Так званая пячатка Ізяслава, полацкага князя, які княжыў у канцы X ст. і памёр у 1001 г., доўгі час лічылася першай вядомай пячаткай у гісторыі Беларусі і другой па даўнасці старажытнарускай. Яна была знойдзена ў Ноўгарадзе ў 1953 г. і паходзіць са слоя 1134–1161 г. (была вымыта з яго дажджамі). Валянцін Янін, які яе апублікаваў, шляхам розных дапушчэнняў спачатку прачытаў надпіс на ёй як “Изас[ла]озо”, у канчатковым варыянце – “Изас[лав]ос”. Даследчык лічыў, што гэта імя князя ў грэцкім гучанні, але запісанае кірылічнымі літарамі. Апошняя О, якая прымыкае да левага зубца, у канчатковай версіі была ім апушчана. В. Янін інтэрпрэтаваў яе як элемент трызубца (кружок на вяршыні зубца) [1]. Але такая трактоўка непераканаўчая і была раскрытыкавана [2]. Таму праблема з прачытаннем засталася, паколькі з О на канцы надпіс набываў незразумелы выгляд. Фактычна на сёння апошні варыянт Яніна не прымаецца, а першы не дае разумення надпісу.

У другой траціне XIII ст. Полацкая зямля перажывала не самыя лёгкія часы. Ёй усё цяжэй было абараняць свае інтарэсы, мерацца сіламі з суседзямі і ахоўваць свае межы. На жаль, з прычыны нешматлікасці крыніц многія падзеі складанага працэсу заняпаду полацкай дзяржаўнасці застаюцца для нас цьмянымі або ўвогуле невядомымі. І толькі некаторыя з іх мы маем магчымасць разгледзець больш ці менш дэталёва. Адной з такіх малавядомых вайсковых падзей, якая адбылася ў 1266 г. на берагах Дзвіны, і прысвечана гэтая праца. Адначасова існуе патрэба яшчэ раз зірнуць на больш шырокі гістарычны кантэкст – а менавіта дзяржаўна-палітычнае становішча, у якім знаходзілася Полацкая зямля (Полацка-Віцебскае Падзвінне) у тыя бурлівыя дзесяцігоддзі.

Чытаць далей →

Паняцце справядлівасці з’яўляецца адным з найбольш глыбока ўкаранёных у еўрапейскай культуры. Антычная думка разглядала яго як адну з найважнейшых чалавечых дабрадзейнасцяў і адначасова як аснову ўніверсальнага нарматыўнага парадку, які часта звязваецца з натуральным правам. Гэты парадак звязваўся з рацыянальнасцю; меркавалася, што дзякуючы здольнасцям чалавечага розуму ён зразумелы для людзей і на гэтай падставе павінен быць асноўным арыенцірам для рэгулявання грамадскіх адносін і ўвасабляцца ў палітыка-прававой сферы. Традыцыя такога разумення справядлівасці была дапоўнена ў Сярэднявеччы спасылкамі на яе боскае паходжанне і ў асноўных рысах працягвала дамінаваць у еўрапейскай філасофскай і палітычнай думцы ранняга Новага часу. У тагачасных дыскурсах справядлівасць становіцца адным з найбольш распаўсюджаных знакаў, што выкарыстоўваўся ў самых разнастайных кантэкстах. Яго значэнне падавалася само сабой зразумелым, відавочным і, можна сказаць, банальным. Аднак такая ўніверсальнасць і ўсёабдымнасць прыводзіць у той жа час да заблытанасці і неадназначнасці паняцця, якое набывае розныя сэнсы і інтэрпрэтацыі ў залежнасці ад абставін яго выкарыстання.

У XVI–XVII ст. для грамадства рэлігія мела важнае значэнне і была істотнай часткай жыцця. У плане вывучэння рэлігійнасці асаблівую цікавасць уяўляюць гарады Вялікага Княства Літоўскага, бо часта на адной тэрыторыі тут прысутнічала некалькі рэлігійных плыняў. Яскравы прыклад – Вільня [1]. Рэлігійная сітуацыя ў Горадні вывучалася праз гісторыі храмаў, кляштараў, ордэнаў [2], праз асабістыя дакументы (напрыклад, тастаменты [3]). Аднак згаданыя працы адлюстроўваюць стаўленне мяшчан да рэлігіі толькі ў пэўнай ступені. Па-за ўвагай засталіся рэлігійныя пытанні ў рамесніцкіх цэхах, фундацыйныя запісы мяшчан, казанні на смерць, прысвечаныя мяшчанам, пераход мяшчан у духоўны стан, канфлікты з духавенствам, праявы чараўніцтва ў мяшчанскім асяроддзі. Названыя аспекты і сталі галоўнымі для аналізу рэлігійнасці мяшчан у гэтай працы.

