць націску Контррэфармацыі (236). Пасля гэтай згоды разнаверчая шляхта Рэчы Паспалітай дамаглася ў 1573 г. акта Варшаўскай канфедэрацыі, што патрабаваў для шляхты свабоды выбару канфесіі, гэтыя патрабаванні былі задаволены Генрыхам Валуа пры абранні яго каралём (237-238). У рэдакцыю 1588 г. Літоўскага Статута быў унесены адпаведны артыкул, што гарантаваў шляхце ВКЛ свабоду выбару любой хрысціянскай канфесіі, але на іншых падданых краіны — залежнае сялянства і чэлядзь — гэтая норма распаўсюджвалася толькі ў той меры, у якой яны вызнавалі рэлігію сваіх гаспадароў (238-240).

У 7-м раздзеле працы Г.-Х. Дытрыха разглядаецца дзейнасць антытрынітарыяў на Беларусі. Гэты радыкальны пратэстанцкі кірунак, што адмаўляў боскую прыроду Хрыста і дагмат Тройцы, з’явіўся ў Польшчы (у асноўным, у яе паўднёвай частцы — Малой Польшчы) пад знешнімі ўплывамі і, падзяліўшыся на некалькі плыняў, знайшоў пэўнае пашырэнне на Беларусі — галоўным чынам, дзякуючы падтрымцы асобных магнатаў (246-249). Аднак колькасць антытрынітарскіх грамад на Беларусі ў іх лепшыя гады наўрад ці была большая за дзясятак (250). Далей даследчык сцісла разглядае асноўныя пытанні антытрынітарнай праблематыкі (250-251) і затым засяроджваецца на постаці Сымона Буднага (252-282), выклад пра якога вядзецца ў асноўным на падставе прац Г. Мерчынга, С. Кота і І. Саверчанкі. Нямецкі вучоны пачынае з рэканструкцыі біяграфічных звестак пра гэтага ідэолага беларускага антытрынітарызму (памылкова вядомы запіс 1544 г. з кнігі Кракаўскага ўніверсітэта „Simon Alberti de Budy dioc. Plocensis” перакладзены як „… з Полацка…” (252), хаця прынята лічыць, што тут маецца на ўвазе каталіцкая Плоцкая дыяцэзія побач з Мазовіяй, адкуль выводзіцца паходжанне Буднага)[18], апавядае пра характар выдадзеных Будным кірылічных кніг, пераважна на падставе іх прадмоў (254-257) і больш дэталёва спыняецца на разглядзе лацінскага ліста Буднага 18.04.1563 г. да вядомага швайцарскага кальвініста Генрыха Булінгера ў Цюрых (257-263, 312-314), які асобным дадаткам публікуецца ў нямецкім перакладзе (285-289)[19]. Таксама даследчыкам паводле рукапісу апублікаваны і дадатак да ліста Булінгеру — трактат „Пра сыходжанне Св. Духа” (лацінскі тэкст і яго нямецкі пераклад), напісаны ў старажытнасці ананімным аўтарам на славянскай мове і толькі перакладзены Будным на лацінскую (290-312). Даследчык упэўнены, што гэты трактат быў напісаны самім Будным (262, Anm. 58)[20]. Далей аўтар, адзначыўшы пераход Буднага пасля смерці Мікалая Радзівіла Чорнага пад патранат магната Яна Кішкі, вядомага пратэктара антытрынітарызму ў ВКЛ (264-265), аналізуе пытанні, што разглядаліся на сінодах антытрынітарыяў у 1560-я г., у прыватнасці, на сінодзе ў Іўі ў студзені 1568 г. (265-268). Коратка спыніўшыся на біблейных перакладах Буднага (269-270), аўтар мімаходзь характарызуе і асобу ды дзейнасць яго паплечніка Васіля Цяпінскага, перакладчыка Евангелля на старабеларускую мову (271)[21]. Сваю ўвагу нямецкі даследчык засяроджвае на „Найгалоўнейшых артыкулах хрысціянскай веры” (Лоск, 1576), вядомым рэлігійным трактаце Буднага, найважнейшыя палажэнні якога сп. Дытрых характарызуе (272, 274-278). Аповед пра С. Буднага заканчваецца кароткім аглядам яго дзейнасці ў апошнія гады жыцця, 1583-93 г. (278-281). Даследчык высока ацэньвае значэнне думкі і дзейнасці С. Буднага для беларуска-літоўскай Рэфармацыі (282-284).

Апошні 8-ы раздзел манаграфіі прысвечаны пачаткам Контррэфармацыі ў ВКЛ. Аўтар падкрэслівае, што Рэфармацыя і Контррэфармацыя ў ВКЛ развіваліся амаль паралельна (321). На яго думку, важную ролю ў працэсе Контррэфармацыі адыгралі кардынал С. Гозій, што запрасіў у Польшчу езуітаў (апрача яго, пазней вызначыліся казнадзей Пётр Скарга і папскі нунцый Антоні Пасевіна, 332), і езуіцкія вучэльні (перш за ўсё акадэмія ў Вільні), якія прыцягвалі таксама пратэстанцкую і праваслаўную моладзь высокім узроўнем навучання (317-320). Гэтым самым езуіты ўзялі пад кантроль выхаванне будучых пакаленняў святароў, шляхты і заможнага мяшчанства (320). Гэта таксама дазволіла ўзняць адукацыйны ўзровень каталіцкага духавенства на новую вышыню, вымаганую посттрыдэнцкай эпохай (324-325). Іншым каналам Контррэфармацыі сталі розныя сродкі агітацыі: публічныя дыспуты паміж езуітамі і іншаверцамі (або езуітамі і іх паплечнікамі, што ігралі ролі іншаверцаў) і казанні (320-321). Аднак неўзабаве каталіцкія ўлады перайшлі да нацкоўвання гарадскога плебсу супраць пратэстантаў і іх інстытуцый, што вылілася ў паленне 2.07.1611 г. кальвінісцкай кірхі ў Вільні разам з бібліятэкай і архівам. Даследчык дапускае, што і на вёсцы маглі адбывацца падобныя „суды Лінча” (329). Толькі нашмат пазней у краіне запанавала прававая неталерантнасць: у 1658 г. былі забароненыя антытрынітарыі, а ў 1668 г. — пераход з каталіцызму ў пратэстантызм (330). Важным полем барацьбы з Рэфармацыяй зрабілася палітыка: прыход да ўлады каталіцкага караля Жыгімонта ІІІ Вазы (1587-1632) і вяртанне да каталіцызму шэрагу ўплывовых магнатаў натхніла на рэканвертацыю і дробную шляхту (322-324, 327-328). Тут на ўсю поўніцу спрацаваў прынцып: вера ўладара прадвызначае веру яго падданых (325, 328). Гэты прынцып прывёў да перамогі Рэфармацыі ў раздробненай Нямеччыне, але меў адваротныя наступствы ў ВКЛ, дзе не было тэрытарыяльных уладароў (суверэнаў), а існавалі толькі ўласнікі зямлі, хаця і вельмі заможныя (326). Таму распаўсюджанне і стабільнасць новай веры ў Рэчы Паспалітай абмяжоўвалася зямлёй і воляй уласніка; калі ён паміраў, лёс пратэстантызму вырашаў новы ўладальнік. У дадатак, ідэя эміграцыі па рэлігійных прычынах, ідэя, што прадвызначыла аблічча заходнееўрапейскага свету, не была папулярная ў ВКЛ (326-327)[22]. Аднак ці не найважнейшую прычыну перамогі Контррэфармацыі ў ВКЛ даследчык бачыць у кансалідоўнай ролі традыцыйнай (каталіцкай) царквы, якая ўмацоўвала падмуркі грамадства, тады як Рэфармацыя пагражала яму пэўным сацыяльным выбухам (325). Немалую ролю адыграла і раз’яднанасць пратэстанцкага лагера (325, 326). Смяротны ўдар пратэстанцкім грамадам Беларусі ў XVII ст. нанесла маскоўская агрэсія 1654-67 г., якая знішчыла многія з іх (330).

Асобны падраздзел прысвечаны крызісу, у якім апынулася праваслаўная царква ВКЛ напрыканцы XVI ст., што прадвызначыла яе шлях да уніі. Паводле вядомых крыніц аўтар падкрэслівае злоўжыванні і невуцтва сярод духавенства Кіеўскай мітраполіі ў XVI ст. (330-331), адзначае рэканверсацыю пратэстанцкай магнатэрыі Беларусі не ў дзедаўскую праваслаўную царкву, а ў каталіцызм (332-333) — відаць, з-за прывілеяў і выгод, што давала ў новых умовах каталіцкае веравызнанне (210). Згадваюцца спробы ўплывовага магната князя Канстанціна Астрожскага і вернікаў-мяшчан, што аб’ядноўваліся ў брацтвы, праз школы і друкарні ўзняць узровень царкоўнага жыцця (333-334). Галоўнымі ініцыятарамі царкоўнай уніі даследчык лічыць тых магнатаў ВКЛ і Украіны, што засталіся ў праваслаўі, але шукалі шляхоў паляпшэння стану царквы. Гэта перш за ўсё князь К. Астрожскі, захадамі якога на епіскапскія пасады былі прызначаны прыхільнікі ідэі уніі — Кірыла Тарлецкі, епіскап луцкі і астрожскі (з 1585 г.) і Іпацій (свецкае імя Адам) Пацей, епіскап уладзімірскі і берасцейскі (з 1593 г.) (335-336, 350). На думку даследчыка, сітуацыя са справай уніі зрабілася больш відавочнай у 1589 г., калі ў Маскве быў усталяваны патрыярхат, а канстанцінопальскі патрыях Ерамія ІІ у сваім шляху з Масквы на Басфор затрымаўся ў ВКЛ і паспрабаваў распачаць некаторыя рэформы ў царкоўным жыцці (выдаленне з пасады мітрапаліта Анісіфора Дзевач(к)і і прызначэнне новага — Міхала Рагозы, наданне львоўскаму і віленскаму брацтвам незалежнасці ад юрысдыкцыі мясцовага епіскапа, наданне Кірылу Цярлецкаму звання патрыяршага экзарха з правам кантролю над пасадай мітрапаліта і інш.). Менавіта гэтыя несістэматычныя і супярэчлівыя меры ўсхвалявалі епіскапаў Беларусі і Украіны, якія вырашылі змяніць юрысдыкцыю, перайшоўшы пад уладу рымскага папы (337-338). Іншай прычынай нямецкі даследчык лічыць уплыў Рэфармацыі, якой унія мусіла супрацьстаяць (349-350). Далей паводле розных крыніц ён выкладае добра вядомыя падзеі 1590-х г., што прывялі да заключэння Берасцейскай уніі (338-347). Між іншым, вучоны лічыць, што руськімі біскупамі, якія хіліліся да уніі, кіравалі менавіта духоўныя запатрабаванні, а не матэрыяльныя інтарэсы і маральныя заганы, як сцвярджалі афіцыйная савецкая навука і ідэолагі маскоўскага праваслаўя (342-343 i Anm. 75). Ён таксама адзначае імкненне сучасных беларускіх гісторыкаў пазбавіцца прамаскоўскіх поглядаў у асвятленні гісторыі уніі (349).

Апошні падраздзел кнігі прысвечаны „кааперацыі паміж пратэстантамі і праваслаўнымі: першаму ўсёахопнаму экуменічнаму дыялогу” (349), што адбыўся ў 1599 г. у Вільні — гэтак даследчык азначае спробу пагаднення паміж праваслаўнымі і пратэстантамі на сінодах у ВКЛ. Ён пачынае з асобы князя К. Астрожскага,якіўбарацьбезуніяй карыстаўся дапамогай некаторых пратэстанцкіх інтэлектуалаў (350-351), а яго прадстаўнік удзельнічаў у працы пратэстанцкіх сінодаў — Торуньскага 1595 г. і Віленскага 1599 г. (353). Разгляду працы гэтых сінодаў прысвечана нямала ўвагі нямецкага даследчыка (351-362), які падае тэкст Віленскай канфедэрацыі ад 30.05.1599 г. у нямецкім перакладзе (363-373). Свой выклад гэтых падзей сп. Дытрых грунтуе на старой працы Я. Лукашэвіча і адной невялікай публікацыі ў нямецкім навуковым перыёдыку; іншыя працы, датычныя тэмы, як старыя[23], так і новыя[24], засталіся яму невядомыя. На гэтых сінодах прымаліся сумесныя заявы пратэстантаў і праваслаўных супраць рэлігійнага ўціску, адрасаваныя розным інстанцыям Рэчы Паспалітай, у т. л. каралю, праўда, без істотнага выніку (353-354). Асаблівае значэнне меў Віленскі сінод 1599 г., у якім удзельнічалі як шляхта, так і царкоўнікі (лютэране з этнічнай Літвы, Усходняй Прусіі і Курляндыі, кальвіністы, чэшскія браты (іх у ВКЛ бадай што не было) і праваслаўныя) і на якім ставіліся пытанні як палітычнай канфедэрацыі, так і рэлігійнай уніі, а таксама практычнага супрацоўніцтва, аж да адкрыцця супольных пратэстанцка-праваслаўных школ, друкарняў і фінансавай узаемадапамогі (354-358). Абаронцамі рэлігійнай свабоды сіноды прызначылі буйных магнатаў: з праваслаўнага боку — князя Канстанціна Астрожскага, з пратэстанцкага — князя Крыштафа Радзівіла (358). У радасці пратэстанцкі бок нават паслаў ліст да канстанцінопальскага і александрыйскага патрыярхаў, на які адтрымаў адказ (359). Аднак подпісы пад дакументам Віленскага сінода паставілі толькі прадстаўнікі пратэстантаў, месца праваслаўных падпісантаў засталося пустым (359). Супрацоўніцтва паміж пратэстантамі і праваслаўнымі ўрэшце не атрымала асаблівага выніку ў царкоўна-дагматычным аспекце, паколькі „экуменічны дыялог” меў неэкуменічны характар: кожны бок імкнуўся да рэалізацыі сваіх інтарэсаў, перш за ўсё палітычных (360-361). Тым не менш, Віленскі сінод 1599 г. даследчыклічыць важным прыкладам і сімвалам дыялогу заходніх цэркваў з праваслаўнай царквой, які змог рэалізавацца толькі ў XX ст. (362).

На заканчэнне нямецкі даследчык падсумоўвае сваю працу, сцісла фармулюючы тэзісы кожнага яе раздзела (374-391).

Праца Г.-Х. Дытрыха шмат у чым піянерская: у ёй упершыню ўзятая спроба на навуковым падмурку асвятліць царкоўную гісторыю Беларусі. Гэтая тэма фактычна яшчэ не атрымала ў навуцы належнага разгляду, хаця так ці інакш закраналася іншымі даследчыкамі. Фактычна, на сёння праца нямецкага вучонага — гэта першае навуковае даследаванне гісторыі царквы на Беларусі ранняй пары. Праўда, у аўтара не заўжды атрымліваецца разглядаць гісторыю царквы на Беларусі як самастойную з’яву — часам пад ціскам крыніц ён не вытрымлівае маштабу (гаворыць пра ВКЛ ці разглядае падзеі, што адносяцца да Польшчы або Літвы). Пра некаторы брак беларускацэнтрычнага погляду ў нямецкага даследчыка сведчыць нават такая неістотная дэталь, як іменаслоў. Мясцовыя імёны і назвы аўтар пры перадачы лацінкай спрабуе падаваць па-рознаму: у рускай, польскай, літоўскай транскрыпцыі, пры магчымасці прыводзячы іх нямецкія адпаведнікі (напрыклад: Mindaugas / Mindowe / Mendaug / Mindovg; 49), але звычайна не ў беларускай ці ўкраінскай. Даволі часта ён абмяжоўваецца толькі рускім і літоўскім або польскім варыянтам (напрыклад: Vytautas / Vitovt; 76), але найчасцей задавальняецца транслітарацыяй аднаго рускага напісання. Таксама беларускія і ўвогуле славянскія спецыялісты знойдуць у працы нямецкага даследчыка нямала пралікаў у бібліяграфіі, як па асобных пытаннях і праблемах даўняй гісторыі Беларусі, так і па гісторыі Руськай царквы — некаторыя, найбольш заўважныя з іх, былі адзначаны вышэй. Гэта тлумачыцца як недахопам славістычнай падрыхтоўкі аўтара, так і піянерскасцю працы самога нямецкага даследчыка. Імкнучыся пазнаёміць нямецкіх чытачоў з гісторыяй Рэфармацыі на перыферыі Еўропы, ён міжволі мусіў знаёміць іх з гісторыяй Беларусі, у т. л. царкоўнай. Таму такая ўвага ў працы аддадзена праваслаўнай царкве, пра якую даследчык раней ужо выпусціў некалькі манаграфій (у асноўным на матэрыяле Маскоўскай царквы). Нягледзячы на свой навуковы характар, праца не пазбаўлена некаторых публіцыстычных элементаў. Аўтар нярэдка выкарыстоўвае рытарычныя пытанні (121, 263 і інш.), часам звяртаецца з маралізацыямі да праваслаўнага духавенства, якое не дбала пра духоўныя запатрабаванні сваіх вернікаў (84), ці кпіць з марксістаў БССР (у асобе С. Падокшына), што лічылі С. Буднага і некаторых іншых антытрынітарыяў амаль атэістамі і ці не папярэднікамі К. Маркса (276-277, 282). Аднак падобныя дробныя недахопы не зніжаюць карысці манаграфіі Г.-Х. Дытрыха, якая будзе цікавай не толькі для заходніх чытачоў, але і для беларускіх даследчыкаў.


1 Падобная лінгвістычная абмежаванасць уласцівая заходнееўрапейскім тэолагам, чыя навуковая камунікацыя вядзецца пераважна на трох мовах — англійскай, нямецкай, французскай; нават італьянская (разам з лацінай) сустракаецца хіба што ў каталіцкіх часопісах. А навуковы досвед лютэранскіх тэолагаў увогуле рэдка выходзіць за межы нямецкай і англійскай моў, а ўжо беларуская мова для іх поўная экзотыка.
2 Праўда, даследчык адзначыў (27 і Anm. 30), што для вычарпальнага знаёмства з бібліяграфіяй, датычнай даўняй Беларусі, патрэбна веданне не толькі беларускай мовы, але і рускай, польскай, літоўскай, лацінскай, стараніжненямецкай моў, ідыша, іўрыта, а таксама даўняй актавай мовы ВКЛ. Да гэтага пераліку варта таксама дадаць (з ліку даўніх моў) веданне царкоўнаславянскай мовы і валоданне ўкраінскай, нямецкай і англійскай мовамі (дзве апошнія, натуральна, нямецкі даследчык проста не згадаў з відавочных прычын). У цяперашнія часы ў свеце (не кажучы ўжо пра Беларусь) знойдзецца вельмі мала вучоных, здольных адпавядаць гэтаму крытэрыю хаця б часткова.
3 У сувязі з гэтым аўтар выказвае пажаданне, каб тэксты Ф. Скарыны і С. Буднага былі перакладзеныя на нямецкую мову (282).
4 Halecki O. From Florence to Brest: (1439-1596) // Sacrum Poloniae Millenium. Rome, 1958. Vol. 5. P. 1-144. Праца была выдадзена ў ЗШАасобна: Halecki O. From Florence to Brest: (1439-1596). Hamden / Conn.,1968. Беларускаму чытачу яна можа быць больш дасяжнай паводленядаўняга польскага перакладу: Halecki O. Od unii Florenckiej do unii Brzeskiej / Pod red. J. Kłoczowskiego. Lublin, 1997. T. 1-2.
5 У сувязі з гэтым можна згадаць таксама нядаўна апублікаваны артыкул у БГА: Кіркене Г. Інтэграцыйныя працэсы ў ВКЛ: Царкоўная унія // Беларускі Гістарычны Агляд. 2005. Т. 12. Сш. 1/2. С. 21-35.
6 Голубинский Е. История русской церкви: в 2 т. Москва, 1900. Т. 1.С. 449; Карташев А. В. Очерки по истории русской церкви. Париж,1959; Москва, 1991. Т. 1. С. 546 і інш.
7 Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. С. 124. У гэтым выпадку невялікая розніца з датай 1503 г.
8 Ziegler A. Die Union des Konzils von Florenz in der russischen Kirche. Würzburg, 1938.
9 Mončak I. Florentine ecumenism in the Kyivan church. Rome, 1987; Кочан Н. Флорентійська унія і Київська митрополія: До характеристики розвитку та втілення ідеї унії церков // Український історичний журнал. 1996. № 1. С. 28-44.
10 Немировский Е. Л. Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя. Минск, 1990.
11 Biblia ruska, vyložena doktorom Franciskom Skorinoju (Prag, 1517-1519): Kommentare; Apostol (Wilna, 1525): Facsimile und Kommentar / Hrsg. H. Rothe, F. Scholz. Paderborn; München; Wien; Zürich, 2002.
12 Дзякуючы паведамленню аднаго нямецкага славіста — ці не на падставе рэцэнзаванай манаграфіі Г.-Х. Дытрыха? У любым выпадку, яму належыць прыярытэт увядзення ў навуковы ўжытак гэтага кодэкса і яго навуковага апісання (129-132).
13 Беларускія гісторыкі яшчэ ў 1980-я г. адзначылі гэтую памылку сучаснай рэфармацыйнай гістарыяграфіі (Голенченко Г. Я. Идейно-культурные связи восточнославянских народов в XVI — середине XVII вв. Минск, 1989. С. 111), якая блукае па розных крыніцах нават і дагэтуль.
14 Łukaszewicz J. Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie. Poznań, 1842-3. T. 1-2.
15 Параўн.: Скіп’ян А. А. Роля пратэстанцкіх школ у сістэме адукацыі Беларусі // Адукацыя і выхаванне. 2000. № 6. С. 62-65.
16 Дмитриев М. В. Православие и Реформация: Реформационные движения в восточнославянских землях Речи Посполитой во второй половине XVI века. Москва, 1990.
17 Dalton H. Geschichte der reformirten Kirche in Rußland: Kirchenhistorische Studie. Gotha, 1865. S. 256-259.
18 Аднак вядома, што ў XV-XVII ст. назва Полацк часам паланізавалася ўформе Плоцк.
19 Лацінскі арыгінал был апублікаваны ў 1908 г. Т. Вочкам.
20 Гэта катэгарычна сцвярджаў яшчэ раней І. Саверчанка (Саверчанка І. B. Сымон Будны: Гуманіст і рэфарматар. Мінск, 1993. С. 27). Аднак яквысветліў яшчэ ў 1980-я г. Г. Галенчанка, гэты трактат (без некаторых дадаткаў) дакладна адпавядае тэксту царкоўнаславянскага твора XIV-XV ст. антылацінскай тэматыкі „Слова адказнае на лаціну: Прасыходжанне Св. Духа” (Голенченко Г. Я. Идейно-культурные связи… C. 116).
21 Вучоны лічыць В. Цяпінскага свецкай асобай (271, 276, 278), аднак ёсць некаторыя падставы бачыць у ім святара ці казнадзея (аргументы на карысць гэтага гл.: Клімаў І. П. Рэлігійнае асветніцтва Васіля Цяпінскага // Беларускае Асветніцтва: Вопыт тысячагоддзя; Матэрыялы ІІ Міжнароднага кангрэса 17-19 мая 2000. Мінск, 2001. Кн.3.Ч.2. С. 118-121).
22 Магчыма, гэта тлумачыцца чыннікамі культурніцкага плана. Аўстрыйскія і заходне- ды паўднёвагерманскія пратэстанты, што апынуліся ў межах каталіцкіх дзяржаў, эмігравалі ў пратэстанцкія дзяржавы, але гэта былі, як правіла, нямецкія дзяржавы, блізкія іх радзіме паводле мовы і культуры (у дадатак, гэта адбывалася ў межах Свяшчэннай Рымскай імперыі, якім бы намінальным утварэннем яна ні была). Тое ж тычылася і французскіх гугенотаў, што перасяляліся ў пратэстанцкія ўладанні Германіі напярэдадні і пасля адмены ў 1685 г. Нанцкага эдыкта (1598), калі французская мова набывала ўсё больш папулярнасці сярод кіроўных эліт Еўропы. Альтэрнатывай для ўсіх ix была эміграцыя за акіян, у Новы Свет (Паўночную Амерыку), дзе існавала магчымасць жыцця ізаляванымі супольнасцямі, са сваёй мовай і традыцыямі. Пратэстанцкая ж шляхта ВКЛ (як і Польшчы) проста не магла знайсці краіны з блізкай мовай і культурай для свайго перасялення.
23 Коялович М. Об отношениях западно-русских православных к литовско-польским протестантам во время унии // Христианское чтение. 1860. № 2. С. 225–256; Розов А. Отношение православных Юго-Западной Руси к протестантству в XVI и первой половине XVII в. Вильно, 1881.
24 Jarmiński L. Bez użycіa sіły: Dzіałalność polіtyczna protestantów w Rzeczypospolіtej u schyłku XVІ wіeku. Warszawa, 1992.

Наверх

Ірына Сынкова. Даследаванне канфесіяналізацыі ў Рэчы Паспалітай

Снежня 8, 2009 |


*Alfons Brüning. Unio non est unitas. Polen-Litauens Weg im konfessionellen Zeitalter (1569-1648). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2008. ІХ, 411 S.

Кніга нямецкага даследчыка Альфонса Брунінга прысвечана асаблівасцям сацыяльна-палітычнага і рэлігійнага развіцця Рэчы Паспалітай у перыяд 1569-1648 г. У аснове кнігі ляжыць дысертацыйнае даследаванне, абарона якога адбылася ў лютым 2005 г. у Свабодным універсітэце (Берлін). Аўтар аналізуе гістарычныя падзеі XVI-XVII ст. праз прызму так званай „канфесіяналізацыйнай парадыгмы” (Konfessionalisierungsparadigma) — канцэпцыі, што разглядае канфесіяналізацыю ўякасці аднаго з найважнейшых элементаў працэсу трансфармацыі грамадства ў перыяд ранняга Новага часу.

Асноўная тэма кнігі: шлях Рэчы Паспалітай у канфесійны перыяд — вызначана ўжо ў назве. Аднак, як заўважае аўтар, сама такая фармулёўка можа быць пастаўленая пад пытанне; з пункту гледжання традыцыйных меркаванняў яна выглядае нават супярэчліва. Бо доўгі час у гістарычных даследаваннях, якія датычыліся ранняга Новага часу, размова шла хутчэй пра „асобны польскі шлях”. З другога боку, „канфесіяналізацыйная парадыгма”, сфармуляваная пераважна на матэрыяле гістарычнага развіцця Заходняй Еўропы, падавалася не вельмі прыдатнай у дачыненні да шляхецкай рэспублікі. І яшчэ некалькі гадоў таму асобныя спробы разважанняў у гэтым кірунку ўспрымаліся скептычна. Лічылася, што паспяховаму выкарыстанню заходнееўрапейскай канцэпцыі супярэчылі факты: спецыфічныя палітычная адносіны і канфесійная сітуацыя, вызначаная Варшаўскай канфедэрацыяй 1573 г.

Аднак навуковая дыскусія ўнесла карэктывы ў „канфесіяналізацыйную парадыгму”, падкрэсліўшы адноснасць менавіта тых элементаў, якія мала падыходзілі для сітуацыі ва Усходняй Еўропе. Акрамя таго і само ўяўленне пра канстытуцыйныя і канфесійныя суадносіны ў шляхецкай рэспубліцы ўсё больш ускладнялася і дыферэнцыявалася. Нарэшце гістарычныя даследаванні прыйшлі да неабходнасці звярнуць увагу на працэс стварэння канфесій і прааналізаваць феномен канфесіяналізацыі ў спецыфічных умовах Цэнтральна-Усходняй Еўропы.

Альфонс Брунінг зрабіў сваёй задачай даследаваць развіццё палітычных і канфесійных стасункаў у Рэчы Паспалітай на метадалагічнай аснове „канфесіяналізацыйнай парадыгмы”. Даследаваны перыяд, акрэслены з аднаго боку Люблінскай уніяй 1569 г., а з другога — пачаткам войн (казацкай і потым шведскай) сярэдзіны XVII ст., разглядаеццаяк пераходны час, на працягу якога дзейнічалі імпульсы з боку Рэфармацыі і Контррэфармацыі, а таксама абмяркоўваліся пытанні канстытуцыйнага характару. Асаблівае значэнне пры гэтым мелі суадносіны паміж палітыкай і рэлігіяй менавіта ў святле пагадненняў Варшаўскай канфедэрацыі, якая зусім нетыпова для ранняга Новага часу, як лічыць аўтар, імкнулася раздзяляць гэтыя абедзве сферы.

Сутнасць самой канцэптуальнай мадэлі („канфесіяналізацыйнай парадыгмы”), распрацаванай Вольфгангам Райнхардам і Хайнцам Шылінгам, Брунінг раскрывае ў першай частцы сваёй кнігі („Konfessionalisierung” und „Toleranz” in der Diskussion). Ён вызначае і асноўныя палажэнні самой канцэпцыі, і галоўныя контраргументы, якія высоўваліся ў ходзе яе абмеркавання, а таксама магчымасць прыстасавання яе ў якасці эўрыстычнага інструмента для даследавання гістарычнага развіцця Рэчы Паспалітай.

Па словах аднаго са стваральнікаў парадыгмы Г. Шылінга, пад канфесіяналізацыяй разумеюць фундаментальны грамадскі працэс, які адбываўся пераважна адначасова з утварэннем дзяржавы і з фармаваннем дысцыплінаванага грамадства падданых у перыяд ранняга Новага часу. Разам з узнікненнем сучаснай капіталістычнай сістэмы гаспадарання ён радыкальна трансфармаваў публічнае і прыватнае жыццё ў Еўропе. Разгледжаная ў доўгатэрміновай перспектыве, канфесіяналізацыя належыць, як лічаць стваральнікі канцэпцыі, да рухальных элементаў таго трансфармацыйнага працэсуранняга Новагачасу,які ператварыўсаслоўны свет старой Еўропы ў сучаснае дэмакратычнае індустрыяльнае грамадства. Пры гэтым царкоўна-рэлігійныя, палітычныя, сацыяльныя і эканамічныя сілы дзейнічалі па тыпе сіндрому, г. зн. у камбінацыі адпаведных першапачатковых фактараў, што, узаемна ўплываючы, супольна вызначалі агульны напрамак змен.

У аснове падзей XVI-XVII ст. (т. зв. „канфесійны перыяд”), як лічыць аўтар, ляжыць працэс, што прывёў ад універсальнай царквы заходнееўрапейскага Сярэднявечча да канфесійнай царквы Новага часу. Пры гэтым звяртаецца ўвага на пашырэнне семантыкі слова „веравызнанне” (Bekenntnis), ад першапачатковага, якое было звязана з літургіяй як акт спавядання, да пазначэння вялікіх сацыяльных груп, звязаных з той ці іншай царквой. Яшчэ больш ускладняецца карціна ў некаторых краінах, як у Рэчы Паспалітай, дзе пад „польскай верай” разумеўся каталіцызм, пад „рускай верай” — праваслаўе ўсходнеславянскага насельніцтва, а пад „нямецкай верай” — лютэранства (аўтар не згадвае, але для Рэчы Паспалітай у гэты шэраг можна было б паставіць яшчэ адну ўніверсальную рэлігію з „нацыянальным тварам” — „татарскую веру”, г. зн. іслам). Падобная з’ява — супадзенне нацыянальнай і канфесійнай ідэнтычнасці — сустракалася ў многіх рэгіёнах Еўропы ў той час.

Наступны этап узвышэння сацыяльнай значнасці канфесіі звязаны з увядзеннем прысягі ў царкоўным спавяданні для асоб, якія займалі дзяржаўныя пасады. Такім чынам сімвалічна рэпрэзентавалася ўзаемадзеянне дзяржаўных і царкоўных інстытутаў у стварэнні аднастайнай у канфесійным плане палітычнай эліты.

У рамках „канфесіяналізацыйнай парадыгмы” вылучаюцца варыяцыі, якія адпавядаюць розным гістарычным умовам у асобных краінах Еўропы. Канцэпт канфесіяналізацыі ад пачатку звязваўся з фундаментальнымі працэсамі і даміноўнымі тэндэнцыямі. Пры такім разуменні застаецца значная прастора для разнастайных мадыфікацый і ўдакладненняў.

Крытыкі гэтай канцэпцыі звярталі ўвагу на тое, што фундаментальны працэс канфесіяналізацыі шчыльна звязваецца з фармаваннем пэўнага ўзору цэнтралізаванай дзяржавы ранняга Новага часу; пры гэтым бясспрэчна пастулюецца развіццё ў кірунку абсалютызму.

Крытыкуецца таксама ўплецены ў парадыгму тэзіс пра мадэрнізацыю, з якога, паводле меркавання іншых даследчыкаў, выцякае род тэлеалагічна вызначанай папярэдняй ацэнкі асобных рэгіёнаў і іх развіцця. Бо атрымліваецца, што будучыня належыць перш за ўсё тым дзяржавам і рэгіёнам, якія найбольш мэтанакіравана прайшлі шлях мадэрнізацыі, уключаючы канфесіяналізацыю.

Такім чынам, асаблівая ўвага ў „канфесіяналізацыйнай парадыгме” надаецца рэлігійным асновам грамадска-палітычнага жыцця ў перыяд ранняга Новага часу і моцы рэлігійных матываў. А ў навуковай дыскусіі вакол працэсаў канфесіяналізацыі пераважна акцэнтаваўся этатызм парадыгмы, які падкрэсліваў ролю свецкіх і царкоўных уладаў пры фармаванні канфесійных структур. Тым не менш пазнейшыя і больш дэталёвыя даследаванні высветлілі, што такія фактары, як выхаванне і духоўнае настаўленне, больш спрыялі станаўленню канфесійных структур, чым прымус зверху. Напрыканцы такога працэсу фармавання „канфесійнага грамадства” знаходзіцца не аднаканфесійная сацыяльна-палітычная піраміда, сфармаваная зверху царквой і дзяржавай, а модульна сканструяваная структура з канфесійна вызначанымі асобнымі элементамі, якія ўзаемна ўплываюць адзін на аднаго.

У другім раздзеле першай часткі А. Брунінг разглядае ролю палітычнай царкоўнай эліты ў працэсах канфесіяналізацыі. З аднаго боку, яна вырашае агульны курс рэлігійнай палітыкі — у бок канфесійнай рыгіднасці ці, наадварот, у бок талерантнасці. З другога — самі эліты падпадаюць пад канфесійны ўплыў. У сувязі з ваганнямі курсу ў сферы рэлігійнай палітыкі (больш ці менш талерантная) паўстае пытанне пра матывацыю з боку ўладаў: як яны тлумачылі то больш, то менш жорсткі характар дзеянняў у кірунку канфесійнай аднастайнасці? Як суадносілася гэта з „сумленнем князя”?

Умовы вызначалі не толькі „быць” або „не быць” канфесіяналізацыі, а таксама і „як” быць (ступень інтэнсіўнасці і напрамак). У адпаведных момантах палітычная і духоўная эліта вырашала гэтае пытанне на карысць прымусу ці свабоды.

Звычайнае ўяўленне пра канфесіяналізацыю звязвае яе абавязкова з ідэалогіяй рэлігійнай нецярпімасці, вынікам чаго становіцца прымус з боку ўладаў у рэлігійных пытаннях. Аднак у Рэчы Паспалітай гэтаму супрацьстаяла пагадненне, зацверджанае Варшаўскай канфедэрацыяй 1573 г., з адмовай ад усялякага прымусу ў рэлігійных пытаннях. „Прымус да канфесіяналізацыі” (сфармуляваны ўпершыню Вольфгангам Райнхардам) з боку палітычнай эліты дзейнічаў з многімі акалічнасцямі. Выбар канфесіі часта вызначаўся насамрэч пазарэлігійнымі ідэалагічнымі матывамі.

