Сярод гістарычных падзей Еўропы XX ст. Парыжская мірная канферэнцыя вылучаецца сваім палітычным значэннем. Гістарычныя абставіны арганізацыі канферэнцыі, палітычныя і дыпламатычныя праграмы яе ўдзельнікаў, прававыя наступствы падпісаных шматбаковых пагадненняў, фармаванне новай сістэмы міжнародных адносін і паўстанне першай сусветнай арганізацыі – Лігі Нацый – шырока разгледжаны ў навуковай літаратуры [1]. Уплыў парыжскіх падзей 1919–1920 г. на фармаванне і рэалізацыю нацыянальных інтарэсаў розных дзяржаў застаецца актуальнай тэматыкай даследаванняў апошніх дзесяцігоддзяў [2]. Дзейнасць дэлегацыі Беларускай Народнай Рэспублікі ў час мірнай канферэнцыі ў Парыжы таксама выклікала зацікаўленасць гісторыкаў, якія адзначалі вялікі ўплыў праектаў адраджэння Польскай дзяржавы, з аднаго боку, а з другога – дыпламатычнай дзейнасці РСФСР ды прадстаўнікоў генерала Антона Дзянікіна і адмірала Аляксандра Калчака на вырашэнне беларускіх пытанняў [3]. Чытаць далей →

Адной з вызначальных рысаў палітычнага жыцця Вялікага Княства Літоўскага (з 1569 г. – у складзе Рэчы Паспалітай) у перыяд ранняга Новага часу было актыўнае развіццё прадстаўнічых інстытутаў. Традыцыйна розныя сходы – соймікі, соймы і з’езды – разглядаюцца даследчыкамі як органы ўлады са сваім складам, структурай і кампетэнцыяй. Аднак яны былі і важным элементам культурнага асяроддзя тагачаснага, перадусім шляхецкага грамадства ВКЛ. Дзейнасць прадстаўнічых сходаў не толькі адлюстроўвала, але і ў значнай ступені фармавала палітычную культуру шляхты, у тым ліку яе сістэму каштоўнасцяў і мадэлі паводзін.

Чытаць далей →

Адным з буйных цэнтраў беларускага нацыянальнага жыцця ў міжваенны час была Латвія. Месца кампактнага пражывання латвійскіх беларусаў – паўднёва-ўсходняя частка краіны, Латгалія і часткова Земгалія. У адміністрацыйным плане гэта тры латгальскія (Дзвінскі, Люцынскі і Рэжыцкі) і адзін земгальскі (Ілукштанскі) паветы. Акрамя таго, значная колькасць беларусаў жыла ў Рызе. Беларусы лічыліся пятай па колькасці групай сярод нацыянальных меншасцяў (пасля рускіх, яўрэяў, немцаў і палякаў). Колькасць жыхароў Латвіі, якія дэкларавалі сябе беларусамі, была няўстойлівай і вагалася ў межах ад 79 529 чал. (у 1920 г.) да 26 867 (у 1935 г.). Чытаць далей →

25 студзеня 1962 г. супрацоўнікі КДБ пры СМ БССР затрымалі некалькі чалавек з адной моладзевай, пераважна студэнцкай, кампаніі за захоўванне і распаўсюд самвыду. Пазней двое з затрыманых, Кім Хадзееў і Эдуард Гарачы, былі арыштаваныя па абвінавачанні ў “антысавецкай агітацыі і прапагандзе”.

Cправа Хадзеева і Гарачага вылучаецца колькасцю так ці іначай закранутых ёю людзей, а таксама блізкасцю да культурных і палітычных эліт БССР: у кампаніі Хадзеева ўдзельнічалі дзеці многіх важных чыноўнікаў і культурных дзеячоў, а студэнты з кампаніі вучыліся ў галоўных ВНУ Беларусі. Чытаць далей →

Перабудова ў Савецкім Саюзе без перабольшання лічыцца пераломным часам у гісторыі рэгіёну. Не павінен здзіўляць факт таго, што эпахальныя падзеі, якія закранулі краіну ў другой палове 80 – пачатку 90-х гадоў XX ст., не першы год прыцягваюць увагу даследчыкаў і грамадскай думкі. Сведчаннем зацікаўленасці працэсамі перабудовы з’яўляецца вялізная колькасць навуковых і публіцыстычных прац, апублікаваных у апошнія трыццаць гадоў у Расіі [1] і Украіне [2].