Максім Багдановіч – не толькі прызнаны класік беларускай паэзіі, але і своеасаблівы мысляр. Ён пакінуў пасля сябе накіды філасофска-гістарычнай канцэпцыі, якую можна паставіць у адзін шэраг з думкай Вацлава Ластоўскага, Аляксандра Цвікевіча, Ігната Канчэўскага, Уладзіміра Самойлы ды іншых выбітных прадстаўнікоў айчыннай інтэлектуальнай традыцыі. Храналагічна паэт нават апярэдзіў большасць уплывовых тэарэтыкаў нацыянальнай ідэнтычнасці. У пэўным сэнсе яго канцэпцыю можна назваць архетыпам адраджэнскага падыходу да гісторыі Беларусі. Пры гэтым яна пазбаўлена шмат якіх устойлівых і не заўсёды прадуктыўных стэрэатыпаў, характэрных у тым ліку для сучасных дэбатаў. Тым не менш, гэтае вымярэнне творчай спадчыны паэта пакуль што не прыцягвала належнай увагі даследчыкаў.

Цылі Капяловіч (Tsilah Kopolovits) з Міра было дваццаць два гады, калі яна вярнулася летам 1944 г. у роднае мястэчка з Налібоцкай пушчы, дзе хавалася пад абаронай партызанскага атрада Бельскіх. Грузавік Чырвонай арміі падвёз яе да ўскраіны мястэчка, яна злезла з яго ў хваляванні і ў слязах і пабегла ў цэнтр, каб ўбачыць, ці стаіць яшчэ яе дом: “Я пабегла да свайго дома. <…> Я думала, што калі дом быў спалены, то я не застануся ў Міры. <…> Але я падбегла, і дом стаіць. Я зайшла. <…> Увайшла, а там поўны дом гояў [неяўрэяў]. І кватарантка правяла мяне і сказала гоям: «Гэта baleboste [уласніца дома]». Але я разгубілася ад гэтых усіх гояў і выбегла. Я пабегла да маёй Соні [сяброўкі і памочніцы]. <…> [Пазней у гэты вечар] жанчына, якая жыла ў маім доме… прыйшла і сказала: «Цыля, прыходзь, будзеш спаць з маёй дачкой». Вельмі міла з яе боку. І я спыталася: «Соня, ці ісці мне?» А яна адказала: «Ідзі, не бойся. Яны цябе не заб’юць». <…> А я мушу сказаць, што ў іншых мястэчках гаварылі: «Сыходзь, бо цябе заб’юць. Не патрабуй свайго дома». І я засталася ў маім доме. Яна адвяла мне кут, ложак і дала мне падушку і [не чуваць]. Вельмі міла. І я заставалася ў сваім доме. Увесь час, увесь час” [1].

Іншадумства і нонканфармізм гуманітарнай інтэлігенцыі БССР паслясталінскага перыяду, ужо тэматызаваныя ў апошніх нумарах часопіса [1], застаюцца маладаследаванымі і заслугоўваюць больш глыбокага, рознабаковага вывучэння. Ніжэй мы спрабуем разглядаць феномен іншадумства акадэмічных гуманітарыяў і пісьменнікаў тагачаснай Беларусі скрозь прызму паняцця гістарычнага рэвізіянізму, які змяшчае саму з’яву ў больш шырокі кантэкст і задае іншыя сувязі.

“Рэвізіянізм” – адзін з найбольш контраверсійных тэрмінаў сацыяльных і гуманітарных навук. Само гэтае слова звычайна выклікае негатыўныя асацыяцыі. Праблемнасць “рэвізіянізму” як тэрміна звязана галоўным чынам з тым, што ад свайго з’яўлення, ці ад канца ХІХ ст., калі так сталі называць прапанаваную Эдуардам Бернштайнам у нямецкай сацыял-дэмакратыі рэфармісцкую версію марксісцкага вучэння, гэтае азначэнне ўжывалася ў палітычных кантэкстах і было абцяжарана палітычнымі канатацыямі. Чытаць далей →

“Поруч з навукай стаіць вучэнне аб здаровым жыцці, і адно з палажэнняў гэтага вучэння гучала б так: негістарычнае і надгістарычнае – натуральныя супрацьяддзі ад празмернага разрастання гістарычнага за кошт жыцця, ад гістарычнай хваробы. Па ўсёй верагоднасці, мы, хворыя на гісторыю, будзем цярпець і ад супрацьяддзяў. Але тое, што мы ад іх церпім, не можа лічыцца аргументам супраць правільнасці абранага метаду лячэння” [1].