Сярод палітычных тыпаў канфесійнага перыяду (вучэнне пра якія развіваў Вольфганг Берынгер) вызначаюць як крайнасці адной шкалы рэлігійных фанатыкаў (zelantes) і палітычных прагматыкаў (politici). Названыя тыпы адрозніваюцца ідэалогіяй, а не рэлігіяй. Пры гэтым трэба адзначыць, што польска-літоўская шляхта ў большасці належала хутчэй да прагматычнага, палітычнага тыпу. Аднак нягледзячы на ідэалагічныя адрозненні, ніводная групоўка ўсяго палітычнага спектра не аспрэчвала пажаданасць адзінства ў рэлігійнай сферы.

Пагадненні наконт талерантнасці ў палітычных і тэалагічных адносінах заўсёды мелі часовы характар. Для царквы гэта азначала распрацоўку філасофска-тэалагічнай аргументацыі, якая дазваляла мірнае суіснаванне розных рэлігійных вучэнняў, з выразным эсхаталагічным фонам (перанос суда наконт правільнасці рэлігіі на канец свету). А для дзяржавы мела значэнне тое, што рэлігія як аснова грамадства (vinculum societatis) у моцным дзяржаўным утварэнні прынцыпова нідзе не аспрэчвалася.

У Рэчы Паспалітай перад абліччам дзяржаўнай, этнічнай і рэлігійнай разнастайнасці існавала шмат прычын абмяркоўваць праблему адзінства. Спектр яго разумення пры гэтым распасціраўся ад уяўлення поўнай канфесійнай гамагеннасці да талерантнага адзінства ў мностве.

У другой частцы манаграфіі (Abschied von Sonderwegen — Verfassungsgeschichtsschreibungüber Polen-Litauen) А. Брунінг разглядае асаблівасці канстытуцыйна-дзяржаўнага ладу і палітычнага становішча ў Рэчы Паспалітай, а таксама іх разуменне і ацэнку як у гістарычных крыніцах, так і ў творах даследчыкаў.

Пачынаючы з XVI ст. некаторым сучаснікам новае дзяржаўнае аб’яднанне Польшчы і Літвы падавалася часам даволі дзіўным утварэннем. Пазней польская гістарыяграфія працягвала падкрэсліваць менавіта „асаблівыя шляхі” грамадскага развіцця ў Рэчы Паспалітай ранняга Новага часу, скептычна ставілася да яе ўдзелу ў працэсах, характэрных для тагачаснай Заходняй Еўропы (рацыяналізацыі, мадэрнізацыі і канфесіяналізацыі). Больш за ўсё развіццю па заходнім тыпе перашкаджалі, як меркавалі, рознабаковая шляхецкая дэмакратыя з правам шырокага выкарыстання liberum veto, фармаванне магнацкай алігархіі і слабасць каралеўскай улады.

Пад уражаннем своеасаблівага канстытуцыйнага ладу ў польскай гістарыяграфіі склаўся і доўгі час панаваў стэрэатып (які потым перакачаваў і ў заходнееўрапейскую навуку) пра анархію і хаатычныя палітычныя стасункі ў шляхецкай рэспубліцы („Polska nierządem stoi”). Гэтым тлумачылася адсталасць дзяржавы як у палітычных, так і ў гаспадарчых адносінах, а таксама падзелы Рэчы Паспалітай. Асаблівасці палітычнага развіцця Рэчы Паспалітай польская гістарыяграфія XIX ст. бачыла ў наступным: ад анархіі шляхецкай рэспублікі ўзнікла эгаістычная алігархія магнацкіх клік і нарэшце — заняпад старой рэспублікі. Асаблівае становішча шляхты стымулявала з’яўленне ідэалогіі сарматызму.

Аднак дзякуючы дыскусіям апошніх двух дзесяцігоддзяў разуменне палітычнай рэчаіснасці ў Рэчы Паспалітай у перыяд паміж Люблінскай уніяй і сярэдзінай XVII ст. удакладнілася. Хоць асноўныя штрыхі гэтай карціны і не аспрэчваюцца, але пачалі лепей разумецца механізмы, што стаялі па-за фармальнымі інстытутамі. Чым далей, тым больш па-новаму асэнсоўваецца тлумачальны патэнцыял цэнтральных параметраў: у сферы канстытуцыйнай гісторыі комплекс з liberum veto, алігархіі магнатаў і слабой каралеўскай улады хоць і не адкід ваецца прэч, але ў сваім значэнні робіцца ўсё больш другасным. У выніку вызначаецца напрамак, у якім разгортваюцца даследаванні: рухаючыся ад фармальных структур да фактычных працэсаў, ад нормаў і тэорыі да разгляду палітычнай культуры і палітычнай практыкі.

Апроч таго пры параўнанні з іншымі краінамі шляхецкая рэспубліка ў многіх адносінах страчвае сваю непаўторнасць. Такое самае становішча, калі шляхта адыгрывала важную ролю ў палітыцы і кіраванні, можна было назіраць не толькі ўРэчы Паспалітай, але і ваўсёй Цэнтральна-Усходняй Еўропе з рознымі варыяцыямі ў Багеміі, Маравіі і Сяміградзе.

Брунінг прыводзіць меркаванне В. Эберхарда, паводле якога канфесіяналізацыйныя працэсы ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе ўяўляюць сабой альтэрнатыву такога кшталту працэсам у Заходняй Еўропе; „яны працякалі пераважна ў рамках плюралістычнага канфесійнага ландшафту дэцэнтралізавана і рэгіянальна”. Аднак для гістарычнай прасторы Цэнтральна-Усходняй Еўропы, як лічыць А. Брунінг, гэтая альтэрнатыва ў дэталях яшчэ не даследаваная. „Шляхецкае канфесійнае грамадства” дагэтуль яшчэ не тэматызавана і зусім не сістэматызавана. Хоць пачатак ужо зроблены.

I рэлігійная талерантнасць цяпер разглядаецца як часовы і абмежаваны феномен. Яе абаронцы і яе праціўнікі былі часткай адной складанай палітычнай структуры. Справа ў тым, што рэлігійная талерантнасць адпавядала ідэалу рэспублікі, якая падтрымлівалася шляхецкімі вольнасцямі. Але канстытуцыя на момант Люблінскай уніі апісвала яшчэ незавершаныя палітычныя суадносіны. Створаная ў 1569 г. вялікая дзяржаваяшчэ павінна была прыйсці да палітычнага і рэлігійна-канфесійнага адзінства. З моманту заключэння уніі паміж „двума народамі”, дагэтуль звязанымі фармальна толькі слабай персанальнай уніяй правіцеляў, у абедзвюх частках шляхецкай рэспублікі актывізавалася палітычная дыскусія вакол найлепшых канстытуцыйных формаў, якія трэба надаць новай дзяржаве.

3 гэтага Брунінг выводзіць цэнтральную гіпотэзу: рэлігійная свабода, усталяваная з прычыны чыста палітычных меркаваняў, з’яўляецца толькі часткай цэлага. Замацаваны ў гэтым плюралізм рэлігійных поглядаў цярпелі толькі часова. Адваротны бок гэтага медаля — імкненне да адзінства (як да рэлігійнага, так і да дзяржаўнага) менавіта з боку паноўнай эліты. Наступная эпоха, адзначаная клопатамі вакол „unio”, скончылася з пачаткам казацкай і шведскай войнаў, у год Вестфальскага міру. „Польская талерантнасць” пала так, як гэта адбылося на Захадзе.

Аўтар дапускае, што такі інстытут, як liberum veto, пачаў праяўляць свой дэструктыўны патэнцыял таксама толькі ў дадзены момант (г. зн. у сярэдзіне XVII ст.). Алігархія магнатаў таксама стала праблемай тады, калі загінула раўнавага паміж рэгіяналізмам і сепаратызмам. І далей Брунінг ставіць пытанне, ці не адыграла ў гэтым важную ролю менавіта канфесіяналізацыя?

Другі раздзел гэтай часткі прысвечаны развіццю палітычнай культуры. Абмеркаванні і дыскусіі вакол найлепшых канстытуцыйных формаў падвойнай дзяржавы ўключалі непазбежна і пытанне рэлігійнага адзінства. Калі паміж удзельнікамі існаваў кансэнсус, тады салідарнасць унутры дзяржавы больш гарантавалася згодай удзельнікаў, іх лаяльнасцю і здольнасцю да кампрамісу, чым паўнатой канстытуцыйнай сістэмы.

Брунінг высоўвае пытанне, ці было гэта лепей для стану і моцы дзяржавы, каб магла захоўвацца разнастайнасць веравызнанняў, але паменшаная ў сваёй палітычнай значнасці? Ці для моцы свецкай дзяржаўнасці неабходным з’яўлялася ўсеагульнае адзінства ў веравызнанні? На агульнадзяржаўным узроўні апошняе пытанне адразу цягне іншае пытанне — пра сродкі, з дапамогай якіх можна стварыць гэтае адзінства без рызыкі парушыць баланс змешанай манархіі (monarchia mixta). Палітычная дыскусія вакол найлепшых дзяржаўных формаў карэспандавала з дыферэнцыяцыяй шляхты і вызначэннем паўнамоцтваў асобных пасад.

Для палітычных рашэнняў высока трымаецца саслоўны ідэал „адзінства” і „згоды”. У палітычнай сістэме, якая на сойміках і вальных соймах уцягвала ў практыку пошуку рашэння кожнага шляхціча, магла развівацца палітычная культура, абавязковымі элементамі якой былі дэбаты, майстэрства пераканання і кіраванне большасцю. З гэтым была шчыльна знітавана глыбокая павага да адукацыі, што потым паўплывала на ўнутранае развіццё розных рэлігійных груповак.

У трэцяй частцы (Die „polnische Toleranz” und die Konfessionen) А. Брунінг канцэнтруецца на аналізе феномена талерантнасці ў перыяд ад сярэдзіны XVI да сярэдзіны XVII ст. Па-першае, ставіцца пытанне пра ўласнае значэнне Варшаўскага пагаднення 1573 г., якое старэйшая польская гістарыяграфія шанавала як яскравае сведчанне палітычнай мудрасці партый-удзельніц. Аднак Брунінг лічыць анахранізмам спробы бачыць у дакументах XVI ст. тыя самыя матывы грамадскай талерантнасці, тыя самыя прынцыпы аддзялення палітычнага і рэлігійнага, як гэта зрабілася магчымым у еўрапейскай гісторыі толькі значна пазней і пад уплывам секулярызацыі. Варшаўская канфедэрацыя аддзяляла палітыку ад рэлігіі толькі часова. Аднак гэта было пачатковай стадыяй. Згода ў веры павінна была даць гарантыю для далейшага стабільнага існавання шляхецкай рэспублікі.

Адваротны бок палітычнага пагаднення ў Варшаве стваралі разнастайныя разважанні на карысць рэлігійнага адзінства. Розныя тлумачэнні наконт адзінства лічыліся менавіта тым рэлігійным фундаментам, на якім дзяржава і грамадства павінны былі засноўвацца. Усе вялікія канфесійныя групы Рэчы Паспалітай (пратэстанты, каталікі, праваслаўныя) у час паміж сярэдзінай XVI і сярэдзінай XVII ст. імкнуліся да саюзу або адзінства.

У іншых раздзелах трэцяй часткі паслядоўна разглядаюцца асноўныя канфесійныя групы: пратэстанты, каталікі, праваслаўныя і ўніяты.

Разнастайнасць падстаў для спробаў рэлігійнага і палітычнага адзінства адзначыла з самага пачатку шлях польскага пратэстантызму. Канчатковае крушэнне рэфармацыйных ідэй, бадай, немагчыма патлумачыць без крушэння клопатаў наконт адзінства. Паміж Рэфармацыяй і каталіцызмам у Польшчы, магчыма, даўжэй, чым у астатняй Еўропе, шукаўся трэці шлях да прымірэння супрацьлегласцяў. Але гэты „трэці шлях” павінен быўтаксама скласці асновудля рэлігійнага пагаднення ўсёй краіны, уключаючы праваслаўных і каталікоў.

Дзейнасць выдатнага дзеяча рэфармацыйнага руху Яна Ласкага была накіравана на пагадненне паміж рознымі дэнамінацыямі пратэстантызму. Але ён так і не здолеў прадухіліць ні аддзялення радыкальнага крыла антытрынітарыяў, ні адчужанасці астатніх рэфармацыйных лагераў. Пасля смерці Ласкага менавіта шляхецкія правадыры Рэфармацыі спрабавалі фарсіраваць праект узгаднення рэфармацыйнага лагера, што толькі часткова было дасягнута ў Сандамірскай згодзе.

Торуньскі Colloquium Caritativum у 1645 г. толькі яшчэ раз паказаў адсутнасць адзінства паміж евангельскімі лагерамі і непераадольнасць процілегласцяў з каталіцкай царквой. У грамадстве пратэстантызм у гэты час ужо адыходзіў на другі план.

Каталіцкая царква яшчэ да Варшаўскай канфедэрацыі пачала дзейнасць у кірунку адзінства, якое разумелася выключна ў рымска-каталіцкім сэнсе. Гэта таксама азначала, што і шлях да адзінства мог ляжаць толькі ў набліжэнні да каталіцызму. Пасля Трыдэнцкага сабору і ў Польшчы пачалася барацьба з талерантнасцю. Прыняцце трыдэнцкіх пастаноў кардыналам Станіславам Гозіўшам і апостальскім нунцыем на сойме ў Парчэве ў 1564 г. адзначае пачатак гэтых намаганняў. Аднак каталіцкая царква павінна была ўзгадняць свае місіянерскія пачынанні з грамадска-палітычнымі ўмовамі і пераадолець значнае супраціўленне, перадусім з боку шляхты. Такім чынам трыдэнцкія святары ў Польшчы наткнуліся на клас шляхецкіх палітыкаў.

Гэтую задачу ўскладняў яшчэ той факт, што ў шэрагах нават вышэйшага каталіцкага кліра, асабліва сярод біскупаў, знаходзіліся прыхільнікі прымірэння. Выконваючы царкоўныя і палітычныя функцыі, каталіцкія біскупы яшчэ да сярэдзіны XVII ст. адыгрывалі пасярэдніцкую ролю.

3 цягам часу каталіцызм распаўсюдзіўся на значнай тэрыторыі. Гэта было дасягнута, як лічыць Брунінг, менш сродкамі прымусу з боку ўладаў, а пераважна ў сферы педагагічнай, культурнай і публіцыстычнай. Насустрач патрэбе польскай эліты ў адукацыі ішлі шматлікія езуіцкія школы, слава якіх умацавалася ў шляхецкім грамадстве ўжо напрыканцы XVI ст.

У сферы публіцыстыкі, пропаведзі і катэхізісу каталіцкай царкве ўдалося звязаць маральны этас і хрысціянскія дабрачыннасці з мадэллю згуртаванага грамадства, у якой кожны стан мае сваё месца без парушэння сваёй годнасці. Гэта быў каталіцкі ўклад у канстытуцыйную дыскусію, у той час як не існавала адзінага пратэстанцкага праекта, а з праваслаўнага боку нават ніводнага.

З гэтай па-новаму акцэнтаванай саслоўнай годнасцю шляхты звязваўся ўнутры па большай частцы каталіцкі саслоўны этас. Гэта „секулярызацыя аргументацыі” дасягнула нарэшце тых грамадскіх слаёў у шляхце, якія спачатку не давяралі каталіцкім меркаванням. У далейшым да каталіцкай царквы вярнуліся многія шляхецкія роды, якія некалі сімпатызавалі пратэстантызму. Адносна лёгка каталіцкая царква вярнула на свой бок і ніжнія слаі насельніцтва, у тым ліку і ніжнія слаі шляхты.

Каталіцкая вера з цягам часу звязвалася з „сармацкім” шляхецкім этасам і ўяўленнем пра „загараджальную сцяну хрысціянства”. Каталіцызм у Рэчы Паспалітай — прыклад таго, што працэсы канфесіяналізацыі з поспехам могуць адбывацца таксама там, дзе адсутнічае моцная ўлада, могуць выйграць і пераканаць толькі праз педагогіку і пропаведзь.

Асаблівую цікавасць да раўнапраўнага адзінства ў дзяржаве і грамадстве мелі прадстаўнікі праваслаўнай царквы. Брунінг выказвае меркаванне, што янаў стагоддзі праўлення Ягелонаў мела ніжэйшы статус. У XVI ст. праваслаўная царква перажывала крызіс, які датычыўся яе ролі ў дзяржаве, становішча ўнутраных структур і рэлігійнай арыентацыі ўвогуле. Яна была не ў стане даваць адпаведныя адказы на выклікі з боку заходніх канфесій (каталіцызму і пратэстантызму). Але ў перыяд з сярэдзіны XVI ст. да сярэдзіны XVII ст. праваслаўе апынулася ў сітуацыі, якая патрабавала рашучых крокаў. Святарства і цывільнае насельніцтва рабілі гэта кожны на свой лад.

Крокамі рэформы былі абнаўленне і інтэнсіфікацыя ўнутрыцаркоўных структур, паляпшэнне пастырскай дзейнасці, адукацыя святарства. Аднак разнастайныя групы не толькі не супрацоўнічалі на карысць гэтай справы, але часта выступалі супраць адна адной. Ускладнялі сітуацыю і ўмяшальніцтва патрыярхаў грэчаскага Усходу, якія ўзмацнялі разлад паміж рознымі групамі праваслаўнага грамадства.

У той час, калі большая частка праваслаўнай шляхты паказвае сімпатыю ў дачыненні да пратэстанцкага вучэння, праваслаўныя епіскапы набліжаліся да рымска-каталіцкай царквы. Тут яшчэ тлела думка пра унію паміж Заходняй і Усходняй царквой. Аднак абвешчаная ў канцы 1596 г. на сінодзе ў Брэсце унія аказалася яшчэ большым узмацненнем расколу.

Праз некалькі гадоў пасля Брэсцкай уніі князь Астрожскі на чале праваслаўных, што не прынялі унію, дамовіўся з пратэстантамі ў 1599 г. у Вільні пра супрацоўніцтва на падставе рэлігійнай свабоды, гарантаванай Варшаўскай канфедэрацыяй. Але да пагаднення ў тэалагічных пытаннях, якія папярэдне трэба было абмеркаваць, так і не прыйшлі. Відавочна пратэстанцка-праваслаўная унія мела такія ж малыя перспектывы, як і праваслаўна-каталіцкая.

Але палітычна лагер праваслаўных, якому захавала вернасць большая частка ўсходняй шляхты, умацаваўся. У 1620 г. патрыярх Феафан аднавіў праваслаўную ерархію, а новы кароль Уладыслаў IV у 1633 г. прымушаны быў юрыдычна прызнаць праваслаўную ерархію побач з уніяцкай. Тым самым на працягу першых дзесяцігоддзяў XVII ст. Усходняя царква Рэчы Паспалітай падзялілася на два лагеры. Абодва змагаліся за былыя прывілеі, спрачаліся за цэрквы і манастыры, імкнуліся паступова ўмацаваць і пашырыць уласныя пазіцыі. На абодвух баках адбываліся змены, якія ў многіх адносінах паказвалі падобнасць да заходніх канфесій — уніфікацыя і паляпшэнне адукацыі, дагматыкі і літургіі, выкарыстанне кнігадрукавання, узмацненне і цэнтралізацыя ўнутрыцаркоўных структур і клопаты пра паляпшэнне годнасці святарскага саслоўя. Пра „канфесійнае грамадства” на праваслаўным усходзе шляхецкай рэспублікі, як лічыць Брунінг, пакуль можна казаць толькі з істотнымі абмежаваннямі.

Спробы дасягнуць у гэтых умовах пагаднення з уніятамі і рымскай царквой прадпрымаліся не толькі з боку святароў абодвух лагераў, але пераважна з боку шляхты на працягу ўсёй першай паловы XVII ст. Падтрыманыя ў большасці польскімі каралямі, гэтыя спробы пацярпелі крушэнне як з прычыны непадатлівасці рымскай царквы, так і ў выніку пратэсту праваслаўнага насельніцтва (за выключэннем магнатаў і шляхты).

У чацвёртай частцы („Die politischen Eliten — irenisches Bemühen und konfessionelle Entschiedenheut”) аўтар звяртаецца да тэмы амбівалентнасці імкненняў палітычнай эліты — адначасовых намаганняў наконт адзінства і ў кірунку канфесіяналізму.

Што датычыцца каралёў, то тут Брунінг выказвае меркаванне пра больш своеасаблівую і больш паслядоўную лінію ў рэлігійнай палітыцы, чым доўгі час меркавалася. Назіранні даюць права казаць пра каталіцкіх палітыкаў на каралеўскім пасадзе, якія сумяшчалі свядомыя намаганні на карысць каталіцызму з руплівай увагай да талерантнага заканадаўства і таксама, я к шляхта шукал і шляхі да адзінства. Тым не менш, знаходзячыся пад уплывам каталіцызму, каралі безумоўна спрыялі працэсу рэкаталізацыі.

За талерантнасцю і за захаваннем грамадскага міру пільна назіралі шляхта і асабліва магнаты, якія ўсё больш дамінавалі ў шяхецкім стане. Яны паказвалі сябе прыхільнікамі шляхецкіх свабодаў, абвешчаных Варшаўскай канфедэрацыяй, не толькі на агульнадзяржаўнай палітычнай сцэне, але і ва ўласнай сферы ўплыву на сваіх землях.

Аднак у святле найноўшых даследаванняў можна паставіць пытанне, ці стварала Цэнтральна-Усходняя Еўропа наогул на шляхецкім узроўні сапраўдную „канфесіяналізацыю”, а не „мадэрнізаваны патранаж” дваранскіх землеўладальнікаў на карысць свайго веравызнання. Сярод шляхты Рэчы Паспалітай панаваў станавы этас, які ўадносінах да канфесійных адрозненняў значыў хутчэй абавязак да прымірэння. „Прымусу да канфесіяналізацыі” (як у заходнееўрапейскіх краінах) тут не існавала, аднак заўсёды прысутнічала пэўная адказнасць у сферы рэлігійных інтарэсаў. На сваіх землях магнаты праводзілі такі самы курс, як каралі на агульнадзяржаўным узроўні — яны падтрымлівалі, дзе ім здавалася магчымым, пэўныя канфесіі, але пры гэтым ніколі яўна не пераступалі межы, што забяспечвалі грамадскі мір ва ўмовах змешанага насельніцтва, стракатага ў плане веравызнання.

Брунінг адзначае (і лічыць гэта тэндэнцыяй пераходнага часу), што на ўзроўні магнацкіх сфер уплыву тым не менш паступова ўзрастае дамінаванне адной канфесіі (пераважна каталіцызму, а ў выпадку Радзівілаў кальвінізму). Гэты кірунак аддаваў перавагу рэлігійна-канфесійнай уніфікацыі перад спробамі знайсці адзінства паміж рознымі рэлігійнымі кірункамі. Вынікам такога „мадэрнізаванага патранажу” было фармаванне асобнага канфесійнага асяроддзя ў пэўнай частцы дзяржавы, якая знаходзілася пад адпаведным пратэктаратам магнацкай сям’і.

Падсумоўваючы, А. Брунінг сцвярджае, што ў пераходны час паміж сярэдзінай XVI і сярэдзінай XVII ст. канфесійная аднастайнасць не перамагла ідэю шматлікага, саслоўна-палітычнага (канфедэратыўнага) „адзінства ў мностве”, якое вызначылася ў якасці мэты шмат раней, чым інтэгратыўны ідэал. Аднак шлях да адзінстваўрэлігіі паступова стаўразглядацца найважнейшымі канфесійнымі партыямі як канверсія да адной канфесіі, а не як дамоўленасць раўнапраўных партый. Гэта павінна было абвастрыць на пэўны час наяўныя супярэчнасці. Рэч Паспалітая набывала рысы „канфесійнага грамадства”, што азначала яе ўдзел у агульным працэсе развіцця.

Такім чынам, манаграфія А. Брунінга ў цэлым уяўляе сабой даследаванне не столькі міжканфесійныхадносін, колькі ўзаемасувязяў паміж рэлігійнымі і грамадска-палітычнымі працэсамі ў Рэчы Паспалітай на першым этапе існавання гэтай дзяржавы да сярэдзіны XVII ст., звяртаючы ўвагу на асобныя аспекты канфесійнай свядомасці і фармавання кафесійнага грамадства. Менавіта з гэтага боку кніга можа зацікавіць даследчыкаў канфесійных стасункаўу ВКЛ і Польшчы, а таксама навукоўцаў у галіне гісторыі дзяржаўных інстытутаў, культуролагаў і рэлігіязнаўцаў. Цікавая тут перш за ўсё менавіта спроба па-новаму перагледзець некаторыя падзеі гістарычнага развіцця Рэчы Паспалітай з пункту гледжання „канфесіяналізацыйнай парадыгмы”. Хоць, трэба прызнаць, не заўсёды гэтая спроба ўдала рэалізаваная. Бо часам падаецца, што аўтар хутчэй вышуквае „патрэбныя” крытэрыі, каб увязаць разгледжаныя факты з вызначанай канцэпцыяй, чым сапраўды адкрывае новае разуменне механізмаў грамадскага развіцця. Таму заяўлены ў першай частцы эўрыстычны патэнцыял парадыгмы, на наш погляд, не атрымаў адпаведнага падмацавання.

Ёсць і яшчэ некаторыя моманты, якія выклікаюць, мякка кажучы, здзіўленне. На многія гістарычныя падзеі нямецкі даследчык глядзіць яўна праз польскую гістарыяграфію і робіць адпаведныя акцэнты. Згадваючы шмат разоў войны Рэчы Паспалітай сярэдзіны XVII ст., ён піша толькі пра казацкую і шведскую, але нічога не кажа пра вайну з Расіяй, якая была менавіта больш актуальнай для ВКЛ, а не для Кароны. Часта А. Брунінг ідзе ўслед за польскімі гісторыкамі нават у тэрміналогіі, калі „польскім” называецца тое, што мае дачыненне да ўсёй Рэчы Паспалітай.

Відавочна, тая самая залежнасць ад поглядаў польскай гістарычнай думкі не дазволіла А. Брунінгу падысці больш грунтоўна да аднаго з ключавых паняццяў працы — талерантнасці. Як у манаграфіі аказалася нявызначанай дакладна роля і месца ВКЛ у структуры аб’яднанай дзяржавы, так не аналізуецца і нават не закранаецца значэнне ВКЛ у стварэнні рэжыму верацярпімасці (невыпадкова, што пры гэтым ужываецца паняцце „польскай талерантнасці”). Аўтар разглядае яе паступовы закат, але не згадвае, хоць бы ў самых агульных рысах, саміх каранёў феномена, якія паходзілі непасрэдна з асаблівасцяў унутрыпалітычнага і культурнага жыцця ВКЛ. Таму дзіўна выглядаюць яго выказванні: „…толькі ўяўнай анархіяй канстытуцыйных адносін гэтую талерантнасць немагчыма патлумачыць. Яна не проста выйшла з патавай сітуацыі паміж палітычнымі сіламі, або адпала як пабочны прадукт хаатычных дзяржаўных адносін, але, наадварот, відавочна адпавядала менавіта перакананням важных палітычных дзеячаў”.

Сустракаецца і шмат дробных недакладнасцяў. Напрыклад, заўвага пра вяртанне да каталіцкай царквы многіх шляхецкіх родаў, якія некалі сімпатызавалі пратэстантызму. Але не ўсе вярталіся, бо некаторыя перайшлі на бок пратэстантызму з праваслаўя. Наіўнымі падаюцца таксама тлумачэнні поспехаў каталіцкай царквы „толькі праз педагогіку і пропаведзь” пры адхіленні ціскуз бокуўладаў.

Характэрна для працы Брунінга і тэрміналагічная недакладнасць: назва Польшча-Літва (Polen-Litauen) і „падвойная дзяржава” (Doppelreich) ужываецца як для Рэчы Паспалітай, так і ў дачыненні да ВКЛ і Польшчы яшчэ да Люблінскай уніі. У працы, дзе разглядаюцца пытанні дзяржаўнага будавання і канстытуцыйнага ладу, выкарыстоўваецца незразумелае азначэнне „падвойная дзяржава”, а не федэрацыя, так што ўзнікае ўражанне, што аўтар не вельмі знаёмы з асаблівасцямі дзяржаўнай структуры Рэчы Паспалітай.

Хоць беларускія (а таксама польскія, украінскія, літоўскія) гісторыкі, якія займаюцца гэтай эпохай, тут, бадай, не знойдуць для сябе навізны ў самім фактычным матэрыяле (зразумела, кніга разлічана ў першую чаргу на замежных навукоўцаў), але ўсё ж такі трэба адзначыць як станоўчы момант наогул з’яўленне такой кнігі, што сведчыць пра пэўную цікавасць да гэтай тэмы з боку нямецкай гістарычнай навукі. Хацелася, каб выходзіла больш грунтоўных і разнастайных прац, у тым ліку і прысвечаных канкрэтна праблемам беларускай гісторыі ранняга Новага часу.

Наверх

Мірон Капраль. Гісторыя Полацка ў выкладзе швейцарскага гісторыка

Снежня 7, 2009 |


* Stefan Rohdewald, „Vom Polocker Venedig”: Kollektives Handeln sozialer Gruppen einer Stadt zwischen Ost- und Mitteleuropa (Mittelalter, frühe Neuzeit, 19. Jh. bis 1914), Stuttgart, 2005 (= Quellen und Studien zur Geschichte des östlichen Europa, Bd. 70), 588 S. Украінскі варыянт рэцэнзіі публікуецца ў выданні „Український гуманітарний огляд” (вып. 14).

Украінская ўрбаністыка старажытнага перыяду апошнім часам трохі ажывілася, выйшла з друку некалькі цікавых кніг па гарадской гісторыі[1], аднак у цэлым узровень даследаванняў застаецца недастатковым. Апрача вядомай прычыны, звязанай са стратай ці адсутнасцю першакрыніц, вывучэнне ўкраінскага горада тармозіцца слабасцю метадалагічнай базы, на якой грунтуюцца гісторыкі ў сваёй працы. Старыя пазітывісцкія падыходы савецкага перыяду часта прыводзяць да звычайнага апісання крыніц без глыбейшага іх аналізу. З гэтага пункту гледжання падаецца цікавым уключыць ва ўкраінскі кантэкст нядаўна выдадзеныя працы нямецкіх і швейцарскіх даследчыкаў па урбаністыцы Вялікага Княства Літоўскага перыяду Сярэднявечча і ранняга Новага часу[2]. Сучасны нямецкамоўны часопіс з характэрнай назвай „Ostmitteleuropaforschung” („Даследаванні Цэнтральна-Усходняй Еўропы”) усё больш артыкулаў публікуе пра ўкраінскія і беларускія землі. Працам заходніх вучоных уласцівы грунтоўны метадалагічны падыход, адточаны ў шматлікіх і разнастайных даследаваннях па гісторыі нямецкага і ў цэлым еўрапейскага горада, што сістэматычна і бесперапынна пісаліся пачынаючы з класічнай эпохі Леапольда фон Ранке[3].

Аўтар рэцэнзаванай кнігі Штэфан Родэвальд, доктар, выкладчык кафедры новай і найноўшай гісторыі і культуры Усходняй Еўропы ва ўніверсітэце Пасау (Нямеччына, Баварыя), — параўнальна малады даследчык. У 1997 г. ён скончыў вучобу ў ліцэнцыяце Цюрыхскага ўніверсітэта, абараніўшы працу па гісторыі горада Полацка да 1563 г. Праходзіў навуковую стажыроўку ў Львове, Мінску, Санкт-Пецярбургу, дзе вёў архіўныя пошукі, вывучаў мовы і назапашваў гістарыяграфічны матэрыял. Так што канцэпцыя доктарскай дысертацыі, якая стала асновай для выдання манаграфіі, выспявала даўно, паступова рэалізуючыся ў 1998-2004 г. пад кіраўніцтвам прафесараў з Цюрыха — Карстэна Гёрке і Ганса-Ёрг Гільёмэна. У сакавіку 2005 г. Ш. Родэвальд выступіў арганізатарам міжнароднай канферэнцыі ва ўніверсітэце Пасау на тэму „Літва і Русь: даследаванні транскультурных камунікатыўных рэгіёнаў (XV-XVIII ст.)”, матэрыялы якой былі нядаўна выдадзены[4]. Відавочна, на шырэйшым параўнальным фоне дакладаў, прадстаўленых на гэтай канферэнцыі, ён атрымаў магчымасць верыфікаваць вывады сваёй доктарскай працы пра Полацк, пасля чаго ў тым жа годзе выдаў яе ў Штутгарце. У прапанаваным рэцэнзійным аглядзе маштабнай паводле ахопу і багацця прыцягнутага матэрыялу, шырокай паводле храналагічнага зрэзу манаграфіі я хачу спыніцца на асноўных момантах, звязаных з прапанаванай аўтарам метадалогіяй, прыцягнутай гістарыяграфіяй, аглядам крыніц і асноўнымі вынікамі працы з асаблівым націскам на перыяд ранняга Новага часу, ключавы ў аўтарскай канцэпцыі гісторыі горада.

***

Назва манаграфіі „Полацкая Венецыя” — канцэпт русінскага летапісца першай паловы XVII ст., які аднаму з раздзелаў свайго твора даў назву „О Полоцкой Венецеи або свободности”. Мясцовы храніст выкарыстоўваў гэтую метафару, апісваючы княскія часы, калі, паводле яго слоў, у Полацку ўсе важныя справы вырашалі 30 мужоў, якіх выбірала гарадская грамада. Толькі Пскоў і Вялікі Ноўгарад мелі ў той час падобныя „свабоднасці” (с. 11, тут і далей старонкі рэцэнзаванага выдання). Цікава, што летапісец у гэтым гістарычным экскурсе грунтаваўся не на аўтэнтычных гістарычных сведчаннях летапісаў, а на тэксце польскага храніста Мацея Стрыйкоўскага, які ў другой палове XVI ст., паводле трапнага выказвання Аляксея Талочкі, „адкрываў” як украінцам, так і беларусам сваю інтэрпрэтацыю, свой дыскурс гісторыі Кіеўскай Русі[5].

Штэфан Родэвальд адзначае інтэграванасць Полацка і навакольнага рэгіёна ў агульнаеўрапейскі ментальны кантэкст, прымаючы да разгляду гістарыяграфічную дылему аб прыналежнасці горада да Цэнтральна-Усходняй ці Усходняй Еўропы (12-13). Адказы на гэтае пытанне розняцца, і дагэтуль яшчэ наконт многіх аспектаў гэтай праблемы вядуцца зацятыя спрэчкі[6]. Аўтар вагаецца, і гэтыя ваганні ён перадае ў падзагалоўку манаграфіі, дзе гаворыцца пра горад паміж Усходняй і Цэнтральна-Усходняй Еўропай. На яго думку, ні ў якім іншым рэгіёне Еўропы канфесійная большасць не пераходзіла ў іншае веравызнанне, як гэта мела месца ў дадзеным выпадку. Хоць можна назваць прыклады сучасных краін Балгарыі, Іспаніі, а таксама Босніі і Герцагавіны, у якіх гарадское насельніцтва ў асобныя перыяды сваёй гісторыі таксама зазнавала падобныя трансфармацыі.