Чытаць далей →

У 1966 г., пры самым канцы кароткай адлігі, калі ў Мінску адбыліся небывалыя раней публічныя спрэчкі вакол ролі ВКЛ у беларускай гісторыі і ацэнкі царкоўнай уніі [1], акадэмічны Інстытут гісторыі прычыніўся да пачатку яшчэ адной, больш сур’ёзнай навуковай дыскусіі, якая выйшла далёка за межы Беларусі і зацягнулася амаль на дзесяцігоддзе. Хоць навукоўцы час ад часу яе згадваюць, спецыяльна тэмай ніхто не займаўся. Між тым, дыскусія аказалася настолькі неардынарнай і ў некаторых аспектах паказальнай, што яна бясспрэчна заслугоўвае спецыяльнага разгляду.

Чытаць далей →

У 2011 г. выйшла манаграфія расійскага гісторыка Аляксея Лобіна пра Аршанскую бітву 1514 г. [1] У ёй аўтар прапанаваў новае бачанне гэтай падзеі, перагледзеўшы некаторыя старыя палажэнні, галоўным чынам датычныя колькасці войскаў з абодвух бакоў, велічыні маскоўскіх стратаў і міжнароднага значэння бітвы. Кніга выклікала інтарэс не толькі сваёй навізной, але і тым, што яна стала самай поўнай працай па тэме. Хоць бітва займала цэнтральнае месца ў манаграфіі, там разглядаліся і іншыя падзеі вайны 1512–1522 г. Усё гэта рабіла кнігу Лобіна абавязковай для кожнага, хто звяртаўся да адпаведнай тэматыкі.

Чытаць далей →

Гісторыя дзяржаўнасці – невычэрпная крыніца ведаў.
Аляксандр Каваленя

У 2004 г. да кіраўніцтва Інстытутам гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі прыйшла новая на той час каманда, якая амаль цалкам складалася з выкладчыкаў кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі (былой кафедры гісторыі КПСС) Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта (БДПУ). Загадчык кафедры прафесар Аляксандр Каваленя (з 2014 г. член-карэспандэнт, з 2021 г. акадэмік НАНБ) стаў дырэктарам інстытута, а іншыя яе супрацоўнікі атрымалі пасады намесніка дырэктара па навуцы, вучонага сакратара і кіраўнікоў некаторых падраздзяленняў. Чытаць далей →

У 2022 г. у расійскім выдавецтве “Новое литературное обозрение” ў сэрыі “Historia Rossіca” ўбачыла свет кніга літоўскага гісторыка Даруса Сталюнаса “Польша или Русь? Литва в составе Российской империи”. Сталюнас належыць да найбольш аўтарытэтных даследчыкаў нацыянальнай палітыкі Расійскай імперыі на абшарах былога Вялікага Княства Літоўскага. Шмат яго прац выдадзена на англійскай, польскай і рускай мовах, а навуковы даробак даволі добра вядомы таксама беларускім гісторыкам, якія займаюцца блізкай праблематыкай. Чытаць далей →

Гісторыя Беларусі – гэта, безумоўна, не толькі гісторыя беларусаў. Але названая тэза ў беларускай гістарыяграфіі не такая відавочная. Найбольш выразна гэта бачыцца ў школьных і ўніверсітэцкіх курсах гісторыі Беларусі, дзе згадкі пра этнічныя меншасці выпадковыя і датычаць у асноўным яўрэяў і радзей татар. Гісторыя этнічных меншасцяў Беларусі міжваеннага перыяду, гісторыя іх навуковага вывучэння да сёння калі не “белая пляма”, то дакладна “шэрая зона”. Чытаць далей →

У чэрвені 2018 г. у сацсетках пранеслася нізка віншаванняў журналісту і гісторыку Сяргею Абламейку з нагоды абароны ім у Беластоцкім універсітэце доктарскай дысертацыі на тэму “Палітыка савецкіх уладаў у адносінах да Старога гораду ў Менску ў 1920–1956 гадах”. Паколькі я ўжо тады цікавіўся тэматыкай гісторыі захавання культурнай спадчыны ў Беларусі, то праз пэўны час быў вельмі ўзрушаны, даведаўшыся пра падрыхтоўку кніжнай адаптацыі гэтай працы пад назвай “Невядомы Менск. Чытаць далей →

Пад жнівеньскаю поўняй дрыжыць анёл адпрэчаны. О гаспадыня дома, нашто сышла ты ў прах?
Ён будучыню страціў, мінуўшчынай прырэчаны. Вакол адно сучаснасць успыхвае ў вачах.
Джон Хаят. “Усмешкі пад дажджом” (1975)

У навінах “BBC-News” ад 3 лістапада 2004 г. пад загалоўкам “130-гадовы кітайскі пажар патушаны” было апублікавана наступнае дзівоснае паведамленне пра шахту Люхуангоу, размешчаную непадалёк ад горада Урумчы ў Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне КНР: “Пажар, які ўспыхнуў больш за 100 гадоў таму на адным з кітайскіх вугальных радовішчаў, нарэшце патушаны, паведамляецца на сайце кампаніі. Чытаць далей →