Шмат што змянілася з 1873 г., калі Фрыдрых Ніцшэ напісаў свае славутыя словы: “Існуе такі спосаб служыць гісторыі і яе ацэньваць, які вядзе да змарнення і выраджэння жыцця” [2]. Змяніўся і сэнс самога паняцця гісторыі. Еўропа перажыла дзве разбуральныя сусветныя вайны; мадэрнізацыя, здавалася б, дасягнула сваіх вяршынь – ажно выявілася, што гэта толькі сярэдзіна шляху; разрыў паміж мінулым і будучыняй павялічыўся да непрадбачаных маштабаў; а здароўе, у тым ліку гістарычная свядомасць, прысутная ў траўматычным досведзе, стала больш аб’ектываваным і медыкалізаваным, чым хоць калі раней. Чытаць далей →

Навуковая біяграфія першай беларускай святой – рэч, безумоўна, запатрабаваная. Доўгі час пра яе асобу можна было пачытаць у асноўным папулярныя працы. Трэба згадаць, праўда, даследаванне Аляксея Мельнікава, падрыхтаванае з арыентацыяй на навуковыя падыходы, але месцамі не без адвольнасці ў трактоўцы біяграфічных звестак, а таксама яго ж грунтоўную працу, прысвечаную тэксталогіі жыція Ефрасінні Полацкай – асноўную на сёння па названай тэме. Гэтыя яго публікацыі выйшлі ўжо пасля смерці даследчыка намаганнямі ў тым ліку аўтаркі рэцэнзаванай працы [1]. З таго часу былі зроблены пэўныя адкрыцці, якія непасрэдна датычаць жыцця і дзейнасці святой, а таму неабходнасць падрыхтоўкі манаграфічнага даследавання сёння выглядае цалкам абгрунтаванай. Якім жа чынам была выканана гэтая задача?

Недзе ў той час, калі вызваленыя ад грузу савецкай ідэалогіі народы Усходняй Еўропы пачыналі ўсведамляць адметнасць і цаніць каштоўнасць уласнай гісторыі, давялося пачуць сцвярджэнне, што ўкраінская гісторыя мае два феномены: Берасцейскую царкоўную унію і казацтва. Тады прыйшла ў галаву думка, што Берасцейская унія – гэта ж феномен беларускай гісторыі; да сярэдзіны XVII ст. менавіта тэрыторыя Беларусі была галоўным арэалам яе распаўсюджання. І вось цяпер мы маем працу ўкраінскага даследчыка Леаніда Цімашэнкі “Феномен Берасцейскай уніі (XVI – пачатак XVII ст.)”, якая выйшла ў Драгобычы ў 2024 г. Арыгінальнай і эфектнай, але, несумненна, слушнай назвай сваёй кнігі аўтар фактычна здымае пытанне спрэчак і дзяльбы з’явы уніі паміж нашымі народамі – гэта агульная спадчына і адметнасць гісторыі ўкраінцаў і беларусаў. Тое, што сучасная Украінская грэка-каталіцкая царква вядзе адлік свайго існавання ад Берасцейскай уніі, і тое, што грэка-каталіцызм найбольш развіты ў сучаснай Украіне, вызначае актуальнасць стварэння такога даследавання ўкраінскім гісторыкам.

Сёлета ўбачыла свет манаграфічнае даследаванне беларускага гісторыка Віктара Якубава, прысвечанае палітыцы Вялікага Княства Літоўскага ў адносінах да Інфлянтаў на мяжы XVI–XVII ст. Нягледзячы на тое, што на працягу XIII–XVIII ст. гэты рэгіён, у большай ці меншай ступені, быў важным фактарам знешняй і ўнутранай палітыкі ВКЛ, у айчыннай гістарыяграфіі “інфлянцкае пытанне” да цяперашняга часу не атрымала належнай увагі [1]. Таму трэба толькі вітаць з’яўленне новай працы па гэтай праблеме. Разам з тым да зместу манаграфіі ёсць шэраг важных заўваг, якія і будуць агучаны ў нашай рэцэнзіі.

Рэцэнзаваная праца складаецца з уводзін, гістарыяграфічнага агляду, чатырох раздзелаў (частак), высноў, ілюстрацый і бібліяграфічнага спіса. Ва ўводнай частцы аўтар акрэслівае мэту даследавання – разгледзець працэс уключэння Інфлянтаў у сацыяльна-палітычную сістэму Рэчы Паспалітай. Чытаць далей →

Гістарыяграфія трагічнай для народаў Рэчы Паспалітай вайны сярэдзіны XVII ст. папоўнілася вельмі каштоўнай крыніцай – раней недрукаваным дзённікам за 1654–1664 гады, атрыбутаваным як твор перакладчыка Пасольскага прыказа Маскоўскай дзяржавы Крыстафа (Васіля) Боўша. Гэта адзін з першых вядомых нам наратыўных помнікаў, напісаных у Масковіі ў сярэдзіне XVII ст. У адрозненне ад Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага [1], там не дазвалялася ствараць розныя “дзённікі”, “мемуары”, “аўтабіяграфіі”, ды і не было інтэлектуальнага патэнцыялу для іх напісання. Адзіным жанрам, распаўсюджаным у Маскоўскім царстве, былі разнастайныя дзяржаўныя, гарадскія і царкоўныя летапісы, якія ствараліся пад моцным кантролем дзяржаўнай улады, а напісаныя творы пра Масковію да канца XVII ст. належаць выключна замежнікам, як і ў выпадку з рэцэнзаваным “Дзённікам”.