Як цалкам слушна адзначае Ш. Родэвальд, шматлікія меркаванні і прапановы наконт пашырэння абсягу Цэнтральна-Усходняй Еўропы на ўсход кантрастуюць з мізэрнай колькасцю даследаваняў па мясцовай гісторыі, на прыкладзе якіх можна было б абвергнуць ці пацвердзіць гэты тэзіс (14). Прыклад балансавання горада паміж уплывамі Цэнтральна-Усходняй і Усходняй Еўропы аўтар знаходзіць у шматлікіх рэканструкцыях і перабудовах Сафійскага сабора ў Полацку, якія цягнуліся з часоў Кіеўскай Русі (1415).

У сваёй працы аўтар ставіў на мэце вывучыць гісторыю горада ў макрагістарычнай перспектыве як гісторыю камунікацыі і інстытутаў сацыяльных груп, ставячы адначасова пытанне, наколькі важнымі заставаліся прававыя рамкі дзеянняў гэтых сацыяльных груп (16). Аднак гэты макраўзровень гістарычнага даследавання не стаў выключнай мэтай аўтара, паколькі гэта магло прывесці да хоць і карысных, але ўсё ж абстрактных канструкцый. Найцікавейшымі падаюцца пастаноўка аўтарам тэзіса пра ўваходжанне Полацка ў прастору Цэнтральна-Усходняй Еўропы і адказ на пытанне, у што вылілася гэтая сустрэча „ўсходне-славянска-варажска-візантыйскай культурнай мадэлі з заходнееўрапейскай” (16). Прыняццю або адхіленню тых ці іншых культурных або арганізацыйных узораў папярэднічала сутыкненне, а таксама часовае іх успрыманне, перцэпцыя і наступная трансфармацыя.

Важнай метадалагічнай асновай працы было разуменне дзеянняў сацыяльнай групы ці карпарацыі як „калектыўнага актара”, што дзейнічае згодна з нормамі і правіламі, пра якія моўчкі было дамоўлена раней. У такіх сярэдневяковых калектываў, у адрозненне ад арганізацый пазнейшых часоў, складаюцца гарызантальныя сувязі, заснаваныя на парытэтных прававых і сацыяльных пачатках (цэх, гільдыя і г. д.). Ш. Родэвальд ставіць задачу прасачыць узаемадзеянне розных груп як знутры — у іх канкурэнтным асяроддзі, так і звонку — пры групавым узаемадзеянні ў пагранічных канфліктных сітуацыях: фармaванне гарадской рады і лавы, гарадскія паўстанні і хваляванні, канфесійныя працэсіі, нацыянальныя дэманстрацыі і г. д.

У макрагістарычным кантэксце, які выбраў у сваёй працы аўтар, лагічна ставяцца пытанні шырокага кампаратыўнага плана, накшталт такіх: ці быў Полацк тыповым старажытнарускім горадам, наколькі гэты горад пры ўваходжанні ў Вялікае Княства Літоўскае і пазней у Рэч Паспалітую быў падобны да вялікіх польскіх гарадоў і як яго можна параўнаць у расійскі перыяд гісторыі ў XIX ст. з уласна расійскімі гарадамі, што знаходзіліся на этнічнай рускай тэрыторыі? Пры такім параўнальным падыходзе больш яскрава выступаюць уласныя рысы гісторыі Полацка, што не маглі быць навязаны нейкім загадзя зададзеным „тэлеалагічным” падыходам (18). Аўтар разумее складанасць даследавання гарадской гісторыі на такім вялікім часавым прасцягу, таму асноватворныя пытанні ён фармулюе канкрэтна, з улікам гістарычнага кантэксту Русі, польска-літоўскай дзяржавы і Расійскай імперыі, у складзе якіх па чарзе знаходзіўся Полацк.

На пачатку разгляду гісторыі горада ў гэтыя вялікія перыяды аўтар падае кароткі ўступ у рэгіянальную гісторыю, а потым аналізуе інфармацыю пра падзел насельніцтва горада насацыяльныя групы ўфармальных, прававых адносінах. Гэта дазволіла разгледзець, ахапіць аналізам і маленькія сацыяльныя групы ўіхунутраным узаемадзеянні. Наступным этапам аўтарскай методыкі было прасочванне таго, як сацыяльныя групы дзейнічалі ў прававых і сацыяльных рамках усяго горада. Пры гэтым цікавым падавалася даследаваць міжканфесійную канкурэнцыю і гарадскую арганізацыйную структуру. Кожны раздзел заканчваецца пасляслоўем, дзе падсумоўваюцца кампаратыўныя меркаванні аўтара ў макрагістарычным вымярэнні ў сэнсе Бродэлевага паняцця longue durée (доўгатрываласці). Але пры выкладзе матэрыялу ўнутры раздзелаў аўтар выкарыстоўвае звыклыя макрагістарычныя і мезагістарычныя падыходы.

Закранаючы метады даследавання, Ш. Родэвальд слушна зазначае, што пад паняцце „калектыўнага дзеяння сацыяльнай групы”, якое займае цэнтральнае месца ў рэцэнзаванай кнізе, можна падвесці шырокі спектр калектыўных дзеянняў, уключна з узаемадзеяннем у сям’і і ў працы. На жыхароў горада мелі ўплыў нефармальныя, кліентарныя ўзаемаадносіны ў сям’і і блізкім прафесійным акружэнні, якія маглі прычыняцца да разнапланавай і разнавектарнай іх дзейнасці, аднак аўтар абмінае гэты кантэкст, калі гэтая дзейнасць не датычыць узаемаадносін паміж групамі ці ўнутры вялікай групы. Штодзённае жыццё гарадскога жыхара выносіцца па-за рамкі даследавання, гэтаксама як і поле дзейнасці ў горадзе дзяржавы, якая пэўным чынам уплывала на гарадскую гісторыю, але не ў кантэксце ўзаемадзеяння вялікіх сацыяльных груп насельніцтва (19). Іншы ключавы тэрмін кнігі — „камунікацыя”, паколькі без яе немагчыма даследаваць ніводную сацыяльную акцыю ў горадзе. Сацыяльныя сістэмы нельга ўявіць без шматлікіх прыкладаў узаемадзеяння індывідаў, якія ствараюць гістарычны мікракантэкст. Такая практыка стварае адпаведна ў часе і прасторы адпаведныя інстытуты (19).

Важнай для аўтара пры аналізе калектыўнай дзейнасці сацыяльных груп падаецца моўная карціна ў горадзе і дынаміка моўных прыярытэтаў яго насельніцтва, паколькі „пры вызначэнні часавага, прасторавага і ўнутранага гарызонту дзейнасці ў канкрэтнай сітуацыі выбар мовы адыгрывае вырашальную ролю” (20). Цікава з сацыялагічнага пункту гледжання трактуюцца вусныя зносіны і дзеянні, якія адлюстроўваюцца ў пісьмовых крыніцах, паколькі „прымяненне пісьма адпраўшчыкам і адрасатам пісьмовага паведамлення [г. зн. першакрыніцы. — М. К.] вызначае непасрэднае поле дзеяння (Handlungsfelder)” (21). Ш. Родэвальд часта спасылаецца ва ўступнай метадалагічнай частцы на працы нямецкіх сацыёлагаў і гісторыкаў-тэарэтыкаў (А. Ляндвера, Р. Бленкнера і іншых). Асабліва часта аўтар звяртаецца да інтэрпрэтацыі асноўнага паняцця калектыўнага дзеяння як „агульнага дабра / bonum commune”, або карпаратыўнага кансэнсусу ці ўзаемна прынятага прававога спакою, што вынікаюць з канцэпцыі „камуналізму” нямецкага гісторыка-тэарэтыка П. Блікле[7].

Не з усімі метадалагічнымі падыходамі Ш. Родэвальда можна цалкам згадзіцца. Прыярытэт макрагістарычных, сацыялагічных і параўнальных метадаў сапраўды дазваляе канцэптуальна зірнуць на супольныя ці адметныя рысы Полацка на фоне цэнтральнаеўрапейскіх, польскіх або расійскіх гарадоў. Аднак часта такая шырокафарматная кампаратывістыка, узятая ў доўгім храналагічным зрэзе, не дазваляе разгледзець унікальных гістарычных асаблівасцяў развіцця горада. На старонках манаграфіі крайне мала згадак пра жыхароў горада як актыўных гістарычных дзеячаў, а не носьбітаў верагодных гістарычна-сацыялагічных схем. Яны часткова выпалі з поля ўвагі паважанага аўтара ў яго доўгатрывалай (ад longue durée), больш як тысячагадовай вандроўцы па сацыяльнай гісторыі Полацка.

***

У гістарыяграфічным раздзеле аўтар цалкам пахвальна з эўрыстычнага пункту гледжання выкарыстоўвае не толькі ўласна друкаваныя працы, але і рукапісы дысертацый, абароненых ад Масквы да Цюрыха (дысертацыі Ганны Харашкевіч і Хрыстафа фон Верта). Канцэпцыі савецкіх і цяперашніх расійскіх даследчыкаў Ганны Харашкевіч, Барыса Флоры, Зіновія Капыскага і Андрэя Дварнічэнкі аб познім і трывалым існаванні веча ў Полацку аж да другой паловы XV ст. зазнаюць пад пяром Ш. Родэвальда знішчальную крытыку (24-25). Хоць ён не заўсёды пагаджаецца і з асобнымі палажэннямі заходніх вучоных. Так, не поўнасцю ён прымае канцэпцыю Хрыстафа фон Верта пра тыпалогію гарадоў Вялікага Княства Літоўскага ў выглядзе двух гарадскіх ідэальных тыпаў, абумоўленых гістарычнымі традыцыямі і культурнымі рамкамі, — еўрапеізаванага горада паводле Макса Вебера на аснове магдэбургскага права і горада, сфармаванага ў старажытнарускую княжацкую эпоху.

Беручы пад увагу слабасць каралеўскай улады і моцныя мясцовыя органы ўлады ў гарадах, даследчыкі малявалі гарады Рэчы Паспалітай як „дэцэнтралізаваныя, плюралістычныя і канфесіяналізаваныя”. Аднак і ў іншых еўрапейскіх гарадах у дасучасны перыяд тэндэнцыя да канфесійнай і палітычнай аднастайнасці была вельмі слабой. Затое няма сумнення адносна моцнага перапляцення рэлігійных і палітычных фактараў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе. Хоць застаецца пытанне, наколькі працэсы супольнага ўзаемадзеяння ў гарадах гэтага рэгіёна былі падобныя да палажэнняў, выкладзеных у тэорыі „камуналізму” П. Блікле для гарадоў Цэнтральнай Еўропы (28).

Штэфан Родэвальд у гістарыяграфічнай частцы збольшага прадоўжыў агляд метадалагічных канцэпцый перш за ўсё нямецкіх вучоных адносна розных перыядаў еўрапейскай гарадской гісторыі. Напрыклад, канцэпцыі Р. Шлёгля пра камунікатыўныя формы палітычнага ўзаемадзеяння ў горадзе ранняга Новага часу (27) або дыскусіі наконт гістарыяграфіі гарадоў Цэнтральнай Еўропы: разгляду якіх канфліктаў аддаваць перавагу — канфесійных ці сацыяльна-палітычных (28)? Хоць больш мэтазгодна было б разгледзець гэтыя пытанні ў метадалагічнай частцы і больш пільна прыгледзецца да прац мясцовых гісторыкаў пра Полацк.

Крыніцазнаўчая база, ахарактарызаваная аўтарам, звычайная для даследчыка, асабліва старажытнага перыяду Кіеўскай Русі: рускія хронікі, „Жыціе Ефрасінні Полацкай”, дагаворы з заходнімі партнёрамі і інш. Для познесярэднявечнага перыяду, да канца XV ст., Ш. Родэвальд вылучае значэнне шасцітомнага зборніка полацкіх грамат XIII-XVI ст., выдадзенага Ганнай Харашкевіч[8]. У ім з 311 змешчаных крыніц 110 былі апублікаваны і ўведзены ў навуковы ўжытак упершыню. Гэтыя і іншыя дакументы з серыйных выданняў XIX і XX ст. („Архив Юго-Западной России”, „Археографический сборник”, „Акты Западной России”, „Белорусский архив” і інш.) дазваляюць аўтару сцвярджаць магчымасць даследавання асаблівасцяў кал ектыўных кантактаў гарадской эліты Полацка з Рыгай. На жаль, не захаваліся ў XVI ст. гарадскія кнігі, чытаць якія даследчыкі могуць толькі з 1633 г. (30). З кнігамі „Літоўскай метрыкі” аўтар працаваў менш, хоць у апошнія гады плённа пачаў рэалізоўвацца міжнародны праект па выданні кніг „Літоўскай метрыкі” (да 2005 г. толькі ў серыі „Lietuvos Metrika” выйшлі з друку 24 кнігі), дзе таксама змяшчаюцца дакументы па гісторыі Полацка. Аўтар выявіў і некалькі важных недрукаваных крыніц па тэматыцы яго кнігі, як, напрыклад, статут праваслаўнага маладога брацтва за 1651 г., а таксама люстрацыю горада 1765 г. (31). З матэрыялаў ранняга Новага часу кідаецца ў вочы перавага актавых крыніц над наратыўнымі, апісальнымі, а таксама брак масавых крыніц статыстычнага характару, напрыклад царкоўных метрык. Досыць мала аўтар выкарыстаўу тэксце судовыя акты, якія найпаўней адлюстроўваюць прававыя ўзаемаадносіны і канфлікты розных карпарацый горада (цэхаў, брацтваў і г. д.).

Для перыяду з 1772 да 1914 г. базай крыніц служылі ў асноўным матэрыялы з гістарычных архіваў Мінска. Складанасць заключалася ў адсутнасці крыніц пра гарадскую думу Полацка, якія, відавочна, загінулі ў ваенны час. Пра падзеі рэвалюцыі 1905 г. аўтар браў звесткі з паліцэйскіх данясенняў і газетных публікацый. На пачатку Новага часу Полацк быў значным горадам, а ў XIX ст. ён на фоне іншых гарадоў і дэмаграфічна, і эканамічна не надта змяніўся. Гэта дало аўтару падставы сцвярджаць, што даследаванне матэрыялаў XIX ст. не надта адрознівалася ад вывучэння крыніц папярэдняга часу, а таксама дазволіла паставіць аналагічныя даследчыя задачы ў трох розных часавых зрэзах.

***

Апісваючы старажытнарускі перыяд, аўтар абапіраецца на аўтарытэтныя, даўно інтэрпрэтаваныя крыніцы, кіруючыся хрэстаматыйным канонам выкладу падзей у рускіх летапісах. Цікава, што полацкага князя на Захадзе ў XIII ст. тытулавалі на лацінскай мове як „rex” або „magnus rex” (35), падобна да таго як у Галіцка-Валынскай дзяржаве тытулаваўся ў заходніх крыніцах Даніла Раманавіч, які ў 1253 г. атрымаў каралеўскую карону з рук папскага легата.

Сацыяльная структура горада княжацкага перыяду была такая ж, як і на ўсёй Русі: прыдворныя, купцы, рамеснікі, якія самаарганізоўваліся, але не ўтваралі карпаратыўных гарадоў, што існавалі на Захадзе. Манастыры ў горадзе, як і ўсюды ў раннім Сярэднявеччы, існавалі без адзінага ўніфікаванага статута, які меў бы законную сілу. Ад іншых гарадоў Русі, на думку Ш. Родэвальда, Полацк адрозніваўся тым, што ў стасунках з княжацкай уладай у эканамічным плане дамінаваў менавіта горад. Гэтая перавага атрымала сацыяльнае ці палітычнае вымярэнне ў выглядзе клятвы, якую прамаўляў князь на вечы перад полацкай грамадой. Пазней, у XIII ст., яна перарасла ў прысяжны дагавор з князем, а „палачане” пачалі фігураваць як суадказны аб’ект у дамовах з Рыгай, якія падпісваў полацкі князь. Аднак пра гарадскую грамаду як пра асобны карпаратыўны суб’ект („Kommune”) аўтар гаворыць досыць асцярожна, ставячы яе развіццё ва ўзаемазалежнасць з нямецкімі і іншымі гарадамі „Паўночна-Усходняга Міжземнамор’я”, а асабліва Рыгай (522).

У канцы XIV ст. вялікі літоўскі князь Вітаўт пазбавіў Полацк княжацкай улады і надаў гораду „новае калектыўнае права”, якое заключалася ў прысязе перад ім і замене князя полацкім намеснікам. Дагаворы з новазаснаванай Рыгай пачынаючы з 1406 г. не толькі актывізавалі гандлёвыя кантакты абодвух гарадоў, але і спрыялі ўцягванню Полацка ў прававую сістэму карпаратыўных сувязяў, заснаваную на заходніх узорах. У першай палове XV ст. Полацку былі нададзены асобныя прывілеі, якія ўмацоўвалі новыя сацыяльныя сувязі ў гарадской грамадзе. І менавіта ў 1449 г. упершыню з’яўляюцца ў дакументах у Полацку азначэнні „мешчанін” і „места” як прававыя паняцці. І ўжо ў 1578 г. полацкія мяшчане вялі гандлёвую спрэчку з рыжскімі мяшчанамі без удзелу князя ці намесніка або прыняцця асобнай прысягі, як гэта мела месца ўчасе дзеяння папярэдніх дагавораў (523). Такім чынам, менавіта ў гандлі з Рыгай і іншымі гарадамі ўзнікалі і фармаваліся новыя сацыяльныя групы горада ў кантэксце магдэбургскага права.

Заключным пунктам фармавання гарадской грамады стаў прывілей 1498 г. аб наданні гораду магдэбургскага права, таму ніякай „горадабудаўнічай рэвалюцыі”, як пры лакацыі гарадоў, у Полацку не адбывалася. У час фармавання асноўных карпаратыўных арганізацый мяшчан (лавы і рады) у XVI ст. у горадзе ўтвараюцца меншыя карпаратыўныя арганізацыі, а менавіта рамесныя цэхі, а таксама закладаецца прававы падмурак іх існавання.

Узнікненне ў XVII ст. брацтваў, якія дагэтуль былі невядомымі формамі, значна ўзмацніла ўдзел цывільных у рэлігійных справах. На думку аўтара, менавіта брацтвы паспрыялі большай канфесійнай інтэграцыі ў асяроддзі праваслаўных. Кожнае брацтва і цэх складалі пэўнае аб’яднанне, што вызначала для кіраўніцтва і кожнага члена канкрэтныя рамкі калектыўнай дзейнасці з асаблівай „малой” адкрытасцю (352). У дыскусіях з каталікамі, інтэграванымі ў гарадскую супольнасць, праваслаўныя заставаліся вернымі мяшчанамі Полацка ў новых узаемасувязях і абставінах. Пры гэтым аўтар рызыкоўна сцвярджае, што праваслаўны брацкі рух у Вялікім Княстве Літоўскім, у рэчышчы якога дзейнічалі і два полацкія брацтвы, узнік паводл е каталіцкага ўзору і што нават „яўрэйскія брацтвы заставаліся ў цеснай узаемасувязі з хрысціянскімі” (352). Ш. Родэвальд чамусьці звужае пашырэнне брацкага руху толькі да тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, хоць яго развіццё пачалося ў Львове, таму варта было б гаварыць пра Рэч Паспалітую ў цэлым. Таксама нельга пагадзіцца са сцверджаннем пра „цесную ўзаемасувязь” яўрэйскіх і хрысціянскіх брацтваў. Яўрэйская супольнасць мела гатовыя ўзоры сацыяльнага жыцця, якія выпрацавала задоўга да ўзнікнення праваслаўных брацтваў.

Асобнае месца ў кнізе аўтар адводзіць гарадскім працэсіям, што „стваралі новую сакральную публічнасць (Öffentlichkeit)” (352). Вызначаецца нават дата, калі яны пачаліся ў горадзе, — 1579 год. Ш. Родэвальд адносіў гэтыя працэсіі з музыкай і гарадскім ваенізаваным суправаджэннем на рахунак уласцівай ранняму Новаму часу рымска-каталіцкай канцэпцыі „сакральнай публічнасці”, якая развілася пад контррэфармацыйным уплывам. Аднак на прыкладзе Львова можна сцвярджаць, што практыка падобных працэсій існавала яшчэ напрыканцы XV ст.[9]. Тым не менш, спрэчкі паміж праваслаўнымі і ўніяцкім архіепіскапам абмяжоўвалі значэнне міжканфесійнага дыялогу ў горадзе ў сакральнай прасторы („im sakralen Raum”). Такія міжканфесійныя канфлікты развівалі „практыку калектыўных дзеянняўабодвух канфліктуючых бакоў з наступным узмацненнем іх канфесійнай ідэнтычнасці (253). Канфесійнае процістаянне надавала дынаміку культурным працэсам у горадзе. На думку Ш. Родэвальда, не толькі арганізацыйныя формы (магдэбургскае права, цэхі і інш.) былі адаптаваныя і прынятыя на ўсходнеславянскай глебе, але і формы калектыўнага рэлігійнага гвалту, у тым ліку супраць яўрэяў.

Гарадская грамада Полацка была слабейшая, чым у польскіх гарадах Плоцку ці Калішы, у яе не было правоў, напрыклад, памяняць войта. Але і вялікія гарады Польшчы часта былі абмежаваныя ў сваіх правах, як і вялікія гарады Цэнтральнай Еўропы карысталіся толькі частковай аўтаноміяй, удакладняе аўтар (353). Тым часам такія ж працэдуры і юрыдычныя ды сацыяльныя працэсы, як тыя, што мелі месца на захад ад Полацка, адбываліся ў горадзе пры выбарах гарадской улады і на пасяджэннях гродскага суда. Асаблівасцю Полацка быў канфесійны склад гарадскіх органаў улады, у якія ўваходзілі каталікі і ўніяты. Наконт апошніх аўтар, на жаль, падае мала дэмаграфічных звестак, калі апісвае склад і колькасць насельніцтва Полацка ў цэлым (92-94,245-249). Хоць віной гэтаму магла быць адсутнасць дакладных крыніц статыстычнага характару. Аднак дапушчэнні ці гіпотэзы пра месца каталікоўі ўніятаўудэмаграфічнай структуры Полацка дазволілі б больш пэўна ўявіць іх вагу ў канфесійных узаемаадносінах з праваслаўнымі.

Удзел праваслаўнай супольнасці ў гарадскім і рэлігійным полі дзейнасці быў падобны да ўдзелу іншых супольнасцяў, аднак былі і свае адрозненні. Як і ў Львове, полацкія русіны ставілі пытанне пра шырокія эканамічныя і палітычныя правы ды прывілеі. Абедзве праграмы ахопліваліся дзейнасцю праваслаўных царкоўных брацтваў. Як уніяты, так і праваслаўныя бралі ўдзел у гарадскім грамадскім жыцці, а іх адметнасць зводзілася да таго, як іх называлі: „людзі грэчаскай рэлігіі” (354). Зрэшты, публічнасць гарадской грамады і кіраўніцтва горада яўна не мела рэлігійнага характару, хоць і ставілася на мэце адкрытымі рэлігійнымі дзеяннямі (працэсіямі і да т. п.) спрыяць еднасці гарадской супольнасці. Члены праваслаўнай супольнасці адначасова былі „носьбітамі ідэнтычнасці і практыкі купецкага саслоўя” (354-355). Калі логіка канфесійнай дзейнасці непасрэдна вяла да процістаяння, то паняцце агульных гарадскіх інтарэсаў абавязвала да супольных знешніх дзеянняў. Рэлігійныя пытанні вельмі рэдка выходзілі на арэну сур’ёзнай барацьбы, праваслаўныя рэдка, як у першай палове XVII ст., выступалі як „калектыўны актар”, баронячы свае рэлігійныя інтарэсы. Аўтар прыводзіць прыклады тагачасных Аўгсбурга і Мюнстэра, калі дзеля міру ў горадзе і краіне як пратэстанты, так і каталікі адкладалі свае партыкулярныя канфесійныя вымогі на карысць інтарэсаў „надканфесійнага хрысціянства (überkonfessionellen Christentums)” (355). Хоць у адрозненне ад сітуацыі з пахаваннямі праваслаўных у Полацку, да якіх гарадская рада была абыякавая, у Мюнстэры каталіцкая ўлада кантралявала і рэгулявала пахавальныя працэсіі пратэстантаў.

У рэлігійных канфліктах XVII ст., звязаных з укараненнем уніі, можна прасачыць некалькі цікавых у сацыяльным плане тэндэнцый. З аднаго боку, пад рэлігійным ціскам з’яўляюцца новыя сацыяльныя сувязі і саюзы праваслаўных розных саслоўяў — як мяшчан, так і шляхты. 3 другога боку, у рэлігійных спрэчках фармуецца і мацуецца канфесійная ідэнтычнасць уніяцкай і праваслаўнай супольнасцяў. Абедзве згаданыя супольнасці пры гэтым выкарыстоўвалі каталіцкія ўзоры рэлігійнай публічнасці — напрыклад, ладзілі ўрачыстыя ўезды сваіх уладык у горад у форме працэсіі з музыкай і ваенным эскортам. У такім кантэксце можна трактаваць і пакутніцкі культ святога Язафата (Кунцэвіча), накіраваны на пашырэнне ўніяцкай ідэнтычнасці сярод полацкіх мяшчан.

Аўтар прызнае, што як канфесійны, так і прасторавы ды сацыяльны падзел насельніцтва, уласцівы XVII ст., расколваў горад, асабліва ў параўнанні з XV ст., аднак „гарадскія і канфесійныя групы ў перыяд ранняга Новага часу інтэграваліся ў моцныя сацыяльныя арганізацыі, а гарадское насельніцтва было не чым іншым, як сукупнасцю аб’яднанага актара… і знаходзіла рашэнні сумесна з гарадской радай” (526-527). Такое сцверджанне аўтара можна было б лічыць цалкам дарэчным у выпадку са шмат якімі тагачаснымі гарадамі Рэчы Паспалітай, аднак, калі гаворка ідзе пра канкрэтныя падзеі, якія мелі месца ў Полацку ў першай палове XVII ст., пасля забойства архіепіскапа Язафата (Кунцэвіча), з жорсткімі рэпрэсіямі ў дачыненні да ўсіх полацкіх мяшчан і стратай горадам магдэбургскага права, наўрад ці можна без агаворак сцвярджаць пра „калектыўнага актара” і „сумесныя рашэнні”. Аднак цалкам можна пагадзіцца з тэзісамі Ш. Родэвальда пра значэнне судовых і прававых працэдур для развіцця заходніх прававых паняццяў у кантактах грамады і рады, а таксама, можна дадаць, у міжканфесійнай барацьбе, якая скіроўвалася ў прававое рэчышча[10]. Гарадская грамада давала прававыя сродкі, якія выраўноўвалі і кампенсавалі праваслаўным купцам тыя ці іншыя забароны, якія існавалі ў дачыненні да праваслаўных.

Паняцці рэлігіі і гарадской грамады шмат у чым суадносіліся адно з адным. Удзел праваслаўных ерархаў у абачлівай гарадской палітыцы, што ціха і спакойна прывяла на пачатку 80-х г. XVII ст. да карысных для грамады вынікаў, быў поўнай процілегласцю перыяду цяжкіх і гучных канфесійных дыскусій. У кожным разе праваслаўныя лідэры мусілі захоўваць раўнавагу паміж абодвума палямі дзейнасці — у рэлігійнай і гарадской палітыцы. У час крызісу XVII ст. праваслаўныя прытрымліваліся ва ўзаемаадносінах з горадам тактыкі „надканфесійнай узаемасувязі”, вырашаючы важныя пытанні на карысць усёй гарадской грамады.

Магдэбургскае права Полацка не змагло гарантаваць яго носьбітам канкурэнтных пераваг у эканамічнай барацьбе з яўрэйскім насельніцтвам горада. Як зазначае Ш. Родэвальд, у выніку „спадчыны папярэдніх дэмаграфічных працэсаў” да 1850 г. хрысціяне ператварыліся ў меншасць у горадзе, большую частку насельніцтва якога складалі яўрэі (528). Наколькі праваслаўныя пераважалі ў XIX ст. у палітычным і рэлігійным жыцці горада, настолькі ж яны былі слабейшыя ў дэмаграфічным і гаспадарчым аспектах. Да 1892 г. раздзеленая паводле этнаграфічных ліній падзелу грамада ўсё ж мела пэўнае самакіраванне на ўзор ранняга Новага часу, аж пакуль у гэтым годзе яўрэі, згодна з новым законам, не страцілі выбарчага права. А на пачатку XX ст. у горадзе пачаліся антыяўрэйскія пагромы.

Аўтар перакідае масток на тэрыторыю жорстка цэнтралізаванай Расіі, дзе не існавала гарадской аўтаноміі, не было такіх карпаратыўных арганізацый, як рамесныя цэхі, царкоўныя брацтвы, манаскія ордэны са сваімі статутамі. Таксама Полацк набліжаўся да тыповага тагачаснага горада Цэнтральна-Усходняй Еўропы наяўнасцю яўрэйскай грамады, чаго не сустракаем у Расіі. Тэрыторыя горада ў XVIII ст. была падзелена царкоўнымі, шляхецкімі і яўрэўскімі ўладаннямі (357). У апошнім выпадку варта ўдакладніць, што яўрэі ў каралеўскіх гарадах маглі толькі арандаваць будынкі ці маёнткі, але не валодаць імі на правах спадчыннай уласнасці, як у выпадках са шляхецкай і гарадской зямлёй.

Яўрэйскай грамадзе Полацка ў манаграфіі аддадзена значная ўвага. Гэтая грамада фармавалася ў другой палове XVI — першай палове XVII ст. з выхадцаў з Заходняй Еўропы. У адрозненне ад многіх заходніх і польскіх гарадоў Цэнтральна-Усходняй Еўропы, яўрэі не сяліліся ў XVII-XVIII ст. у асобных месцах — гета, не было і такога выразнагасаслоўнага размежавання. На думку аўтара, гэты факт яшчэраз засведчваў пагранічнасць Полацка паміж сферамі ўплыву Цэнтральна-Усходняй Еўропы і Маскоўскай імперыі, дзе зчасоў Кіеўскай Русі не існавала ніякага прававога імунітэту іпасрэдніцтва паміж рознымі групамі насельніцтва.

***

У пасляслоўі з падзгалоўкам „Паміж адначасовасцю і доўгатрываннем (longue durée)” аўтар намагаецца падсумаваць свае адказы на пытанні, якім чынам адрозніваліся мадэлі паводзін розных сацыяльных груп і якія былі формы публічнасці ўнутры іх, а таксама ў кантактах паміж імі. У XII, XV, XVII і XIX ст. у Полацку пашыраліся новыя формы сацыяльнай арганізацыі і калектыўных дзеянняў. Інакшымі былі перыяды XIII-XIV ст. і з 1690 да 1772 г., калі такіх змен не адбывалася (521).

Мультыканфесійнасць горада ў перыяд ранняга Новага часу тлумачылася слабасцю хрысціянскай грамады (553). У горад, як і ўсюды ў гэты час у гэтым рэгіёне, масава прыбывалі яўрэі. Спробы ў некаторых польскіх гарадах спыніць іх праз прывілей „De non tolerandis Judaeis” („Аб неталераванні яўрэяў”) не мелі поспеху. У цэлым шматканфесійнасць, канец якой не быў пакладзены і ў XIX ст., стала вызначальнай рысай гэтага горада Цэнтральна-Усходняй Еўропы ў кантэксце гістарычнай парадыгмы longue durée. Толькі пад канец XIX — на пачатку XX ст. у горадзе развіваюцца выключна нацыяналістычныя тэндэнцыі, якія прычыніліся да пачатку эміграцыі яўрэяў з горада (537).

Ніякі іншы рэгіён Еўропы не перажываў такой радыкальнай змены канфесійнай большасці, як гарады Вялікага Княства Літоўскага. З 1498 г. у органах улады Полацка ўсталяваўся парытэт каталікоў і праваслаўных. Адно што ў другой палове XVII ст. у гэтым уладным дуумвіраце праваслаўных змянілі ўніяты. Аднак праваслаўных працягвалі часта выбіраць у магістрат з увагі на нешматлікасць каталікоў у гэтай частцы Рэчы Паспалітай. Абмежаванні рэлігійнага характару таксама праяўляліся ў забароне для праваслаўных праводзіць адкрыта, публічна свае богаслужэнні.

Іншай прыметай longue durée была прысутнасць у горадзе вялікай колькасці малых карпарацый — брацтваў і цэхаў (535). Усе яны, уключна з яўрэйскімі брацтвамі, мелі канфесійны характар. На думку аўтара, асаблівасцю праваслаўных брацтваў было запазычванне імі арганізацыйнай формы ў каталіцкіх брацтваў, падобна да таго як уніяцкі васіліянскі ордэн меў узорам каталіцкае Таварыства Ісуса (езуітаў). Аўтар падкрэслівае вялікае значэнне ў карпаратыўнай арганізацыі горада цэхаў, якія мелі мяшаны канфесійны характар. Менавіта рамеснікі, члены цэхавых арганізацый, былі ўдзельнікамі гарадскіх працэсій, інсцэніруючы, паводле слоў Ш. Родэвальда, „фізічную еднасць” горада і гарадской грамады (526).

Урэшце, Ш. Родэвальд фармулюе асноўны тэзіс сваёй кнігі аб прыналежнасці Полацка ў XV-XVIII ст. да ўсходняй пераходнай ці пагранічнай зоны Цэнтральна-Усходняй Еўропы. У гэты перыяд горад зазнаваў інтэнсіўны „лацінаеўрапейскі (у гарадах — яўрэйскі)” уплыў (538). У другой палове XVII ст. і ў XVIII ст. гэты ўплыў быў цалкам даміноўны. І нават пасля далучэння да Расіі ў 1772 г. гэты эфект доўгі час заставаўся інтэнсіўным і значным. Завяршае аўтар кнігу рэтраспектыўнай нататкай пра фактычнае знікненне вобраза цэнтральна-ўсходнееўрапейскага горада ў сучасным Полацку, дзе „адзіным папулярным настроем з’яўляецца настальгія па савецкіх часах” (540), а з папярэднімі часамі перагукаецца хіба што згадка пра езуіцкі калегіум у рэкламным праспекце мясцовага ўніверсітэта і каталіцкія „шаты” тутэйшага праваслаўнага кафедральнага Сафійскага сабора.


1 Гл. напрыклад: Петров М. Б. Історична топографія Кам’янця-Подільського кінцяXVII-XVIIIст. (Історіографія. Джерела). Кам’янець-Подільський, 2002; Долинська М. Історична топографія Львова XIV-XIХ ст. Львів, 2006; Білоус Н. Київ наприкінціXV—у першій половиніXVII століття. Міська влада і самоврядування. Київ, 2008 і інш.
2 Гл. таксама: Christophe von Werdt. Stadt und Gemeindebildung in Ruthenien: Okzidentalisierung der Ukraine und Weissrusslands im Spätmittelalter und in der frühen Neuzeit (= Forschungen zur osteuropäischen Geschichte, Bd. 66). Wiesbaden, 2006.
3 Гл., напрыклад, агляд асноўных тэндэнцый гістарыяграфіі нямецкага горада ранняга Новага часу, які выліўся ў грунтоўную гістарыяграфічную манаграфію: Schilling H. Die Stadt in der frühen Neuzeit (= Enzyklopädie deutscher Geschichte, Bd. 24). München, 1993.
4 Litauen und Ruthenien. Studien zu einer transkulturellen Kommunikationsregion (15. — 18. Jahrhundert) / Lithuania and Ruthenia. Studies ofa Transcultural Communication Zone (15th-18th Centuries), hg. v. Stefan Rohdewald, David Frick, Stefan Wiederkehr. (= Forschungen zurosteuropäischen Geschichte, Bd. 71). Wiesbaden, 2007.
5 Толочко О. „Русь” очима „України”: в пошуках самоідентифікації та континуїтету // Другий Міжнародний конгрес україністів. Львів, 22-28 серпня 1993 р. / Доповіді і повідомлення. Історія. Львів, 1994. Т. 1. С. 68-75; гл. таксама яго канкрэтнае даследаванне пра хроніку М. Стрыйкоўскага: Толочко 0. Український переклад „Хроніки” Мацея Стрийковського з колекції Лазаревського та історіографічні пам’ятки XVII ст. (український хронограф і „Синопсис”) // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. Львів, 1996. Т. 231. С. 158-181.
6 Так, вядучыя расійскія спецыялісты па гісторыі Украіны і Беларусі Новага часу Міхаіл Дзмітрыеў і Аляксей Мілер з’яўляюцца прынцыповымі праціўнікамі канцэпцыі Цэнтральна-Усходняй Еўропы ў дачыненні да беларускіх і ўкраінскіх зямель.
7 Blickle P. Kommunalismus — Begriffsbildung in heuristischer Absicht // Landgemeinde und Stadtgemeinde in Mitteleuropa. Ein struktureller Vergleich / Hrsg. P. Blickle. München, 1991. S. 5-38.
8 Полоцкие грамоты XIII—начала XVI в. / Сост. А. Хорошкевич. Москва, 1977-1989. Т. 1-6.
9 Так, 28 жніўня 1497 г. перамышльскі епіскап з усім клірам, з манахамі каталіцкіх ордэнаў дамініканцаў, францысканцаў, бернардзінцаў, а таксама раднікі, цэхавыя брацтвы, армяне і ўкраінцы-русіны („Alle gelarten der bisschof von Pzimsla swach und krangk an eynem stabe, die thumhern doselbst, predigermoche, grcemonche, die Bernardini mit allen rathlewten und bruderschafften der hantwerker, Armenier und Rewszen”) урачыста праводзілі з горада цела магістра прускага ордэна Іагана фон Тыфена, які памёр у Львове пасля ранення ў час паходу на малдаўскага гаспадара (Liborius Naker’s Tagebuch, herausg. von M. Töppen // Scriptores Rerum Prussicarum, Leipzig, Bd. 5. S. 312). Марэк Слонь інтэрпрэтуе гэтую звестку з дзённіка сакратара прускага ордэна Лібара Накера так, нібыта ў ёй гаворка ідзе пра старэйшын армян і рускіх (Słoń M. Wspólnoty religijne w XV-wiecznym Lwowie // Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu, Toruń, 1996. T. 1. S. 129).
10 Прыклад Львова ў гэтым выпадку зусім дарэчны, гл.: Капраль М. Національні громади Львова XVI-XVIII ст. (соціально-правові взаємини). Львів, 2003.

Наверх

Соркіна, Інна. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ – першай палове ХІХ ст. – Вільня: ЕГУ, 2010 (Андрэй Кіштымаў)

Снежня 6, 2009 |

СОРКІНА, ІННА. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с.

Горад — мястэчка — вёска. На працягу стагоддзяў менавіта яны складалі сетку населеных пунктаў Беларусі. Прычым складнікі гэтай трыяды мелі розную ступень свабоды. Горад мусіў быць падобным на іншыя гарады. Жыць гарадскім жыццём. Інакш бы яму не паверылі, што ён — горад. Ён так і рабіў. Напрыклад, дамагаўся магдэбургіі, самасцвярджаўся: я — такі ж горад, як усе, я — гэтага варты, я — частка гарадской супольнасці Еўропы і свету… Вёска свята шанавала сваю традыцыйнасць — як свой нязменны і неразменны капітал ды цноту. Праўда, горад выступаў у дачыненні да вёскі агрэсарам, неаднаразова падрываючы яе традыцыі, уносячы сумятню ў вясковыя галовы і забіраючы, як здабычу, у гарадскі вір самы актыўны вясковы элемент.

І толькі мястэчка было свабодным. Яно не мусіла быць падобным ні на горад, ні на вёску. Яно не было агрэсіўным ні ў сваім прагрэсе, ні ў сваёй патрыярхальнасці. Яно было супольным домам для ўсіх насельнікаў, а іх было нямала. Сацыяльная, эканамічная, этнічная, культурная, канфесійная стракатасць мястэчак была значна шырэйшая за вясковую аднатоннасць і зусім не саступала шматкаляровасці гарадскогажыцця.

Менавіта беларускае мястэчка стала цэнтрам навуковых інтарэсаў Іны Соркінай, тэмай яе дысертацыйнага даследавання і галоўным сюжэтам рэцэнзаванай манаграфіі „Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.”. Гэтая тэматыка вельмі блізкая да абсягу маіх гістарычных штудый, таму цягам практычна дзесяці гадоў я сачу за хадой навуковых пошукаў аўтара. Зазначу адразу: гэтую кнігу, несумненна, можна назваць творчым поспехам.

Яна адпавядае традыцыйным канонам гістарычнай манаграфіі паводле як метадаў яе падрыхтоўкі (праца ў архівах і аналіз гістарыяграфіі), так і структуры (уводзіны, раздзелы, заключэнне, дадаткі) і аўтарскага выкладу тэксту. За гэтым стандартам — якасны тэкст, памножаны на выдатнае паліграфічнае выкананне і старанна падабраныя ілюстрацыі.

Пры азначэнні мястэчак гісторыкі зыходзяць з трох прынцыпаў. Большасць, у асноўным даследчыкі гісторыі гарадоў — шукае іх адрозненне ад горада. Меншасць — падкрэслівае іх розніцу з вёскай. Абодва падыходы аднабаковыя. Найбольш рэдкі і, на маю думку, найбольш слушны падыход — выкарыстанне і першага, і другога метадаў, пошук гістарычнага месца мястэчак паміж двума полюсамі. Акурат гэты падыход скарыстаны Інай Соркінай.

Уводзіны звычайна абавязваюць аўтара даць сваю ацэнку агульнай гістарычнай панараме, на фоне якой будуць разгортвацца асноўныя сюжэты яго працы. Гістарычны пералом — адыход Рэчы Паспалітай і прыход Расійскай імперыі — у айчыннай гістарыяграфіі, як мы ведаем, ацэньваецца далёка не адназначна. На змену спрошчанаму пераліку трох падзелаў паступова прыходзіць разуменне таго, што змяненне межаў толькі заклала пачатак складанага працэсу новай асіміляцыі беларускіх земляў, а гістарычны цень Рэчы Паспалітай, як, зрэшты, і Расійскай імперыі, не знік і сёння.

Зразумела, што як Беларусь, так і яе мястэчкі апынуліся, як піша аўтар, у “эканамічна адсталай Расіі, якая ўвасабляла сабой даганяючы тып мадэрнізацыі, дзе перажыткі даўніны выяўляліся найбольш моцна, эканамічныя рэформы праводзіліся са спазненнем, непаслядоўна”. Аднак варта было адзначыць, што і Рэч Паспалітая ў гэтым дачыненні — не надта станоўчы прыклад. Тыя ж „гістарычныя грахі”, тая ж „даганяючая” гістарычная мадэль, якая пры гэтым так і не дагнала ні Заходнюю Еўропу, ні найбліжэйшых суседзяў-драпежнікаў. Так што не рэгрэс прыйшоў на змену прагрэсу. Усе было нашмат складаней.

I ўсё ж хай сабе са спазненнем, але цень мадэрнізацыі накрыў і беларускія мястэчкі. У гэтых умовах яны “набывалі значэнне генератара і носьбіта тых новых працэсаў, якія адыгралі ролю ў разлажэнні феадалізму і фарміраванні капіталістычнага ўкладу” (7). Гэта новы, арыгінальны тэзіс, абгрунтаванне і абарона якога дазваляе гаварыць пра манаграфію як пра новае слова ў айчыннай гістарычнай навуцы.

Нельга сказаць, што беларускія мястэчкі да гэтага часу заставаліся без сваіх гістарыёграфаў. Беларуская мястэчкавая гістарыяграфія існуе ўжо больш за сто гадоў. Гістарычная спадчына мястэчак прыцягвала ўвагу не толькі гісторыкаў, але і архітэктараў, у меншай ступені — этнографаў. Існуе досыць вялікая колькасць прац, прысвечаных гісторыі асобных мястэчак. З апошніх айчынных доследаў на гэтую тэму я мог бы адзначыць працу Германа Брэгера, з замежных — манаграфію Леаніда Смілавіцкага[1]. Але комплекснае даследаванне, якое ахоплівае практычна ўсё без выключэння (як беларускія мястэчкі, так і ўсе бакі іх шматграннай гісторыі), мы атрымалі ўпершыню.

Гістарыяграфічны агляд займае ў рэцэнзаванай манаграфіі тузін старонак. Аднак своеасаблівы дыялог з папярэднікамі, пачаты ў першым раздзеле, аўтар вядзе на працягу ўсёй кнігі. Па сутнасці, на такім дыялогу пабудаваны і другі радзел „Агульная характарыстыка мястэчак і ўмовы ix развіцця ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст.”. Раздзел гэты ключавы як для манаграфіі, так і для ўсёй тэмы. Парадаксальнасць паняцця „мястэчка” палягае ў тым, што ў яго характарыстыцы вельмі цяжка вылучыць асноўныя рысы. Вобразна кажучы, гістарычныя “партрэты” мястэчак настолькі непадобныя адзін да аднаго, што кожнае мястэчка заслугоўвае сваёй індывідуальнай класіфікацыі і асобнага азначэння. Пры гэтым няма ніякіх сумневаў і ў тым, што ўсе мястэчкі — гістарычныя “сваякі”. Замірыць гэтую індывідуальнасць з навуковым патрабаваннем вызначэння іх агульных заканамернасцяў аўтар здолела з дапамогай уласнай сістэмы класіфікацыі мястэчак. У ёй улічваюцца статыстычныя звесткі і тыпалогія мястэчак, іх месца ў структуры населеных пунктаў Беларусі, адметнасці заканадаўства і ўплыў сацыяльна-эканамічных фактараў развіцця. І ўсё гэта на трывалым падмурку крыніц, у тым ліку шматлікіх матэрыялаў з архіваў Беларусі, Расіі, Польшчы, Літвы, Ізраіля.

Наступныя тры раздзелы прысвечаны даследаванню кутніх камянёў мястэчкавай гісторыі — эканоміцы, соцыуму і культурнай спадчыне беларускага мястэчка. Соцыуму аўтар справядліва аддае цэнтральнае месца, паміж эканамічным развіццём і месцам мястэчак на культурным ландшафце Беларусі. Бо стракаты этнаканфесійны склад насельніцтва мястэчак стагоддзямі ствараў гэтую эканамічную і культурную разнастайнасць, быў яе носьбітам і спадчыннікам. Вартая ўвагі выснова аўтара аб „мазаічнасці” мястэчак, што не дае магчымасці стварыць “абагульнены партрэт” местачковага жыхара (244). Аднак абсалютна справядліва падкрэслена наяўнасць агульнай рысы — дынамізму, які працінаў усё местачковае жыццё. Сапраўды, іх жыхарам даводзілася больш актыўна рэагаваць на выклікі часу, якія маглі паўставаць як унутры мястэчак, так і прыходзіць звонку — з царскімі ўказамі, войнамі, зменай эканамічнай кан’юнктуры альбо рэлігійнымі пераменамі.

Хоць мястэчкі вядомыя яшчэ з часоў Сярэднявечча, але і ў Вялікім Княстве Літоўскім, і ў Рэчы Паспалітай, і ў Расійскай імперыі, ды і ў Савецкай Беларусі ім выпала гістарычная роля, так бы мовіць, неафіцыйных населеных пунктаў. У іх існаванні не сумняваліся, але выразнага юрыдычнага азначэння ці дакладна прапісаных адміністрацыйных правоў у мястэчак не было. Адсюль і разнабой у статыстыцы мястэчак. У Расійскай імперыі ў катэгорыю гарадоў ім трапіць было вельмі складана, толькі пры стварэнні новага ўезда, а вось выпасці з местачковай статыстыкі ці, наадварот, патрапіць у яе, можна было на падставе вельмі цьмянага ўяўлення тагачасных рахункаводаў. Такія статыстычныя хібы, безумоўна, стваралі дадатковыя цяжкасці для аўтара.

Складаны, сінтэтычны свет беларускага мястэчка кепска паддаваўся заканадаўчаму афармленню. Заканадаўчаму азначэнню іх статусу царызм відавочна не даў рады. Як, зрэшты, і яго папярэднікі. Так і жылі мястэчкі паводле паўгарадскіх-паўвясковых законаў. Гэткім жа было іх эканамічнае, сацыяльнае і культурнае жыццё. Кожнаму з гэтых сюжэтаў прысвечаны асобны раздзел манаграфіі. І тут асноўнай базай з’яўляецца багаты матэрыял з беларускіх, польскіх, літоўскіх, расійскіх і ізраільскіх архіваў і бібліятэк. Частка гэтага матэрыялу стала асновай дадаткаў (41 табліца і 37 малюнкаў).

Верагодна, тэхнічнай памылкай выкліканы паўтор табліцы 10 (яна ж 12). Вядома, такое выданне не магло абысціся без геаграфічнага паказальніка. Іменны таксама быў бы дарэчы, але магчымасць хаця б вызначыць гістарычны персанал паводле месца прапіскі збольшага кампенсуе гэты недахоп.

Асобны сюжэт — яўрэйскае „аблічча” беларускіх мястэчак. Зусім не выпадкова аўтару даводзіцца звяртацца да яго практычна ва ўсіх раздзелах сваёй кнігі. Такая ўвага, на нашу думку, прадыктавана не проста спецыфікай местачковага народанасельніцтва. За гэтым стаіць большае. Гэта і выдатная ілюстрацыя значэння, уплыву і гістарычных наступстваў этнаканфесійнай сітуацыі ў цэлым, бо ва ўмовах беларускага мястэчка менавіта яна часта прадвызначала і станавую прыналежнасць, і сацыяльную дыферэнцыяцыю яго жыхароў.

Ведаю з уласнага досведу, як, зрэшты, і з прац калег, наколькі складаным бывае для гісторыкаў асваенне гістарычна-эканамічных праблем. Ім прысвечаны трэці раздзел рэцэнзаванай кнігі. Становішча пагаршаецца і праз даволі фрагментарны статыстычны матэрыял канца XVIII — першай паловы XIX ст. Вядома, хацелася б, каб аўтарскі тэзіс аб большай таварнасці і рынкавасці мястэчак у параўнанні з вёскамі і сёламі быў пацверджаны з матэматычнай дакладнасцю вычарпальным статыстычным матэрыялам. Але калі такога матэрыялу няма, то гэта зусім не значыць, што тэзіс памылковы альбо не даказаны і завісае ў паветры. Тут варта было адысці ад чыста гістарычнага падыходу і весці развагі як эканамісту-рыначніку. Таварнасць, рынкавасць вызначаецца не наяўнасцю прадукцыі, а попытам на яе. У лесе шмат дрэваў, але таварам яны робяцца тады, калі іх купляць. Сяляне, несумненна, агулам выраблялі больш сельскагаспадарчай прадукцыі, чым местачкоўцы. Але таварам гэтая прадукцыя рабілася толькі ў мястэчку ці горадзе — там, дзе яна прадавалася. Там, дзе быў не толькі прадавец, але і пакупнік-спажывец, там, дзе эканамічны ланцужок мог замкнуцца.

Не будзем забывацца і на тое, што селянін селяніну практычна амаль нічога не мог прадаць, а вось местачкоўца з местачкоўцам, у сувязі з розніцай іх прафесійных заняткаў, цалкам маглі звязваць рынкавыя адносіны. Яны ў дачыненні адзін да аднаго маглі быць (і, несумненна, былі) і прадаўцамі, і пакупнікамі. А гэта таксама ўзмацняла рынкавы патэнцыял мястэчка ў параўнанні з вёскай, ставіла мястэчка ўпоравень з горадам.

У працы яскрава паказана, што аблічча кожнага мястэчка вызначалася камбінацыяй самых розных фактараў — ад геаграфічных і эканамічных да этнаканфесійных і культурна-асветніцкіх. Пра культурны ландшафт Беларусі таго часу нямала разважалі і папярэднікі аўтара, але толькі ёй ўдалося арганічна звязаць свет асветы, культуры і мастацтва з чароўным светам беларускага мястэчка.

Насуперак чаканням, няма параграфа аб мястэчках як цэнтрах рэлігійнага жыцця. Бо такія прыклады былі. Найбольш яскравыя — Жыровічы і Бяроза-Картузская, Мір і Валожын. Аднак такая роля — толькі адна нота, а не лейтматыў ў жыцці асобных мястэчак. У кнізе пра яе гаворыцца як пра складнік этнаканфесійнай і культурнай ролі мястэчак.

Кніга насычана цытатамі. Добра гэта ці кепска? Перад гісторыкам часта паўстае праблема: як быць з іх выкарыстаннем, ці не засмечваюць яны тэкст, ці не перашкаджаюць зразумець і ацаніць аўтарскую думку? Асабіста я не хацеў бы ў гэтым пытанні быць надта катэгарычным, вінаваціць аўтара ў залішнім цытаванні. Цытаты падбіраюцца аўтарам, і, значыць, гэта таксама „аўтарскі голас”. Асабліва там, дзе ў якасці доказнай базы мы выкарыстоўваем сведчанні відавочцаў. І паколькі адносна першай паловы ХIX ст. мы, гісторыкі, не надта распешчаны галасамі яе сучаснікаў (у мемуарнай ды іншай літаратуры,удакументах,утым ліку і статыстычных), то акурат варта было дазволіць ім прамаўляць на поўны голас.

Я высока ацэньваю заключэнне як самую моцную частку тэксту. Звычайна да фінішу ў аўтараў назіраецца пэўная акадэмічная стомленасць (усё ўжо сказана, чаго ж паўтарацца), аднак у гэтым выпадку ў заключэнні не толькі падсумоўваюцца вынікі, але і акрэсліваюцца перспектывы новай даследчай працы. Пры гэтым я не быў бы такі катэгарычны ў развагах пра крызіс мястэчак у другой палове XIX-ХХ ст. (348). Так, паміралі старыя мястэчкі, адміралі іх пэўныя функцыі і рысы. Але паўставалі новыя. І, галоўнае, захоўвалася гістарычная тэндэнцыя наяўнасці напалову гарадоў, — напалову вёсак. Чыгуначныя станцыі і раз’езды, якія прайшлі эвалюцыю ад мястэчка да горада, пасёлкі гарадскога тыпу, гэтак званыя аграгарадкі — найлепшая ілюстрацыя гістарычнай трансфармацыі местачковага брэнда.

На нашу думку, XIX стагоддзе — гэта класіка мястэчак. Але ў мястэчак быўяшчэ і свой сярэднявечны „досвітак” і праця глы „захад” у ХХ ст. І гэтыя старт ды фініш таксама чакаюць свайго даследчыка. Таму адзінае зычэнне аўтару: можа, варта было ў заключэнні паказаць, што гэты перыяд — толькі сэрцавіна няпростай гісторыі беларускага мястэчка. На фоне абуджэння цікавасці да „класікі” мястэчак да іх дзяцінства і старэння таксама непазбежна давядзецца звярнуцца. Сёння ў беларускай урбаністыцы, у гістарыяграфіі беларускіх мястэчак ёсць устойлівы арыенцір — манаграфія Іны Соркінай, той компас, на які будуць арыентавацца будучыя даследчыкі і, вядома, сам аўтар.

Мінск

Андрэй Кіштымаў


[1] Брэгер Г. Хацюхова: Гісторыя невялікага паселішча. Мінск, 2001. 212 с.; Смиловицкий Л. Евреи в Турове: История еврейского местечка Мозырского Полесья. Иерусалим, 2008.848 с.

Brakel, Alexander. Unter Rotem Stern und Hakenkreuz: Baranowicze 1939 bis 1944. (Сяргей Новікаў)

Снежня 5, 2009 |

BRAKEL, ALEXANDER. Unter Rotem Stern und Hakenkreuz: Baranowicze 1939 bis 1944. Das westliche Weißrussland unter sowjetischer und deutscher Besatzung. Ferdinand Schöningh: Paderborn — München — Wien — Zürich, 2009. — 426 S.

Манаграфія маладога нямецкага даследчыка Аляксандра Бракеля па рэгіянальнай гісторыі Беларусі перыяду Другой сусветнай вайны выдадзена на падставе доктарскай дысертацыі, паспяхова абароненай трыма гадамі раней ва ўніверсітэце імя Ёгана Гутэнберга ў г. Майнцы (Нямеччына).

Даследаванне прысвечана малавядомым аспектам гісторыі Заходняй Беларусі — усходніх ускраін (крэсаў) былой II Рэчы Паспалітай і новаўтворанай Баранавіцкай вобласці, дзе з 1939 да 1944 г. вызначальнымі былі падзеі савецкай анексіі, нямецкай акупацыі і пасляваеннай саветызацыі.

Аўтар манаграфіі слушна зазначае, што на працягу двух перадваенных гадоў і трох гадоў нямецкай акупацыі мясцовае насельніцтва адной з беларускіх тэрытарыяльных адзінак (Баранавіцкая вобласць і акруга Баранавічы) знаходзілася ў фокусе антаганістычных светапоглядаў дзвюх сістэм і перажыло цяжкія наступствы панавання дзвюх улад. Даследчык вылучае мясцовае насельніцтва ў якасці галоўнага прадмета вывучэння цягам пяці гадоў, не пакідаючы па-за рамкамі сваёй грунтоўнай працы шэраг пытанняў, якія да гэтага часу спецыяльна не разглядаліся не толькі ў нямецкай, але і ў беларускай гістарыяграфіі.

Манаграфія з’явілася вынікам шматгадовага плённага навуковага пошуку, прамежкавыя звесткі пра які айчыннаму чытачу былі вядомы з публікацый нямецкага аўтара ў беларускім друку. Зазначым, што дакументальная база для даследавання выяўлена ў 84 фондах архіваў у Баранавічах, Берліне, Брэсце, Варшаве, Людвігсбургу, Мінску і Фрайбургу.

Работа складаецца з уводзінаў, 5 частак (некаторыя з іх падзелены на раздзелы і больш дробныя падраздзелы), заключэння ў форме прадстаўлення вынікаў даследавання. Завяршаюць працу скарачэнні, спіс крыніц і літаратуры, імянны спіс.

Ва „Уводнай частцы” (1-14) аўтар праводзіць агляд даследаванняў, якія прама ці ўскосна закраналі асобныя аспекты гісторыі Заходняй Беларусі ў савецкія часы і ў часы нямецкай акупацыі, і характарызуе дакументальныя крыніцы. У значнай ступені абгрунтаваным можна лічыць зварот аўтара да прац польскіх гісторыкў Ю. Туронка і Б. Мусяла, нямецкіх даследчыкаў Х. Герлаха, Б. К’яры, П. Коля, амерыканскага гісторыка М. Дзіна, а таксама беларускіх навукоўцаў — С. Барадзіна, І. Яленскай, А. Кавалені, М. Літвіна, Я. Разенблата, І. Сервачынскага. З іх разгляду вынікае, што ў сучаснай гістарыяграфіі нямецкі даследчык упершыню праводзіць параўнальны аналіз гістарычных падзей у перадваенны і ваенны час на тэрыторыі адной Баранавіцкай вобласці.

У другой частцы „Крэсы ўсходнія ў ІІ Рэчы Паспалітай” (15-27) аўтар выяўляе прыкметы нацыянальнага характару мясцовага насельніцтва, паказвае яго моўныя і канфесійныя адметнасці. Аўтар абгрунтоўвае тэзу аб тым, што ў пачатку 1930-х г. у Наваградскім ваяводстве гэтыя дзве катэгорыі прыкмет не былі пастаяннымі і вагаліся: 550 тыс. чалавек лічылі сваёй мовай польскую, але толькі 420 тыс. спавядалі рымска-каталіцую рэлігію; 413 тыс. размаўлялі па-беларуску, але 542 тыс. мясцовага насельніцтва былі праваслаўнымі вернікамі. У мясцовых яўрэяў такіх адрозненняў не назіралася. У польскія часы ў крэсах у выніку правядзення пэўнай дыскрымінацыйнай палітыкі ў дачыненні да беларускай меншасці польскія ўлады садзейнічалі „абвастрэнню грамадскага клімату” (24).

Трэцяя частка даследавання „Баранавічы ў гады Другой сусветнай вайны” (29-33) змяшчае кароткі агляд галоўных падзей на тэрыторыі Баранавіч і вобласці ў пачатку вайны. 3 верасня 1939 г. тут пачалі адбывацца падзеі, якія пакінулі істотны след у гісторыі насельніцтва Баранавіцкай вобласці, у склад якой у студзені 1940 г. былі канчаткова ўключаны 27 беларускіхраёнаў. З момантуяеўваходжанняўсклад БССР пачалася „маштабная саветызацыя” былых „усходніх крэсаў”. У чэрвені 1941 г. Баранавіцкая вобласць трапіла ў цэнтр вайны светапоглядаў. Тэрыторыя Баранавіцкай вобласці, на якой у верасні 1941 г. быў створаны акруговы камісарыят Баранавічы, уключала Наваградак, Клецк, Ляхавічы, Мір, Нясвіж, Новую Мыш, Стоўбцы і г. Баранавічы.

Разам з усталяваннем улады вобласць апынулася ў сферы значнай трансфармацыі, звязанай, па-першае, з вынішчэннем яўрэяў на тэрыторыі захопленых „усходніх крэсаў”; па-другое, з пачаткам разгортвання партызанскага руху; па-трэцяе, у сувязі з ростам уплыву барацьбы польскага супраціўлення Арміі Краёвай. У тых умовах немцы праводзілі сваю палітыку ўсімі наяўнымі сродкамі і з усёй жорсткасцю (32). Але гвалт і жорсткасць былі толькі адной часткай нямецкай акупацыйнай палітыкі. Акупанты спрабавалі таксама рознымі спосабамі ўключыць мясцовае насельніцтва ў сістэму новых адносін. Такое становішча цягнулася да 8 ліпеня 1944 г., калі Баранавічы былі вызвалены ад нямецкіх захопнікаў і пачаўся этап рэсаветызацыі вобласці.

Чацвёртая частка „Нацыянальная палітыка і нацыянальныя канфлікты” (35-145) уключае два раздзелы, тут заслугай А. Бракеля з’яўляецца спроба высвятлення адносін паміж палякамі, яўрэямі і беларусамі ў час савецкага і нямецкага панавання і выяўлення галоўных прычын тых канфліктаў. У першым раздзеле размова ідзе пра нацыянальную палітыку савецкай улады з 1939 да 1941 г. З усталяваннем савецкай улады былі распачаты акты гвалту ў дачыненні да асобнай часткі грамадства, у першую чаргу „старой польскай эліты” (43), якая разглядалася ў якасці „класавых ворагаў” (45). Агульная колькасць высланых з тэрыторыі Баранавіцкай вобласці восенню 1939 г. складала 16 693 чал. У пачатку 1940 г. адбыліся новыя хвалі дэпартацыі. У працэнтных адносінах 63,5% ад усіх дэпартаваных на ўсход складалі палякі, 22,2 — яўрэі, 7,9 — украінцы і толькі 6,3% — этнічныя беларусы. Аўтар прыходзіць да высновы, што ў ходзе дэпартацый адбывалася шчыльнае перапляценне розных катэгорый дэпартаваных па палітычных, сацыяльных і этнічных прыкметах, але датычылася гэта галоўным чынам палякаў, а не яўрэяў і беларусаў.

Для абгрунтавання сваіх дзеянняў савецкая ўлада актыўна праводзіла прапагандысцкую і кадравую палітыку, ухваляючы вызваленне рабочых і сялян ад „панскай” капіталістычнай эксплуатацыі (58). У кадравай палітыцы савецкая ўлада прытрымлівалася прынцыпу прыцягнення на новыя пасады выхадцаў з усходняй Беларусі — усходнікаў (69). Асаблівая ўвага аддавалася школьнай і адукацыйнай палітыцы. Бальшавікі пры гэтым, з аднаго боку, зыходзілі з агульнага доступу ўсіх сацыяльных слаёў да адукацыі, а з другога — хацелі праз школьную палітыку ўплываць на культуру карэннага насельніцтва, якое асабліва цярпела ў польскія часы.

Цікавым падаецца нам матэрыял, у якім А. Бракель даследуе пытанне аб супрацоўніцтве яўрэяў з органамі савецкай улады. Да канца 1940 г. у Баранавіцкую вобласць было накіравана 8606 „усходнікаў”, з якіх чатыры тысячы былі беларусамі, наступныя тры тысячы — рускімі, і толькі 875 яўрэямі (89). У гэтым аспекце гісторык прыходзіць да абгрунтаванай высновы, што разгляд яўрэяў як „савецкіх калабарантаў” — не больш чым стэрэатып (90).

Адказваючы на пытанне пра адносіны паміж нацыянальнымі групамі ў гады панавання савецкай улады, даследчык зыходзіць з тэзы аб магчымасці існавання пэўнага канфлікту ў сувязі з падзелам грамадства на пераможцаў і пераможаных, прыхільнікаў і праціўнікаў новага парадку. Лінія падзелу пры гэтым праходзіла ў значнай ступені з улікам сацыяльных крытэрыяў. Пагаршэнне жыццёвых умоў для розных катэгорый насельніцтва даволі хутка прывяло да сітуацыі, калі першапачатковае захапленне савецкай уладай пачало зніжацца як сярод часткі беларускага, так і яўрэйскага насельніцтва (94).

У другім раздзеле паказана нацыянальная палітыка нямецкіх акупантаў з 1941 да 1944 г. Пры гэтым аўтар зыходзіць з тэзы, што нацыянальнае пытанне нямецкія нацыянал-сацыялісты разглядалі не так, як бальшавікі. Калі для апошніх гэтае пытанне разумелася скрозь прызму імкнення да роўнасці ўсіх народаў, дык ідэолагі нацыянал-сацыялізму вызначалі ролю кожнага народа ў адпаведнасці з расавай тэорыяй. Аўтар паказвае трагічную гісторыю яўрэяў акругі Баранавічы, дзе агульная колькасць знішчаных яўрэяў складала 32-43 тыс., у тым ліку ад 8500 да 14 000 чалавек у саміх Баранавічах (106). Шукаючы адказ на пытанне аб стаўленні мясцовага насельніцтва да праяваў Халакосту, аўтар прыходзіць да высновы, што даволі складана даць адзіную абагульняльную ацэнку пазіцыі і адносінам неяўрэйскага насельніцтва да лёсу яўрэяў. У час нямецкай акупацыі антысемітызм не стаў для мясцовага насельніцтва тым фактарам, які паскорыў бы „працэс вынішчэння яўрэяў” (119).

Як паказвае прыклад акругі Баранавічы, у немцаў фактычна не існавала адзінай пазіцыі адносна палякаў і беларусаў, хаця ў пачатку 1942 г. практычна ўсе вядучыя функцыі на ўзроўні мясцовага кіравання замест палякаў выконвалі беларусы. У гэтым аспекце даволі важны вывад аўтара, які сведчыць пра фактычную адсутнасць „вялікіх нацыянальных канфліктаў”. Тыя канфлікты, якія ўсе ж такі адбываліся паміж палякамі і беларусамі, мелі сацыяльнае ці рэлігійнае паходжанне. Адным з адказаў на такі стан была нямецкая палітыка, „у тысячу разоў горшая” за савецкую ўладу (145).

Надзвычай цікавая пятая частка працы „Формы супрацоўніцтва з уладамі” (161-244). Сутнасць такога супрацоўніцтва раскрываецца на розных фактах добраахвотнай кааперацыі з савецкай уладай у 1939-1941 г. і кааперацыі з нямецкай уладай у гады акупацыі ў 1941-1944 г. Гісторык лічыць, што і савецкая, і нямецкая ўлады кіраваліся адзіным правілам — пошукам падтрымкі сярод мясцовага насельніцтва. Пры гэтым аўтар свядома не выкарыстоўвае тэрмін калабарацыя, уводзячы замест гэтага такія дэфініцыі, як супрацоўніцтва і кааперацыя.

Разглядаючы формы супрацоўніцтва з савецкай уладай, аўтар падзяляе гэтую сферу на некалькі палёў, дзе магла адбывацца сумесная работа мясцовага насельніцтва з новай уладай. У выніку атрымлівалася шырокая панарама розных відаў кааперацыі ў палітычнай, адміністрацыйнай і гаспадарчай сферах жыцця былых крэсаў усходніх. На думку аўтара, усталяванне нямецкай акупацыйнай улады з’явілася для значнай часткі насельніцтва той вяхой, якая сведчыла пра спыненне прымусовага прыцягнення сялян у калгасы, ганенняў вернікаў, забароны рэлігіі і дзейнасці цэрквы. Але ў хуткім часе мясцовае насельніцтва было вымушана пайсці на прымусовую кааперацыю і з нямецкай уладай. Аўтару не ўдалося вызначыць тых фактараў, якія прывялі да добраахвотнага супрацоўніцтва і кааперацыі, з прычыны недахопу дакументальных крыніц (193). Аўтар не абыходзіць увагай і даволі складанае пытанне ў сферы супрацоўніцтва — удзел у злачынствах тых мясцовых жыхароў, хто пайшоў служыць у дапаможную паліцыю. Агульная колькасць мясцовых паліцаяў у акрузе Баранавічы за гады нямецкай акупацыі складала 2263 чал. (195), якія мелі непасрэднае дачыненне да многіх злачынстваў нямецкіх акупантаў на тэрыторыі акругі Баранавічы.

Важным у гэтай частцы падаецца нам тое, што аўтар спрабуе высветліць галоўныя прычыны ўзброенага супрацоўніцтва мясцовага насельніцтва з немцамі. Сярод тых, хто ішоў на службу да немцаў, былі такія, хто кіраваўся палітычнымі матывамі ўступлення ў дапаможную паліцыю. На думку аўтара, існавалі дзве процілеглыя групы. Першая ўключала ў сябе беларускіх нацыяналістаў, якія праз службу на немцаў бачылі магчымасць весці таксама барацьбу ca сваімі ідэйнымі праціўнікамі. Менавіта ва ўзброеных паліцэйскіх фармаваннях ім бачыўся першы крок да стварэння ўласнага беларускага войска (203). Другую групу складалі палякі, якія супрацоўнічалі з акупантамі па нацыянальных перакананнях, у першую чаргу з мэтай вяртання „ўсходніх крэсаў”, страчаных у 1939 г. Таму дзеля атрымання зброі палякі ўступалі адначасова і ў нямецкую паліцыю, і ў польскую Армію Краёвую.

З узмацненнем актыўнасці партызан з сярэдзіны 1942 г. значна ўзраслі шэрагі паліцэйскіх фармаванняў. Аўтар выяўляе важную тэндэнцыю: у параўнанні з першым годам нямецкай акупацыі практычна зніклі добраахвотнікі, таму немцам даводзілася звяртацца да мераў прымусовага рэкрутавання (205).

Адносіны беларускіх нацыяналістаў з акупантамі аўтар раскрывае на прыкладах супрацоўніцтва нямецкай акупацыйнай улады і такіх утварэнняў, як Беларуская нацыянальная самапомач (206-210), Беларуская самаахова (210-212), Саюз беларускай моладзі (214-219), Беларуская цэнтральная рада (219-220), Беларуская краёвая абарона (220-224). Пры гэтым аўтар прыводзіць дакладныя звесткі пра ўдзел у гэтых утварэннях жыхароў Баранавіцкай акругі. Цікавым нам падаецца і факт дыскусіі ў дачыненні да агульнай колькасці беларускай моладзі, якая ўваходзіла ў склад СБМ. На думку А. Бракеля, на тэрыторыі акругі Баранавічы агульная колькасць удзельнікаў гэтага саюзу не перавышала трох тысяч чалавек (215).

Разглядаючы факты добраахвотнай кааперацыі і супрацоўніцтва ў сферы гаспадаркі, аўтар перакананы, што пад нямецкай акупацыяй колькасць тых, хто вымушаны быў пайсці на „прымусовае супрацоўніцтва”, значна перавышае лічбу мясцовых грамадзян, хто нёс службу ў паліцыі аховы ці быў уключаны ў сферу мясцовага кіравання. Асновай для рэкрутавання на акупаванай тэрыторыі служыла распараджэнне А. Розенберга аб увядзенні абавязковай працоўнай павіннасці для жыхароў Рэйхскамісарыята Остланд ва ўзросце ад 18 да 45 гадоў, тады як для яўрэяў гэтыя рамкі былі пашыраны з 15 да 60 гадоў. Тут неабходна звярнуць увагу чытача на недакладнасць, дапушчаную аўтарам у дачыненні да даты выдачы распараджэння: гэта было не 5 верасня 1941 г. (225), а на месяц раней[1].

Аўтар паказвае агульную карціну прыцягнення мясцовага насельніцтва да прымусовай працы. Калі немцам удалося дэпартаваць у райх з акругі ўвогуле каля 17 тыс. чалавек, што складала 14% ад вывезеных на прымусовыя работы з тэрыторыі генеральнай акругі Беларусь, дык да канца 1943 г. на тэрыторыі акругі Баранавічы было зарэгістравана 134 тыс. чал. мясцовай рабочай сілы, з якой 95 тыс. былі заняты ў сельскай гаспадарцы (237). На заканчэнне А. Бракель прыходзіць да высновы, што нават пры ўмове наяўнасці фактаў добраахвотнага супрацоўніцтва часткі насельніцтва з савецкай і нямецкай уладамі імкненні немцаў да прымусовага і гвалтоўнага выкарыстання мясцовага насельніцтва былі непараўнальна большымі, чым у Саветаў (244).

Шостую частку даследавання аўтар прысвячае розным праявам незадаволенасці і супраціву мясцовага насельніцтва, якія мелі месца ў Баранавіцкай вобласці ў гады савецкай улады і ў час нямецкай акупацыі (245-380). Аналізуючы асобныя факты непрыняцця савецкай улады і арганізаванага супраціўлення ёй пасля ўключэння „ўсходніх крэсаў” у склад Савецкай Беларусі, а таксама параўноўваючы ix з маштабамі ўзброенага супраціву на беларускай зямлі нямецкім акупантам, гісторык прыходзіць да высновы, што толькі ў гады нямецкай акупацыі ўзброенае супраціўленне набыло адметныя маштабы (246).

Паказваючы прычыны незадавальнення савецкай палітыкай у галіне сельскай гаспадаркі, А. Бракель аналізуе ход савецкіх пераўтварэнняў на вёсцы, дзе пасля верасня 1939 г. пачала шырока праводзіцца сацыялістычная калектывізацыя шляхам стварэння калгасаў і саўгасаў. Аўтар пры гэтым зазначае, што некаторыя беларускія даследчыкі, не прыводзячы дакладных фактаў, сцвярджаюць, што большасць батракоў і беднае сялянства выступалі выключна за стварэнне калгасаў. Аднак аўтар перакананы ў тым, што гэты працэс у Баранавіцкай вобласці ішоў вельмі марудна. Вобласць хоць і была лідарам па правядзенні калектывізацыі на тэрыторыі Заходняй Беларусі, аднак на 1 чэрвеня 1941 г. у калгасы і саўгасы ўвайшлі толькі 6,5% ад усіх сялянскіх двароў (261). Асаблівае непрыняцце выклікала ў насельніцтва стварэнне калгасаў.

Рашучае непрыняцце мясцовым насельніцтвам нямецкай палітыкі пасля захопу тэрыторыі Баранавіцкай вобласці выявілася ў арганізацыі савецкага партызанскага руху, які быў вызначальнай прыкметай не толькі барацьбы, але і захавання савецкага ўплыву на заходняй тэрыторыі. На думку аўтара, сімвалічным знакам перыяду нямецкай акупацыі Баранавіцкай вобласці стала партызанская вайна. Паводле нямецкіх дакументаў, актыўная дзейнасць партызан на гэтай тэрыторыі стала фактам толькі з вясны 1942 г. (286). А. Бракель лічыць, што да ліку важных адметнасцяў партызанскай барацьбы на тэрыторыі акругі адносіцца стварэнне першага яўрэйскага атрада пад кіраўніцтвам братоў Бельскіх. Апрача таго, нямецкі аўтар не пагаджаецца з думкай, якая пануе ў беларускай гістарыяграфіі, быццам летам 1942 г. існаваў„маналітны, скаардынаваны і баяздольны рух супраціўлення” (288).

Разглядаючы развіццё партызанскага руху з восені 1942 да пачатку 1943 г., нямецкі аўтар прыходзіць ад важнай высновы: за той час не толькі павялічылася колькасць партызан, узмацнілася іх баяздольнасць, але і пазначыўся важны элемент у савецкім партызанскім руху — падпарадкаванне суцэльнай веры ідэям камуністычнай партыі. Той час быў адметны таксама тым, што на тэрыторыі Баранавіцкай акругі ўзнікла альтэрнатыўная група барацьбітоў — польскае ўзброенае падполле Арміі Краёвай (312). Хаця і савецкі партызанскі рух, і польскае ўзброенае падполле бачылі сваім галоўным ворагам нямецкіх акупантаў, аднак мэты ў іх былі рознымі ў дачыненні да палітычнага і тэрытарыяльнага лёсу Заходняй Беларусі ў пасляваенны час: для ўдзельнікаў польскага супраціву „крэсы” павінны былі заставацца польскімі, савецкі бок бачыў тут толькі камуністычную перспектыву (315). Да канца 1943 г. разам з узрастаннем уплыву савецкага партызанскага руху відавочным фактам станавілася і ўзмацненне напружанасці з фармаваннямі Арміі Краёвай.

У далейшым гэта вылілася ў зацятую ўзброеную барацьбу паміж падраздзяленнямі Арміі Краёвай і фармаваннямі савецкіх партызан. Узброеная напружанасць паміж імі захоўвалася практычна да канца нямецкай акупацыі Баранавіцкай вобласці. На думку аўтара, на тэрыторыі акругі Наваградак падпольныя часці Арміі Краёвай заставаліся моцным і баяздольным узброеным кулаком польскага падполля (331).

Значэнне партызанскай вайны А. Бракель спрабуе высветліць на аснове дакументальных фактаў, выяўленых ім у розных архівах і правераных у гістарыяграфічных крыніцах. Паводле дакументаў і найноўшых нямецкіх даследаванняў, не вытрымлівае крытыкі сцвярджэнне савецкай гістарыяграфіі аб тым, што менавіта партызанскі рух вымагаў размяшчэння ў тыле значных вайсковых сілаў немцаў. Па сучасных падліках гэтая лічба не пераўзыходзіла 3,8% ад нямецкіх салдат. Аспрэчвае аўтар і лічбу ад колькасці немцаў, забітых партызанамі ў нямецкай тылавой зоне. На думку А. Бракеля, на працягу вайны савецкія партызаны і падпольшчыкі забілі менш нямецкіх салдат, чым іх гінула цягам аднаго месяца на ўсходнім фронце (каля 60 тыс. чал.). Хаця на прыкладзе Баранавіцкай вобласці, як падкрэслівае аўтар, неабходна весці размову пра адзін з мацнейшых цэнтраў савецкіх партызан на тэрыторыі Беларусі (341).

Пэўная ўвага ў манаграфіі аддадзена малавывучаным пытанням, звязаным у тым ліку з наступствамі партызанскага руху для мясцовага мірнага насельніцтва. Даследчык імкнецца выявіць тыя стратэгіі паводзінаў, якія ва ўмовах фактычнага знаходжання мірнага насельніцтва паміж сіламі савецкага ўзброенага супраціўлення, байцамі падраздзяленняў Арміі Краёвай і службамі нямецкага акупацыйнага рэжыму садзейнічалі выжыванню мірнага насельніцтва ва ўмовах ваеннай паўсядзённасці на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці.

Заключная частка „Жыццё ва ўмовах панавання двух рэжымаў” (381-387) знаёміць чытача з высновамі, да якіх прыйшоў у даследаванні А. Бракель. Насельніцтва Заходняй Беларусі перажыло Другую сусветную вайну як наступствы панавання двух рэжымаў — спачатку савецкага, потым нямецкага. Большасць жыхароў не адчула сябе звязанымі ні з савецкай, ні з польскай дзяржавамі. Савецкая палітыка насіла рысы „маналітнасці”, паколькі мясцовыя ўлады выконвалі ўказанні Мінска і Масквы, тады як нацысцкая палітыка выконвалася рознымі арганізацыямі (Вермахтам, цывільнай уладай, службамі СС). Аднак галоўныя адрозненні аўтар бачыць ва ўмовах, у якіх дзейнічалі савецкія і нямецкія органы ўлады: немцы праводзілі сваю палітыку ва ўмовах працяглай, жорсткай і стратнай вайны, а савецкая ўлада дзейнічала пры мірных абставінах. У час нямецкай акупацыі мясцовае насельніцтва знаходзілася ва ўмовах напружанага трохкутніка: нямецкай акупацыйнай улады і дзвюх антаганістычных падпольных груп — савецкага партызанскага руху і польскага ўзброенага супраціўлення. Увогуле такая ваенная штодзённасць садзейнічала расколу грамадства. Пры гэтым аўтар аспрэчвае думку вядомага нямецкага гісторыка Б. К’яры аб „суцэльнай атамізацыі ваеннага грамадства” (387). Пасля трохгадовай нямецкай акупацыі для большасці стала відавочным, што практычна кожны быў гатовы заплаціць любую цану, каб да людзей зноў вярнулася мірнае жыццё.

Такім чынам, даследчыку ўдалося ў абсалютнай большасці паспяхова рэалізаваць пастаўленыя задачы і прапанаваць нямецкамоўнаму чытачу даволі поўную карціну штодзённага жыцця беларускага насельніцтва Баранавіцкай вобласці ў 1939-1944 г. Несумненная заслуга А. Бракеля палягае ў працягу навуковага пачыну, закладзенага ў другой палове 1990-х г. Б. К’яры па даследаванні гісторыі „ваеннай штодзённасці” Беларусі. Важнай адметнасцю працы з’яўляецца выяўленне сутнасці бальшавіцкай і нацысцкай палітыкі, паказанай аўтарам на прыкладзе рэгіянальнай гісторыі Беларусі і падмацаванай вялікім колам новых дакументальных крыніц. Унікальнай адметнасцю навуковага даследавання можна лічыць удалую спробу правядзення параўнальнага аналізу наступстваў той палітыкі, якую праводзілі розныя дзяржавы для жыцця беларускіх грамадзян ва ўмовах мірнай і ваеннай штодзённасці. У працы абгрунтаваны тэзіс аб важнасці выяўлення спецыфікі існавання беларускага грамадства ва ўмовах панавання розных палітычных рэжымаў. Грунтоўная манаграфія А. Бракеля, несумненна, павінна паслужыць імпульсам для далейшага вывучэння рэгіянальнай гісторыі Беларусі ў гады нямецкай акупацыі. Адной з актуальных задач для сучаснай беларускай навукі з’яўляецца яе пераклад на беларускую мову.

Мінск

Сяргей Новікаў


[2] Дзяржаўны гістарычны архіў Латвіі (далей LVVA). P-70. Apr. 5. Lieta 7. L. 20 op.: Verordnung über die Einführung der Arbeitspflicht in den besetzten Ostgebieten, vom 5. August 1941.

East and West. History and Contemporary State of Eastern Studies. Ed. J. Malicki, L. Zasztowt (Александр Ціхаміраў)

Снежня 4, 2009 |

East and West. History and Contemporary State of Eastern Studies. Edited by JAN MALICKI and LESZEK ZASZTOWT. Conference Centre for East European Studies. University of Warsaw, October 26-28, 2008. — Warsaw, 2009. — 335 p.

Распад „сацыялістычнай садружнасці”, а потым і СССР на сумежжы 1980-х і 1990-х г. паклаў пачатак працэсу маштабных трансфармацый ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне. Былая сістэма міждзяржаўных адносінаў разбурылася ўшчэнт. Пераважная большасць дзяржаў, што пасля Другой сусветнай вайны знаходзіліся ў сферы ўплыву СССР, стала рухацца ў бок Еўрапейскага Саюза і НАТА пад лозунгамі „вяртання ў Еўропу”. З 1991 г. гэты ж напрамак стаў прыярытэтным для Літвы, Латвіі і Эстоніі, якія аддзяліліся ад Савецкага Саюза. Расія пасля некаторага вагання аддала перавагу ідэі аднаўлення статусу „вялікай дзяржавы”. Што датычыць Беларусі, Украіны і Малдовы, то яны не змаглі выразна вызначыцца са сваімі прыярытэтамі і дагэтуль знаходзяцца ў пошуках аптымальнай мадэлі палітычнага развіцця і пазіцыянавання на міжнароднай арэне.

Пытанні самаідэнтыфікацыі дзяржаў і народаў Усходняй Еўропы, рэалізацыі ідэйных канструкцый у практычнай палітыцы разглядаюцца ў адпаведным зборніку, які стаў вынікам міжнароднай канферэнцыі, што адбылася ў Варшаве ў кастрычніку 2008 г. Актыўную ролю ў правядзенні гэтай канферэнцыі і выданні зборніка адыграў варшаўскі Цэнтр ўсходнееўрапейскіх даследаванняў.

У зборніку прадстаўлены артыкулы аўтараў з розных краін Еўропы (Аўстрыі, Польшчы, Літвы, Вялікабрытаніі, Беларусі, Чэхіі, Нямеччыны, Украіны), Расіі і ЗША. Ён складаецца з чатырох частак. Першая і трэцяя часткі кнігі прысвечаны пытанням гістарыяграфіі. У другой частцы разглядаюцца праблемы ўзаемаадносінаў Расіі з краінамі Ўсходняй Еўропы. Чацвёртая частка змяшчае артыкулы па польскай праблематыцы.

Трэба заўважыць, што аўтарскія артыкулы неаднародныя па сваім змесце. Еўрапейскія і расійскія аўтары імкнуцца да разгляду канкрэтных пытанняў, творы амерыканскіх аўтараў выглядаюць больш паліталагічнымі і публіцыстычнымі па змесце. Але размяшчэнне ўсіх гэтых артыкулаў у адным зборніку апраўданае, бо ўсе аўтары імкнуцца адказаць на пытанне, чаму народы ўсходнееўрапейскага рэгіёна не змаглі дасягнуць ідэйнай і палітычнай гамагеннасці, нягледзячы на тое, што практычна ўсе яны пасля падзення камунізму дэкларавалі прыхільнасць да ідэалаў свабоды, выказвалі павагу да правоў чалавека і палітычнага плюралізму.

Як адзначалася вышэй, вельмі дыскусійнымі выглядаюць творы амерыканскіх аўтараў. У прыватнасці, у артыкуле прафесара Гарвардскага ўніверсітэта Рычарда Пайпса, зробленым на аснове яго публікацыі ў часопісе „Foreign Affairs” (публікацыя адбылася ўвесну 2004 г.), даецца аналіз праблемы палітычнага развіцця Расіі ў кантэксце яе гістарычных традыцый. Даследчык лічыць, што Расія ніколі не была сапраўды свабоднай краінай, таму яе насельніцтва было няздольнае падтрымаць ідэалы свабоды ва ўмовах гарбачоўскай „перабудовы” і ельцынскай адмовы ад камунізму. Страх расіян перад свабодай і звязанай з ёй адказнасцю выкарыстаў Уладзімір Пуцін, які аднавіў асобныя элементы царска-савецкай сістэмы, павялічыўшы ролю дзяржаўнай бюракратыі ў кіраванні краінай (аўтарскі артыкул мае даволі красамоўную назву „Уцёкі ад свабоды”).

Прапанаваная аўтарам схема выглядае трохі спрошчанай. Нягледзячы на тое, што Расія сапраўды ніколі не з’яўлялася эталонам свабоды і дэмакратыі, трэба ўсё ж прызнаць, што ў другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. яна выразна трансфармавалася з абсалютысцкай дзяржавы ў канстытуцыйную манархію з развітымі нормамі публічнага і прыватнага права. Эвалюцыйны працэс перарваўся ва ўмовах Першай сусветнай вайны, што справакавалаглыбокі палітычны крызіс, вынікам якога сталі падзенне манархіі, распад Расійскай імперыі і ўрэшце ўсталяванне бальшавіцкай дыктатуры ў краіне. Але замацаванне ва ўладзе камуністаў суправаджалася няспынным супраціўленнем расійскага грамадства. Па сутнасці гісторыя Савецкай Расіі і СССР у 1917-1952 г. — гэта гісторыя змагання савецка-камуністычнага апарату з народам з прымяненнем метадаў непрыкрытага насілля (тэрору) у дачыненні да нязгодных з камуністычным панаваннем, што зусім не сведчыць аб схільнасці расійскага народа да рабства.

Змякчэнне савецкага палітычнага рэжыму ў другой палове 1950 — пачатку 1980-х г. падрыхтавала глебу для больш маштабных рэформ, якія адбыліся ў другой палове 1980-1990-х г. Аднак дэмакратычныя прынцыпы і стандарты, абвешчаныя ў якасці асновы палітычнай сістэмы СССР і Расійскай Федэрацыі ў гарбачоўска-ельцынскі перыяд, вельмі часта выглядалі як дэкларацыя і адпаведным чынам успрымаліся расійскімі грамадзянамі, нягледзячы на тое, што менавіта выступленні жыхароў Масквы і Санкт-Пецярбурга ў жніўні 1991 г. сарвалі спробу рэстаўрацыі былой партыйна-дзяржаўнай сістэмы ў выглядзе ГКЧП. Рэвалюцыйны энтузіязм пачатку 1990-х г. змяніўся апатыяй і раздражненнем, што ўрэшце паспрыяла прыходу да ўлады Уладзіміра Пуціна і перадвызначыла стыль яго палітычных паводзінаў, які выклікае негатыўную рэакцыю Рычарда Пайпса.

Крызісныя з’явы ў палітычнай і эканамічнай сферах, якія ўзніклі ў 1990-я г. і дагэтуль не пераадолены ў Расіі, сапраўды выклікаюць у расійскім грамадстве рост нацыяналістычных і шавіністычных настрояў, імкненне прытрымлівацца „асаблівага” шляху развіцця дзяржавы, жаданне тлумачыць цяжкасці падкопамі знешніх ворагаў і іх унутрырасійскай „агентуры”. Усё гэта ўскладняе рух расійскай дзяржавы па шляху класічнай дэмакратыі, але дэмакратычны трэнд застаецца прыцягальным для значнай часткі расійскага грамадства.

Як своеасаблівы адказ Пайпсу можна расцаніць артыкул даследчыцы з універсітэта Санта-Клара Джэйн Л. Кары, які прысвечаны „каляровым” рэвалюцыям на постсавецкай прасторы. Прааналізаваўшы адпаведны палітычны феномен, аўтар прыходзіць да высновы, што рэвалюцыі не былі ў поўнай меры народнымі выступленнямі і ажыццяўляліся пры актыўнай падтрымцы звонку. Менавіта гэта, з пункту гледжання Кары, перадвызначыла нетрываласць праведзеных палітычных пераўтварэнняў і цяжкасці пры распаўсюджванні дэмакратычных ідэалаў ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне.

Артыкулы аўтараў з краін Еўропы і Расіі змяшчаюць карысныя звесткі па праблемах фармавання нацыянальнай самасвядомасці літоўцаў, палякаў, беларусаў, украінцаў, чэхаў. Важнай часткай працэсаў фармавання нацыянальнай самасвядомасці было вывучэнне гісторыі і культуры суседніх народаў і дзяржаў. У прыватнасці, на падставе матэрыялаў зборніка можна зрабіць выснову, што чэхі і палякі вельмі цікавіліся праблематыкай Расіі і СССР. Часткова гэта было звязана з пэўнай культурнай блізкасцю славянскіх народаў, часткова выклікалася страхам перад магчымасцю захопу больш моцным усходнім суседам і жаданнем паўплываць на яго развіццё. Імкненне асэнсаваць працэсы, што адбываліся на ўсходзе, спалучалася з захаваннем стэрэатыпаў, якія склаліся на больш ранніх стадыях гістарычнага развіцця (напрыклад, для палякаў такім стэрэатыпам стала „чорная легенда” Сібіры). У асобных выпадках даследчыкі знаходзіліся пад моцным ціскам ідэйна-палітычных фактараў. Асабліва гэты ўплыў адчуваўся ў ХХ ст. ва ўмовах супрацьстаяння розных грамадска-палітычных і сацыяльна-эканамічных сістэм і высокай ступені ідэалагізаванасці грамадства.

Вельмі цікавым у сувязі з вышэйсказаным выглядае артыкул прафесара Венскага ўніверсітэта Андрэаса Капэлера. Аўтар разглядае праблемы вывучэння Расіі нямецкамоўнымі вучонымі на працягу ХХ ст. Артыкул мае назву „Паміж навукай і палітыкай” і ў ім выразна адлюстравана спецыфіка падыходаў нямецкамоўных навукоўцаў да аб’екта іх вывучэння. Паводле Капэлера, даследаванні часта праводзіліся з улікам паноўнай ідэалогіі, якая вызначала іх рамкі і метадалагічныя падыходы. Аўтар артыкула лічыць, што найбольш плённым у вывучэнні гісторыі Расіі і СССР стаў перыяд „халоднай” вайны, калі ў нямецкамоўных краінах (ФРГ, ГДР, Аўстрыі, Швейцарыі) з’явіліся цэлыя навуковыя школы вывучэння еўрапейскага Усходу (45). Карысным было і тое, што даследаванні праводзіліся з выкарыстаннем розных метадалогій і ахоплівалі шырокі дыяпазон праблем (гендэрная гісторыя, гісторыя нацыянальнасцяў, гісторыя культуры, біяграфічныя даследаванні і г. д.). Завяршэнне „халоднай” вайны адкрыла перад даследчыкамі новыя магчымасці ў вывучэнні Расіі (стала лягчэй ажыццяўляць паездкі ва ўсходнім напрамку, працаваць у архівах і бібліятэках Расіі і іншых дзяржаў СНД), але завяршэнне блокавага супрацьстаяння ў Еўропе знізіла цікавасць нямецкамоўнага грамадства да постсавецкай прасторы наогул і да Расіі ў прыватнасці.

У адрозненне ад нямецкамоўных краін у краінах, якія раней уваходзілі ў склад „савецкага блока” (Польшча, Чэхія), завяршэнне „халоднай вайны” не толькі не прывяло да зніжэння цікавасці навукоўцаўда праблем еўрапейскага Усходу, але ва ўмовах знікнення СССР павысіла яе, запатрабаваўшы вызначэння палітыкі адносна новых краін на постсавецкай прасторы. Да таго ж даследчыкі з краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы атрымалі магчымасць праводзіць свае даследаванні на аснове новых метадалагічных установак, што было немагчыма ў часы панавання камуністычнай ідэалогіі. Важную ролю ў вывучэнні ўсходнееўрапейскай праблематыкі цяпер адыгрываюць спецыяльныя навукова-даследчыцкія цэнтры. Адзін з іх — варшаўскі Цэнтр усходнееўрапейскіх даследаванняў, які выступае ў якасці правапераемніка навуковых устаноў, што існавалі ў Польшчы паміж дзвюма сусветнымі войнамі (Усходніхінстытутаў у Варшаве і Вільні). З матэрыялаў зборніка відаць, што даследчыкаў з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы цікавіць не толькі Расія, але і іншыя дзяржавы на ўсходзе Еўропы. Напрыклад, у Польшчы ў пачатку ХХІ ст. значная ўвага стала аддавацца вывучэнню Грузіі.

Зразумела, для беларускай грамадскасці асаблівую значнасць маюць артыкулы, звязаныя з беларускай праблематыкай (іх у зборніку тры). Першы з іх — артыкул даследчыка з Інстытута філасофіі і сацыялогіі Польскай акадэміі навук Андрэя Ціхамірава, прысвечаны праблемам вывучэння „заходнерусізму”. У другім артыкуле, падрыхтаваным даследчыкам з Польскай акадэміі навук Янам Шумскім, разглядаюцца праблемы правядзення калектывізацыі ў Заходняй Беларусі ў 1947-1952 г. І, нарэшце, у трэцім артыкуле, аўтар якога — даследчык з Люблінскага ўніверсітэта імя Марыі Складоўскай-Кюры Рышард Радзік, разглядаюцца пытанні фармавання самаідэнтыфікацыі беларусаў на мяжы ХХ і ХХІ ст.

Андрэй Ціхаміраў лічыць, што „заходнерусізм” як ідэйная плынь сфармаваўся ў другой палове ХІХ ст., але ўмацаваўся ў пачатку ХХ ст. У перыяд станаўлення ён выступаў у якасці ідэйнай альтэрнатывы „паланістычнай” і „празаходняй” мадэлі адраджэння „Літвы” (былога Вялікага Княства Літоўскагаў складзе Рэчы Паспалітай) і мадэлі стварэння нацыянальнай дзяржавы. Даследчык звяртае ўвагу на тое, што ідэі „заходнерусізму” распаўсюджваліся не толькі на землях Беларусі, але і на землях Украіны, якія калісьці ўваходзілі ў склад Кіеўскай Русі. На яго думку, уплыў „заходнерусаў” знізіўся ў гады Першай сусветнай вайны, калі частка літоўска-беларускіх зямель, у тым ліку буйны культурны цэнтр Вільня, апынулася пад нямецкім кантролем, але ва ўмовах расійскай рэвалюцыі 1917 г. „заходнерускія” ідэі зноў былі ўведзены ў абарот. Паводле Ціхамірава, часткова палажэннямі „заходнерусаў” карысталіся нават стваральнікі БССР (162), хаця, зразумела, у поўным аб’ёме яны выкарыстаць адпаведную ідэйную плынь не маглі (напрыклад, „за дужкі” быў выведзены праваслаўны кампанент, бо савецкія рэспублікі выступалі ўякасці атэістычных утварэнняў).

Стаўленне ўладаў да „заходнерусізму” ў савецкія часы было дваістым. Яго асобныя элементы выкарыстоўваліся афіцыйнымі ідэолагамі (напрыклад, сцвярджэнні аб непарушным адзінстве рускага, беларускага і ўкраінскага народаў, „асаблівай місіі” славянскіх, г. зн. праваслаўных, „незаходніх”, народаў і да т. п.), асабліва ў познія сталінскія і паслясталінскія часы, але афіцыйна на ўзбраенне адпаведная тэорыя не прымалася, бо супярэчыла камуністычнай інтэрнацыянальнай дактрыне. Спробы вывучэння і навуковай крытыкі „заходнерусізму” не віталіся. Кніга Аляксандра Цвікевіча пра „заходнерусізм”, падрыхтаваная ў канцы 1920-х г. на марксісцкіх пазіцыях, адразу ж трапіла ў спецсховішча і была выдадзена толькі ў пачатку 1990-х г., калі Беларусь стала незалежнай дзяржавай.

У Рэспубліцы Беларусь „заходнерусізм” выступае ў якасці альтэрнатывы „празаходнім” тэорыям. Больш выразным у параўнанні з савецкім часам у ім стаў „праваслаўны” кампанент. У другой палове 1990-х г. беларускія ўлады спрабавалі пакласці „заходнерусізм” у падмурак дзяржаўнай ідэалогіі, але сёння іх цікавасць да адпаведнага вучэння знізілася. Аднак у якасці аб’екта вывучэння „заходнерусізм” застанецца прыцягальным для даследчыкаўі надалей.

Ян Шумскі разглядае калектывізацыю ў Заходняй Беларусі як частку палітыкі маскоўскага цэнтра, накіраванай на больш цеснае злучэнне тэрыторый, набытых у 1939 г. і зноў уцягнутых у савецкую сферу уплыву ў 1944-1945 г. Ён прыводзіць доказы таго, што калектывізацыя праводзілася прымусова, з актыўным выкарыстаннем розных сродкаў ціску (як фіскальных, так і адкрытага прымусу аж да масавых дэпартацый мясцовага насельніцтва). Мясцовыя ўлады фактычна адыгрывалі ролю перадатачнага механізма і істотна на працэс калектывізацыі не ўплывалі. Ідэалагічныя сродкі ўздзеяння выкарыстоўваліся, але іх выніковасць была спрэчнай. У прыватнасці, аўтар прыводзіць цікавыя звесткі пра тое, што ў новых калгасах было абмежавана выкарыстанне трактароў, бо яны пастаўляліся ў СССР па лініі ЮНРРА і спараджалі ў сялян „непатрэбныя” пачуцці (175). Найбольш слабым месцам артыкула выглядае сюжэт аб супраціве калектывізацыі. Аўтар сцвярджае, што такі супраціў быў, але не прыводзіць пераканаўчых доказаў гэтага сцвярджэння. Як вынік, складваецца ўражанне, што, у адрозненне ад Прыбалтыкі і Заходняй Украіны, дзе супраціў меў узброены характар, у Заходняй Беларусі справа далей пасіўных пратэстаў не пайшла.

Вельмі цікавы артыкул Рышарда Радзіка. Ён разглядае працэс фармавання беларускай самасвядомасці ў кантэксце геапалітычнага становішча Беларусі і спецыфікі яе гістарычнага развіцця. На думку вучонага, істотны ўплыў на фармаванне беларускай самасвядомасці аказала знаходжанне Беларусі на стыку цывілізацый. Беларусь перыядычна трапляла то пад уплыў Еўропы (рэпрэзентантам якой выступала Польшча), то пад уплыў Расіі. У ХХ ст. расійскі ўплыў стаў даміноўным, хаця на працягу большай часткі стагоддзя русіфікацыя ажыццяўлялася ў савецкім абліччы. Аўтар артыкула лічыць, што русіфікацыю Савецкай Беларусі аблягчала тое, што беларускае грамадства было пераважна сялянскім і не змагло выпрацаваць элітарнай культуры, якая магла б эфектыўна супрацьстаяць расійскаму ўплыву. Да таго ж савецкая сістэма не спрыяла развіццю пачуццяў свабоды, дэмакратыі і палітычнага плюралізму. Як вынік беларусізацыя, якая актыўна праводзілася ў БССР у 1920-я г., набыла павярхоўны характар і да канца 1980-х г. „беларускасць” у Савецкай Беларусі абмежавалася сферай фальклору і этнаграфіі.

Набыццё Беларуссю незалежнасці ў 1991 г., на думку даследчыка, паўплывала на развіццё беларускай самасвядомасці, але беларусы засталіся найбольш „прасавецкім” з народаў Усходняй Еўропы. На падставе апытанняў, зробленых беларускімі незалежнымі сацыялагічнымі службамі, Рышард Радзік робіць выснову, што большасць беларускага насельніцтва не адраклася ад савецкага мінулага, працягвае лічыць Другую сусветную вайну „Вялікай Айчыннай”, выкарыстоўвае рускую мову, станоўча ставіцца да рэінтэграцыйных працэсаў на постсавецкай прасторы, аддаючы перавагу збліжэнню з Расіяй, і не надта падтрымлівае дэмакратычныя пераўтварэнні праеўрапейскага і празаходняга кшталту.

Разважанні даследчыка выглядаюць слушнымі, хаця некаторыя палажэнні артыкула відавочна патрабуюць узмацнення. У першую чаргу гэта датычыць пытання аб месцы ў беларускай самасвядомасці кампанента беларускай дзяржаўнасці, суадносінах афіцыйнай ідэалогіі і альтэрнатыўных канцэптаў у фармаванні пачуцця прыналежнасці да беларускай нацыі (сёння ніхто не зможа адмовіць факт наяўнасці ў Беларусі элітарнай культуры, прапаноў палітычнага развіцця і геапалітычнай арыентацыі, якія адрозніваюцца ад тых, што прапануе беларускі афіцыёз).

Варта сказаць, што рэцэнзаваны зборнік уносіць добры ўклад у справу асэнсавання праблем усходнееўрапейскага рэгіёна. Можна спадзявацца на тое, што далейшыя крокі варшаўскага Цэнтра ўсходнееўрапейскіх даследаванняў будуць не менш плённымі.

Мінск

Аляксандр Ціхаміраў

Репрессивная политика советской власти в Беларуси. Сост. И. Кузнецов, Я. Басин. Т. 1-3 (Минск, 2007) (Вольга Білевіч, Міхась Стралец)

Снежня 3, 2009 |

Репрессивная политика советской власти в Беларуси: сб. науч. работ / Сост. И. КУЗНЕЦОВ, Я. БАСИН; науч. ред. В. П. АНДРЕЕВ. Вып. 1. Минск, 2007. 376 с.; Вып. 2. Минск, 2007. 377 с.; Вып. 3. Минск, 2007. 373 с.

Выйшлі з друку тры выпускі зборніка прац беларускіх і замежных аўтараў, прысвечанага гісторыі станаўлення сталінскага таталітарызму ў Беларусі і яго наступствам у пасляваенны перыяд. Зборнікі асвятляюць шырокі спектр праблем і падзей XX ст. ва ўсёй іх складанасці і супярэчлівасці. У прапанаваных увазе чытачоў артыкулах выразна прасочваецца навуковая навізна, што стала магчымым дзякуючы фармуляванню прынцыпова новых падыходаў на аснове прыцягнення велізарнага масіву крыніц, якія раней не ўводзіліся ў навуковы зварот. Аўтары гэтай рэцэнзіі абмежаваныя загадзя зададзеным аб’ёмам і таму будуць канцэнтраваць сваю ўвагу толькі на найбольш значных працах.

Галоўнае праблемнае поле ў артыкуле Ігара Кузняцова — урокі, якія варта здабыць з палітычных рэпрэсій XX ст. Ён згаджаецца з меркаваннем даследчыкаў пра падабенства нацызму і камунізму, асабліва ў метадах дзейнасці (вып. 1, с. 27). Аўтар сцвярджае, што „вывучэнне злачынстваў сталінізму і камунізму ідзе з велізарным спазненнем у параўнанні з вывучэннем нацысцкіх злачынстваў” (тамсама, с. 29).

На думку Рыгора Пракаповіча, „у 20-я гады XX ст. Беларусь становіцца плацдармам для экспарту рэвалюцыі на Захад.

Для падтрымкі рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, Латвіі, Літве і Чэхаславакіі СНК БССР аказваў фінансавую дапамогу… СНК БССР на закрытым пасяджэнні 5 мая 1926 года выдаткаваў 25 тысяч рублёў на 1926 год, на 1927 год прадугледжвалася выдзяленне ўжо 30 тысяч рублёў” (вып. 1, с. 35). Аўтар раскрывае «структурныя блокі, з якіх складаўся канкрэтна-гістарычны змест ідэалагічных пастулатаў, — гэта „выхавальнікі”, „выхаванцы”, „ворагі”, „апекуны народнага дабрабыту”, „правадыр”, „вобраз новага чалавека”» (вып. 1, с. 36). Ён дае характарыстыку кожнамуз сацыяльных блокаўтаталітарнай ідэалогіі (тамсама, с. 36-37). Даследчык вінаваціць „КПСС і яе філіял у Беларусі (КПБ(б), КПБ):

- у знішчэнні больш як 1,5 млн беларусаў па прыкмеце іх маёмаснага становішча і антыкамуністычных перакананняў,у рэпрэсіях супраць іншых палітычных партый;

- у ліквідацыі больш як паловы святароў рымска-каталіцкай, праваслаўнай і іншых канфесій;

- у рэпрэсіях і знішчэнні да 90 % інтэлектуальнага патэнцыялу нацыі;

-увыцясненнібеларускаймовыіпрымусовымнавязванні рускай мовы;

- у стварэнні рэпрэсіўнай структуры, якая ў маштабахусёй Беларусі шырока ўжывала жорсткія здзекі і гэтымнаносіла нацыі непапраўную маральную шкоду” (вып. 1,с. 56-57).

Аляксандр Грыцанаў даследуе бальшавізм і фашызм, вылучае характэрныя рысы кожнага з вышэйназваных рухаў. Супастаўляючы бальшавізм і фашызм, вучоны знаходзіць агульныя рысы і адрозненні паміж імі (тамсама, с. 59-77).

Аляксандр Лейзераў на падставе вывучэння матэрыялаў Цэнтральнага архіва Рэспублікі Беларусь вызначае, што „партапарат быў непасрэдным арганізатарам масавых рэпрэсій, а ДПУ і яго пераемнікі былі ўсяго толькі выканаўцамі яго злачыннай волі”. На думку даследчыка, „не існавала ніводнай сферы дзейнасці рэпрэсіўных органаў, якой не крануліся б указанні апарату” (тамсама, с. 78).

Эмануіл Іофе абгрунтавана лічыць, што „асаблівай праблемай для кіруючай эліты была неабходнасць пазбавіцца ад непажаданых сведак — супрацоўнікаў карных органаў, якія рабілі найбольш брудную працу. Пасля прыходу да ўлады ў чэкісцкіх органах Берыі ў лістападзе 1938 г. на працягу 1939 г. было звольнена з органаў дзяржбяспекі 73 725 чалавек (кожны пяты аператыўны супрацоўнік)” (тамсама, с. 87-88). Другім надзвычайным чыннікам, які прадвызначыў знішчэнне чэкісцкай эліты, была барацьба кланаў унутры самой партыі.

Гісторыя жыцця і смерці кіраўнікоў карных органаў у перыяд масавых рэпрэсій у СССР — такіх, як Я. Агранаў, М. Яжоў, Р. Рапапорт, С. Рэдэнс, Л. Ляплеўскі, прафесійная дзейнасць якіх была так ці інакш звязана з нашай рэспублікай, — з’яўляецца, на думку даследчыка, пераканаўчай ілюстрацыяй аналізаванага аспекта палітыкі ВКП(б). Усе вышэйзгаданыя палітычныя дзеячы былі адданымі праваднікамі волі сталінскага рэжыму, якія слепа выконвалі яго ўказанні. Аднак сістэма не пашкадавала і гэтых катаў, пазбавілася ад іх як ад непатрэбных сведак (тамсама, с. 89-120).

На думку Таццяны Процькі, „барацьба з сацыяльна шкоднымі элементамі вялася спецслужбамі з першых дзён усталявання савецкай улады… З другой паловы 1930-х гадоў любыя дзеянні як радавых супрацоўнікоў, так і службовых асоб, калі яны прыводзілі да зрыву ці невыканання планаў па выяўленні гэтых элементаў, разглядаліся як палітычнае процідзеянне існуючаму ў СССР рэжыму на карысць буржуазных дзяржаў, пераважна Нямеччыны, Польшчы, Японіі” (вып. 1, с. 122-123).

„Для абгрунтавання масавых рэпрэсій была абрана мадэль існавання ў БССР нелегальнай антысавецкай арганізацыі, добра арганізаванай і разгалінаванай… Антысавецкае падполле, паводле версіі следчых НКУС, уяўляла сабой аб’яднанне членаў не выкрытых раней контррэвалюцыйных арганізацый, якія выступалі супраць савецкай улады. Распрацоўваў і выкрываў падполле 4-ы аддзел УДБ НКУС БССР” (вып. 1, с. 122-123).

У артыкуле прыведзены статыстычныя дадзеныя аб рэпрэсаваных у розных наркаматах БССР, паказаны сацыяльны склад рэпрэсаваных (тамсама, с. 124-151).

Аляксандр Урублеўскі ахарактарызаваў усе дэкрэты савецкай улады, датычныя царквы, а таксама законы, якія пазбаўлялі царкву права ўдзелу ў вырашэнні пытанняў духоўнага жыцця грамадства. У артыкуле прыведзены факты, якія характарызавалі стаўленне савецкай улады да царквы: забарона здзяйснення рэлігійных абрадаў хрышчэння і шлюбу, рэквізіцыя царкоўных каштоўнасцяў (тамсама, с. 153-173).

Валянцін Мазец паказвае, як у канцы 1920 — пачатку 1930-х г. адбывалася ўсталяванне асноўных прынцыпаў ідэалагічнай работы, якія адпавядалі логіцы таталітарнай сістэмы. У 1930-я г., на думку аўтара, галоўнай ідэалагічнай задачай, якая стаяла перад перыядычным друкам, з’яўлялася барацьба супраць беларускага нацыянальнага руху.

У 1937-1939 г. перыядычныя выданні становяцца сродкам абгрунтавання масавых рэпрэсій, якія разгарнуліся ў краіне. У 1920-1930-я г. адбываецца наладжванне сістэматычнага ўсебаковага кантролю за сродкамі масавай інфармацыі. Аўтар характарызуе развіццё сродкаў масавай інфармацыі ў савецкі перыяд (да канца 80-х г. XX ст.), паказвае іх залежнасць ад дзяржаўнага апарату (тамсама, с. 174-195).

Артур Ліўшыц прасочвае развіццё беларускага заканадаўства, накіраванага супраць антысемітызму, расавай і нацыянальнай варожасці і дыскрымінацыі.

Вядома, што „савецкая ўлада абвясціла антысеміцкі рух і пагромы згубай для справы рэвалюцыі і заклікала „працоўны народ сацыялістычнай Расіі ўсімі сродкамі змагацца з гэтым злом”. Менавіта так і было выкладзена ў Дэкрэце Саўнаркома РСФСР ад 27 ліпеня 1918 г. Гэтым законам быў створаны гістарычны прэцэдэнт, калі закон быў прыняты не супраць расавай ці нацыянальнай дыскрымінацыі, а ў абарону асоб адной пэўнай нацыі. Ужо гэтым улада прызнала за яўрэямі іх спецыфічны шлях нацыянальнага развіцця…

Аднак пазней, за ўсе наступныя гады, аж да цяперашняга часу, ні ў Крымінальным кодэксе, ні ў якім іншым заканадаўстве СССР і БССР ніякіх адмысловых артыкулаў пра пераслед за антысемітызм не было» (вып. 1, с. 197-198). Аўтар прыводзіць прыклады, якія пацвярджаюць той факт, што беларускі ўрад на практыцы нічога не зрабіў для спынення антысемітызму ў рэспубліцы.

Нона Васілеўская прааналізавала стаўленне савецкай улады да інтэлігенцыі ў перыяд з 20-х па 30-я г. ХХ ст. Яна паказвае, як зараджалася рэпрэсіўная палітыка ў дачыненні да інтэлектуальных пластоў грамадства ў 1920-я г., як яна развівалася ў 1930-я г., асабліва ў 1937-1938 г. На думку аўтаркі, „у сваім стаўленні да інтэлігенцыі савецкая ўлада, з аднаго боку, падкрэслівала неабходнасць прыцягнення ўсіх яе прафесійных атрадаў да ўдзелу ў будаўніцтве новага жыцця, з другога — ужывала рэпрэсіўныя меры да тых, хто не згаджаўся з яе палітыкай, меў свае погляды…” Аўтарка прыходзіць да высновы, што „масавы тэрор ва ўсіх сферах жыцця прывёў да згортвання нацыянальна-культурнага будаўніцтва, навуковых даследаванняў, вытворчых распрацовак” (вып. 1, с. 205, 217).

Якаў Басін аналізуе стаўленне кіруючай кампартыі да беларускага яўрэйства: „У першыя гады савецкай улады выпарыліся надзеі яўрэяў на здабыццё ўласнай нацыянальна-культурнай аўтаноміі…

У1919 г. пачалося наступленне на сiянiсцкiя арганiзацыi, большасць з iх былi распушчаны…

Iнструментам барацьбы з бундаўцамi i сiянicтамi ўлады зрабiлi Яўсекцыю [яўрэйскую секцыю РКП(б). — В. Б., М. С]. Асноўным вынiкам гэтага стала перадача вырашэння праблемы яўрэйства з рук урада ў рукi партыйных органаў… Асноўнай формай дзейнасцi Яўсекцыі стала барацьба за лiквiдацыю яўрэйскiх суполак”. Ёю вяліся „агiтацыя за закрыццё сiнагог, дыскрэдытацыя служак культу, прапаганда адмовы ад яўрэйскага ўкладу жыцця. Аднак праз некалькi год высветлiлася, што камунiстычная iдэалогiя ў яўрэйскiя масы не пранiкае, i тады Яўсекцыя была скасавана…”

На думку аўтара, „галоўным злачынствам кампартыi перад яўрэйскiм насельнiцтвам быў ускосны ўдзел у яго генацыдзе ў перыяд гiтлераўскай акупацыi” (вып. 1, с. 220, 221, 222-223, 229).

Iгар Кузняцоў звартаецца да дзейнасцi карных органаў на Беларусi ў 1944-1953 г. Ён адзначае, што „рэпрэсіі пасляваенных гадоў адрозніваліся ад масавых рэпрэсій 1937-1938 г.

У сярэдзiне 30-х г. уся карная палiтыка была накiравана на барацьбу з неiснуючым у краiне антысавецкiм падполлем: рэшткамi зрынутых буржуазных класаў, былымi палiтычнымi партыямi i арганiзацыямi…

Найбольш масавым вiдам савецкiх рэпрэсiй пасляваеннага перыяду стала iнтэрнаванне. Iнтэрнаванне зведалі большасць савецкiх грамадзян, затрыманых у 1944-1945 г. органамi контрразведкi „СМЕРШ” Наркамата абароны СССР… ів канцы вайны ў задачы „СМЕРШа” ўвайшла праверка шматмiльённай „армii” савецкiх грамадзян, якiя вярталiся з палону. Шмат хто з двух мiльёнаў савецкiх грамадзян змянiў гiтлераўскiя канцлагеры на савецкiя.

У 1942-1943 г. былi арганiзаваны першыя праверачна-фiльтрацыйныя лагеры, куды „СМЕРШ” накіроўваў усiх без выключэння савецкiх ваеннаслужачых, якiя ўцяклі з палону, або вызваленых Чырвонай Армiяй. Многiх прысудзiлi да смяротнага пакарання за здраду Радзiме… Праверачна-фiльтрацыйныя лагеры былi закрыты ў 1947 г <…>. Паводле звестак афiцэра „СМЕРШа”, якi ўцёк на Захад i меў доступ да дакументаў гэтай арганiзацыi, усяго з раней акупаваных раёнаў у 1943-1947 г. былi рэпатрыяваны каля пяці з паловай мiльёнаў рускiх» (вып. 1, с. 238, 241, 243, 244).

Сяргей Хомiч прасачыў працэс амнiставання i рэабiлiтацыi ў Беларускай ССР (сакавiк 1953 — люты 1956 г.). Ён адзначае, што „праблема рэпрэсiй i далейшая рэабiлiтацыя ўсё часцей станавiліся важным фактарам у палiтычнай барацьбе памiж рознымi групоўкамi ўнутры партыйнай элiты краiны.

Вядома, што перагляд спраў па контррэвалюцыйных злачынствах адбываўся ў адпаведнасцi з пастановай Прэзiдыума ЦК КПСС «Аб стварэннi Цэнтральнай камiсii i мясцовых камiсiй па пераглядзе спраўасуджаныхза„контррэвалюцыйныя злачынствы”». Агульныя высновы аб дзейнасцi мясцовых камiсiй аўтар зрабiў на аснове справаздачы Гродзенскай абласной камiсii: больш чым у палове выпадкаў Гродзенская абласная камiciя пакiнула без змен папярэдняе рашэнне суда. Можна меркаваць, што i ў iншых камiciях, якiя працавалi на Беларусi, сiтуацыя была даволi падобнай. Так, па стане на 1 красавiка 1955 г. у БССР было разгледжана 19 136 спраў. Адмоўлена ў пераглядзе ў 10 410 выпадках. Скасаваны рашэннi, спынены справы толькi ў дачыненнi да 265 спраў.

Такiм чынам, у адзначаны перыяд (сакавiк 1953 — люты 1956 г.) у большасцi выпадкаў мела месца амнiстыя ў дачыненнi да рэпрэсаваных, а не iх рэабiлiтацыя» (вып. 1, с. 255, 258, 259).

Леанiд Смiлавiцкi на прыкладзе Васiля Лявонцьевiча Штыхава, бацькi знакамiтага беларускага гiсторыка Георгiя Васiлевiча Штыхава, паказаў механiзм сталiнскiх рэпрэсiй супраць уласнага народа. Васiль Лявонцьевiч быў лаяльны да савецкай улады, нёс вялiкую грамадскую нагрузку — быў старшынёй сельсавета, членам райземаддзела. Аднак, нягледзячы на гэта, у 1933 г. ён быў арыштаваны. Яму было прад’яўлена абвiнавачанне ў спробе ўзброенага скідання дзяржаўнага ладу, і Васіль Лявонцьевіч атрымаў 5 гадоў высылкі ў Заходні Казахстан. Потым у 1937 г. ён быў асуджаны па 1-й частцы 58-га артыкула на 10 гадоў лагераў за „антысавецкую агітацыю” і знік у сталінскіх засценках. Толькі ў пачатку 90-х г. XX ст. Георгій Васілевіч Штыхаў змог азнаёміцца са справай бацькі — наскрозь фальшывай і сфабрыкаванай (тамсама, с. 269-287).

Міхась Трэйстэр апісвае, як яго і групу яўрэяў, што чыталі літаратуру, выдадзеную ў Ізраілі і не правераную савецкімі праваахоўнымі органамі, у 1968 г. выклікалі на допыт у КДБ. Гутарка ў КДБ негатыўна адбілася на яго прафесійнай кар’еры. Ён быў паніжаны ў пасадзе, а затым сышоў з яе па „ўласным жаданні”. М. Трэйстэр знайшоў працу — яму дапамаглі прыстойныя людзі, якія дамагліся скасавання ўсіх забарон на дзейнасць М. Трэйстэра, і ён змог рэалізаваць сябе як спецыяліст у галіне энергетыкі (тамсама, с. 311-324).

Якаў Басін паспрабаваў даць непрадузятую ацэнку кнігі Л. Д. Троцкага „Сталінская школа фальсіфікацый”. На яго думку, „гэтая кніга застаецца не толькі першым, але адным з самых сур’ёзных даследаванняў таго перыяду ў жыцці савецкага грамадства, калі ў гістарычнай навуцы быў здзейснены пераварот і праўда саступіла месца палітычнай кан’юнктуры… Ва ўсёй дзяржаве з архіваў былі цэнтралізавана канфіскаваны і перададзены ў архіў ЦК усе матэрыялы, якія мелі хоць якое-небудзь дачыненне да гісторыі партыі… Пачалася цалкам бессаромная фальсіфікацыя нядаўняй мінуўшчыны. Сталі з’яўляцца працы, у якіх (пры наяўнасці жывых сведкаў) без усялякага сораму скажаўся сэнс мінулых падзей, іх храналогія; паўстала і пачала культывавацца тэорыя „двух правадыроў”… Для разумення сапраўднага характару тых працэсаў, якія пазбавілі гістарычную навуку сэнсу, ператварылі яе ў дагодлівую прыслужніцу палітычнай кан’юнктуры „на злобу дня”, кніга Л. Д. Троцкага і сёння носіць вельмі надзённы характар» (вып. 1, с. 327,328,330).

Прадмет даследавання Ігара Кузняцова — рэпрэсіі на Беларусі ў 1920-1940-х г. Ён акцэнтуе ўвагу на такіх момантах.

Па-першае, аўтар піша пра тое, як у першыя гады Савецкай улады ствараліся аб’екты будучага ГУЛАГа. Так, „у дэкрэце СНК ад 14 сакавіка 1919 г. „Аб працоўных дысцыплінарных судах” для парушальнікаў працоўнай дысцыпліны і асоб, якія не выканалі нормаў выпрацоўкі, прадугледжвалася пакаранне да 6 месяцаў зняволення ў лагеры прымусовых работ» (вып. 2, с. 8). Як сцвярджае І. Кузняцоў, „гэта быў вынік палітыкі чырвонага тэрору. Першыя беларусы апынуліся ў сібірскіх лагерах яшчэ на пачатку 1920-х г.”. Другі момант — кампанія раскулачвання 1930-х г., якая мела свае прыярытэты — канфіскацыйна-рэпрэсіўныя. Аўтар адзначае, што „ў 1931 г. тэмпы і маштабы раскулачвання ўжо не ўвязваліся з калектывізацыяй і ў значнай меры вызначаліся заяўкамі гаспадарчых органаў” (тамсама, с. 9). Рэпрэсіўныя акцыі, піша далей аўтар, працягваліся і пасля завяршэння ўласна калектывізацыі. Меркавалася перасяляць за зрыў і сабатаж збожжанарыхтовак і іншых кампаній. Паводле ацэначных дадзеных, «у Беларусі ў 1920-х — 1940-х гадах было „раскулачана” не менш як 350 тыс. чалавек» (тамсама, с. 15). Трэці момант, на якім засяроджвае ўвагу І. Кузняцоў, гэта арышт у 1930-я г. польскіх палітэмігрантаў — былых ваеннапалонных, членаў польскіх камуністычных партый і іншых (тамсама, с. 20). Нарэшце, апошняе: на падставе аналізу ўсёй інфармацыі аўтар прыходзіць да высновы, што „праз НКУС СССР у 1930-я — 1940-я гады прайшло не менш як 600 тысяч выхадцаў Беларусі. У той жа час у перыяд 1953-1989 г. На тэрыторыі рэспублікі было рэабілітавана каля 180 тысяч чалавек, што склала 35 % ад тых, хто паводле афіцыйнай статыстыкі прайшоў праз ГУЛАГ” (тамсама, с. 29).

Абагульняючы, трэба адзначыць, што рэцэнзаванае выданне ўяўляе сабой сур’ёзны ўклад у даследаванне таталiтарызму, рэцыдывы якога, на жаль, яшчэ моцна адчуваюцца на значнай частцы постсавецкай прасторы.

Брэст

Вольга Білевіч, Міхась Стралец

Around California in 1891 / [by Nicholas Russel; trans. by Sara Fenander; ed. by] Terence Emmons. Stanford, 1991 (Алесь Сімакоў)

Жніўня 19, 2009 |


Around California in 1891 / [by NICHOLAS RUSSEL; trans. by SARA FENANDER; ed. and with an introd. and a biographical sketch by] TERENCE EMMONS. Stanford: Stanford Alumni Association, 1991. xix, [3], 179, [7], ill. (The Portable Stanford Book Series)
У 2021 г. спаўняецца 130 гадоў падарожжу легендарнага доктара Руселя на вакацыі ў горы Сьера-Невада і 30 гадоў – публікацыі перакладу “справаздачы” з таго падарожжа, якая ўбачыла свет з ініцыятывы стэнфардскага гісторыка-русіста Тэранса Эманса. У адрозненне ад другой кнігі Эманса з “Руселеўскага блока” [1], “Па Каліфорніі” за гэтыя дзесяцігоддзі не звярнула на сябе ўвагу ў Беларусі і вядомая шырокаму чытачу толькі па рэдкіх згадках у публікацыях пра Руселя. Дзякуючы перапісцы з Эмансам мы маем магчымасць параўнаць пераклад, зроблены Сарай Фенандэр, з арыгіналам. Цытаваць гэты твор, які можа прэтэндаваць на статус літаратурнага помніка, мы будзем па ўласным перакладзе на беларускую мову з рускамоўнага рукапісу, які захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі [2].
Перад публікацыяй тэксту “Па Каліфорніі” [3] (гэта частка I, с. 1–120) чытач знойдзе прадмову шэфа гісторыкаў у Стэнфардзе Дэвіда М. Кенэдзі (XI–XII) і ўводзіны Эманса (XV–XIX). У частцы II (123–165) змешчаны нарыс Эманса пра Руселя (Cудзілоўскага) з асаблівым акцэнтам на яго канфлікт з епіскапам Уладзімірам. У публікацыі да нумароў раздзелаў дададзены загалоўкі, якія могуць служыць ключавымі словамі да руселевага тэксту: 1. Roughing It; 2. San Francisco and Environs; 3. On Railroads and the Road to Sacramento; 4. Sacramento, the Chinese, and Opium; 5. Placerville, “Express”, and Coal Kings; 6. A Wrong Turn Leads to Mosquitos, California; 7. In Hill Farm Country; 8. A Country Dance; 9. In the Scarred Forest Primeval; 10. Cranks, Princes, and Land-grabbers. Няскончаны 11-ы раздзел, які мы назвалі “Паляванне на вавёрак па дарозе да возера Таха”, не ўвайшоў у кнігу: Эманс не знайшоў там дастаткова важных назіранняў, якія б апраўдалі яго публікацыю. 10-ы раздзел – найбольш душэўны, напісаны з клопатам пра людзей, будучыню краіны – ставіў выразную “кропку” апошняй пафаснай высновай доктара: “А потым высахнуць ручаі і краіна ператварыцца ў мёртвую, пазбаўленую жыцця пустыню, падобную да той, якая распасціраецца цяпер паміж Сьера-Невадай і Скалістымі гарамі. Амерыканскія індывідуалістычныя парадкі менш чым якія-небудзь іншыя здольныя паставіць сур’ёзную перашкоду такому ходу справы. Апамятаюцца амерыканцы толькі тады, калі ўжо будзе позна” (арк. 72адв.).
У канцы траўня 1891 г., калі Русель выехаў з Сан-Францыска, разам са сваім сябрам, ураджэнцам Валагодскай губерні Карлам Сіверсам, доктар ужо меў вопыт падарожжаў, у прыватнасці, па паўднёвай Каліфорніі цягніком і па заходнім беразе заліва ў экіпажы. Ён апісвае прычыны, характар і формы распаўсюджання вакацыйнага турызму, знаёміць патэнцыйнага расійскага чытача з ландшафтамі, флорай і фаўнай, з транспартам, архітэктурай, заняткамі, звычкамі жыхароў гарадоў, мястэчак і ферм – гэта сапраўдная энцыклапедыя Каліфорніі. Падарожнікі праехалі праз Сакрамента, потым наведалі Плэйсервіль у графстве Эль- Дарада. Русель падрабязна апісаў месцы, якія ахапіла залатая ліхаманка. Ён паглыбіўся ў тэхніку і наступствы для прыроды здабычы золата. Расказаў і пра метыса Джэка, сына “амерыканца і індыянкі”, зямля якога перайшла да тых, хто дапамагаў яму купляць алкаголь. Русель і Сіверс спыняліся ў гатэлі, у фермераў і жылі проста ў лесе – усяго “ў лесе”, паводле доктара, каля шасці тыдняў, – пасля чаго вырашылі наведаць славутае возера Таха, але ў пачатку іх дарогі туды апісанне абрываецца. Сан-францыскія акалічнасці не дазволілі доктару сканцэнтравацца на заканчэнні травелогу.
“Каліфорнскія” рэаліі і тыпы “каліфорнцаў” Русель апісвае дасціпна і нярэдка з параўнаннем, у якім прысутнічаюць словы “наша”, “у нас”. Можна падумаць, што Русель пры гэтым часцей мае на ўвазе Беларусь, а не землі на поўнач і поўдзень ад яе, а таксама Паволжа, якія ён ведаў. Прама на Беларусь спасылаецца толькі адзін раз – калі параўноўвае ўяўную плэйсервільскую “акадэмію” са “Шмаргонскай” акадэміяй у “нашым Заходнім краі” (арк. 40адв.). Бачачы канцэнтрацыю “прамысловых і гандлёвых аперацый” у Сан-Францыска і Сакрамента ў руках яўрэяў, ён успамінае пра “польскія” губерні або “заходнія” гарады: “Сан-Францыска ў вялікія яўрэйскія святочныя дні зусім нагадвае нашы заходнія населеныя яўрэямі гарады” (арк. 29адв.).
Вось узоры стылю Руселя, калі ён апісвае, напрыклад, вясковую вечарынку: “Музыка была жорсткая, немагчымая. Паміж дзвюма скрыпкамі і флейтай згоды было мала, яны пішчалі і вішчалі неміласэрна, прычым першы скрыпач грамавым голасам з вышыні сваёй імправізаванай кафедры камандаваў танцамі, быццам бы перад ім разгортвалася цэлая дывізія. Мне міжволі ўспомніліся нашы вясковыя музыканты. Пры ўсёй іх недасканаласці гэта ж артысты ў параўнанні з гэтымі. Увогуле, уражанне даволі дзікае. Ваенныя танцы індыйцаў пэўна выклікаюць падобнае ўражанне. Ні гукі, ні твары неяк не ладзяць з кадрыльнымі фігурамі і культурнымі строямі. Вогнішча і індыйская ваенная песня бадай была б хутчэй да месца. У нас у такіх выпадках лапочуць, гамоняць, жэстыкулююць, рагочуць. Тут усё зусім неяк маўчком з панурай сур’ёзнасцю, быццам робіцца сур’ёзная справа” (арк. 57адв.–58).
Характарызуе тыпы мясцовых жыхароў: “Большасць крэнкаў, вядома, змагаецца ў шэрагах шматлікіх прагрэсіўных партый, падобных да нацыяналістаў – паслядоўнікаў Беламі, прыхільнікаў Single taxe movement, заснаванага Генры-Жоржам, хрысціянскіх сацыялістаў і іншых сацыялістычных фракцый, партыі ўстрымання ад спіртных напояў і інш. Але многім падобная барацьба або не пад сілу, або не да густу. Не знаходзячы задавальнення сярод людзей, яны збягаюць у горы і лясы і вядуць там жыццё анархістаў. У большасці выпадкаў яны халасцякі або ўдаўцы. Да іх далучаюцца іншыя халасцякі, якім чамусьці проста не пашчасціла ў жыцці, не ўдалося звіць свайго гнязда па-людску і якія махнулі на ўсё рукой.
Як я ўжо сказаў, большасць фермерскага насельніцтва горных акруг Захаду складаецца з такіх халасцякоў- анархістаў. Прыкладаў шукаць недалёка. У паўмілі ад нас ёсць дзве асобныя фермы, з якіх адна належыць містару Куку, іншая містару Маркелу.
Mr. Cook маленькі, худзенькі чалавек, пра якіх у нас гавораць: у чым толькі яго душа трымаецца. Яму 60 гадоў ад роду, і сівізна серабрыць не толькі яго галаву, але моцна прабіваецца і ў маленькай, рэдзенькай бародцы пясчанага колеру. Шмат разоў мы яго наведвалі і заўсёды знаходзілі за працай, апранутым у моцна пацёртую рабочую вопратку, г. зн. шарсцяную фланелевую кашулю, палатняныя штаны і куртку, якія яшчэ мелі сляды ранейшага сіняга колеру. Варта ўвагі, што рабочыя ўсяго свету любяць гэты сіні колер”. Русель сцвярджае, што гэта тычыцца і “нашых велікарускіх сялян” (арк. 68адв.–69).
Погляды, выказаныя Руселем, – гэта, відавочна, сумесь народніцтва з анарха-камунізмам, якая пазней наблізіла яго да партыі эсэраў, але найперш “інтэрнацыяналізм-гуманізм без межаў” і прагматызм, з павагай да людзей працы. Не супадаючы па духу з паліткарэктнасцю таго і нашага часу, доктар часта ўжывае саркастычна-іранічны метад у спробе “лячэння” чалавецтва [4]. Ад пачатку да канца сваіх падарожных нататак Русель дэманструе ўстойлівую крытычнасць, але і любоў у адносінах да “сваёй” Каліфорніі. Нават калі Русель перабольшваў самаразбуральніцкі імпэт амерыканцаў, рабіў занадта песімістычныя прагнозы і выглядае празмерным “сацыялістам”, сёння яго погляды, імператыў сумлення і энцыклапедызм ведаў не могуць не выклікаць цікаўнасці і сімпатыі.
Мы рыхтуем да друку пераклад “Па Каліфорніі” на беларускую мову, але спачатку плануецца выдаць асобныя раздзелы твора [5]. У адным томе з гэтым апісаннем падарожжа варта надрукаваць і другі, больш вядомы (праўда, толькі з назвы) твор яго каліфарнійскага перыяду – “Жыціе праасвяшчэннага Уладзіміра, былога епіскапа Алеуцкага і Аляскінскага, цяпер вікарнага епіскапа Варонежскага”. Медыцынскія артыкулы Руселя, публіцыстыка ў газеце “Прогресс” і яго неапублікаваныя рукапісы [6] чакаюць большай увагі даследчыкаў. Гісторыя беларусаў у Заходнім паўшар’і XIX ст. – гэта сапраўднае эльдарада для гісторыкаў.
Некаторыя важныя аспекты жыцця, прафесійнай і грамадскай дзейнасці Руселя ўжо закраналіся ў шэрагу нашых публікацый. Пачаўшы даследаванне тэмы беларусаў на Алясцы і ў Каліфорніі, мы пералічылі некаторых асоб, якія першымі з выхадцаў з Беларусі з’яўляліся на гэтых тэрыторыях [7]. Мы прысвяцілі Руселю толькі адзін асобны артыкул [8], але часта згадвалі яго як адну з ключавых фігур ва ўзаемаадносінах, калі дадалі да сваіх прыярытэтаў ураджэнца Гомельшчыны клірыка Мікалая Грынкевіча [9], а потым сем’і Мартышаў [10] і аляскінскіх Саўчанкаў [11], у адпаведных артыкулах. Русель, вядомы як абаронца вучняў царкоўнай школы ў Сан-Францыска (сярод якіх Васіль, Мікалай і Раман Мартышы, тлінкіт або крэол тлінкіцкага і, не выключана, беларускага паходжання Мікалай Саўчанка) і іншых пацярпелых ад злоўжыванняў і дэспатычнага кіравання, безумоўна прысутнічае і ў артыкулах пра членаў праваслаўнай абшчыны горада [12]. Нашы неапублікаваныя матэрыялы займаюць значную частку ў “Руселеўскім блоку” вялікай калекцыі па амерыканістыцы і іншым краіназнаўстве (Бібліятэка і архіў Беларуска-індзейскага таварыства), якую мы спадзяемся перадаць у дзяржаўныя і іншыя арганізацыі – для падтрымкі больш інтэнсіўнага вывучэння гісторыі сувязяў Беларусі з Заходнім паўшар’ем.

Гомель

Алесь Сімакоў


[1] Emmons T. Alleged sex and threatened violence: Doctor Russel, Bishop Vladimir, and the Russians in San Francisco, 1887–1892. Stanford, CA, 1997.
[2] Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). Ф. 5825. Оп. 1. Д. 16. Крыніцы, выкарыстаныя пры нашым перакладзе, – ксеракопія рукапісу, машынапіс і лічбавая ко-пія на CD-R расшыфроўкі яго Джэхан Гэйт, аспіранткай прафесара Эманса. Яны былі дасланыя нам Эмансам, як і кнігі, якія складаюць яго “дылогію” пра “рускіх” Сан-Францыска і “рускі” погляд на Каліфорнію.
[3] Загаловак “Па Каліфорніі” з’явіўся ў пачатку рукапісу замест закрэсленага – “Два месяцы ў Сьера-Невадзе”. У адзінцы захоўвання (справе) 71 з 75 аркушаў – на бланкавай паперы: “N. Russel, M. D. / Physician and Surgeon, / Eye, Ear and Throat Diseases, / 1529 CALIFORNIA ST. (Telephone 2416) / SAN FRANCISCO” – да арк. 13, з арк. 18 – каардынаты ўжо іншыя: “Office: Phelan Building, Rooms 114–116” і 5161). На арк. 75 Русель пазначыў некаторыя сюжэты для распрацоўкі: “Дождь ночью в землянке. Soapweed Creek? Mining”.
[4] Русель іранізаваў, што амерыканцам – абаронцам жывёл варта было б больш рабіць для зручнасці людзей, а не жывёл: “экіпажы іх надзвычай добра прыстасаваны для зручнасці коней. Гэта, вядома, вельмі пахвальна, і ўсё, чаго застаецца жадаць, каб і людзі не былі забыты” (раздзел 11 “Па Каліфорніі”, арк. 73).
[5] Няскончаны 11-ы раздзел, вядомы толькі ў рукапісе, рыхтуецца да друку першым – у альманаху, які выйдзе ў 2021 г. З 2005 г. Эманс чакаў ад нас, што мы зможам апублікаваць тэкст “Па Каліфорніі” ў арыгінале, але мы прапануем патэнцыяльным публікатарам спачатку беларускі пераклад.
[6] Спрабуючы ідэалагічна абгрунтаваць сваю крытыку архірэя, Русель стварыў вялізны, каля 900, паводле гісторыка М. Іоські (Иосько М. И. Николай Судзиловский-Руссель: жизнь, революционная деятельность и мировоззрение. Минск, 1976. С. 152), старонак, рукапіс на англійскай і рускай мове па гісторыі РПЦ і яе прысутнасці за акіянам (“The Levitical Caste in Russia”): ГАРФ. Ф. 5825. Оп. 1. Д. 14. Гэтую працу варта вывучыць на прадмет магчымай публікацыі ў выглядзе кнігі (вядома, што 47-старонкавая публікацыя “Жыція…” стала вынікам скарачэння значна больш аб’ёмнага рукапісу, які Русель у 1890–1891 г. хацеў убачыць надрукаваным па-англійску спачатку на Усходзе ЗША, а потым у Лондане: Emmons T. Op. cit. P. 209–210).
[7] Сімакоў А. Беларусы ў Рускай Амерыцы // Краязнаўчая газета. 2005. № 3 (студз.). С. 7; Сімакоў А. “Бадзяўся сярод індэйцаў…”, або “Лятарнік”, прачытаны па-беларуску // Беларус. 2005. № 507 (крас.). С. 6, 8.
[8] Сімакоў А. Доктар Русель і індзеец Джэк: нарыс “Па Каліфорніі” Мікалая Судзілоўскага-Руселя актуальны і сёння // Краязнаўчая газета. 2005. № 22 (чэрв.). С. 4.
[9] Сімакоў А. У імкненні служыць Алясцы: незвычайны лёс “настаўніка індзейцаў” Мікалая Грынкевіча // Дзеяслоў. 2010. № 5. С. 288–294; Сімакоў А. Матэрыялы да “Грынкевічаўскай энцыклапедыі” // Потапов А. Ф. Истоки. Становление православия и других религиозных общин на Рогачевщине – 4. Минск, 2014. С. 157–168; і інш.
[10] Симаков А. Антиподы: два выезда за океан Василия Мартыша // Cerkiewny Wiestnik. 2016. № 2. S. 47–55. Гл. пра св. Васіля Мартыша ў кнізе яго цесна звязанай з Беларуссю праўнучкі: Mazurek K. Życie i działalność księdza Bazylego Martysza: droga do świętości. Warszawa, 2018.
[11] Сімакоў А. В. Лісты Дзям’яна Саўчанкі як крыніца па гісторыі царкоўнай школы ў Сан-Францыска // II Чтения памяти протоиерея Иоанна Григоровича (1792–1852): историка, археографа, археолога. Минск, 2019. С. 154–163; Симаков А. В. Савченко на Аляске и в Сан-Франциско: белорус, креолы, тлинкиты // Славянский альманах. 2019. № 3-4. С. 107–133; Simakoŭ A. Savchenko in Alaska and San Francisco: A Belarusian, Creoles, Tlingit // Journal of the West. 2020. V. 59. № 4 (Fall). P. 53–69; і інш.
[12] Сімакоў А. Холмская група: крыніца аптымізму // Cerkiewny Wiestnik. 2017. № 2. S. 45–62; Сімакоў А. Царкоўная школа ў Сан-Францыска (1888–1892) у асобах // Cerkiewny Wiestnik. 2018. № 4. S. 46–63; Симаков А. Американская трагедия монаха с Афона: игумен Георгий (Чудновский) в Сан-Франциско и на Аляске // Cerkiewny Wiestnik. 2020. № 3. S. 29–42.

Наверх

Тумаш, Вітаўт. Выбранае: уклад., камент. Н. Гардзіенкі, Л. Юрэвіча. Мінск, 2020 (Сяргей Емяльянаў).

Жніўня 18, 2009 |


ТУМАШ, ВІТАЎТ. Выбранае: уклад., падрыхт. тэкстаў, рэдаг., камент. НАТАЛЛІ ГАРДЗІЕНКІ, ЛЯВОНА ЮРЭВІЧА. Мінск: Кнігазбор, 2020. 541 с. (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Спадчына: агледзіны)

Да нашых дзён у айчыннай гістарычнай літаратуры застаецца незаўважаным той факт, што беларуская гістарыяграфія другой паловы ХХ ст. абавязкова мае разглядацца ў фармаце яе дзвюх адрозных частак – савецкай і эміграцыйнай. Па традыцыі, якая, дарэчы, выразна сягае каранямі менавіта ў часы БССР, пад “беларускай гістарыяграфіяй” 1940–1980-х гадоў разумеюцца працы, створаныя ў савецкай Беларусі. Натуральна, гэта можна патлумачыць пераемнасцю сучаснай афіцыйнай, ды й, умоўна кажучы, “незалежнай” навукі, калі зважаць на “паходжанне” нашых аўтараў – іх адукацыю, навучанне ў папярэднікаў, працу ў рамках інстытуцый ды нават рамкі, што накладаюцца традыцыяй напісання і рэдагавання тэкстаў. Падаецца, што зварот да эміграцыйных гісторыкаў калі і адбываецца, то толькі эпізадычна – або ў адмысловых тэкстах, прысвечаных дзейнасці беларусаў замежжа, або ў тых выпадках, калі вядзецца пра нейкія дыскусіі паміж эміграцыйнымі і савецкімі гісторыкамі.

Пры гэтым варта адзначыць, што эміграцыйныя аўтары пасляваеннага часу, як і іх савецкія калегі, таксама мелі шэраг асаблівасцяў, абумоўленых акалічнасцямі іх лёсу, абставінаў працы і памкненняў. Гісторыкам-эмігрантам, як і іх падсавецкім калегам, не ўдавалася пазбегнуць ідэалагізаванасці сваіх твораў, з той толькі папраўкай, што калі для першых асноўнай ідэйнай каляінай быў савецкі “вульгарны” марксізм, змяшаны з спецыфічнай візіяй пазітывісцкіх падыходаў ды абавязковым “савецкім” (а часта – вялікадзяржаўным расійскім) патрыятызмам, то для беларускай эміграцыі, асабліва яе пасляваеннай хвалі, агульным месцам было ўсёмагчымае праслаўленне гісторыі бацькаўшчыны, а таксама спроба даказаць шкоднасць для Беларусі замежных уплываў, асабліва – усходніх.

У гэтым святле асабліва цікавымі выглядаюць аўтары, якія, нягледзячы на ўключанасць у тыя ці іншыя ідэалагічныя плыні, здольныя былі захоўваць цвярозасць розуму і максімальна халодны навуковы падыход. Вынікі працы менавіта такіх даследчыкаў, натуральна, маюць найбольшае значэнне ў гістарыяграфіі. Падаецца, што да іх ліку можна аднесці і дзеяча беларускай эміграцыі Вітаўта Тумаша, рэцэнзаваны зборнік выбраных прац якога нарэшце ўбачыў свет у Мінску. Укладальнікамі выдання выступілі даследчыца эміграцыі Наталля Гардзіенка і беларускі мовазнаўца ды архівіст з Нью-Ёрка Лявон Юрэвіч. Апошні прадстаўляе тут Беларускі інстытут навукі і мастацтва, да стварэння і дзейнасці якога наўпрост спрычыніўся сваім часам Вітаўт Тумаш.

Тумаш, медык паводле адукацыі, выпускнік Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя, значную частку сваёй дзейнасці ажыццявіў на ніве гістарычнай навукі. Тым больш адметна, як аўтар, што не быў прафесійным гісторыкам, стаў вядомы дзякуючы гістарычным штудыям. Знаходжанне ў спецыфічнай прасторы пасляваеннай беларускай эміграцыі ў ЗША адкрывала перад Вітаўтам Тумашам магчымасць у сваіх даследаваннях трапіць ва ўсе прыгаданыя вышэй пасткі рамантычна-нацыяналістычнай гістарыяграфіі. Многія яго калегі і паплечнікі пайшлі па гэтым шляху, аднак у выпадку Тумаша мы назіраем зусім іншую карціну, што добра ілюструе падбор артыкулаў, уключаных у зборнік.

Сама кніга дзеліцца на пяць асноўных частак, прысвечаных, адпаведна, этнагенезу і культуры беларусаў, даследаванням жыцця і дзейнасці Скарыны, кніжнай спадчыне, аўтарскаму бачанню ідэй асобных папярэднікаў, а таксама ўключае некалькі рэцэнзій і водгукаў. Завяршаецца зборнік тэкстам дачкі Вітаўта Тумаша, Яры, прысвечаным памяці бацькі.

Вітаўт Тумаш карыстаўся разнастайнымі псеўданімамі. Інфармацыя пра публікацыю арыгінальнага тэксту пад нейкім з іх падаецца ў выданні пры кожным артыкуле. Калі ўлічыць, што многія тэксты Тумаша публікаваліся ў адных і тых жа выданнях, да стварэння якіх ён актыўна спрычыніўся (“Конадні”, “Запісы БІНіМ”), то робіцца відавочным намаганне аўтара “памножыць” сваю асобу на некалькі нібыта розных “персаналій”.

Зразумела, што найбольш значная частка выдання адведзена працам Вітаўта Тумаша, прысвечаным асобе Францішка Скарыны. Менавіта жыццё, дзейнасць і ідэі Скарыны найбольш цікавілі Тумаша як гісторыка. Артыкулы, што трапілі ў зборнік, апісваюць разнастайныя аспекты, звязаныя з беларускім першадрукаром – агульныя пытанні біяграфіі, асобныя этапы і выпадкі з жыцця, а таксама такія акалічнасці, як варыянты партрэтаў, напісання імя і г. д.

Укладальнікі пры выбары тэкстаў, відаць па ўсім, парупіліся не толькі пра тое, каб паказаць як мага шырэйшы спектр скарыназнаўчых даследаванняў В. Тумаша, але і пра тое, каб прадэманстраваць адказы аўтара на некаторыя пытанні, што і да сёння перыядычна ўсплываюць як у навуковай дыскусіі, так і ў шырокім інфармацыйным полі, калі гаворка заходзіць пра асобу Скарыны. У прыватнасці, ёсць артыкул, прысвечаны магчымаму візіту Скарыны ў Маскву, яго службе ў дацкага караля, варыянтам ягонага імя, у тым ліку – крытыцы савецкага міфа пра тое, што доктар Скарына меў арыгінальнае “праваслаўнае” імя Георгій. Пэўным працягам “скарынаўскага” блока кнігі выступае раздзел “Кніжная спадчына на Беларусі”, які складаецца з трох артыкулаў – пра выданні Статута 1588 г., пра паходжанне Сымона Буднага і пра падпольныя выданні 1860-х гадоў.

Падаецца, менавіта ў гэтых тэкстах як найлепей праяўляецца Тумаш-гісторык. Мы не знойдзем тут нейкіх прынцыпова новых метадалагічных падыходаў, якімі славілася гістарыяграфія ХХ ст. Але трэба прызнаць, што перад намі менавіта грунтоўна напісаныя класічныя гістарычныя працы.

Безумоўна, у Тумаша, як і ў іншых гісторыкаў з эміграцыі, прысутнічае захапленне Беларуссю і імкненне ўзвысіць яе мінулае праз апісанне ўчынкаў герояў сваіх тэкстаў, перш за ўсё – Скарыны. Гэтая ж думка прымушае яго спрачацца з польскімі аўтарамі, даказваючы паходжанне Сымона Буднага менавіта з беларускіх земляў. Аднак, у адрозненне ад многіх калег па цэху, Вітаўт Тумаш знаходзіць мажлівасці і сродкі, каб заставацца пры гэтым у межах навуковага дыскурсу, не выходзячы ў поле ідэалогіі.

Метадалагічны набор, якім карыстаецца Тумаш, як ужо адзначалася, класічны. Ён адносіцца, хутчэй, да пазітывісцкай гістарыяграфіі ХІХ – пачатку ХХ ст. Аднак, падаецца, што менавіта тут у гістарычных тэкстах праяўляецца першая прафесія іх аўтара – медыцына. Можна сказаць, што Тумаш-гісторык застаецца Тумашам-медыкам. Акуратна і ўзважана, нібы робячы складаную аперацыю, ён ацэньвае як крыніцы, так і папярэднюю гістарыяграфію – гэтым ён сапраўды адрозніваецца ад многіх іншых аўтараў, не толькі эміграцыйных, але і сучасных яму савецкіх, якія лёгка дазвалялі сабе “палёт думкі”, не звяртаючы ўвагі на ўсю сукупнасць крыніц або на тыя ідэі і тэорыі, што выказваліся раней.

Асабліва выразна гэтая акуратнасць праяўляецца ў стаўленні да моўных аспектаў крыніц. Сам Тумаш звяртае ўвагу на сваю зацікаўленасць у доступе да арыгінальнага тэксту кожнай крыніцы, у тым ліку для таго, каб мець магчымасць дэталёва ацаніць напісанне ў кожным канкрэтным выпадку. Гэта відаць у артыкулах скарыназнаўчага цыкла, у тым ліку – адносна аналізу ўжывання самім Скарынам і іншымі яго сучаснікамі разнастайных формаў імя знакамітага палачаніна, а таксама – пры аналізе дакументаў, што сведчаць пра экзамен на доктара медыцыны, які Скарына вытрымаў у Падуі, і ў іншых выпадках.

Таксама своеасаблівым указаннем на тое, наколькі для Вітаўта Тумаша была важнай праца з крыніцамі, можа паслужыць прыведзеная ў зборніку рэцэнзія на пераклад “Песні пра зубра” Міколы Гусоўскага, зроблены Язэпам Семяжонам. Рэцэнзія, для характарыстыкі якой падыходзіць азначэнне “разгромная”, цалкам прасякнута крытыкай менавіта з пазіцыі гісторыка, якога катэгарычна не задавальняюць паэтычныя вольнасці ў перакладзе, за якімі губляюцца абрысы арыгінальнага тэксту. Досыць справядліва выступае Тумаш і супраць ужывання прозвішча паэта ў форме Гусоўскі – арыгінальнае аўтарскае лацінскае напісанне Hussoviani ён прапануе падаваць па- беларуску як Гусавянін.

Паслядоўна адстойвае Тумаш і форму імя беларускага першадрукара. Задоўга да прац доктара Георгія Галенчанкі Тумаш выступаў супраць папулярнай у савецкай літаратуры і вытворнай яшчэ ад дарэвалюцыйных папулярных тэкстаў ідэі аб тым, што Скарына меў першапачаткова імя Георгій. Не менш паслядоўна, з апорай на магчымыя крыніцы, ён адстойвае варыянт імя Франьцішак (у аўтарскім напісанні класічным правапісам) замест прынятага пры відавочным уплыве рускай мовы Францыск. У гэтым святле варта прызнаць крыху дзіўным захаванне формы Францыск, зробленае ў загалоўку адпаведнага раздзела кнігі яе ўкладальнікамі.

Зборнік утрымлівае шэраг тэзаў Тумаша, якія і сёння з’яўляюцца адно смелымі здагадкамі і не прызнаны поўнасцю. Найбольш цікавыя тычацца абставінаў біяграфіі Францішка Скарыны – яго няўдалай паездкі ў Маскву, сустрэч з Марцінам Лютэрам, спрэчак з Парацэльсам і інш. Як і ў выпадку працы з крыніцамі і здабыткамі сваіх папярэднікаў, Тумаш падыходзіць да выстаўлення тэорый вельмі асцярожна. Зважаючы на адносна невялікую крыніцазнаўчую базу, ён акуратна, крок за крокам будуе доказы на карысць той ці іншай здагадкі. Пры гэтым, у тых выпадках, калі тэорыі будуюцца толькі на ўскосных доказах, але не сустракаюць, прынамсі, яўных супярэчнасцяў з вядомымі фактамі біяграфіі Скарыны (так было, напрыклад, пры даследаванні эпізоду магчымай сустрэчы Скарыны з Лютэрам), аўтар не прапануе сваю ідэю як адназначна слушную, а толькі пазначае, што пытанне застаецца ў навуцы адкрытым.

Яшчэ два раздзелы – “Пытанні этнагенезу і культурнага развіцця беларусаў” і “Гісторыкі і творцы” – рэпрэзентуюць тэксты, што ў большай ступені падпадаюць пад агульную для эміграцыйных аўтараў хваробу ўзвышэння “нацыянальнай” гісторыі. Аднак і тут Тумаш захоўвае максімальна магчымую навуковасць сваіх пабудоў, хоць у шматлікіх выпадках патрыятычныя памкненні і ацэнкі аўтара чытаюцца надзвычай празрыста. Характэрнай рысай тут выступае ідэя пра беларускі ўплыў на іншыя краіны, у прыватнасці – на Польшчу.

Нагадаем, што маладосць Вітаўта Тумаша прайшла ў міжваеннай польскай дзяржаве, якая можа разглядацца як адзін з найбольш яскравых прыкладаў шляху развіцця нацыянальнай ідэі ў яе характэрных для першай паловы – сярэдзіны ХХ ст. абрысах. Спроба тагачасных палітыкаў будаваць у фактычна шматнацыянальнай Польшчы монанацыянальную дзяржаву аўтаматычна штурхала актыўных беларусаў і прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў да той ці іншай формы супраціву. Паслядоўныя спробы Тумаша сцвердзіць “беларускасць” шматлікіх гістарычных дзеячоў, а таксама паказаць, як у розныя часы гэтыя “беларусы” ўплывалі на Польшчу, можна разглядаць у якасці адной з такіх формаў. Гэта прасочваецца як у артыкуле пра беларускую “культурную экспансію”, так і ў тэксце, прысвечаным Адаму Міцкевічу (ці Міцькевічу ў напісанні Тумаша).

Таксама відавочны і другі кірунак уплываў, які малюе Тумаш – маскоўскі. Беларусь першых пасляваенных дзесяцігоддзяў, якая цалкам зрабілася падуладнай Маскве, ды яшчэ ва ўмовах пасляваеннай нацыянальнай палітыкі савецкага ўрада, куды вярнуліся шматлікія рысы імперскіх каланіяльных практык дарэвалюцыйнай Расіі, ніяк не магла задавальняць Тумаша і яго паплечнікаў па эміграцыі. І, роўна як у выпадку з палякамі, адным з захадаў тут робіцца імкненне сцвердзіць, якія здабыткі расійскага мінулага былі прыўнесены з беларускіх земляў.

Як вынік, Тумаш малюе шырокую карціну ўплываў, што ішлі з Вялікага Княства Літоўскага на ўсход і на захад. Само ВКЛ пры гэтым, згодна з традыцыяй нацыянальнай гістарыяграфіі, стала разумеецца як “беларуская” па характары дзяржава. Варта, аднак, прызнаць, што аўтар у цэлым застаецца ў навуковым полі, не выходзячы ў зону відавочнай пабудовы міфаў. Ён паказвае культурныя ўплывы на Польскае каралеўства, што сапраўды пачаліся з часоў Ягайлы і працягваліся фактычна да эпохі Адраджэння, таксама фіксуецца на шматлікіх моўных уплывах на польскую літаратурную традыцыю, якія заканамерна паўставалі ў выніку таго, што значныя для польскай спадчыны тэксты ствараліся польскамоўнымі выхадцамі з шляхты беларускіх земляў. Нават сучасныя польскія даследчыкі не аспрэчваюць, што беларуская мова прысутнічала ў жыцці спаланізаваных беларускіх эліт [1]. Відавочна, што яна сапраўды ўплывала на іх “высокую” польскую, праз што аказвала ўплыў і на мову “караняжаў” у выніку.

Хоць асноўным полем дзейнасці Вітаўта Тумаша былі скарыназнаўчыя штудыі ды ўвогуле даследаванні кніжнай і літаратурнай спадчыны, звяртаўся ён і да гісторыі Ранняга ды Высокага Сярэднявечча. І тут неабходна зазначыць: талент гісторыка дазволіў Тумашу ўбачыць і абазначыць некаторыя тэзы, што застаюцца важнымі і ў сучаснай беларускай навуцы, больш за тое, дыскусіі вакол іх у самой Беларусі разгарнуліся толькі на мяжы ХХ–ХХІ ст. і працягваюцца да сёння. З пададзеных у зборніку тэкстаў да гэтай групы перадусім адносяцца артыкулы пра балцкую тэорыю, паходжанне назвы Белая Русь, а таксама даследаванне пра сувязь поглядаў Вацлава Ластоўскага на пашырэнне паняцця “русь” з пазнейшай гістарыяграфіяй.

Так званая “балцкая тэорыя” мае асаблівае значэнне для беларускай гістарычнай свядомасці. Сучасны яе стан, які характарызуецца досыць шырокім распаўсюдам спрошчанай яе версіі ў грамадстве (звычайна ў фармулёўцы кшталту “Беларусы – гэта славянамоўныя балты”), сягае мяжы 1980–1990-х гадоў, калі на хвалі нацыянальнага адраджэння ішоў актыўны пошук беларускіх адметнасцяў, якія б дапамаглі ідэйна адасобіць беларусаў ад суседзяў, на той час перш за ўсё – ад расіян. Актыўнымі праваднікамі гэткіх ідэй сталі тады беларускія даследчыкі і творцы, аб’яднаныя вакол суполкі “Крыўя” (Цэнтр этнакасмалогіі “Крыўя”). У сваю чаргу, яны базаваліся на ранейшых напрацоўках як археолагаў ды антраполагаў, так і мовазнаўцаў [2].

У гістарыяграфіі прынята лічыць, што такога кшталту погляды ўзыходзяць да “тэорыі балцкага субстрату” савецкага археолага Валянціна Сядова, якая паўстала ў 1960-я гады. Сядоў меркаваў, што беларусы, па моўных прыкметах безумоўна адносячыся да славянскіх народаў, паводле свайго этнічнага паходжання маюць у сабе моцны балцкі складнік. На адмену ад мэнстрыму тагачаснай гістарыяграфіі, які тлумачыў асаблівасці беларускага этнасу і балцкія элементы ў складзе беларускай культуры і мовы як вынік знаходжання беларусаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага, Сядоў, базуючыся на археалагічных дадзеных, адкінуў час узнікнення гэтых асаблівасцяў да перыяду Вялікага перасялення народаў, калі на заселеныя балтамі землі будучай Беларусі сталі пранікаць славяне [3].

Тым цікавей, што яшчэ ў 1950 г. Вітаўт Тумаш паслядоўна вылучае і адстойвае ідэю балцкага складніка ў этнагенезе беларусаў. У ягоным распараджэнні яшчэ не было пазнейшых дадзеных археалогіі, таму базаваўся ён на разважаннях аб агульнай логіцы гістарычнага працэсу на беларускіх землях. Па сутнасці, у сваім тэксце Тумаш адмаўляе ідэю класіфікацыі беларусаў выключна па моўнай прыкмеце (што адназначна змяшчае іх у групу “ўсходніх славян”) і прапануе звяртацца да “антрапалагічных крытэраў”, якія будуць указваць на прысутнасць балцкага элемента ў паходжанні беларускага этнасу.

З іншага боку, яшчэ адной папулярнай сёння тэзе ў тэкстах Вітаўта Тумаша можна знайсці пераканаўчае пярэчанне. Гаворка ідзе пра першапачатковае ўжыванне тэрміна Белая Русь у дачыненні выключна да Маскоўскай дзяржавы і Вялікага Ноўгарада і, адпаведна, нібыта штучнай прыўнесенасці гэтай назвы на беларускія землі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў. Застаючыся ў звыклай для сябе манеры пошуку і апоры на крыніцы, Тумаш на некалькіх старонках адпаведнага артыкула прыводзіць цэлы шэраг прыкладаў, што дэманструюць ужыванне наймення Белая Русь для часткі земляў Вялікага Княства Літоўскага

Адносна ж базавага тэрмін Русь, які і сёння выклікае як навуковыя дыскусіі, так і спрэчкі ў папулярным полі, Вітаўт Тумаш трымаецца думкі пра рэлігійны характар яго распаўсюду. Варта адзначыць, што ў сучаснай навуцы менавіта гэтая ідэя з’яўляецца адной з найбольш прызнаных. Першапачатковая “русь” – скандынаўскія (магчыма, і не толькі) вікінгі, што запрашаліся на княскія стальцы ва Усходняй Еўропе, а таксама выступалі як найміты і купцы, была, згодна з гэтай думкай, той сацыяльнай групай, што прынесла сюды хрысціянства ў яго візантыйскім варыянце. З распаўсюдам, хай і фармальным, новай рэлігіі на ўсё насельніцтва рэгіёна на мяжы Х–ХІ ст. усе ахрышчаныя робяцца людзьмі “рускай веры”, “рускімі людзьмі”.

Вакол гэтай жа думкі разгортваецца і гістарыяграфічнае даследаванне Тумаша, якое ўтрымліваецца ў зборніку. Ён прасочвае прысутнасць названай тэорыі ў польскіх аўтараў, а таксама выводзіць аднаго з папярэднікаў гэтай плыні, якім аказваецца беларускі гісторык пачатку ХХ ст. Вацлаў Ластоўскі.

Як ужо адзначалася вышэй, наяўны перакос у афіцыйнай беларускай гістарыяграфіі на карысць савецкай яе часткі з’яўляецца абсалютна хібным і мае быць пераадолены. Магчымыя ж контраргументы, звязаныя з абвінавачваннямі эмігранцкіх даследчыкаў у перадузятасці, заідэалагізаванасці і ненавуковасці (нават не зважаючы, што аналагічныя закіды можна лёгка ўжыць і да падсавецкіх гісторыкаў), не будуць мець сілы пры ацэнцы спадчыны такіх даследчыкаў, як Вітаўт Тумаш. Ужо адна толькі глыбокая прапрацоўка крыніц і здабыткаў папярэднікаў, якой адзначаюцца працы гэтага аўтара, прымушае паставіць яго ў шэраг выбітных беларускіх гісторыкаў ХХ ст., а яго тэксты – на пачэснае месца ў скарбонцы класічнай айчыннай гістарыяграфіі.

Мінск

Сяргей Емяльянаў


[1] Радзік Р. Трыадзіны рускі народ, ці асобныя нацыянальныя супольнасці? // ён жа. Вакол ідэнтычнасці беларусаў. Мінск, 2017. С. 43.
[2]Санько С. Балцкая тэма // Druvis. Almanach centru etnakasmalogiji “Kryŭja”. 2005. № 1. С. 150.
[3] Седов В. Предыстория белорусов // Краткие сообщения института археологии. 2001. № 211. С. 44–50.

Наверх

Kouida, Artem. Melioration im Belarussischen Polesien. Die Modernisierung der sowjetischen Peripherie (1965–1991). Wiesbaden, 2019 (Таццяна Астроўская)

Жніўня 18, 2009 |


KOUIDA, ARTEM. Melioration im Belarussischen Polesien. Die Modernisierung der sowjetischen Peripherie (1965–1991). Wiesbaden, 2019. 280 S., 19 Abb., 1 Karte. (Historische Belarus- Studien 7)

Калі ў дачыненні да Беларусі час ад часу ўзнікае азначэнне “перыферыя”, то Беларускае Палессе можна было б ахарактарызаваць як “перыферыю перыферый”. З прычыны прыродных асаблівасцяў і дастатковай аддаленасці ад цэнтра і вялікіх гарадоў спачатку Расійскай імперыі, а пасля Польскай рэспублікі і Савецкай дзяржавы, Палессе атрымала “славу” глушы і глыбокай правінцыі, якая яшчэ доўга яе пераследавала. А галоўная прыродная асаблівасць (ці славутасць) Палесся – балота – ператварылася яшчэ і ў метафару – адсталасці і інертнасці, якая нярэдка выкарыстоўвалася і пры азначэнні сучаснага (да 2020 г.) грамадства Беларусі. Як нагадвае аўтар рэцэнзаванага выдання Арцём Куйда, забалочаныя мясціны яшчэ ў сярэдзіне ХХ ст. займалі да адной трэці ўсёй тэрыторыі Беларусі. І сёння, пасля дзесяцігоддзяў меліярацыйных высілкаў, плошча балот, якія знаходзяцца на тэрыторыі Беларусі, перасягае такую ва ўсіх заходнееўрапейскіх дзяржавах разам ўзятых (241). Гісторыя, тапаграфія і экалогія Палесся павінны займаць істотнае месца ў гісторыі і ідэнтычнасці Беларусі. І тым не менш, даследаванню гэтага рэгіёна пакуль не аддавалася належная ўвага.

Арцём Куйда напісаў дысертацыю (пакладзеную ў аснову кнігі) у межах даследчага праекта “Палессе – ландшафт інтэрвенцыі“ (2015–2019), кіраўнікамі якога былі нямецкія гісторыкі Анна Вероніка Венланд (Інстытут імя Гердэра), Томас Бон (Гісэнскі ўніверсітэт) і Клаўдзія Крафт (на той момант Універсітэт Зігена). Праект гэты, натуральна, ахопліваў усю тэрыторыю Палесся, імкнучыся разглядзець яго праз прызму ўзаемадзеяння (і супрацьстаяння) прасторы, прыроды, культуры і тэхналогіі.

Кіруючыся згаданым падыходам, А. Куйда разглядае праграму распрацоўкі, аптымізацыі і выканання меліярацыі Беларускага Палесся. Аўтар імкнецца паказаць, што для Савецкай Беларусі і яе насельніцтва меліярацыя стала нечым нашмат большым, чым проста комплекс мер па распрацоўцы новых сельскагаспадарчых земляў, – з яе вынікалі радыкальныя сацыяльныя і экалагічныя змены (4).

Аўтара цікавіць пытанне, якія мэты ставіла перад сабой савецкае кіраўніцтва, распачынаючы праграму меліярацыі Беларускага Палесся, і ці былі гэтыя мэты ўрэшце рэалізаваныя. Таксама ён пытаецца, як паўплывала меліярацыя на жыццё мясцовага насельніцтва, і ці апраўданы прыпісваны яму “наратыў ахвяры” гэтых зменаў, які ўсё яшчэ дамінуе ў беларускай версіі гісторыі меліярацыі Палесся (4–5) Зразумела, што ў звязку з гэтым узнікаюць і іншыя пытанні. Наколькі самастойнымі былі ўлады ў Мінску ў дачыненні да планавання і правядзення меліярацыі? Ці апошняя паспрыяла паскарэнню мадэрнізацыйных працэсаў у рэгіёне? І, нарэшце, наколькі эфектыўнымі былі гэтыя меры, якім чынам яны змянілі становішча мясцовага насельніцтва і прыродны свет Палесся?

Нават ў параўнанні з астатняй тэрыторыяй Беларусі да пачатку мэтанакіраванага асваення на Палессі не хапала інфрастуктуры, а таксама рэсурсаў і адукаваных кадраў. І тым не менш, Палессе прыцягвала ўвагу спачатку імперскіх (з апошняй трэці ХІХ ст.), а пасля і савецкіх уладаў як эксперыментальнае поле, сімвал дзікасці, удалае асваенне якога даказвала б уладу чалавека (а дакладней канкрэтных уладаў) над прыродай, іх усёмагутнасць, таксама як іх адукаванасць і мадэрнізаванасць у параўнанні з мясцовай адсталасцю. Што да савецкага перыяду, зразумела, былі ў асваенні і меліярацыі Палесся і свае прагматычныя мэты – найперш пашырэнне ворных земляў, колькасць якіх у сярэдняй, што не мела чарназёму, паласе Савецкага Саюза была недастатковай для таго, каб вырошчваць неабходную колькасць сельскагаспадарчай прадукцыі для насельніцтва і кармоў для жывёлы.

Пасля ўводзінаў аўтар прапануе кароткі гістарычны агляд (19–27) ранейшых спробаў меліярацыі, дзе ён паказвае, што хоць гэтая тэрыторыя і прыцягвала ўвагу і некаторыя спробы яе вывучэння і меліярацыі ўзнікалі раней, яны не былі ні паслядоўнымі, ні дастаткова распрацаванымі, каб прынесці істотныя змены ў рэгіён.

Радыкальныя змены пачалі адбывацца з сярэдзіны 1960-х. Да іх аўтар звяртаецца ў трэцяй частцы даследавання, тэматычна прысвечанай планаванню меліярацыйных мераў у БССР. У 1965 г. новы Першы сакратар ЦК КПСС Леанід Брэжнеў распачаў рэфармацыю савецкай сельскай гаспадаркі, часткай якой і стаў грандыёзны праект меліярацыі; істотную долю яго займае меліярацыя Беларускага Палесся.

Стратэгічнае месца Палесся пацвярджаецца і тым, што з пачаткам мэтанакіраванай і арганізаванай меліярацыі, якая разгарнулася з другой паловы 1960-х, яна была кіраваная непасрэдна цэнтральнымі ўладамі. У 1966 г. у Пінску было заснавана Галоўнае ўпраўленне па асушэнні земляў і будаванні саўгасаў на Палессі (Галоўпалессеводбуд, у 1982 г. налічвала больш як 45 тыс. супрацоўнікаў), што падпарадкоўвалася непасрэдна Міністэрству меліярацыі і воднай гаспадаркі СССР (49). Спецыялісты ў гідралогіі, геалогіі, аўтаматызацыі прадукцыі, падрыхтоўка якіх у такой колькасці была ў савецкай Беларусі немагчымая, таксама прыцягваліся з усяго СССР (54).

І хоць гаворка вядзецца пра Беларускае Палессе, сэнс у гэтае азначэнне ўкладваецца хутчэй геаграфічны, чым культурны і палітычны. У Беларусі ў той час, як вядома, кіраўніком КПБ стаў Пётр Машэраў. Нягледзячы на, здавалася б, цэнтральнае месца П. Машэрава ў гісторыі пасляваеннай Беларусі і яго падтрымку праекта меліярацыі, ён толькі некалькі разоў і амаль “мімаходзь” згадваецца ў кнізе. Роля Машэрава (а тым больш яго наступнікаў Ц. Кісялёва, М. Слюнькова і інш.) падаецца аўтарам хутчэй як другарадная, дапаможная на фоне працэсаў па пераўтварэнні Палесся, якія ініцыяваліся Масквой і кіраваліся з Масквы.

Чацвёртая (і самая вялікая) частка кнігі распавядае пра практыку меліярацыі ці выкананне планаў, якія выявіліся яшчэ больш праблематычнымі. Драматычнае несупадзенне паміж уяўленнямі і рэальнасцю, заўсёдны недахоп кадраў і рэсурсаў мелі вынікам адставанне і кепскую якасць працы.

Улады раз за разам спрабавалі звярнуцца да заходняга досведу, імпартуючы тэхналогіі, машыны, дэталі і матэрыялы, але і гэта не давала чаканага выніку з-за непаслядоўнасці стратэгіі імпарту і, вядома, заўсёднага недахопу фінансавання (гл., напр., с. 138). Акрамя таго, з-за дрэннай арганізацыі ўласнай сельскай гаспадаркі Савецкі Саюз вымушаны быў рэгулярна рабіць велізарныя закупы зерня і іншай сельскагаспадарчай прадукцыі на Захадзе, і найперш у ЗША. Такая залежнасць ад Захаду паказальная. Нягледзячы на тое, што “халодная вайна” працягвалася, а СССР пазіцыянаваў сябе як звышдзяржава, яго эканамічныя і гаспадарчыя асновы былі ўжо заўважна хісткімі напрыканцы 1960-х.

Як падаецца, найбольш цікавыя ў кнізе раздзелы, што набліжаюцца да лакальнай спецыфікі, звяртаюць увагу на канкрэтныя выпадкі, якія здараліся пад час інтэнсіўнай меліярацыі і мадэрнізацыі Палесся. Так, аўтар распавядае пра будаўніцтва і поспех эксперыментальнага саўгаса “Парахонскі”, пераможцы сацыялістычнага спаборніцтва, што знаходзіўся за 35 км на паўночны ўсход ад Пінска (97–108). Таксама вартыя ўвагі часткі, прысвечаныя разгляду карупцыі і экалагічных наступстваў меліярацыі, аб’яднаныя ў падраздзеле пад назвай “Безгаспадарчасць” (Misswirtschaft). Факты пашкоджання экасістэмы Палесся вядомыя, і тым не менш іх пералічэнне ўражвае. Меліярацыя стала прычынай кліматычных зменаў, паводак, эрозіі глебы, пясчаных бураў, лясных пажараў, захворвання дрэў, забруджвання і драбнення азёр і невялікіх рэк, знікнення шэрагу відаў жывёльнага і расліннага свету, і наадварот – з’яўлення небяспечных для чалавека насякомых (175–188). Спробы задумацца пра ахову навакольнага асяроддзя пачаліся ў СССР ужо з канца 1960-х, што адпавядае часу ўзнікнення экалагічнага руху ў свеце. У 1977 г. неабходнасць “аховы і навукова абгрунтаванага выкарыстання” глебы, водных рэсурсаў, жывёльнага і расліннага свету, захавання чысціні паветра ўпершыню была заканадаўча зафіксавана ў Канстытуцыі СССР [1], аднак істотнага ўплыву на працэс меліярацыі пад час даследаванага аўтарам перыяду гэтыя захады не мелі. Як і раней, улады, а нярэдка і само насельніцтва не задумваючыся спажывалі прыродныя рэсурсы і забруджвалі навакольнае асяроддзе.

Арцём Куйда толькі схематычна звяртаецца да тэмы Чарнобыля, бо, як вядома, кіраўніцтва БССР не спяшалася выносіць звесткі пра аварыю на ЧАЭС на публічнае абмеркаванне. Сур’ёзныя змены ў гаспадарчым жыцці Палесся, у тым ліку і згортванне меліярацыі, пачалі адбывацца толькі з пачаткам 1990-х. Так, напрыклад, у Краснапольскім раёне, насельніцтва якога было эвакуяванае ў 1987 г., сельскагаспадарчыя працы працягваліся на працягу некалькіх гадоў пасля эвакуацыі: “Яшчэ ў 1990 годзе ў многіх гаспадарках жанчыны палолі буракі голымі рукамі [ohne jeglichen Schutz]” (42). Істотна яшчэ і тое, што павышаны радыяцыйны фон на Палессі быў заўважаны яшчэ да выбуху Чарнобыльскай АЭС, аўтар звязвае гэта з магчымымі выпрабаваннямі атамнай зброі, які маглі мець месца ў рэгіёне на пачатку 1960-х (145–147).

У пятай частцы, прысвечанай практыкам прыстасавання, выканання і супраціўлення, аўтар спрабуе наблізіцца да лакальнай спецыфікі, зважаючы на непасрэдных удзельнікаў і назіральнікаў меліярацыі: супрацоўнікаў Галоўнага ўпраўлення ў Пінску, меліяратараў, студэнтаў і камсамольцаў, а таксама мясцовых жыхароў. Ён апісвае цяжкую працу і кепскія жыллёва-побытавыя ўмовы, у якіх даводзілася існаваць меліяратарам. І адначасова ўдзячнасць і гасціннасць вяскоўцаў: тыя, як даводзіць аўтар, віталі меліярацыйныя меры ў чаканні цывілізацыйных выгод – дарог і сродкаў камунікацыі, якіх па-ранейшаму не хапала (204– 212). Таксама аўтар распавядае гісторыі добраахвотнікаў, што спакусіліся рамантыкай пакарэння палескай стыхіі. Колькасць апошніх не была дастатковай, так што да меліярацыйных работ даводзілася далучаць і вайскоўцаў тэрміновай службы. Што да супраціўлення, то тут як асноўная сіла падаецца інтэлігенцыя – сярод названых імёнаў Анатоль Казловіч і Васіль Якавенка. Занепакоенасць наступствамі савецкага кіравання ў асяроддзі інтэлігенцыі, як даводзіць аўтар, заўважнай стала толькі з надыходам палітыкі перабудовы і галоснасці, ініцыяванай генеральным сакратаром КПСС М. Гарбачовым. Як падаецца, гэтае пытанне трэба было разгледзець больш падрабязна.

Нягледзячы на асобныя прыклады і гісторыі, што датычыцца лакальнага насельніцтва і праблем, з якімі яно сутыкалася, спецыфікі рэгіёна, культуры і асаблівасцяў мясцовага жыцця, складваецца ўражанне, што разабрацца з мясцовым асаблівасцямі, дайсці да іх сутнасці аўтару ўдалося не да канца. Яшчэ на пачатку кнігі ён з лёгкасцю і некрытычна прымае тэзу пра паспяховую і татальную саветызацыю Беларусі і надалей адмятае нацыянальныя і рэгіянальныя асаблівасці як нявартыя ўвагі. Калі не зважаць на прыродны ландшафт, гісторыя, расказаная аўтарам, магла б адбывацца ў якой заўгодна частцы СССР.

У такога адасаблення ад мясцовай канкрэтыкі ёсць свае перавагі – гісторыя Беларусі змяшчаецца ў больш шырокі кантэкст падзей, што адбываліся ў даследаваны перыяд у СССР, сацыялістычным блоку і нават у свеце. Ёсць, аднак, у яе і свае недахопы – яна шмат у чым паўтарае схему, што сфармавалася яшчэ пад час “халоднай вайны”, калі гісторыя Беларусі тлумачылася і пісалася выключна з перспектывы Масквы і праз прызму яе інтарэсаў. Таксама і ідэя мадэрнізацыі, што была арганізавана цэнтрам і абяцала прагрэс ды цывілізацыйныя выгоды для перыферыі, якой шмат у чым кіруецца аўтар, распавядаючы пра меліярацыю Беларускага Палесся, вымагае больш крытычнага падыходу. Як вядома, адносіны паміж цэнтрам і перыферыяй нашмат больш складаныя, і мадэрнізацыйныя высілкі цэнтра ў дачыненні перыферыі маюць двухбаковы эфект.

У высновах, адказваючы на пастаўленае ў пачатку пытанне пра “наратыў ахвяры”, аўтар лічыць яго неабгрунтаваным, нагадваючы пра выгоды і інвестыцыі, якія БССР атрымала ад маштабнага і абміцыйнага савецкага праекта па меліярацыі Палесся, і якія, як і зацікаўленасць у гэтым праекце мясцовага насельніцтва і кіраўніцтва КПБ, сапраўды мелі месца. Няма сумневу, што з канца 1960-х меліярацыя істотным чынам змяніла аблічча Беларускага Палесся, значна паскорыла яго індустрыялізацыю і ўрбанізацыю, аднак у той жа час яна ў значнай ступені разбурыла яго экалагічны і культурны ландшафт.

“Меліярацыя Беларускага Палесся” А. Куйды – выдатнае даследаванне адной з маштабных сацыялістычных ініцыятыў па пераўтварэнні прыроды і навакольнага свету з перспектывы ўзаемадзеяння палітыкі, эканомікі, тэхналогіі і ідэалогіі, якая прынесла асобныя эканамічныя вынікі, але і стала прычынай шэрагу сур’ёзных экалагічных праблем. Кніга А. Куйды звяртае ўвагу на істотнае месца Палесся ў гісторыі Беларусі ХХ ст. і прымушае чарговы раз задумацца пра будучыню гэтага рэгіёна.

Марбург

Таццяна Астроўская


[1] Конституция (основной закон) Союза Советских Социалистических Республик. Принята на внеочередной седьмой сессии Верховного Совета СССР девятого созыва 7 октября 1977 г. Ч. 2, ст. 18. Рэжым доступу: http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1977.html.

Наверх

Siebert, Diana. Herrschaftstechniken im Sumpf und ihre Reichweiten. Landschaftsinterventionen und Social Engineering in Polesien von 1914 bis 1941. Wiesbaden, 2019 (Антон Лявіцкі).

Жніўня 18, 2009 |

SIEBERT, DIANA. Herrschaftstechniken im Sumpf und ihre Reichweiten. Landschaftsinterventionen und Social Engineering in Polesien von 1914 bis 1941. Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2019. 572 S., 3 Abb., 14 Karten, 7 Tab. (Historische Belarus-Studien, 9).

Праца нямецкай даследчыцы Дыяны Зіберт “Тэхнікі панавання на балоце і іх дасягальнасць. Інтэрвенцыі ў ландшафт і сацыяльная інжынерыя на Палессі з 1914 да 1941 г.” мае на мэце паказаць, якія тэхнікі асваення балотаў прымяняліся на Палессі і з якім поспехам (17). Аўтарка, ужо добра вядомая гісторыкам Беларусі шэрагам сваіх беларусазнаўчых публікацый [1], адштурхоўваецца ад тэзіса, што Палессе ўвесь час знаходзілася «паміж сутыкненнем і супрацоўніцтвам, прыцягненнем і адрынаннем, паміж тэрорам і нармальнасцю, паміж тэрытарыялізацыяй і паўторным “здзічэннем”, паміж устанаўленнем бяспекі і ўзнаўленнем небяспекі (Ver- und Entsicherheitlichung), паміж прыпісваннем да свайго і чужога» (18). Гэты тэзіс яна імкнецца давесці на матэрыяле асобных эпізодаў з гісторыі рэгіёна.

Кніга складаецца з дзвюх сутнасных частак. Другая частка (пасля ўводзінаў) – раздзелы ад другога да шостага. Яны тычацца Першай сусветнай вайны, узброеных канфліктаў 1918–1920 г., Палескага ваяводства ў складзе Польшчы (фактычна два раздзелы), савецкага панавання 1939–1941 г.; шосты раздзел падсумоўвае гэты разгляд. Трэцяя частка кнігі (з сёмага да адзінаццатага раздзела) прысвечана тэарэтычным разважанням (канцэпт партызанства, каланізацыя, тэрытарыялізацыя і інш.), якія аўтарка часткова грунтуе на эмпірычных звестках першай часткі.

Эмпірычная частка кнігі абапіраецца на традыцыйныя, добра вядомыя сюжэты. Аўтарка імкнецца дастасаваць да сваёй працы новыя канцэпты і паняцці, кола якіх вельмі шырокае: spatial turn, тэрытарыялізацыя, тэхнікі панавання, сацыяльная інжынерыя, каланіялізм, othering, clash of cultures – ажно да прынагоднай адсылкі да “не-месцаў” (116). Розныя паняцці Д. Зіберт выкарыстоўвае вельмі шырока, таму да “інтэрвенцый” яна адносіць яўрэйскія пагромы пад польскай акупацыяй 1919 г., меліярацыю 1920-х г., публікацыі пра дробную шляхту ў друку 1930-х гг. і інш. Кніга ахоплівае шырокую гістарычную эпоху, у бібліяграфіі можна знайсці такіх розных аўтараў, як Дэвід Грэбер, Норберт Эліяс – побач з найноўшымі дасягненнямі беларусазнаўства накшталт працы Эндру Слоіна. Такая шырыня эмпірычнага і тэарэтычнага далягляду абарочваецца заганай. Мэта кнігі выразна не вызначана. Магчыма, Д. Зіберт не суадносіць свае развагі з наяўнай гістарыяграфіяй таму, што ўхіляецца ад дакладнага вызначэння праблемы, якой кніга прысвечана. Імкненне аўтаркі даць вычарпальнае апісанне прыводзіць да таго, што тлумачэнні часта губляюць глыбіню і навізну, а выніковы тэзіс – канкрэтнасць. Адсюль жа, магчыма, і шматузроўневая, іерархічна разбудаваная структура кнігі, якая ўключае, акрамя частак і раздзелаў, падраздзелы і параграфы, якія часта складаюцца з аднаго абзаца. Напісана кніга ў падкрэслена эксперыментальным стылі. Даследчыца свабодна абыходзіцца з нормамі навуковага пісьма, часта дазваляе сабе ацэначныя меркаванні (адно з найбольш яскравых тычыцца слоўнага запасу беларускай мовы, 149). Спасылкі не даведзены да ладу: яны выкананы ў розным фармаце, акрамя таго, Д. Зіберт спарадычна спасылаецца на падручнікі і Вікіпедыю.

Свядомае рашэнне аўтаркі застацца ў межах падзейнай гісторыі (16) супярэчыць яе тэарэтычным устаноўкам, імкненню разгледзець гістарычныя з’явы “доўгай працягласці” (нездарма яна рэгулярна згадвае Ле Феўра). Кніга, безумоўна, выйграла б праз удакладненне пастаўленых пытанняў, выпрацоўку больш яснай тэзы і зварот да сучаснай гістарыяграфіі ў дачыненні да строга вызначанай тэмы. Гаворка не толькі пра тэхнічныя паляпшэнні – больш празрыстую структуру ці больш лаканічнае выкладанне. Гаворка найперш пра паглыбленне аналізу.

Мюнхен

Антон Лявіцкі


[1] Гл.: Siebert D. Bäuerliche Alltagsstrategien in der Belarussischen SSR (1921–1941). Die Zerstörung patriarchalischer Familienwirtschaft. Stuttgart, 1998. (рэц. С. Новікава // БГА. 2000. Т. 7. С. 267– 271); яна ж. Vereinige und herrsche: Aufstieg und Niedergang des Chutorwesens im östlichen Weißrußland (1922–1940) // Jahrbücher für Geschichte Osteuropas. Bd. 43 (1995). H. 1. S. 58–77; яна ж. Zur Geschichte der Belarus und der dortigen Geschichtspflege seit 1944 // Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage e. V.: “Dann kam die deutsche Macht”. Weißrussische Kinderhäftlinge in deutschen Konzentrationslagern 1941–1945. Eine Dokumentation. Köln, 1999. С. 188–197; яна ж. Die Juden in Weißrussland vor der Shoah // Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage e. V.: “Existiert das Ghetto noch?” Weißrussland: Jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft. Berlin u.a., 2003. С. 268– 275; яна ж. Пассивность как неприятие крестьянами Белоруссии коллективизации // Гістарычная навука і гістарычная адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь. Тэзісы дакладаў и паведамленняў. Мінск, 1993. Т. 1. С. 185–186; яна ж. Из истории хуторов в Советской Белорусии (1923–1941) // Гістарычная навука і гістарычная адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь. Т. 1: Гісторыя Беларусі. Мінск, 1994. C. 168–175; яна ж. Установа аддзелаў ЗАГС у ССРБ: грамадзянізацыя і індывідуалізацыя праз устанаўленне парадку // БГА. 2017. Т. 24. C. 71–88; яна ж. Карта из приложения к Брест-Литовскому мирному договору: причины неопубликования и ошибки в интерпретации текста документа в немецкоязычной историографии // Журнал Белорусского государственного университета. История. 2018. № 2. C. 48–56.

Родэвальд, Штэфан. “Пра Полацкую Венецыю”. Калектыўныя дзеянні сацыяльных груп горада паміж Усходняй і Цэнтральнай Еўропай. Мінск, 2020 (Філіп Падбярозкін).

Жніўня 18, 2009 |


РОДЭВАЛЬД, ШТЭФАН. “Пра Полацкую Венецыю”. Калектыўныя дзеянні сацыяльных груп горада паміж Усходняй і Цэнтральнай Еўропай (Сярэднявечча, ранні Новы час, XIX ст. – да 1914 г.). Мінск: Лімарыус, 2020. 632 с. (Бібліятэка часопіса “Беларускі Гістарычны Агляд”, 30)
Пасля выдання кнігі амерыканскага палітолага Роберта Дэвіда Патнэма “Making democracy work: Civic traditions in Modern Italy” (1993) сусветная гуманітарыстыка “адкрыла” для сябе новыя гарызонты даследавання “сацыяльнага капіталу” гарадскіх супольнасцяў без прывязкі да канкрэтнага кейса, абмежаванага ў часе і прасторы [1]. Сапраўды, “публічная сфера”, традыцыі кааперацыі, “палітычная рэальнасць”, нормы мiжгрупавой інтэракцыі і гарызантальныя сувязі часам вызначаюцца больш аб’ектыўна і змяняюцца больш марудна, чым спекулятыўныя “эпохі” ў духy Леапольда фон Ранке. З такой перспектывы доўгага трывання (longue durée) прафесар Ляйпцыгскага ўніверсітэта Штэфан Родэвальд упершыню паставіў пытанне пра калектыўныя дзеянні ў Полацку на працягу амаль тысячы гадоў (IX ст. – 1914 г.).
Кніга “Пра Полацкую Венецыю…” уяўляецца даволі карэктным беларускім перакладам штутгарцкага арыгінала 2005 г. [2]. Пры гэтым для беларускага чытача яна можа быць цікавая тым, што ў ёй амаль поўнасцю адсутнічае любы нацыянальны кантэкст / падтэкст. Аўтар настолькі імкнуўся пазбегнуць любых этнічных канатацый, што нават замяніў кансэнсусныя “русь” і “рускі” ў дачыненні да праваслаўных усходнеўрапейскіх тэрыторый у Сярэднявеччы на хутчэй геаграфічнае “ўсходнеславянскі” [3]. Узамен Родэвальд прапануе маргінальны для айчыннага вуха транснацыянальны і транскантынентальны кантэкст: “Мяне вельмі парадуе, калі мая кніга паспрыяе таму, што гісторыя Русі, Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай, Расійскай імперыі і само беларускае мінулае будуць інтэгральна разумецца як частка і фактар агульнакантынентальных і надрэгіянальных грамадскіх узаемасувязяў у Сярэднявеччы, раннім Новым часе, а таксама ў новай і найноўшай гісторыі” (9). Спробы вылучэння надрэгіянальных тыпалогій апошнім часам характэрныя перадусім для ўсходнееўрапейскай медыявістыкі – прыгадаем працы Міхаіла Крома [4] і Аляксея Мартынюка [5]. У адрозненне ад іх Родэвальд цікавіцца калектыўнымі дынамікамі ў надрэгіянальным і прасапаграфічным вымярэнні, што патрабуе большай ступені тэарэтызавання і, адпаведна, цяжкога для ўспрымання стылю.
Аўтар палічыў важным зазначыць, што любыя “параўнанні мусяць выяўляць унутраныя працэсы гарадской гісторыі Полацка, а не служыць нейкай тэлеалагічнай гісторыі недаразвітасці ўсходнееўрапейскіх гарадоў у адрозненне ад цэнтральнаеўрапейскіх” (19). Аднак пры чытанні самога тэксту і вынікаў даследавання напрошваецца думка, што аўтар гаворыць пра класічнае культуртрэгерства, свядома адмаўляючыся ад таго, каб называць рэчы сваімі імёнамі. У чым гэта праяўляецца?
Прыклады выспявання самастойных умоў калектыўнага дзеяння прапанавала бадай што XII стагоддзе – хрысціянізацыя, палепшаныя эканамічныя перадумовы прывялі, маўляў, да новых (вечавых) спосабаў камунікацыі пад уладай князёў і дружын (калектыўная абавязальная прысяга, мір, любоў). Наступная гісторыя калектыўных дзеянняў у Полацку абумоўлена наяўнасцю знешняга культуртрэгера. Так, менавіта камунікацыя з Рыгай прывяла да з’яўлення новых і змянення старых формаў калектыўных дзеянняў. Дзякуючы дамове 1229 г. з Рыгай і Гоцкім берагам палачане ўпершыню засвоілі паняцце горада як месца “рэалізацыі прававой свабоды” (78). Кантакты з “заходнімі партнёрамі”, якія інтэнсіфікаваліся ў XIII– XIV ст., прывялі да таго, што пачалося “ўласнае, адрознае ад варункаў у гарадах Паўночна-Усходняй Русі развіццё Полацка” (94). Полацкая (станоўчая) “адрознасць” ад Паўночнай і Усходняй Русі, Маскоўскага княства і Расіі з’яўляецца адным з лейтматываў параўнаўчых падсумаванняў Родэвальда на працягу ўсяго тэксту (175, 182, 197, 217, 356, 423, інш.) [6]. Адзінае тлумачэнне “адрознасці” – блізкасць да “ўсходняга Міжземнамор’я” = Балтыйскага мора (“östliches Mittelmeer” паводле Клауса Цэрнака [7]).
Карыстаючыся “заходнімі ўзорамі”, пасля скасавання ўлады ўдзельных князёў палачане выпрацоўвалі свае формы камунікацыі ў літоўскі перыяд. На багатым матэрыяле перапіскі Полацка і Рыгі з XV ст. [8] Родэвальд “інтэгруе” горад у новае поле пісьмовай камунікацыі – праз перайманне даўно вядомых цэнтральна- і паўночнаеўрапейскіх формаў з полацкай “стылістыкай” (144). Кропкай біфуркацыі тут стаў Капыскі дагавор 1406 г. паміж Полацкам і Рыгай, пісьмовая форма якога канстытуявала новыя палі калектыўных дзеянняў. Вынік інтэграцыі – групавая ідэнтычнасць палачан, “якая набывала контуры ва ўзаемадзеянні з заходнімі супольнасцямі” (155). Такім чынам, наданню гораду магдэбургскага права (1498) папярэднічала доўгая прагісторыя камунальнай традыцыі. Прывілей 1498 г. фармалізаваў ужо наяўных карпаратыўных актараў.
Наступным культуртрэгерам полацкай гісторыі выступіла рыма-каталіцкая канфесія і канфесійнае спаборніцтва ў межах гарадской прасторы XVI–XIX ст. Тэзіс аўтара: праваслаўныя насельнікі Полацка ва ўмовах контррэфармацыі [9] запазычылі арганізацыйны ўзор “праціўніка” (ордэнскі парадак) і стварылі брацтва (304). Тыпова падобныя высновы – у дачыненні да “заходнярускіх” гільдый-цэхаў-брацтваў XVI–XVII ст. – зрабіў яшчэ Н. Скабалановіч [10]. Паводле Родэвальда, “у сутыкненні з каталіцкай часткай Еўропы праваслаўныя ўсходнія славяне адаптавалі канфесійна і сацыяльна інтэграцыйныя формы арганізацыі, а таксама формы калектыўнага гвалту ў адносінах да людзей іншай веры” (305). Справа тычылася не толькі сакральнай прасторы: ва ўмовах брацтва актары выпрацоўвалі і выкарыстоўвалі спецыфічныя юрыдычна вызначаныя стратэгіі аргументацыі.
У сувязі з апошнім ключавы “пойнт” аўтара – вызначэнне канфесіянальнага спаборніцтва ў Полацку XVII– XIX ст. як галоўнага (і спецыфічнага) чынніка калектыўных дзеянняў у межах longue durée. С аднаго боку, канфесіянальнае спаборніцтва стварала “агульную публічнасць” (533), з другога – “дзякуючы” гэтай барацьбе гарадское насельніцтва так і не пераўтварылася ў адзінага “карпаратыўнага актара”. Полацкі феномен праявіўся ў сакральных інсцэніроўках. І тут (зноў жа ў рамках “доўгай трываласці”!) Родэвальд дэманструе бліскучы паралелізм: шляхам унясення мошчаў святых у Полацк (св. Язафата Кунцэвіча ў XVII ст., св. Еўфрасінні ў XX cт.) канфесіі вызначалі “сакральную прастору” горада, легітымізуючы “панаванне меншасці”. Вядома ж, праваслаўныя пры гэтым дзейнічалі цалкам у рамках раннемадэрнай пампезнасці рыма-каталіцкага кшталту. Такім чынам, далучэнне да Расійскай імперыі мала паўплывала на традыцыі мясцовай палітычнай культуры – гульня актараў пасля “кароткай ракіроўкі” працягвалася тоеснымі метадамі. Спрашчаючы цэнтральную выснову: менавіта (умоўна) заходнія (“усходне-цэнтральнаеўрапейскія”, “рыма-каталіцкія”) уплывы XIII–XIX ст. абумовілі саму магчымасць і дынаміку калектыўных дзеянняў у Полацку. Напрыканцы аўтар сумна падводзіць вынік: “савецкі цэнтралізм” і вынішчэнне яўрэяў паклалі канец на “еўрапейскіх перспектывах” Полацка (547).
Галоўная каштоўнасць кнігі для беларускіх гісторыкаў палягае не толькі (і не столькі) у надзвычай арыгінальных (і таму вельмі спрэчных) высновах і паралелізмах, а ў прыкладзе выкарыстання даследчыцкай парадыгмы longue durée ў надрэгіянальным кантэксце. Праца паказвае, як за “спецыфічным” феноменам пэўнага перыяду і рэгіёна можна ўбачыць аб’ектыўныю тэндэнцыю велізарнай часавай і геаграфічнай прасторы (“пойнт” на карысць адэптаў навуковасці гістарычных ведаў). Гэта тым больш актуальна ў сітуацыі, калі ва ўсходнееўрапейскай гістарыяграфіі назіраецца настальгія па эпохах per se Леапольда фон Ранке (А. Мартынюк і інш.). Больш прасторы для фантазіі кніга прэзентуе інтэлектуальным спажыўцам, аддаленым ад гістарычнай навукі. Вялікая колькасць назапашанага матэрыялу дазваляе ставіць пытанне ў духу Роберта Патмэна: як узмацненне ці паслабленне гарызантальных сувязяў у межах горада ўплывала на ўмовы эканамічнага росту? Ці з’яўляецца наяўнасць культуртрэгера неабходнай умовай для развіцця дэмакратычнай традыцыі ва ўсходнеславянскім кантэксце? Спадзяемся, беларускі пераклад кнігі Штэфана Родэвальда дасць новы імпульс для рэфлексіі над гэтымі старымі пытаннямі.
Мінск

Філіп Падбярозкін


[1] Putnam R. D. (with R. Leonardi and R.Y. Nanetti). Making democracy work: Civic traditions in Modern Italy. Princeton, 1993.
[2] Rohdewald S. “Vom Polocker Venedig”. Kollektives Handeln sozialer Gruppen einer Stadt zwischen Ost- und Mitteleuropa (Mittelalter, Fühe Neuzeit, 19. Jh. bis 1914). Stuttgart, 2005. Трэба выказаць асобную падзяку перакладчыкам Мітрафану Патоцкаму, Сяргею Паўлавіцкаму і Галіне Скакун як за працу з вельмі складаным тэкстам увогуле, так і за максімальна дакладны і літаральны пераклад тэрмінаў.
[3] Спасылаючыся на мову крыніц, такі тэрмін выкарыстоўвае вядомы расійскі медыявіст Сяргей Палехаў (Полехов С. В. Наследники Витовта. Династическая война в Великом княжестве Литовском в 30-е годы XV в. Москва, 2015. С. 17).
[4] Кром М. Рождение государства: Московская Русь XV–XVI веков. Москва, 2018. Міхаіл Кром падкрэслівае, што расійскі варыянт “modern state” быў амаль тоесным заходнееўрапейскай мадэлі ранняга Новага часу.
[5] Мартынюк А. В. До Герберштейна: Австрия и Восточная Европа в системе персональных связей и культурных контактов (XIII – начало XVI века). Москва, 2019. Аляксей Мартынюк на аўстрыйскім кейсе спрабуе ўключыць Усходнюю Еўропу ў цэнтральнаеўрапейскія саслоўна-культурныя “трэнды” XIII– XV ст.
[6] Параўнанне заўсёды негатыўнае для маскоўскага боку (цытуючы аўстрыйскага даследчыка Вальтэра Ляйтша): «Калектыўныя дзеянні насельніцтва гарадоў у арэале маскоўскай улады “…прыносілі ў лепшым выпадку толькі палавіністы поспех, таму што не было ні традыцыі сумесных дзеянняў, ні арганізацыйных формаў, якія можна было б прынамсі прыстасаваць для сумеснага выступу”» – с. 182.
[7] Гл.: Troebst S. Klaus Zernack als Nordosteuropahistoriker // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 50 (2001). H. 4. S. 577.
[8] Большая частка гэтага ліставання даступная ў сучасным выданні “Полацкіх грамат”: Полоцкие грамоты XIII – начала XVI в. Т. 1–2. Москва, 2015.
[9] Тэрмін “контррэфармацыя” (“Gegenreformation”) ужо даўно абвешчаны анахранізмам (лепшы аналаг, напрыклад, – “рэкаталізацыя”), тым не менш яшчэ стала ўжываецца ў гістарыяграфіі. Гл.: Reinhard W. Gegenreformation als Modernisierung? Prolegomena zu einer Theorie des konfessionellen Zeitalters // Archiv für Reformationsgeschichte = Archiv for Reformation History. Bd. 68 (1977). S. 226.
[10] “Братства в грамотах называются цехами и представляют собою не что иное, как перенесение на западно-русскую почву устройства западно-европейских цехов” (Скабаланович Н. А. Западно-европейские гильдии и западно-русские братства // Христианское чтение. № 9-10 (1875). С. 327).

Наверх

Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год І. Сшытак І. Vilnius – Mensk, 2020. 106 с.

Жніўня 18, 2009 |

У Беларусі з’явілася новае працяглае выданне на гістарычную тэматыку. Прычым выпускае яго не проста калектыў гісторыкаў-аднадумцаў, а людзі пэўнай палітычнай арыентацыі. Створаны і зарэгістраваны ў Літве Інстытут імя братоў Луцкевічаў ставіць перад сабой задачу прапагандаваць каштоўнасці сацыял-дэмакратыі і адным з важных кірункаў дзейнасці бачыць даследаванне гісторыі беларускіх сацыял-дэмакратычных партыі і арганізацый, а таксама структур, якія прытрымліваліся падобных прынцыпаў і былі створаны прадстаўнікамі іншых народаў, што жылі на тэрыторыі Беларусі (палякаў, яўрэяў, расійцаў). Відавочна, што галоўны ідэолаг выдання і яго ўкладальнік – пазначаны “адказным рэдактарам” вядомы беларускі гісторык і прыхільнік сацыял-дэмакратычных ідэй Анатоль Сідарэвіч. Яму належыць большасць публікацый па тэматыцы гісторыі Беларускай сацыялістычнай грамады, а таксама жыцця і творчасці братоў Луцкевічаў, якія з’явіліся ў беларускай гістарыяграфіі цягам некалькіх дзесяцігоддзяў. Апошнія гады спадар Анатоль спрабуе грунтоўна пашырыць сферу сваіх даследаванняў, звяртаючыся да спадчыны так званага “нацыянал- камунізму” ў БССР 1920-х гадоў, а таксама ў Заходняй Беларусі.

Сшытак невялікі, усяго 106 старонак. Вокладка выдання аформлена мінімалістычна, апрача назвы і месца выдання ніякіх дадатковых выяваў, бо ўласнага лагатыпа Інстытут імя братоў Луцкевічаў пакуль, напэўна, не займеў. Выходныя дадзеныя паведамляюць, што нумар надрукаваны ў Мінску накладам 150 экз. Аднак здзіўляе адсутнасць УДК і ISBN. Здаецца, варта было распачынаць сур’ёзнае навуковае, і тым болей працяглае, выданне з забеспячэння яго ўсімі неабходнымі каталогавымі і бібліятэчнымі атрыбутамі. Асноўная частка зборніка складаецца з чатырох тэкстаў, два з якіх, Рыгора Лазько і Станіслава Рудовіча, прысвечаны ролі БССР у беларускіх нацыя- і дзяржаватворчых працэсах.

Рыгор Лазько на аснове як вядомых раней, так і новых дакументаў прапануе сваю інтэрпрэтацыю падзей, звязаных з утварэннем ССРБ у канцы 1918 г. Аўтар прыходзіць да высновы, што традыцыйная схема, складзеная гісторыкамі савецкага часу, не вытрымлівае крытыкі. Ён абгрунтоўвае думку, што ключавой прычынай стварэння беларускай савецкай дзяржаўнасці была не інтэнсіўная праца Белнацкама на чале з З. Жылуновічам і не ленінскі “прагрэсіўны” погляд на справу нацыянальнай дзяржаўнасці Беларусі (быццам трансляваны І. Сталіным Жылуновічу і Мяснікову). Не адпавядае рэчаіснасці і меркаванне, што галоўнай прычынай стварэння ССРБ было існаванне Рады БНР, хоць бальшавікі ўсур’ёз асцерагаліся, што кіраўніцтва БНР будзе разгортваць прапагандысцкую дзейнасць за мяжой на карысць незалежнасці Беларусі.

Гледзячы на падзеі канца снежня 1918 г. праз прызму міжнароднай сітуацыі, Р. Лазько прыходзіць да высновы, што рашэнне пра абвяшчэнне ССРБ было прынята вышэйшым камуністычным кіраўніцтвам сыходзячы з міжнароднага становішча. У той момант пачало з’яўляцца разуменне, што рэвалюцыя ў Германіі не пойдзе па камуністычным сцэнары і што на знешнепалітычным полі з’явіўся новы гулец – Польская дзяржава. Бальшавікі хацелі заключыць з Польшчай мірную дамову, і ССРБ (пазней ЛітБел) была патрэбная ім як своеасаблівая геапалітычная пракладка, тэрыторыяй якой можна было скарыстацца для заключэння чарговага “Брэсцкага міру”. Менавіта заходні кірунак у існаванні ССРБ быў ключавым, пра гэта сведчыць, з аднаго боку, адыманне ад рэспублікі ўсходніх губерняў на карысць РСФСР, а з другога – зліццё з Савецкай Літвой. Бальшавіцкая ўлада планавала “разлічыцца” з Польшчай беларускімі і літоўскімі землямі ў выпадку заключэння міру, а зрабіць гэта тэрыторыяй буфернай дзяржавы, а не тэрыторыяй уласна РСФСР было куды прасцей. Нагадаем, што ўжо ў 1918 г. бальшавікі спадзяваліся бальшавізаваць будучую Польшчу. Нават была створана Заходняя стралковая дывізія ў складзе Варшаўскага, Седлецкага, Гродзенскага і Віленскага пяхотных палкоў, а таксама Варшаўскага і Мазавецкага кавалерыйскіх палкоў. Дывізія да канца 1918 г. ваявала на Усходнім фронце, а пасля была перакінута на захад і на тэрыторыі Беларусі вяла баявыя дзеянні з польскімі войскамі на Гродзеншчыне і Віленшчыне. Адным словам, стварэнне ССРБ было часткай плана бальшавіцкага кіраўніцтва ў пошуку ўгоды з адроджанай Польшчай і далейшых спробаў захопу ўлады бальшавікамі ў польскай дзяржаве. План гэты не быў рэалізаваны з прычыны рашучай настроенасці кіраўніцтва Польшчы, найперш Ю. Пілсудскага, на канфлікт з бальшавікамі і максімальнае заняцце тэрыторый былой Рэчы Паспалітай.

Філасофскім працягам тэксту Р. Лазько можна назваць вялікі артыкул “Да пытання аб ролі БССР у беларускім нацыяўтваральным працэсе” Станіслава Рудовіча. Большую частку матэрыялу даследчык прысвяціў крытыцы распаўсюджанага апошнім часам тэзіса аб тым, што ў БССР пачала складвацца беларуская нацыя, прычым менавіта ў межах гэтага дзяржаўнага ўтварэння яна набыла ў большай ступені грамадзянскі, а не нацыянальны складнік. Аўтар мяркуе, што бальшавіцкая ўлада, наадварот, тармазіла нацыятворчыя працэсы, звыродліва іх перарабляючы і змяняючы. Высновы дастаткова песімістычныя: беларуская нацыя ў БССР не стала ні “мадэрнай”, ні “грамадзянскай”, ні “палітычнай”. Заканчваецца артыкул словамі А. Кудзіненкі з фільма “Акупацыя. Містэрыі”: “Цяпер у беларусаў ёсць дзяржава. Але іх саміх ужо не засталося”. Рытарычнае пытанне: ці закончыў бы так аўтар свой цікавы артыкул, калі б пісаў яго ўжо пасля падзей лета і восені 2020 г.?

Наступны тэкст – працяг працы, распачатай Анатолем Сідарэвічам шмат гадоў таму. Гэта публікацыя некалькіх выяўленых у архівах Літвы лістовак Беларускай сацыялістычнай грамады, надрукаваных у гады Першай сусветнай вайны.

Апошні тэкст зборніка належыць Іне Соркінай і прысвечаны ён капылянам у гісторыі Беларусі першай трэці ХХ ст. Капыль на пачатку ХХ ст. быў вялікім беларуска-яўрэйскім мястэчкам са значнай колькасцю пралетарыяту, які займаўся пераважна гарбарствам. Не дзіўна, што з такога асяроддзя выйшлі некалькі знакавых для гісторыі Беларусі дзеячаў сацыялістычнага руху. Гэта найперш Зміцер Жылуновіч (Цішка Гартны), першы кіраўнік урада Савецкай Беларусі і галоўны прадстаўнік “пралетарскай плыні” ў беларускай паэзіі пачатку ХХ ст., а таксама Зміцер Чарнушэвіч, Аляксандр Чарнушэвіч, Міхаіл Мароз і іншыя дзяржаўныя дзеячы БССР.

Першы нумар новага часопіса заканчваецца аглядам актуальнай літаратуры па тэме. Яго ўкладальнікі запрашаюць усіх ахвотных пісаць тэматычныя артыкулы ў наступныя нумары. Спадзяемся, што новыя нумары “Запісаў Інстытута імя братоў Луцкевічаў” сапраўды будуць выдадзены і знойдуць свайго чытача.

Гродна

Андрэй Вашкевіч

Галоўная » Запісы па тэме 'Рэцэнзіі'